-ocr page 1-

-ocr page 2-



		vv^w* \\"^Vc>c?

-ocr page 3-

-ocr page 4-







		I

-ocr page 5-

VAN

NEDERLAND

DOOR

P. H. WITKAMP.

NIEUWE UITGAAF, BIJGEgBBga----------

BIBLIOTHEEK DER
RIJKSUNIVERSITEIT

DOOR

M. A. SIPMAN

UTRECHT

COLL THOMAA3SE

c (* H

ARNHEM-NIJMEGEN.
GERR. E. & M. COHEN.

-ocr page 6-

-ocr page 7-



		VOORWOORD.

		Het is mjjn streven geweest, het in zoovele opzichten uitnemende Woordenboek vau Witkamp zóo bij te werken, dat het weder de voorname plaats kan innemon, die het zich bij zijn eerste verschijnen wist te verwerven. Do taak was geen lichte, vooral in den aanvang viel zjj. \'t blijkt, zwaar. Toch stel ik mij voor, dat zeer velen bij het gebruik van de nieuwe uitgaaf zullen ervaren, dat deze ondanks de leemten goed bruikbaar is. De raadpleger diene daarbij in aanmerking te nemen, dat de historische bn"- zonderheden, welke Witkamp bijeenbracht, stelselmatig onveranderd zijn gelaten. Ik ontving wel opmerkingen, ook van erkend bevoegden, betreffende andore lozin- gen (1), maar in deze durfde ik mij aan kritiek niet wagen en hield mij daarom aan gezegden regel. Witkamp heeft overigens zijne studie van dit gewichtige onderdeel met zooveel nauwgezetheid verricht, dat de bepaalde onjuistheden wel zeer gering in aantal zullen zijn. Nog werd mij gewezen op de niet meer geldende verdeeling in Christelijk- üereformeerden en Nederduitsch-Gereformeerden. Hier dient in \'t midden te worden gebracht, dat de Uitkomsten der zevende tienjaarlijkscho Volkstelling op 31 Dec. 1889" werden gevolgd en daarin het onderscheid natuurlijk nog voorkomt. Dat in de bevolkings-cijfors van Oud-Roomschen wordt gesproken, heeft dezelfde roden. Aan het einde van het werk vindt men do opgaaf van de totalon dor bevolking voor alle gemeenten, volgons de registers van den burgerlijken stand op 81 Dec. 1894. In de spelling der plaatsnamen heerscht ten onzent nog eene groote mate van ongelijkvormigheid. Hier is voornamelijk die van het Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap gevolgd. Voor de medewerking, van verschillende zijdon gaarne verleend, ben ik oprecht erkentelijk; ook van de aanwijzingen betreffende fouten en onvolledige opgaven is eeu dankbaar gebruik gemaakt. De wensch, dat de uitgevers zich niet zullen bedrogen zien in do verwachtingen, welke zy koesterden, toen zij dezen nieuwen druk ter perse legden, is in zooverre zelfzuchtig, dat in de verwezenlijking ervan voor den bewerker de uangcnain* voldoening zou liggen opgesloten, dat zijn arbeid niet eene vergoofsche was. Arnhem, Juni 1895. M. A. S.

		(1) Een paar opmerkingen van dien aard mogen hier voleen: Het feit, dat op 7 Oet. löitN Wirich (niet Vlrieli) von Daun, graaf van Falkenstcin, het kasteel Dalenbroek (bl. 153) bij verdrag overgaf aan de Spanjaarden, die niettemin den graal en de zijnen vermoordden, viel voor op het kasteel 1). te Broich aan de Kuhr, bij Mülheim. Jan van Lienden (Lijnden) was niet Heer van lleinsberg en Loon (bl. \'J(ül); evenmin vh hij de schoonzoon van Reinoud van Brcdcrode, wèl diens zwager. Jan van Lienden was ge- huwd met Margareta van Gennep; hare zuster Johanna huwde Reinoud van liredi rode. De weduwe van Jan van Lienden huwde ,lan van Loon (Loen), lieer van lleinsberg en Leeuwen- berg. Deze was het die in 1414 de leenhulde weigerde en bij Klevershaiu krijgsgevangen werd gemaakt.

-ocr page 8-

-ocr page 9-



		Amsterdam. 29
		Amsterdam.

		teekons der zeehelden Jacob vnn Heoms- kerk, Cornelis Jnnsz (bijgenaamd het Haantje), en Gilles Schey, van don Veld- maarschalk Würtz, van de dichteres Lu- cretia Wilhelmina van Merken en van haar echtgenoot Nicolaas Simon van Winter. In de IJzeren Kapel, een afge- zonderd, hooggelegen vertrek, worden de oorspronkelijke handvesten der stad be- waard, aanvangende met het privilegie van 27 October 1275, door Graaf Kloris V verleend. De Nicuwe- of Catharinnkerk, wier bouw in den jare 1408 werd voorbereid en in 1414 aangevangen, is vnn ruimen omvang, want zij is 90 M. lang en 00 M. breed. Zij rust op 52 hardsteonen pilaren en ontvangt het licht door 75 grooto glas- ramen, waarvan enkele fraai beschilderd zijn. De predikstoel, van Albert Vincken- brinck, is een meesterstuk der beitelkunst, gelijk het orgel vnn de kunst om spoel- tuigen te vervaardigen: de rox humana vooral is schoon. Kon der heerlijkste sieraden der kerk is het praalgraf van don Admiraal de Ruyter, door Rombout Verhulst uit marmer gebeiteld. Nog vindt men hier de praalgraven van den Kom- mnndcur Jan van Galen en den Luitenant- ter-zee Jan Carel Josephus van Speyk, do graftombe van den Schout-bij-nacbt Wolter Jan Gerrit Baron Bentinek, den dichter Joost vnn den Vondel en van Willem Eggert, Heer vnn l\'urmerende. Een ander merkwaardig gedenkteeken is aan de her- inncring van den Admiraal Jan Hendrik van Kinsbergen gewijd, die te Apeldoorn begraven ligt. Do overige aanzienlijke kerkgebouwen zijn: do Westerkerk, met een toren van 85\'la meter hoogte; de Zuiderkerk, met een toren van 67*/« meter; de Luthcrscho Oude Kerk, ingericht om vele duizenden hoorders te bevatten; de Eutherseho Nieuwe Kerk, met een schoonen koepel; do HersteldLutherscho Kerk, met een zoor groot, schoon orgel; do üoopsgezindo Kerk; de Remonstrantscho Kerk; de Mo- zos- en Aaronskerk; do St.-Nicolanskerk; do St.-Hubertuskerk; do Kerk van \'t II. Hart; do O.-L.-Vrouwekerk enz.; de Syna- goge der I\'ortugeescho Israëlieten, even als do Tabernakel ingericht en bijzonder rijk aan kostbare wetsrollen, schalen en kannen van edel metaal, waaronder oen dor schoonste meesterstukken van Adam van Vianen. Onder do vordoro merkwaardigo ge- bouwen en instellingen, die do boschou-
		eveneens in vior nfdcelingen, con histo- risch-zinnebeoldigen optocht vim beroemde personen, die de Nederlandscbe kunst beoefend of bevorderd hebben. De bc- roernde Xachtwaeht van Kembrandt, de Schuttersmaaltijd van van dor J [eist, de Avondtehcol van Douw, de St-Nirolaas- avond van Jan Steen, en zoovele andere vermaarde doeken van deze meesters en van Ilobbema, van der Velde, Kuisdaal, van lluysum, Bnkhuyzcn, du Jnrdin,Ru- bens, Ostade, Brouwer, van Berchem, ter Burgh, van Evcrdingen, Potter, Wou- werman, van Dijck, Both, Hondekoetor, Teniers, Schotel enz. maken de grootsto aantrekkelijkheid der verzameling uit. Do nieuwore school is mede goed vcrtegen- woordigd, terwijl verscheidene beeldhouw- werken, o. a. bustes van vermaarde tijd- genooten, in de zalen en galerijen prijken, o a. van Verhulst en Hasebroek door Johan Keiler, van Schnepmnn door Stracké Jr., van de schilders Bosboom, Bles, Rocbussen door Bart van Hove enz. Do afdooling prenten staat dor schildcrijvor- zamcling waardig ter zijde. Het Museum Fodor, geopend in 18G3, bevat zoowel schilderijen als teekeningen. Een Museum voor Moderne Kunst is in aanbouw. Het Stadhuis, ten tijde der Republiek het Prinsenhof of Admiraliteitshof, be- staat uit eene reeks onregelmatige ge- bouwen, waarvan alleen de in 1001 op- getrokken zuidervleugel op nrchitccto- nisch schoon kan bogen. Doch ook hier vorderen een aantal doeken en panee- len van oudere en nieuwere schilderkunst, achting voor do groote meesters die Xe- derland hoeft voortgebracht. De Rariteit- kamer bevat 18 beeldjes van Hollandscho Graven en Gravinnen uit do 15de eeuw, zilveren drinkhorens en vaandels dor oude Amsterdamsche schutterij, vele andere zeldznamheden on eindelijk de modellen van eenigc grooto werken. Do Nederlandseho Bank is gevestigd in eon trotsch gebouw op hot Rokin, van van 1805 tot 1809 naar de plannen van den bouwmeester W. A. Froger opgericht. Do Oude of Xicolaaskerk, omstreeks den jare 1300 gesticht, prijkt met eon toren, van 687» M. hoogte, on mot beschil- dordo vensters die do schoonste voorboel- den vortoonen der oude glasschilderkunst. Men vindt er ook paalgraven der Vice- admiraals Isaac Swoors on Abraham van der Hulst, do tombo van don Schout-bö- nacht Willem van dor Zaan, on do graf-

-ocr page 10-



		30 Amsterdam.
		Amsterdam.


		wing ovorwaardig zijn, bekleedt \'s Rijks Werf een eerste plaats. Met \'s Lands Magazijn, het Maritieme dok, eene ka- zerne, tal van werkplaatsen, bruggen, kaaien en poorten, vormt deze werf als het ware een stad op zich zelve. Bijna even uitgestrekt is het naburigo Entre- pótdok . Verder het in 1888 voltooide Centraalstation in het IJ, gebouwd naar het ontwerp van den architect Dr. Cuy- pers; de Beun van 1842 tot 18-15 ge- bouwd; het Oost-Indische Huis; het gebouw van het College /oemanshoop ; het Zeemanshuis; de Kweekschool voor de Zeevaart in 1785 ingesteld, maar wier tegenwoordig gebouw, ontworpen door W. en J. Springer, dagteekent van 1879;- het Postkantoor, waarvoor thans (1894) een nieuw in aanbouw is ; liet Paleis van Justitie; het Administratiegebouw der H.-IJ-Spoorwegm.; de Munttoren, de Montolbaanstoron en de Schoierstoren; de sierlijke Willomspoort; de St.-An- tonieswaag (waarin het in 1690 gestichte Theatrum Anatomicum); do Grooto Schouwburg (in 188!) geheel afgebrand; de nieuwe in 1894 te openen); hot Rgksmusoum; het Concertgobouw (eigcnlfjk in Niouworamstol gelegen); Kelix Meritis; het Odeon; Natura Artis Magistra; hot Amstel-Hótcl, dat van 18U0 dagteekent; het vaste Circus Carré; het Panopticum; het I\'a- noraina; de groote Ziekenhuizen, enz. Amsterdam is zeer rijk aan liefdadige gestichten, waar eenige duizenden zieke en andere behoeftige personen verzorgd worden. Het "Werkhuis, waarvan het hoofdgebouw alleen een bunder grond bc- slaat; het Binnen-dnsthuis vormt genoeg- zaam een geheelc wijk; het Burger-Wees- huis bevat op eon der ruime binnen* plaatsen een gedonkteokon voor van Spoyk, een vroeger kweekeling. Van ruimen omvang zijn mede de wees-, oude- mannen- en vrouwenhuizen der IIervorm- den, Lutherschon on Hcrsteld-Luther. schon, benevens het R.-K. Maagdenhuis, hot St.-Jacobsgesticht, het sierlijke ls- raëlietische Jongens-Weeshuis, bet Wedii- wenhof, het Uesticht voor volwassen Blinden en nog velo andere. Ucdenkteekenen op pleinen en markten bezit Amsterdam in zijn Monument voor den Volksgeest van 1830 en 18iil op den Dam, opger. in 1856; het Standbeeld voor Rembrandt van Rhijn, opger. in 1862; het Standbeeld voor Joost van den Vondel, opger. in 1867; liet Standbeeld		voor Thorbecke, opger. in 187C; een buste op piëdestal van Prins Hendrik in het plantsoen der Prins-Hendrikskado; een monument voor Sarphati op het Sarphatiplein. De voornaamste inrichtingen van on- derwijs zijn de Gemeentelijke Hooge- school, die 15 Oct. 1887 het Athenaeum ; Illustre, in 1G32 gesticht, verving. Tot ^; de Universiteit behooren: de bibliotheek, \| een heel-, ziektc- en ontIeedkundig-mu- seum, een ziektekundig-ontleedkundig, een ontleedkundig-heelkundig, een hygiënisch, een anatomisch, een pathologisch, een physiologiscli,een natuurkundig, een plan- tenphysiologisch, een zoölogisch, een scheikundig, een pharmaceutisch en eon pliarmac.-galenisch laboratorium, een geogr.-goologisch kabinet, een bekken- verzameling, een zeer schoono hortus enz. Het hoofdgebouw van de Universiteit is het vroegere Museum van der Hoop. Voorts zijn inrichtingen van onderwijs : de Vrjje Universiteit, 20 Oct. 1880 ge- opend, eene particuliere instelling, nog zonder jus promovendi"; het (iynnia- sium, dat in 1847 de vroegere Latijiische School heeft vervangen; de Kweek- school voor de Remonstranten, die van 1684, de Kweekschool der Doopsgezinden, die van 1745, het Seminarie der Evan- gelisch-Lutherechen, dat van 1815, het Seminarie der Xoderlnndsche Israëlieten, dat van 1741, en het Seminarie der l^Jor- tugeesche Israëlieten, dat van 1687 dag- teekent. De Klinische School, dagteeke- nende van 1828, is evenals de Militaire Geneeskundige School, die in 18(ii) van Utrecht naar hier werd verplaatst, op- gelost in de Universiteit. In 1785 werd de Kweekschool voor do Zeevaart, in 1808 het Instituut voor Blinden, en in 1870 de Rijks Akademie van Beeldende Kunsten opgericht. De hoogere burger- school voor jongens met 5jarigen cursus is geplaatst in het stnnihuis van \'t bc- roemd geslacht Huydecoper; er zijn voorts drie hoogere burgerscholen voor jongens met iijarigen cursus. De Handelschool is gevestigd in het stamhuis der de Gccr\'s, het Huis met de Hoofden genoemd. Het Nederlandsen Tooncelverbond stichtte een ïooneelschool. De Maatschappij voor deu Werkenden Stand hoeft tweo uitmun- tendo ambachtsacholen, de Maatschappij tot Nut van \'t Algemeen eon voortrett\'e- lijke industrieschool voor de vrouwelijke jeugd opgericht. De hoogero burgerschool voor meisjes werd 3 Sept. 1872 geopend.

-ocr page 11-



		Andijk.
		\\ 111 .(«\'II lil lil.
		;ü



		Tegenwoordig is er nog een tweede, eone bijzondere, hoogere burgerschool voor meisjes met Sjarigen cursus. Xog heeft men ecno Kweekschool voor Onderwijzers, eenc in 1S78 opgerichte Kweekschool voor Machinisten, eene in 187!) gestichte Tee- kenschool voor kunstnijverheid, de Quel- linus-school, dein 1880 opgerichte Teeken- school voor kunstambachten. Onder de genootschappen voor weten- schappen, schoouc letteren en fraaie kun- sten, die te Amsterdam gevestigd zijn, staan in den eersten rang : do Koninklijke Academie van Wetenschappen, die in 1851 het vroegere Instituut vervangen heeft: de Maatachappjj Felix Meritis, opgericht in 1776; het wiskundig genootschap Een onvermoeide arbeid komt alles te boren, opgericht in 1779; de beide dcpartcinen- ten der Maatschappij Tot Nut ran 7 Al- (/eineen, opgericht in 1785 en 17!)0; het Genootschap Doctrhia et Amicitiae, opge- richt 1800; een afdeeling der Holland\' sche Maatschappij van fraaie Kunsten en Wetenschappen, opgericht in 1800; het college Zeemanshoop, opgericht in 1832; het Genootschap Arti et Amicitiae, opge- richt in 1839; de Maatschappij tot lic- vordering der Bouwkunst, opgericht in 1842; de afdeeling Amsterdam van het Neder andsch Onderwijzers-Genootschap, opgericht in 1844; do Maatschappij voor den "Werkenden Stand, opgericht in 1854; het Kon. Oudheidkundig-Genootschap, op- gericht in 1858. Vele van hen bezitten schoone gebouwen en eenige zeer kost- bare verzamelingen. Arti et Amcitiat vooral is door zyno tentoonstellingen het middelpunt der bevorderaars van boel- dende kunsten. De koophandel is het voornaamste be- drijf der Amsterdammers; doch ook als fabriekstad bekleedt Amsterdam een hoo- gen rang. De merkwaardigste inrichtingen van kunstvlijt zjjn : fabrieken van stoom- en andere werktuigen, metaalplettergen, ketelmake rijen, koperd raadt rekkerijen, diamantslijperijen, scheopstimmcrwerven, masten- en zeilmakerijen, lijnbanen, ijzer- en kopergieterijen, platloodgieterijen, bier- brouwerijen, suikerraffinaderijen, gas- en chemische fabrieken, ververijen, boek- en plaatdrukkerijen, lettergieterijen, instru- ïnentmakerijen, touwslageryen, rijst-pel-, koren- en chocoluadmolens, tabaks* en sigarenfabrieken, zeepziedergen, likeur- stokerijen, balansenmakerijen, meubelma- kerijen, rijtuigfubrieken, glusbuigerijen, borstelinakeryen, leerlooierijen, hout-		zaagmolons, een brandspuitfubriek, enz. AiiiMterdaiiiMt-he-Yeld, uitge- strekte veengronden in het zuiden der Drentsche gem. Emmen, waar nu het d. Nieuw-Amsterdam is gelegen. AniMweer, geh. in de Gron. gom. Delfzijl, 1840 met (il inw. Aimtdn en Amuden, oude namen van .Muiden. Am ii tlioiti. oude naam van Ameide. Aiirici. gem. in N.-Brab., ingesloten \| door I\'oederooien (Geld.), Veen, Meeuwen \| en Andel. Zij is 683 heet. groot, alles klei- j grond, die naar de Qoldersche zijde door de Maas wordt bespoeld. In 1822 had zij ; 601, in 1840 738, in 1870 818 on in 1890 j 876 inw., voor laatsvermeld jaar onder- scheided 703 Nod.-Hery., 105 C\'hr.-Ger.. 2 Nederd. Geref., 2 1{.-Kuth. en 4 tot geen Kerkgen. heil. Landbouw en veeteelt maken de middelen van bestaan der in- woners uit. De kom der gem. ligt aan den Maasd(jk en deelt zich in het dorp Op-Andel en de buurt Ncer-Andol. Alldol ( Den),d.in de Gron. gem. Bn- floo. Er is een Ilerv. kerk. Het werd in 1584 door Staatsch krijgsvolk verbrand. AndolMoke-lSroek, pold. in de N.- Brab. gem. Andel, 60 heet. groot. AlldolM(\'llO-Oll-(iiiOMMeU!«C\'lH>- Weide, pold. in de N.-Brab. gem. Gio- son, 210 heet. groot. Andelstof Aalst, d. in de Geld. gem. Valburg, waar in den hertogelijken tyd op Zondag na I\'aschcn het gerecht van de Betuwe onder den blooten hemel ge- houden werd. liet had in 1840 508, in 1800 577, in 1890 643 inw. Andoren, buurtschap inde Drentsche gem. Anloo, fraai in het geboomte ge- legen; in 1840 niet 121, in 1860 met 188, in 1890 met 10;! inw. Andere-Wereld, geh. in de Gron. gein. Middelstum. V ml ijk. gem. in N.-Hoü., in het noor- den door de Zuiderzee bepaald en verder ingesloten door "Wervorshoof, Grootc- broek, Bovenkarspel en Enkhuizen. Hare grootte beloopt 1479 heet. Hare bevol- king bestond in 1822 uit 1253, in 1840 1456, in 1870 uit 2279, in 1890 uit 2555 zielen. In 1890 was zij onderscheiden in 394 Ilerv., 505 (\'hr.-Geref., 12 Doopsgez.. 4 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 487 K.-Kutu. on 62 ongenoemden. De grond der gem., uit klei bestaande, levert uitmuntende weiden en eom\'g bouwland op. Vroeger onder liovenkarspel, Grootebroek en Lut- jebroek verdeeld, is Andijk eerst in 1812

-ocr page 12-



		Andla.
		\\n.juin. Emmen. Er liggen hierbij eonige hunne- bedden. Si. b. in do gem. Koevorden Ailgereil, dorp in de Geld. gem. Bemmel, aan den Kijndijk, in 1840 met 773, in 18(10 met 907, in 1890 met 1112 inw. De Herv. en B.-Kath. hebben hier elk een kerk. De overlevering verhaalt dat de Batavieren bij hunne komst van de Eder te Angeren aan land gingen. Ailjjt»i"«>il*ttMll. fraai landgoed onder Arnhem nabij den Yelperweg. Ang<M\'loo. gem in de prov. Geld., palende in het noordwesten aan den IJsel, waardoor het van Ulieden gescheiden is, en verder aan Doesburg, Huinmeloo-en- Keppcl, Weel, Didam, Zevennar, Duiven en Westervoort. De grond, uit vette rivier- klei gevormd, is deels bouw-, deels wei- land, in het geheel heeft de gem. 3012 heet. oppervlakte, terwijl de bevolking in 1822 1370, in 1840 lü25,in 1870 1G89, in 1890 19U1 bedroeg. >"aar hunne gezindte onderscheidden de inw. zieh ten jare 1890 in: 894 Xed.Hcrv., 2 Bein., 3 Ckr.-Geref., 2 Xederd.-Gercf. on 1959 lt.-Kath. De gom. bevat 3 dorpen, t. w. Angerloo, Giesbeek en Latum, do buurten Binger- den, Beinum en Baar, en de geh. Bever- meer en Buinerwoerd. Het d. Angerloo, in 1840 met 325, in 1800 met 299, in 1890 met 343 inw., ligt Vi uur ten zuiden van Doesburg en wijd uiteen. Het voornaamste gebouw is de Herv. kerk. Angerloo heeft gedurende eenigen tijd aan Kloof behoord, doch is door Keizer Knrel Y in 1544 weder aan Gelderland gehecht. Angora, voorm landgoed in do N.-Brab. gem. Zundert e. a. AnjjfMtt\'l. riv. in Utrecht en N.-Holl. Zij ontstaat bij ter Aa, loopt met vele kron- kelingen langs Baambrugge en Abkoude en eindigt haren loop onder den naam van Holendreeht te Ouderkerk, waar zy in den Amstel valt. Bij Abkoude zendt zij een tak naar do Geinbrug, het Gein genoemd, welke naam ook wel aan het doel tusschen ter Aa on Abkoude gege- ven wordt. Aligterp. goh. bjj het Friesche d. Parrega CWonserndeel). Adliolt. 1. geh. in de Drcntsche gem. Ruinen, in 1800 met 17 inw. SJ. (l>Cll), huis in do Drentsche gem. Koevorden. Anjlllll, 1. d. in de Friesche gem. Oostdo\'ngeradeel. Het had in 1890 1323 inw., die der geh. Ezumazijl, Oostmnhorn, Jeu- rer, Stiom en Fcord medegerekend. Er is een Herv. kerk, die zoowel door haar
		B2


		een eigene gem. geworden, waartoe ook do westelijke helft van Oosterdijk be- hoort. Behalve door landbouw en veeteelt bestaan vele ingezetenen door liet wer- ken nnn de dijken. Het middelpunt der gem. is de Kerkbuurt, die even nis al de onderlioorige wijken, de Bungort, Krim- pon, Munnikci of Monnikeind,Geuzohuurt en Brookereind, zich langs den West- Frieschen dijk uitstrekt. I>e llerv. kerk is in 1055 gesticht. Ken tweede kerk be- hoort den Chr.Gereformeerden. Allrila. voorin, stins bij het Friesche dorp Kied (Franekeradeel). AiidlahiiisKon. geh. bij het Friesche dorp Burgword (Wonseradeel) Amliics (St.-). 1. geh. in de Geld. gem. Ileerenwaarden, aan het Schansche- gat. Het dankt zijn ontstaan aan (U~ schans St.-Andries, die in 1599 op bevel van den Kardinaal Andrcas van Oostenrijk werd aangelegd, en in lüOO door l\'rins Maurits veroverd. In 1794 werd die sterkte door de Fransenen genomen, doch door de Nederlanders heroverd, en niet zoo veel kracht bij een vernieuwen aanval des vijands verdedigd, dat de belegeraars af- trokken. Sedert is de veste echter ge- slecht, doch haar omtrek nog zeer wol te onderscheiden. Tegenover het door sluizen afgesloten Schansche-gat ligt thans het fort Nieuw-St.-AndrieB. \'i. buurt in de Zeeuwsche gem. Koewacht. AlMll\'illga, I. state bij het Friesche dorp üldehoom. \'i. state in het Frie- sche vlek de Lemmer. An«>. buurtsch. in do Overijs. gem. öramshorgen, bekend door den veldslag op 31 Augustus 1227, waarbij Bisschop Otto van Utrecht en zijne ridders door de Drenten werden verslagen. Zij is zeer levendig, daar de Dedemsvaart zich te dezer plaatse met de Vecht verbindt. Aiiein of Ac n hem. havez. in do Overijs. gem. "VVijhe. Anervoeil. buurtsch. in de Overys. gom. Oramsbergon. Aneveld, geh. in de Overjjs. gem. Granishergon. All{olilie-Iol«lei\\ eiland in den Braakman, bijna geheel in de Zeeuwsche gem. I\'hilippine, doch voor het noordelijkst gedeelte in de gemeente Biervliet. Het is in 1847 door het bcdjjken van de Savooiaardsplaat verkregen en 240 heet. groot. Angelia-Foldor, pold. in K.-Brab. gem. Fijnanrt, 18 heet. gr, Aiigei-sloo, 1. geh. in de Dr. gom.

-ocr page 13-



		AiinakiM\'ke.
		Aiij ii in. verhevene ligging als naaldtoron uren ver te ontwaren is. Door den watervloed van lf>70 werd het zoodanig geteisterd, dat men bet liij het herstel der dijken daarbuiten bracht. In 1592 dijkte men liet echter weer binnen. Vroeger stonden er vele staten, waarvan de laatste, llol- dinga, in 1888 werd gesloopt. *\'£.* of KloONtei\'-Aiijiim, dori> in de Frie- Bcho gem. Menaldumadeel. liet ontleent zijn oorsprong aan het klooster van Ke- guliere kanniinikeii Alaria\'sberg. In 1890 telde het G4 inw. Aiikclaar, buurt in de Held. gem. Apeldoorn, in 1840 niet 421, in 1860 met 882, in 1890 met 540 inw. Allkcilia, heei\'1. 10 min. van liet tiron. il. Stitswerd-Kantens. Allkl\'l\' (Dl\'ll), goh, in do X.-Urnb. gem. Zondert. Ankcveeii. gem. in N.-Holl.,ingealo- ten door de gem. Weesperkarspel, \'s-Gra- veland en Nederhorst-den-Berg, 47T heet. groot, alles laag veen of veenplassen. liet maken van turf en de veeteelt zijn do voornaamste middelen van bestaan tier ingezetenen, wier aantal in 1822 445, in 1840 504, in 1870 5ü5, in 1890 485 bedroeg. In 1890 telde men erl98Ned,- llerv., 2 Chr.-Oer., 1 Doopsgez., 88 R.- Kath. en U ongenoemden. Behalve liet grootste deel van het dorp Ankeveen, be- vat bet de buurt Kade of Aan-de-Kaai. In den grafelijken tijd en gedurende do Republiek der Veroenigde-Xedcrlandon behoorde Ankeveen tot de prov. Utrecht, doeh tien 19 Mei 1819 werd het aan Noord-Holland gevoegd. Iletd. Ankeveen, aan de noordoostzijde van het Horster- meer, beeft een Herv. kerk en reikt noordwaarts tot onder Weesperkarspel, waar de R.-K. kerk staat. In 1890 telde bet d. Ankeveen 889 inw. Allki\'Vt\'OllNl\'llO-Kl\'ll»;, noorder uiteinde van het d. Ankeveen, met eene brug over de \'s Gravelandsche-Vnart, onder de gem. Weesperkarspel. AiikeveeiiMi-lit\'-IViliU\'r. 1. of IIollaiMlMC\'Ii-Aiikcvci\'iiMt-he- l\'oldor pold. in de N -II0II. gem. Wees- perkarspel 871 beet. groot. 2. of Wtnⁱlit«cli-AiikevceiiMfli«»-lol- ller, pold. in de N.-HolL gem. Anke- veen, 477 hectaren groot. Allk»»vet»rt,** pold. in de Zeeuwsclie gem. \'s Heer-Arendskerke, 118 heet. groot. Men vindt dien polder reeds ge- noemd in 1895, doch later door de .Scliengo overstroomd, is hij in lüül herdykt. Witkamp.
		.::;


		Allktl\'l\'i». geb. 10 111. van I\'arrega in de Fr. gem. Wonseradeel. Allklllll. buurt in de Overijs. gem. Dalfsen, langs de Vecht. Allloo. gem. in Drente, omringd door Zuidlaren, Vries, Kolde, Gieten, Wilder- vank en Hoogezand, in vorige eeuwen het eerste kerspel van bet dingspil Noor- develd. Zij heeft 9102 hectaren oppervlakte, meerendeels zandgrond. Langs de Ooster- moersebe-vaart (in de oosterhelft) en langs het Andersclie-Diep (op de zuid- westzijde) ligt laag veen, langs de Gro- ningsche grenzen afgegraven boog veen. Hij Schipborg verrijzen eenige lage heu- velen. De gem. had in 1811 1592, in 1822 1809, in 1880 2070, in 1840 2844, in 1870 8161, in 1890 8457 inw.. voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 8887 Herv., 18 Doopsgez., 18 Chr-Oer., 18 I{ -Kath. en 19 Isr. De landbouw is bet hoofdbedrijf der ingezetenen, zijnde rogge, aardappelen en boekweit de hoofdprn- ducten van den grond. Van den voor- historiseben tijd dagteekenen 7 hunebed- den en één grafkelder. Het d. Anloo, 2\'.\'s u. noordoost van Assen, heeft eene kerk met een zwaren vierkanten toren van duifsteen. /ij is, volgens de overlevering, do moederkerk van die van (iasselte. Gieten en Zuidlaren geweest. Aan den binnenweg naar Zuidlaren liggen de over- blijfselen van een hunebed. Allllll (St.-). fraai gelegen geb. in de gem. Nijmegen, aan den straatweg naar Maastricht. An:i:r5j«>;-y; (St.-), goh. 5 min. van de N.-Br. gem. Rosmalen. Aiiua-Kiorvliet. p. in de Zeeuw- sehe gem. Biervliet. AiinaliOMi-li (St-.), bosch in de N.- Brab. gem. Ginneken o. a. *Alllial>lillk (St.-). buurt in de Overijs. gein. stad Delden. AllSiabtll\'CIl (St.-). geb. onder Tirns in de IV. gom. Wymbritseradeel. Amia-FriNopoluVr. pold. in de Zeeuwsclie gem. Wissekerke, 102 heet. groot, in 1747 bedijkt A iiiia-.lac»ba\|><>l<{<>r. pold. in de Zeeuwsclie hem St.-Philipsland, bedijkt in 1847, 7C8 heet. groot. Tijdens de be- dijking behoorde bet grootste deel onder Hruinissse. doch bij de wet van 12 Au- gustus 1857 kwam dit aan St.-Philipsland. Ainiakapel (St.-), I. kapel bij het N.-Brab. dorp Best. SS. b. in de l.inib. gem. Helden. Allliak<>l\'k(\'.** voorm.dorp inde Zuid- :;

-ocr page 14-

-ocr page 15-

-ocr page 16-



		36 Apenbroek.
		Appeltern.


		Appelaar, geh. in de N.-Brab. gem. Fijnaart. Appelare (De), pold. in de Zceuw- sche gein. Zuidlunde. Appelenbnrg, landg. deels in do gom. Dodowaard, deels in de gem. Echteld, aan de Waal. Appeltfoor (Het), b. inde Overijs. gem. Haaksbergen. Appelseha. dorp in de Friesehe gem. Oost-Stellingwerf, te midden van heiden, woeste zandduinen en venen. Het telde dien ten gevolge in 1811 met de daar- onder behoorende geh. slechts 150 inw., doch sedert is door het verlengen der C\'ompagnonsvaart zoo veel heide ontgon- nen, dat Appelscha in 1840 885 inw. be- vatte, namelijk 665 te Appelscha, 128 te Hoog-Appelscha, 31 te Akingu, 28 aan de Hult, 18 te ter-Wisga en 15 te Hoo- geveen. In 1860 beliep het aantal inw. 2008, in 1870 2274, in 1890 2345. Het deelt zich nu in 2 dorpen, Appelscha en Nieuw-Appelscbn, waarvan het laatste zich langs de (\'ompagnonsvaart tot op de Drentsche grens uitbreidt. Het d. Appelscha heeft eene Hervormde kerk. Vóór de vereeniging der Zeventien Nederlanden bloeide er het Premon- streiter monnikenklooster \'s Werelds Licht. Appel8cher-Zandberffen,zand- hoogten aan de zuidzijde van het I\'riesche dorp Appelscha, die, hoezeer te mid- den des lands liggende, zich geheel als zandduinen voordoen. De hoogste pont, de Boackberg, is ongeveer 20 M. hoog. Appeltern, gem. inGelderl., iangs do Maas, ingesloten door Dreumel. Wnmel, Druteii, Horsen, Batenburg (Geld.) en Dieden, Mogen, Ooien, Littooien en Lit (N.-Brab.). Zij is ruim 3311 heet. groot en heeft een vruchtbaren kleibodem, die echter om zijn lage ligging door dijken moet beschermd worden. Er zijn 4 dorpen: Appeltern, Altforst, Maas-Bommel en Allen, tot elk waarvan eenige buurten of geh. behooren. De gem. had in 1822 2126, in 1840 2464, in 1870 3129, in 1890 3082 inw. In 1890 onderscheidde men er 308 Herv. en 2724 H.-Kath. De meeste inw. vinden in den landbouw hun bestaan. liet d. Appeltern bevatte in 1890 688 inw, het oude huis Appeltern, eene Herv en eene K.-Kath. kerk. Door het Megen- seho veer onderhoudt het gemeenschap met het stadje Megen. In 1130 behoorde de heerl. aan Folcoldns van Borne.
		naai, aan welks einde het Dierensehc \' Kanaal een aanvang neemt. Dit kanaal verbindt Hattem met Dieren. Voorts dankt Apeldoorn veel van (zijn vertier aan de nabyheid van het koninklijk lustverblijf het Loo. Het d. Apeldoorn is cenc welgc- ^:bouwde bevallige plaats, aan [de Grift, die in 1840 924, in 1800 1114, in 1890 \' 3555 inw. in de kom telde. Het heeft eon aanzienlijk Raadhuis, in welks voor- portaal zich de uit de in 1842 ufgebro- ken kerk overgebrachte, wit marmeren gedenksteen met buste en relief van j Admiraal van Kinsbergen bevindt. Do schoone in 1839 door Koning Willem 1 \| gebouwde Herv. kerk is in 1890 nfge- brand; maar reeds weder in sierlijken ; stjjl opgebouwd. Verder treft men er aan j eone fraaie Koomsch-Kath. kerk, en eene kerk voor de (\'hr.-Geref. Kr zijn verscheidene scholen, waaronder eene : hoogere burgerschool, gen. l\'rins llen- drik der Nederlanden. Voorts instituten voor jongens en meisjes, een school door Koning I.odewijk en een door Koning Willem III gesticht. Apeldoorn heeft eene : gasfabriek, een post- en telegruafkantoor, \' sociëteiten on een fraai aangelegd (in 1874 door II. t\'. van der Houven van Gordt) villa-park, gen. Oranje-park. Ver- , dor een Herv. "Weeshuis voor meisjes, afkomstig van de stichting van Adm. ! van Kiusbergen, een Ziekenhuis, gesubs. door de gemeente, en een Kinderziekeu- huis, gesticht door mevr. do wed. liulklcy. Goede hotels. Eene zwem- en bndinrich- ting. Apeldoorn ligt aan de spoorwegen AmersfoortZutphen, DierenIluttcin en ApeldoornDeventerAlmeloo. In 793 wordt van deze plaats ouder den naam van Apoldro melding gemaakt. In Aug. 1029 werd het door de Spanjaarden onder Salazar afgebrand. Apenbroek, landhoeve in de Limb. gom. Beegden, aan de Halenderlieek. Apenliorwt (De), \'\' ^m \'1° Geld. \| gem. Dinxperloo. ApenllUÏxeil. geh. in de Overij- selsche gein. Untnicn. Apei\'loo. I). in de Geld. gem.l)oorn- \| spijk, in 1840 met 224, in 1860 met 229, in 1890 met 331 inw. Apostel hu is. boord. indoN.-Brab. gem. Mierloo. In 1545 word het gesticht tot een gasthuis voor oude mannen. Appel, buurt in de Geld. gem. Kijkcrk, in 1840 met 318, in 1860 met 299, in i 1890 met 351 inw.

-ocr page 17-



		Appel wegje.		Arcen.
		:-!7



		j weer en do gehuchten Langeryp, Eol- wert, Laskwerd Eokwerd on Oling, be- l vatte zij in 1822 2820, in 1840 3380 iu 1870 37Ó9 in 1890 4208 inw., voor laatat- genoemd jaar onderscheiden in 2938 Nod.- Hervormden, 1 Wnalsoh-Herv., 4 Kom., 1 Ev.-Luth., 3 Herst.Luth., 714 Chr.- Gorof., 25 Doopsg., 21 Nederd.-Geref., 227 R.-Kath. en 180 lar. Binnen Appin. gedam maken kleinhandel, scheepvaart, winkelnering, handwerken, en eonigo fa- briekarbeid de hoofdbronnen van bestaan uit, doch de andere dorpen, dio allen klein zijn, bestaan enkel door den land- bouw. De veemarkten zijn vrij belangrijk, en groot de aanvoeren vnn paarden, run- doron, schapen en varkens. Appinge- dam, dat haren naam van een ouden waterloop en den voormaligcn dam in den Fivel ontleent, ligt 4\'i u. ten noord-oosten van Groningen, 1 u. ten westen van Delfzijl, aan beide zijdon van liet Dam- aterdiep. In 1327 ontving het, op do vor- gadering bij den l\'pstalboom, stedelijke rechten. Sodert mot voatingwerken om- ringd, kon zij in 1500 den aanval der Groningers afwijzen. In 1514 werd zij door Hertog Gcorge van Saksen ator- menderhand ingenomen, doch nog hot- zelfde jaar door Graaf Kdzard van Oost- Friesland hernomen. Don 8 September 1536 moesten de Gelderschen, die Appin- gednm bezetten, dezo stad aan Karol V inruimen. Do vostingwerkon werden hieroj) geslecht, waardoor Appingodam sedert een vlek gebleven ia. Ook de oude burchten Snelgcr, Ilouwerda en Dykhuia, die hier vóór den Spaanaehen tijd bloei- den, zijn geheel verdwenen. Het vlek heeft een welvarend aanzien. Zij hoeft een Knadhuia, een in 1846 go- atioht gebouw van justitie, een ruime Hervormde kerk, een Chriat.-Ger. kerk een R.-Kath. kerk en een aynagogc. Het door do Ommelanden in do 2do helft dor 16o eeuw gebouwde Munthnis diende in do vorige oeuw tot eono vermaning der Doopsgezinden, doch werd in 1814 afgo- broken. Al\'eeil. ook Arsenof Aarsen genoemd, is het hoofdd. der Limb gem. Arcen-on- Veldcn. Het ligt nan don grooten weg van Nijmegen naar Vonloo, 2 uur ten noordon van laatstgenoemde stad. Het telde in 1840 022, in 1800 051, in 1890 826 inw. Ten tijde der Geldersche Hor- togon was het eeno heorl. vnn hot Ovor- kwnrtier, waarvan de eorst-bekondo oigc- naar, Otto van Huren, iu 1355 voorkomt.
		Appelwegge (liet), geh. in Over- jjselsolie gem. llengeloo. Appeil. buurt in de Gold. gem. Voorst. Appiilge, voorm. wetering, dio in don Fivol uitliep. Do dam daarin gaf don oorsprong aan Appingedam. Appingednill, 1. v. arr. in de prov. Groningen. Hij de vorming daarvan in 1811 werd liet saamgesteld uit IluiiHegoo en twee kleine distr. van \'t Westerkwartier op de oostzijde van liet Keitdiep. Men doelde hot in 4 kant.: Appingedam, Lop- persum, Middelstnm en AVinsum. Het bleef die uitgestrektheid en verdeeling behouden tot 1838, toon Slochteren met Siddeburen on Harkstede daarvan werd afgenomen en aan Groningen gevoegd, en het gotal kantons tot 2 word vcrmin- dord: Appingedam en Onderdendam. Tegenwoordig is het oon onderdeel van hot arr. Groningen. 55. dorde kant. van \'t arr. Groningen, bevattende: Ap- pingedam, Bierum, ten Boer, Delfzijl, Loppersum, Stednm, Slochteren en \'t Zand. 3. kiesdistrict voor het af- vaardigen van één lid naar de Tweede Kamer de Staten-Generaal, saamgesteld uit Appingedam, Delftzijl, ISierum, Lop- porauin, Stednm, \'t Zand, Uithuizen, Uithuizormeeden, Uskwert, AVarfum, Een- ruin, Bafloo, Kantens, Middclstum. 4. hoofdkiesdiatr. tot het afvaardigen van Leden voor de I\'rov. Staten van Groningen, bevattende do 10 gem.: Ap- pingedam, Delfzijl, Bierum, \'t Zand, Loppersum, ten Hoer, Slochteren, Stednm, Uithuizermeodon en,» Termunten. a. klasse der Herv. kerk in de prov. Groningen, verdeeld in do ringen: Appin- godam, Dolfzijl, Loppersum en Sloohteren. ft. kerk. ring der klasse van Appinge- dam, bevattondo do gem.: Appingedam, Farmsum, Heveakes, Meodhuizen, Op- wierda, Ottordum, Tjamawecr on "\\Vei- wert. "7. klasso der Chr.-Ger. kerk, bevattende do gem.: Appingedam, Hierum, Delfzijl, Garrelsweor, ten Post, Schild- wolde, Siddeburen, Spijk, Stednm, AVol- dondorp, \'t Zand, Loppersum, Nieuwolda, \'t Schild. Appingedam, 8. gem. in do prov. Groningen. Zij wordt ingesloten door do gom. Hiorum, Dolfzijl, Slochteren, Lop- peraum en \'t Zand, on beslaat 2484 hec- taren, alles kloigrond. Saamgesteld uit de dorpen Appingedam, Jukwerd, Mnrsum, Opwiordo, Solwerd en Tjmnawcor, do buurten Bolwerk, de Wierde en Garrc-

-ocr page 18-



		38 Arcen-en-1 \'elden.
		A rkel sclie-llam.


		Van het oude slot, dat in 1511, 1586 en 1635 werd ingenomen, bestaan nog enkele overblijfselen. Arcen-en-Velden, gem. in Limb., is door de Maas van Broekhuizen en Gniblienvorst gescheiden, en verder be- paald door liergen in het noordon, Venloo in het zuiden, de Pruisische Kijnprovincie in liet oosten. Zij beslaat een oppervlakte van 4164 heet. en heeft een meerendeels zandigen bodem. 0]> de Pruisische grens liggen venen, langs de Maas enkele klei- gronden. Zij had in 1822 1320, in 1840 1636, in 1870 1!>70, in 1890 2124 inw. Do ingezetenen belijden op 11 na (in 1890) die Ned.-Herv. zijn, den R.-K. godsdienst. Ofschoon er nog uitgestrekte onontgonnen velden zijn, breidt de land- bouw zich meer en meer uit. Er zijn eenige molens en andere fabriekmatige inrichtingen. De gem. telt 8 d. Arcen, Velden en Lom, do buurten Schandeloo, Vorst en Velgart, en het goh. Hasselt. Art\'lieni, buurtsch. in de Overga gem. Ambt-Ommen, in 1840 met 208, in 1860 met 256, in 1890 met 294 inw. Aremberger-graelit, vaart in Overijsel, tuBBchen 1548 en 1568 op kosten van den Spaanschen Stadhouder Jan de Ligne, Graaf van Aremberg, gegraven. Zij voert uit het Gietermermeer naar Zwartsluis, waar zij door de Aremborger- sluis in liet Zwartewater valt. De sluis is 1826 geheel vernieuwd. Arembergerpoldei. 1. pold. in N.-Brab. gemeenten Klundert en Zeven- hergen, 186 heet. groot. JJ. noord- west, deel van do lieemster. Arenberg, I. fraai landgoed in de Utrechtsche gem. de Milt. 2. b. in do Zeeuwsche gem. Arnemuiden. ArendMgeiilioiit of A i^,eiisjjen- hont, buurt in de Limb. gem. Hulsberg, in 1840 niet 287, in 1860 met 330, in 1890 met 400 inw. Ai\'entsliorwt, voorm. havez. in do Overijsel. Ambt-Ommen. Arendsnest,* geli. in de N.-Brab. gem. en \'/s u. zuid-oost van lloekel. ArcilriKpolder, in de Zeeuwsche gein. Ossennisse. Arond-vaii-de-WoiidNlaiul. p. indeZ.-II. gem. Charlois en Uselinonde. ArentsburjE, landg. in liet zuid. der gem. Voorburg, aan do Delftsclie-Vliet, waarschijnlijk ter plaatse van het Forum- Hadriani, de marktplaats, door Keizer Hadrianus in de eerste helft der 2de eeuw- gesticht. In 1770 en 1829 zijn hier vele
		Romeinsche Oudheden opgedolven. waar- onder de grondslagen van een uitgestrekt gebouw. Ark. geh. in de Geld. gem. Njjkerk. Arkel. 1. in den grafel. tijd een der machtigste heerl. aan do Maas, bestaande uit de stad Gorinchem en do d. Arkel, Hoog-Blokland, Hoornaar, Schelluinen, Kedichem, Oosterwijk, Nienwland en Leerliroek. Voorts bezaten de Hoeren van Arkel leenen in Holland, t.w. Haas- trecht, Stolwijk en Vlist. In 1401 ont- stond oeno botsing tusschen Heer Jan van Arkel en Hertog Albrecht van Beieren, dio tot verschillende oorlogen aanleiding gaf, waardoor de heerl. Arkel, na o. a. korten tijd nan Gelderland gehecht te zijn geweest, eindelijk met Holland werd [ vereenigd. Heer "Willem van Arkel, do laatste der Arkelheeien, sneuvelde den 1 December 1417 te Gorinchem. - - SS. stamhuis der lieoren van Gorinchem. Naar het schijnt stond het eerste kasteel der Hoeren van Arkel in of bij het d. Arkel, doch Jan de Sterke bouwde oen j tweede, te Gorinchem, veel grooter en j schooner dun de meeste burchten in do \' Nederlanden, hetwelk tot 1412 in stand bleef, toen het door Graaf Willem VI van Holland werd verwoest. Een derde kasteel Arkel, door genoemden Graaf aan de zuidzijde van Gorinchem gebouwd, is, na de verovering door de Watergeuzen in 1673, door de burgers gesloopt. \'.ï. gem. in Z.-Holl., tusschen de gem. Hoog-Blokland, Nienwland, Kedichem, Ileukeloin en Gorinchem, ruim 816 heet. groot. De bodem, dio door de Linge wordt doorsdeden, bestaat uit rivierklei. In 1322 had zij 398, in 1840 589, in 1870 630, in 1890 805 inw. Ten jare 1890 was de bevolking onderscheiden in 695 Herv., ! 8 Chr.-Geref., 1 Rem., 3 Doopsgez , 4 Luth., i 8 Xed.-Gerf. en 86 R.-Kath. Landbouw, ooft- en veeteelt zijn er de bronnen van \| welvaart. Behalve het d. Arkel, bevat de gein. ook de buurten Rietveld en Ar- kelsehe-Dum. Het dorp Arkel ligt tegen den Lingedijk, \'/« uur ten noorden van Gorinchem. Er is een station van den spoorweg DordrechtArnhem(Xijmegen). Al\'kolMbui\'{£, pold. in de Z.-Holl. gem. Arkel. Arkolsvlie-Dani, l>. inde Z.-Holl. gem. Arkel, aan de Lingo, on het Zede- j rikkanaal. \'In vorige eeuwen vond men i er het nonnenklooster Oudenhagen of Mariénhngen, en sedert 1825 een belang- \| rijke inrichting om bij hooge watorstan-

-ocr page 19-



		Arkelstein.
		Arnhem.
		39


		den door middel van stoom lipt wator uit hot Zederik-kanaal in de Linge te loozcn. De Zederikslnia alhier dagtookent van 1819. Al\'kolMtcill, voorin, kasteel aan de Schipbeek liij llatmen (Overjjsel), in 1860 door Bisschop Jan van Arkcl tegen de (Jeldersclien gesticht, doch in de 17e eeuw verwoest. *ArkeiiilM»eii«\'lie-IoI«lci\\ pold. in de (iidd. "i\'iii. Nijkerk en Futten, aan ] de Zuiderzee, 3090 heet. groot. Al\'klllll. goh. 1\'Ü iict Friesche cl. Dodfrum (Wonsoradeel). Arkninerlieem, pold. in de Frio- selie gom. Wonsoradeel. Arlo» (TVn). li. uit 8 goh. gevormd, in de Dronteche gem. Znidwolde, t. w. Pinksterliuis, Kiers en don Heuvel. Deze hadden in 1840 te zinnen 72, in 1860 92, in 1890 82 inw. Armhoede, buurt in de Geld. som. Loehem, in 1840 met 145, id 1860 met 172, in 1890 met 220 inw. Zij ontleent haar naam aan de algemeene woido voor de minvermogende burgers der stad. .Vriliot\'dd-liOfk. goh. in de Zeeuw- scho Ri\'in. Haamstede. Avne. voorin, vaarwater op Walcheren, I loopondo van Middelburg naar Arneinui. -. den, doch roods voor eeuwen opgoslijkt. AriM\'illllidon. gom..uitmakende het \| oostelijk gedeelte van Walcheren, het noordoostelijkst deel van Nieuw, en St.- I .Toostland, en het eilandje uit den Sebns- tiaans-de-Lange\'8-en Knlandspolder sa&m-** gosteld. Vóór 1S57 was zij veel kleiner, dooh toon is Kleverskerke daarbij ingelijfd. Naar de wnterzijde is zij bepaald door j \'t Veensche-Gat, de Zuid-Vliet, de Piet, \' de Sehengen en \'t Sloe; naar de landzijde door de gom. Nieuw* cn-St.-Joostluiid, Middelburg en Vrouwepolder. De grootte beloopt 1283 heet., de bevolking in 1890 j 2019 zielen. De inwoners hestonden in \| 1890 uit 1729 Herv., 2 Waalsohen, 7 Chr.- \| Ger. on 226 Ned.-Geref., 4 K.-Kath. en 10 ongenoemden. Landbouw en visch- vangst geven den ineesten ingezetenen het noodigo. In de gom. liggen Arnoniui- j den, het d. Kleverskerke en het geb. Nieuwerkerke. Do grond is een vette klei. Set vlek Arr.einuiden vervangt sinds 1388 het verdwenen Oud-Arneniiiiden, eens j eeno Hanzestad. In de ICde eeuw was j Ariioiiiuiden eeno voorname haven, doch het verzanden der reede dood haar bloei ten onder gaan. Kerk en Raadhuis zjjn merkwaardige gebouwen. In 1802 brand*
		den er door \'t springen van een kruit- molen 8 zoutketen af. Er is een sta- tion van den spoorweg Iireda Vlis- singen. V rilt\'imi i<l-.<Ti<\'-<i«Ml. stroom tus- schen Walcheren en St.-Joostland. Het is sinds lang als vaarwater verlamd. Kr loopt nu een dam door, een deel uitmakende van den straatweg tusselien .Middelburg en Doos. Arnhem. 1. arr. in de prov. Gelderl. Toen het in 1811 als arr. van het De- partement van den Boven-IJsol werd gevormd, werd het afgedeold in de 14 kantons: Apeldoorn, Arnhem, Barneveld, Brummen, Eede, Klburg, Harderwijk, llattem, Nijkerk, Twelloo, Vaason. Velp, Wageningen on Zevenaar. Si. eerste kant. van het arr. Arnhem, bevattende de gom. Arnhem, Duiven Herwen-en-Aart, Pannerden, Rheden, Rozendaal, Wester- voort en Zevenaar. \',l. kiesdistrict voor het afvaardigen van één lid naar t\\c Tweede Kamer der Staten-Generaal, enkel uit de gein. Arnhem bestaande. 4. hoofd- kiesdistrict tot het afvaardigen van loden voor de l\'rov. Staten van Gelderland, bevattende de 3 gein : Arnhem, Rozen- daal. Ulieden. 5. klasse der Herv. Kerk in do l\'rov. Gelderland, verdeeld in do 3 ringen: Arnhem, Wngeiiingon on Apeldoorn. O. kerk. ring der klasse van Arnhem, bevattende de gom. Arnhem, Diereu, Ellekom, Oosterbeek, Rheden, Rozendaal. Schaarsbergen, Spankeren, Velp. Tf. klasse dor (\'hrist. Der. Kerk. bevatende de gein. Arnhem, Beekher- gen, Kuilenburg, I.unteren, Nijmegen, Renswoude, Ticl, Venendaal, Velp. S. dek. van het aartsbisdom van Utrecht, met de pnr. Angoren, Arnhem (St.-Wal- burgis), Arnhem St.-Kusebius), Bommel, Doornenburg, Driel, F.ldon, Eist, Gent, Herveld, lliison, Indoornik en He- teren, I.ent, Oosterbeek, Oosterhout, Reiikiini, Renswoude, Valburg, Wage- ningen. Ai\'iiiiriti. 9.gem. in do prov. Gelder- land, palende in het noorden aan F.ode, in hot oosten aan Rozendaal. Rheden en Westervoort, in het zuiden aan Ruisen en KIst, in hot westen aan Roiikuni. Zij is C748 heet. groot, bestaande do grond grootendeels uit diluvisch zand, doch aan den Usel t\'\\i Rijn uit rivierklei. In 179(1 telde zij 10,080, in 1811 9438, in 1814 943S, in 1822 10,0.09, in 1830 14,509, in 1840 10,758, in :870 32.497, in 189049,727, in 1893 ruim 52,000 inw. Hij de telling

-ocr page 20-



		40 Vrnlii in.		\\ i tl lie in.


		van 1890 waron zij ondergcbeiden in: 22698 Ned.-Herv., \'l08 Waalsch-Herv., HU Rem., 501 (\'hr. Oercf., 312 Doopsg., IUi; F.v.-I.uth., 224 Horst.-Luth.. 1416 Ned-Geref., 10 Hernhutters. 20 Anglik., fi Eng. Prcsb., 2 Schotschen, 10 Duitsch- Evang., 14 Apost., 21 EvangeL, 0 A\'rije Protest . 20.343 K.-Kath., 38 Oud -K00111- Bchen, 1200 X.-Isr., 4 l\'ort.-Isr. en 926 ongenoemden. De gom. bevat de stad Arnhem, het dorp Schaarsbcrgen, de buurten Klingelbeek en Plattenburg, verscheidene grooto en kleine landgoe- doren, uitgestrekte bosschen, heiden, ak- ker.s en weilanden, van welken de laatstcn bet Arnhcmache-Broek en de Stads- Waarden beslaan. Arnhem, de zetel van een der vijf ge- rechtshoven en de hoofdstad van Oolder- land. ligt aan den Kijn, 1 7 uren v an Am- sterdam. 25 uren van \'s-Gravenhagc. Zij heette oudtijds Arnem, dat reeds in 893 gonoemd wordt. De inkomsten harer kerk werden onder de Frankische Koningen aan de abdij te I\'riiin, en voor het overige in 996 of 097 door Keizer Otto II aan de abdij te EIten geschonken. Graaf Otto van Gelder paf aan deze plaats den IS Juli 1238 stedelijke rechten. Sedert verkreeg zij (in 1282) het muntrecht en den rang van hoofdplaats van het Kwar- tier der Velu we, trad in 1343 in do Hanze, werd in 1544 de zetel van het Hof van Gelderland en in 155!) van de provinciale rekenkamer, lüj de oprichting van het Kon. dei\' Nederlanden werd Arnhem de hoofdplaats der prov. Gelderland, en se- dert nam haar bloei zoodanig toe, dat terwijl zij in 1820, wat het aantal ha- rcr bewoners betreft, de zeventiende stad van Noord-Nederland was, zij te dien aanzien thans de zevende plaats bekleedt. Tot de merkwaardigste herinneringen van Arnhem\'s geschiedenis moet men rekenen: de verrassing der stad door Willem van Egmond, op 27 Febr. 14(16; het bezetten door de Bourgondiërs (Ka- rel den Stoute) in 14(!;S; de verovering door Filips de Schoone, op 23 Juni 1505; liet verdrijven der Bourgondiërs door Karcl van Egmond op 21 .Maart 1514; het afsterven van Hertog Karel van Eg. mond op 30 Juni 1538: het binnenbren* gen van het Staatsch-krijgsvolk door den draal\' van Mours in 1585; het bin- nentrekken dei\' Franschen op 1(> Juni 1U72: de verlossing in Mui 1674; de op- roeren van 1702, 1748, 1783 en 1786;
		] de overgave aan de Franschen op 17 ¹ Januari 1705; en de overwinning der Pruisen op de Franschen den 30 N\'o- vemher 1813. Arnhem was, naar het schijnt, bij zijn ontstaan vink aan den Kijn gebouwd, en nog in de 14de eeuw bespoelde de rivier de vesten. Sinds echter baande de rivier : zich een zuidelijker bed, totdat Karel van Egmond deze strnng deed sluiten en de rivier weder naar de stad verleggen. Kr bleef nochtans een smalle strook lands tusschen den Kijn en den stadsmuur over, die onder den naam van het Weerdjo door Prins Maurits in Kil!) tot 1(!25 bin- nen de vesting werd opgenomen, ofschoon zij «reinig meer dan speeltuinen bevatte. De stad behield hare wallen tot de ma- gistraat in 1820 deswegens eene schik- king met het Gouvernement mankte, waarna met het sloopen van het bolwerk aan de Velperpoort, eene herschepping en uitbreiding ontstond, die sedert onaf- gebroken is voortgezet. Onder de pleinen en straten, die sedert zijn ontstaan, vor- dienen het Velperplein, het Niéuwe-Plein, het Willemsplein, het Eusebiusploin en j het Koormondsplein, benevens de l{ijn- kaden, de Singels en de nieuwe gedeel- \', ten ten westen, ten oosten en ten noor- den van de oude stad genoemd te worden. De oudste deelen van Arnhem dragen evenzeer de blijken van den vooruitgang 1 der gemeente, als de werken, die buiten ! en op de verdwenen vestingwerken zijn i ontstaan. De (iroote Markt is veel ver- ruimd, en wedijvert met de schoonste pleinen des Vaderlands. Ook het 8t- Walburgsplein is veel verfraaid, en van de hoofdstraten prijken inzonderheid de Rgnstraat, Vijzelstraat, Ketelstraat, Rog* gestraat, ISakkorstraat, Turfstraat, Ko- ningstraat, Janstraat, Steenstraat enz. met keur van winkels en andere ge- bouwen. De stad heeft 3 Herv., 4 H.-Knth.. 1 Lnth., 1 AVnalsche, 1 Doopsgez., 2 (\'hr.-Herv., 1 Afgeseh. en 1 Israël, kerk. I Do Rem. houden kerk in \'t Xutsge- bouw. De (Iroote of Eusebiuskerk, in 1452 aangevangen en eerst na 1401 voltooid, ! is het aanzienlijkste gebouw der stnd en I prijkt met een toren, die reeds in do 15de eeuw gebouwd, in 1C50 zijn tegen- woordigde hoogte van 01 M. ontving. Mimi ziet er do graftombe van Hertog Karel van (ielder, bestaande uit een zwaar voetstuk van zwart marmer, waarin

-ocr page 21-



		Arnm.
		41
		A rn h «\'in.



		inrichtingen en scholen getuigen modo van Arnhem\'s bloei. De voornaamste inrichtingen van onder- wys zijn de gemeentelijke boogerc bur- gerschool met vijfjarigen cursus, gevestigd in een fraai en ruim gebouw, het gym- nasium, de in 1862 opgerichte kweek. school voor onderwijzeressen, de in 1802 gestichte teeken- en bouwkundige school Kunstoeftning, en de middelbare school voor meisjes. Voorts vele bijzondere scholen, o. a. een zeer fraaie Katli. school in de Janstraat. Te Arnhem is de zetel van de (ieldersche Maatschappij voor Geschied" en Letterkunde Pt-odease co- nnmiir (1791). Het St.-Caecilid-cuinert datfteckont van 1591. Do stad Arnhem heeft een groot deel van haar bloei te danken aan de bekoor- lijke omstreken, die niet alleen gedurende de zomermaanden vele vreemdelingen derwaarts voeren, maar ook vele vermo- genden zich hier hebben doen vestigen. Zij is wijders de voornaamste marktplaats van don Veluwezoom, van de Over-Betowo en de Lijmers, en drijft een zeer aanzien. lijken commissiehundel op Duitschland langs den Rijn. In de vorige eeuw vond men er weinige of geene fabrieken; thans is dit geheel anders, daar er belangrijke inrichtingen van volksvlijt gevestigd zijn, die stoomwerktuigen, ijzer- en koperwaren, meet- en weeginstrumenten, rijtuigen, piano\'s, spiegels, meubelen, band, tabak, sigaren, leder, bier, zout enz. inden handel brengen. De scheepvaart vindt eene goede, schoon te klein geworden haven aan de westzijde der stad, nevens de schipbrug die naar de Betuwe voert. Aan de overzijde van den Rijn is in 1889 een werf voor den bouw en reparatie van ijzeren stoom- sehepen opgericht. Arnhem is het kruispunt van de spoorwegen Amsterdam (den Haag, Rotterdam)UtrechtEmmerik. Groningen (Leeuwarden) Brussel, Rot- I terdnmDordrechtSalzbergen. Voorts i is Arnhem het beginpunt van de stoom- ; tramlijn naar st. Zcist-Priehorgen. Ariilu\'iiiNi\'lie-eii-YelpNclie Broek, polder in de Geld. gom. Arnhem, 759 heet. groot. Ari\'Ü\'ll. d. in de Overijs. gem. Ambt- Ommen aan de Vecht, in 1840 met 211, in 1865 met 233, in 1890 met 328 inw. Arriönveld, buurt in de Overijs. gein. Avereest. V rum. d. in de Fr. gem. Wonseradeel, , aan de vaart van Bolsward naar Harlingen, in 1840 met 1039, in 1860 met 1191, in
		zestien nissen, en liaut relief gebceld- houwde figuren (o. n de apostelen en Maria) van wit marmer zijn aangebracht. Van wit marmer is ook het liggende beeld in volle wapenrusting, maar met ontbloot hoofd, vnn Hertog Karel. Zes leeuwen, sehildhouders van de geslachts- wapens des Hortogs rusten om het beeld. Een ander beeld van den Hertog is tegen ecu der pilaren van het koor opgehan- pen in een open kast. Dit beeld van hout draagt de echte wapenrusting van Karel van fielder. Kr is eene vereeniging tot stand gekomen met het doel het uit- wendige der kerk in zijn ouden stijl te restaureeren. De raming van dit werk be- draagt f !)O,O00. - D_e St.-Janskerk is een koepelvormig bedehuis, in 1838 volbouwd. Van de Kath. kerken prykt de in 1391 gestichte 8t.-Walbargskerk, met twee torons, terwijl de in 1804 en 18G5 ge- bouwde St.-Easebinsfcerk, naar een ont- werp van den bouwmoester IL J. van den Brink, een sieraad van het Niouwe- Plein uitmaakt. Ken vierde K.-Kath. kerk is (1894) in Klarendal gesticht. Het Raadhuis, vroeger de woning van den voldoverste Maarten van Kossum, draagt naar saterbeelden en koppen aan den voorgevel den naam van Duivels- huis. Het bevat, behalve de raadzaal en verdere dienstvertrekken, de Stedelijke Bibliotheek. Andere merkwaardige ge- bouwen zijn het Gouvernement, ter plaatse van het oude hertogelijke Hof, in het begin dezer eeuw gesticht en in 1837 uitgebreid; het l\'nleis van Justitie, dat van 1837 tot 183!) werd gebouwd; het "Waaggcbouw, in 1761 gebouwd, met bet Museum van Oudheden in de bovenzalen; het gebouw Musis Sacruin, aan het Vel- perplein en de lieflijke Lauwergraeht, in 1847 gesticht, in 1852 en 1864 vergroot en in 188!) grootendeels vernieuwd; de Schouwburg, waarvan den 1 Augustus 1864 de eerste steen werd gelegd : het Archiefgebouw in 1870 voltooid; de Had- inrichting; de Buitensociëteit, de l\'lanton- en Vogeltuin; het Leesmuseum; hot pompstation en de hoog-reservoirs der waterleiding; de in 1892/93 vernieuwde gasfabriek; het Xutsgebouw; het ge- bouw van het Natuurk. Genootschap Wrssel Knoops; het Logegebouw; het Postkantoor; het Stedelijk Ziekenhuis; het Diaconessenhuis; het in 1893 go- stichto St.-Klizalietli\'s Gesticht; het Isr. Badhuis; het Volkskosthuis; het Volks- badhuis enz. Ho gebouwen der liefdadige

-ocr page 22-



		42 Ariniici-iuicdeii.
		Assen.


		1870 met 1449, in 18!)0 mot 1G15 inw., die iler onderhoorige geh. Baarderburen, Aruinermiedon, Qraawe Kat, Fennoma- plaats, de Hoclit, Tolhuis en Welgelegen niedegerekend. Vroeger stonden er de staten Allinga, Boiina, Cammingha of liooghuistrn, .Minneina, Xytzama enz. Don 4 Juli 1880 leverden de monniken van Lodingakcrk hier een gevecht aan die van Oldeklooster, waarin van weerszijden 180 man sneuvelden. ArniiMTKiitMleii. geh. beh. tot liet Fr. d. Aruni. Ardnonl of Arwcrd. geh. inde Oron. gem. Bierum. Arwcrrf. geh. in do Gron. gem. Adorp. Aa, geh. in de Limb. gem. Hunsel. Ashi\'ook. 1. geh. in de Limb.gem. RoggeL Si. g. in de N.-Brab. gem. Budel. Asoll. I. d. mot eone Hery. kerk in de Geld. gem. Buren, aan den weg van dit stadje naar Kuilenburg, liet had in 1840 278, in 1800 825, in 1800 387 inw. . geh. in de Z.-Brab. gem. Aarle-Kixtol. AsHutt.* of Asscliat. hcorl. in de ütr. gem. Leusden, ruim 800 heet. groot, in 1840 met 172, in 1890 niet 260 inw. *A<liatt<^krl>c<\'k* of ."!loiit<T- liwk. boekje in do gein. Barneveld en Leusden (Geld. en Utrecht), hetwelk in de Moddorbeok valt. Ascliriouk.* deel van het N.-Brab. geh. Beikant, in de gem. Aarle-Kixtel. Aseler, b. in di\' Gold. gem. Laren. *Awel>rll«>«>k. noordelükst deel der Overijselscbe beek de Boekoloosche-An. AmcIoo. b. in de Overga, gem. Ambt- Delden, in 1800 met 251 inw. Asenraal of Hellen raa5. b. in de Limb. gem. Maasnlol, in 1840 met 194, in 1800 met 245, in 1890 met 805 inw. As:njj;n. 1. voorin, adell. huis in de Gron. gem. Middelatum. Si. voorin, ndell. buis in do Oron. gem. llriiiii. Vs\|,(>»«{. Ii. in üeltrum onderde Oeld. gem. Eiborgen. As\|H\'r«Ml. 1.** voorin, baronie, die beur- tcUngs met het Land-van-Arkol wasver- eonigd of daarvan geseheiden. Later werd zij onder twee hoeren verdeeld, die elk een kasteel te Aaperen bezaten, hetgeen ten tijde van I\'ilips don Goedo tot treu- rigo tooneolen van gewold voordo. Kinde- lijk werden de beide doelen onder Maxi- miliaan en .Maria door lieer AVessel van de Bootzelaar hereenigd. Do baronie behoort tbiins deels tot de gom. Asperen, deels tot Herwgnon. Si. gem. inZnid-
		^: Holland, ingesloten door de gom. Leer- dam, lleukolom (Z.-lloll.) en Herwynen (Geld.), en bestaande uit het stadje As- pcren en een deel vnn het Aspersehc- lloogeland. De gem., die 884 heet. groot is en een kleiachtigen bodem hoeft, tolde in 1822 989, in 1840 1147, in 1870 1423, in 1890 1533 inw. In 1890 was de bevol- king onderscheiden in: 1471 Ned.-Herv., 15 Chr.-Ger., 2 Luth., 8 Ned.Gorof., 12 K.-Knth. en 23 Isr. Asperen ligt op do oostzijde van do Linge, en vereenigt, op weinigen na, al de huizon dor gom. bin- nen hare wallen. De Herv. kerk is een ruim gebouw, met een hoogen, fraaien toren. Op de plaats van het kasteel "\\Vad- dostoin staat oen boerenhuis. Van het tweede kasteel is niets over. De plaats werd in 1204 ingenomen door Graaf Willem I vnn Holland, in 1480 door do Bourgondiërs, in 1517 door don Zwarten hoop en in 1574 door de Spanjaarden. in 1672 werd zij door de l\'ransehen be- zot. Den 0 Mei 1569 werd Dirk Willemsz. daar verbrand. Hij was een Doopsgezind burger, die, vlnehteiide voor een gereehts- dienaar, welke bevel had hem te vatten, dezen uit hot water redde, toen do man door hot ijs zakte. Asperen bestaat hoofd- zakelijk vnn landbouw vn veeteelt, in- , zonderheid paardenfokkerij. DoAspersche paardenmarkten worden druk bezocht. *Ai>*rvli«»-liiiij;^-«\'sliiis. bolangr. sluis in de Linge, bij het stadje Asperen, gebouwd in 1811. Ai>ersolie-Iol«l«M\\** pold. in de V..- IIoll. gom. Asperen, gr. 334 heet. Aspenehe-Veld, pold. in de Geld. gem. Ilerwijnen, groot 1024 heet. AspC\'l\'t, b. in de Oeld. gom. Horsen. AMMPlt, 1. d. in de Limb. gem. Zwal- menmet eenB.-K.kerk (rectoraat). Het had j in 1840 197, in 1800 208, in 1890 224 ^: inw. Si. alleenst. huis in de Geld. gem i Apeldoorn. Assen, 1. nrr.. bestaande uit do ge- ; heele prov. Dr. Bij de eerste vorming der arr. in 1811 ïva» het 4 kunt. ges[ilitst: \| Assen, Dalen, Hoogeveon en Meppel. \', Het was toon ondorhoorig aan het de- partemont dor Wostor-Kems, hetgeen tot Maart 1814 stand hield. In 1838 werden de 4 kantons tot 3 gebracht, t. w. As- sen, Hoogeveon en Meppel. Tegenwoor- dig zijn er vier, nam. do drie genoemde ; en Emmen. Si. eerste kanton van hot arr. Assen, bevattende de gem.: Auloo, Assen. Borger, Kolde, Onsselte, Gieten, Xorg, 1\'oize, Roden, Holde, Smilde, Vries,

-ocr page 23-



		Assen.
		48
		Assen.



		gervaart, "Witterweg, Stadsbosch, Broek, Graswijk, Witten, Aardscheveld, Vredc- veld, Steendijk, Anreep, Peelo, de Haar, Schieven en Amelte. De stad Assen dankt baar oorsprong aan het (\'istereiënser nonnenklooster Ma- riSnkamp, dat in het midden der 13de I eeuw herwaarts werd overgeplaatst, en ; na zijne opheffing in 1602 tot zetel der I Staten van \'t Landschap werd verkozen. j Eerst in 1809 ontving Assen stadsrech- ; ten, doch was toen nog zoo klein van omvang, dat het niet meer dan 730 \|n- wonere telde. Tot hare uitbreiding heeft inzonderheid Mr. Petrus Hofstede in leven Gouverneur in Drente, veel bjjge* (Iragcn. Het middelpunt der stad is de fraaie Brink, een niet sierlijk geboomte beplant plein, aan welks oostzijde het Gouvernement en het Raadhuis verrijzen, ; het eerste weleer de woongebouwen van Mariakamp, het laatste vroeger de kloo- stcrkapel. Xevens deze beide gebouwen onderscheidt zich door een schoon aan- zien het Paleis van Justitie (gesticht 1838), de Hervormde kerk (gebouwd 1847 en 1848), het gymnasium (opge- richt 1832), en hoogere burgerschool aan den Boilerweg. De eerste K.-K. kerk is in 1837, de Christ.-Geref. in 1840. <!o synagoge in 1832 gebouwd. Door de in 1767 aangevangen Smililevuart is Assen met Meppcl en door de in 1861 geopende Noord-Willemsvaart met Groningen ver- bonden, terwijl het door het in 1870 ge- opende baanvak MeppclGroningen, l>ü ! het Europeesch spoorwegnet aansluit. Binnen de stad zelve vormen de Brink, de Drostcnlaan, de Zuidcrsingel, de ^! Oostersingel, de Markt, de Vaart en do i Torenlnan aangename wandelingen; doch inzonderheid munt te dien aanzien het ! Sterrcbosch uit, dat 100 hectaren groot, sedert 1735 Assen\'s omtrek versiert. Do fraaiste gedeelten zijn het van-der-Keltz- park, de Hertenkamp, liet ItondeoL Do stichter dezer heerlijke dreven was Wolter Hendrik Hofstede. Behalve do genoemde inrichtingen van onderwijs, heeft Assen nog verscheidene belangrijke scholen. In het Gouvernementsgebouw vindt men het merkwaardige Museum van Drentache oudheden. De hoofdbronnen van wel- ; vaart ontspringen uit de voordcelen die het vestigen van de voornaamste regee- rings-collegiën van Drente aan de stad verschaft, verder uit winkelnering, mark- ten en eenige kleine fabrieken, hamlwcr- ken, landbouw, veenderij en scheepvaart.
		Zuidlaren. \'i. kiesdistrict voor de ver- kiezing van één lid van de Tweede Ka- nier der Staten-Genernal. Het bevat: As- sen, Vries, Gaaselte, Gieten, Kolde, An- loo. Zuidlaren, X\'org, Helde, Peize, Wilder* vank, Roden. -4. hoofd-kiesdistr. voor liet afvaardigen van leden voor de 1\'rov. Staten bevatt. de gein. Anloo, Assen, Beilen, Borger. Diever, Dwingeloo, Eelde, Gaaselte, (iieten, Norg, Odoorn, Peize, Boden, Rolde, Smilde, Vledder,Vries, Wef- terbork, Zuidlaren. 5. klasse der Herv. Kerk in de prov. Drente, die (niet in ringen verdeeld) de gom. bevat: Anloo, Aiinerveen, Assen, Keilen, Boven-Smilde, Eelde, Kext-Andercn-en-Zandvoort, Gas- selte, Gasselter-Xijeveen, Gieten, Gieter- vecn-en-Konnerveen, Grolloo-en-Schoon- loo, Hoogersmilde. Ilijkersniil(le-en-Kloos- terveen, Norg, Peize, Koden, Roderwolde, Kolde, Veenhuizen, Vries, Zuidlaren. 6. klasse der Chr.-Ger. Kerk, bevattende do gein.: Assen, Smilde, Xorg, Appcl- Bcba, Roden-en-Een, Borger, Gassolter- Nijeveen, Vries llaulerwijk. Ans<>ii. 7. gein. in Drente, grenzende in liet noorden aan Xorg en Vries, in het oosten aan Kolde, in het zuiden aan Bei- Ion en in het westen aan Smilde, 5496 hectaren groot, en hijna geheel uit zand- grond bestaande, niet eenig Teenachtig groenland langs een drietal beekjes: het Hoender- of Loonerdiep, de Ruimsloot en het Anreeperdiep. Aan de westzijde ligt afgegraven hoog veen. Het Stade* bosch en het landgoed Vredeveld bestaan geheel of grootendeels uit hoog opgaand geboomte. In vorige eeuwen een ged. van \'t kerspel Kolde uitmakend, werd Assen daarvan afgescheiden, toen Ko- ning Lodewijk het den 18 Maart 180!) tot eene stad verhief. Assen is eene der Ncderlundsche gem., wier bevolking bij- zonder snel is toegenomen. Zij had in 1811 1090, in 1822 1420, in 1830 2184, in 1840 3613, in 1850 4412, in 1860 53G4, in 1870 6907, in 1890 9130 inwoners. Laatstverineld aantal splitste zich in 6673 Ned.llerv., 8 AVnalseh-Herv., 11 Rem., 63 Ev.-Luth., 14 Herst.-Luth., 60 Xed.- Geref., 64 Doopgsgezinden, 1835 t\'hr.- Geref., 567 R. Kath., 490 Isr., en 335 van wier godsd. gezindheid geene opgave was gedaan. In 1890 telde men van do 189Ü huizen 1129 binnen de stad As- sen, en do overige in do buitcnbuurten : Kloosterveen, Baggelhuizen, Loon, Lan- gendijk, Veeneweg, Xoord.AVilIcmskanaal, Molenweg, Asserwijk, Domeiiiwijk, Xor-

-ocr page 24-



		AMMcndelft.
		ü
		Attelakcn.



		AsMendelft, 1. gem. in N.-Holland, vroegere heerlijkheid, ingesloten door Ay^k-ann-Zeo,\\\\\'ijk-nnn-Duin, Heemskerk, l itgeest, Krommenie, West-Znan en het IJ. en 2992 heet. groot. De grond be- staat uit laag Teen, behalve de bniten- dijksehe landen en de toegeslikte Ue, waar klei ligt, De gem. telde in 1882 2148, in 1840 2808, in 1820 3149, in 1890 3483 inw. Ten ,jare 1890 ondor- scheiddo de bev. zieh in 1862 Herv., 6 Chr.-Gor., 50 Doopsg., 10 Ev.-Luth., 5 Ned.-Gerof., 1525 R.-Kath., 6 Isr. en 19 ongenoemden. Behalve het d. Assendelft, bevat de gein. do wosthelft der buurt Nauerna en de geh. de Korteheid, Vron- venverdriet en den Dam. Veeteelt, zui- vetlieroiding, veenderij en het maken van zeildoek zijn er de hoofdbronnen van bestaan. Het d. Assendelft strekt zich uit van den IJdijk tot Krommenie, ter lengte van ruim een uur gaans. Het wordt doorsneden door den Zaanlandschen- C\'oimiiunieatieweg, die van de Zaan naar Beverwijk leidt. Ér zijn Herv. en K.-K. kerken. Tijdens en na het beleg van Haarlem was Assendelft een steunpunt der Spaansche benden, die vandaar het omliggende land veel kwaad berokkenden. Tot op den t(jd van Jacoha van Heieren schijnt bij de Vliet een kasteel gestaan te hebben. 5». geh. in de N.-Brab. gem. Berliknm. Assendelver-Veenpolder, droogmakerij eener verveening. De pol- der. in 1845 bedijkt, is 313 heet. groot. Assendelver-Zeedyk, dijk langs liet IJ. van den St.-Aagtóndijk tot de Xauernasehe-Vaart 7420 31. lang. AKNOlldorp. 1. voorstad van Zwolle, waar in 15fi0 do eerste hervormde predi- katie voor de bewoners van den omtrek werd gehouden. SJ. kleine polder in de gem. Zwolle. Ammoimk«!<r-Ambacht, eqn der dus genoemde Vier-Ambachten in Vlaan- deren, waarvan een klein gedeelte, met de stad Sas-van-Gent, aan Noord-Ncder- land gekomen is. Amm«>ii1ioiimo, geh. in de Overijs. gem. Batmen. Amennule, I. b. in de Overijs. gem. Diepenveen. SJ. b. in de Geld. gem. üldebroek. AMwink, b. in deOeld. gem. Borkeloo. Vwxinku\'ooi\'. b. in de Geld. gein. Zelhem. Amniiiii. klciuo buurt in do N.-Holl. gem. 1\'itgeest.
		\\«««iiimlnirji\'. adell. huis in de N.- IIoll. gem. Heemskerk, bij Assum. A -tf ii. 1. gem. in N.-Brab., die, door Borneren, Lierop, Vlierden, en Deurne (N.-Brab.), en Meiel en Xedcrweert (Limb.) ingosloten, eeno oppervlakte van 6986 heet. beslaat. De grond in het noorden, westen en oosten diluvisch zand, doch in bet zuiden hoog veen. dat in het grootste deel is afgegraven. Langs de wester grenzen vloeit de Aa, langs de noordooster en ooster de Astensche-Aa. In 1832 had deze gem. 2473, in 1840 2993, in 1870 ; 3182, in 1890 3333 inw., voor laatsgen. jaar onderscheiden in 3300 R.-Kath., 24 i Herv., 9 Ned.-Geref. De gem. bevat 2 d., Asten en Ommel, benevens de buurten Voordeldonk, den Dijk, Heugden, Wolfs- \'. berg, Stegen en Diesdonk, benevens de \' geh. Ooststappen, Ommclsche-Bosch, ! Achtcrbosoh, Rinkveld, Lcensel, Kloostcr- \' eind, Behelp Nachtegaal, Laarbroek en Busselen. Landbouw, veenderij on veeteelt I zijn er de hoofdbronnen van bestaan; verder bierbrouwerij, weverij en sigaren- fabricatie. In het d. Asten, aan den weg van Eindhoven naar het Land-van KcbsoI, vindt men o.a. in 1801 gebouwd Raadhuis, eeno groote, seboone R.-Kath. kerk. In 1462 werd de hoerl. Asten door Wonceslaus van Brabant en zijno gade Jobanna aan den befnatnden Leuvense-hen hoofdschout i Pictor Couterel geschonken. In 1512 word ! het door de Gelderschen geplunderd en \' in 1543 door dezelfden gebrandschat. JJ. kast. in de gem. Asten, tusschen Wolfgberg en Heusden. A»teilHclie-Aa, beek in N.-Br., die, in do I\'cel ontstaan, langs de grenzen der gem. Asten aan do eone, en Deurno en Vlierden aan de andere zijde vloeit en zich mot de Aa vereenigt. AMtd\'berjJ. geh. onder do Limb. gom. Echt. Astt\'l\'t, pold. in do N.-Brab. gem. Prinsenhage, 44 heet. gr. Atebui-eii, of Attebnren,* geh. onder het 1\'riesche d. Hiesluin (Wonsera- deel.) Atxeburon. of A tzebiiren, geh. onder het Kriesche dorp Western (Wym- britserndeel). \\ im\'Ihkii>Mtermeer, of KIeine- 111POI\'. voorin, meer bij Western (Wym- britaeradeel), in 1633 droog gemaakt. In 1825 werd liet overst\'-oomd. AI tcLiKoii. buurt in do N.-Brab. gem. Etten-en-Leur, in 1840 mot 314, in 1860 met 359, in 1890 mot 493 inw.

-ocr page 25-

-ocr page 26-



		46 Avcr-Hnk. Arriënveld en de Huizen, henevens de geh. OogterhuU, do Bever, Wosterhuis, de de Kiovitshaar, Orootoovor, Kleinoever, Wceme, de Jliinr, do Yoldhoek en ten Kate. De grond bestaat uit diluvisch zand en hoog veen, dat, voor liet grootste deel afgegraven, in goede bouwlanden is herschapen. Do hoofdbronnon van bestaan zijn landbouw, veeteelt, koophandel, scheepvaart, kalk brander jj en scheeps- bonw, verder glasblazerij, weverij, mnt- terij, bezembinderij, enz. liet dorp Ave- reest ontleent zijn naam aan zijne ligging over de Keest, met betrokk ing tot Drente. Het heeft eene llerv. kerk, waartoe ook de ingezetenen van do AVijk in Drente belmoren. De kerk derR.-Kath. parochie Avereest, is te Dedeinsvaart. Kr is een halte van de Dedeinsvaartsehe Stoom- tramwegmaatsch.(DedeniBvaartHeemse- Hardenberg). Avci\'-Knk, adell. huis in de Held. gem. Hengeloo. Avt\'loo. buurt in de Overga, gem. Diepenveen, in 1840 met 204, in 1800 met 20!), in 1800 met 130 inw. Averwolde, geh. in do Overgsel- sche gem. Wijlie. Avest. buurt in de Geld. gem. Eibor- gen, in 1840 met 250, in 1800 met 260, in 1800 met 143 inw. Avexati\'ll i[«»<\'). naam waaronder men de beide Held. dorpen Kerk-Avezaat en Kapel-Avezaat in de gein. Zooien verstaat. (Zie onder K.) Axel. I. ring der klasse IJzendijke van de llerv. kerk, bevattende de gem. Axel, den Hoek, Hontenisse, Hulst, ter Neuzen, Sas-vnn-Gont en l\'liilippine, Zaamslag. Si. gem. in Zeeuw sch-Vlaan- deren, grenzende in het noorden aan Zaamslag en Boschkapello, in het oosten aan St.-Jansteen, in het zuiden aan Koe- wacht, Zuiddorpe en Westdorpe, in het westen naar ter Neuzen. Zij is groot 4335 heet., on gevormd door de polders Beoosten-Blg-Benoordon, Grootc Noord- polder, Hutpolder, Kappcllcpolder, Vis- sckerspolder, Oude-Egelantiorpolder, Nienwo-Egelantierpolder, Sparkspolder, !Smits- on Koi\'gorspolder en Kinmnpoldei, benevens doelen der Nieuw e-Ze vcnaars-en- Koogorsschorropoldor, Catharinapolder, Riet-cn-Wulfdijkpolder, lieoosten-lllij-Re- westen, Booosten-BUj-Booosten en de Axelscho-vlakte, De grond, zandige klei, bestaat grootendeels uit bouwland, en . brengt inzonderheid haver, tarwe, boonen, erwten, rogge, gerst, vlas, koolzaad en
		Ajlva. aardappelen voort, alsook meekrap, waar- voor hier 2 stoven zijn. De gem. bevat de stad Axel, de buurt Zoutespui en het geh. Axelsche-Sassing. In 1822 had zij 2107, in 1840 2410, in 1870 2077, in 1800 3431 inw.. voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 133G Ned.-llerv., 310 Chr.-Geref. 617 Xed.-Geref. 546 K.-Kath. en 122 ongenoemden. De stad Axel, 2 u. w. van Hulst, en 2 u. z. o. van ter ; Neuzen, bloeide reeds in het begin der Ode eeuw, en was vroeger eene vesting, i die in 1586 door Prins Maurita veroverd, \| daardoor aan de Unie werd toegevoegd. Er zijn kerken voor de llerv., de C\'brist.- \'< (Ier. en de K.-Kath. *Ax(>lpr-Alllbatllt. een der Vier- Ambachten, die omstreeks 940 door Keizer Otto I aan het burggraafschap (lont werden onderworpen. Het werd meermalen vergroot of ingekort en door de verovering van Axel onder Prins Maurita in 1586 in I tweeën gesplitst, waarvan het zuiderdeel \' vooreerst nog aan Spanje bleef. Het noorderdeel vormde in de 17de en 18de eeuwen ten gevolge van overstroomingen ; een eiland, dat eerst door de bedijkingen ! van 1780 en 1700 weder aan het vasteland werd gehecht. Axelsche-Oat, zuidooster inham van den Braakman, in den jongsten tij 1 j door versehill. bedijkingen zeer ingekort. AxHsclie-Kanaal.** vaart van Sluiskil naar Axel, een zijtak van het Knnaal-van-ter-Xeuzen. Hij den aanleg onder Koning Willem I, was het voor- nemen deze vaart tot Hulst uit te strekken, ; doch door de omwenteling van 1830 is zij onvoltooid gebleven. A se I < Il <\'-Kreek, watervlakte voor de stad Axel, op het einde der vorige eeuw veel grooter dan thans, nu zij door indijkingen zeer is ingekort. *Axelclie-Sas>>isijj. geh. in de Zeeuwsche gem. Axel. AxelKelie-Vlakte, eene streek grootendeels moerassige grond in het uiter- ste westen der gem. Axelsche gem. Axel, op de grens van Westdorp, westwaarts van den Smits-en-Koegorsschorrepolder. Axtvijk. buurt in N.-Holland, aan de ringvaart van de Purmer, in 1800 met 220 inw., van welke 132 in de gein. Middelie en 07 in de gein. K wad ijk. Aykeni i. adell. huis in do (iron. gem. (irijpskerk. Aylva.** 5 voorm. adell. staten in Kr., als luiaard (Baarderadeol), Genum (Fer- worderadecl), Holwerd en Tornaard fWost-

-ocr page 27-

Kiiai\'dblll\'t\'ll.

Ajlvapolder.

Dongcradeel) en to "Wïtmarsum (Won-
eeradeel).

Aylva-poldor, polder onder liet Frie-
scbe* dorp Burgwerd (Wonseradeel).

AyMllia, l.adell. state hij het Friesche
d. Chidkerk (Tiotjerkstoradool). 5S. 4
voorin, adell. staten in Friesland, als te
Beetgum (Menaldumadoel), Marrum (Fer-
werderadeel), llichtuni, (Wonseradeel) en
Driezum (Dantunaadeel).

Aytta, voorin, adell. state in liet Fr.
dorp Swichem, in 17!)4 afgebroken, oen»
eigendom van den geleerden staatsman
AYigle (Yiglius) van Aytta van Swichem.

Azen i.jn (<>i\'aot- «mi lil<>in-),
d. en I). in de Gold. Berg.

AiMM\'lt\'l). voorin, kasteel in het ()ver-
ijselsclie [andschap Salland, liij don Ham,
in 1880 door Bisschop Arnold van lloorno
ingenomen en geslecht.

Kaanlioek, b. in de Z.-Holl. gom.
Sliedrecht, halte van den spoorweg Dor-
drechtGorinchom.

Kaaus-l\'oldt\'r. 1. p. indeZeouw-

sche gem. Groede. JJ. pold. in de Zeeuw-
sche gem. Nieuwvliet, 60 beet. groot,
bedijkt in 1540.

Kaar. 1. bannorjj in Gelderland, aeh-
tereenvolgens in \'t bezit der Hoeren van
Bahr, der Graven van Meurs, der Graven
van Egmond en der Graven van Bronk-
horst. Door het huwelijk van de eenige
dochter van Graaf Diederik van Bronk-
horst, kwam deze hannerij, in de eerste
helft der 17de eeuw, aan den liijngraaf
en Prins van Salm-Salm, Leopold Filip
Karel, wiens nakomelingen haar den Ilec-
ren van Wosterholt verkocht hebben
en haar hij verkoop overgaven aan
de Staten van Gelderland. In 1471 is do
heerlijkheid Latum daarmede vereenigd
geworden. \'£. huurtsch. in de Geld.
gem. Angerloo, in 1840 met 144, in 1860
met 143, in 1890 met 153 inw. In den
hertogelijken tijd stond hier het kasteel
Bahr, het stamslot der hannerheeren van
dien naam, dat op Hemelvaartsdag 1495
op last van Hertog Karel van Egmond
werd ingenomen en geslecht.

Kaard, d. in de Friesche gem. Baarde*
radeel, vroeger de hoofdplaats dergrietenij.
In 1840 telde men er, met Faddena en
een deel van Hem, 2(i4, in 1260 328, in
1870 366, in 1890 329 inw. De laatst-
verkozen Potestaat van Friesland, Juw
Dekama, had hier zijn stins.

Kaarda (4<ii-oot-). b. onder Hol-
werd in de Fr. gem. VVestdongoradeel.

Kaardblll\'i\'n, geh. hij het Friesche
d. Wirdum (Loeuwardoradoel).

Kaaf\'Ji «.i\'oldcr. pold. in do N.-

Holl. gein. Heiloo, groot 305 heet.

IÏ:ï;i t\'-- (St.-), voorin, d. hij Aarden-
burg, in Sopt. 1447 overstroomd en ton
onder gegaan.

Baai. buurt in N.-Iirah. gom. Kttcn-en-
Leur, tellende in 1840, met de Neerstraat,
270, in 1800 28U, in 1890 808 inw.

Itaaik. 1. d. in de Geld. gem. Kteende-
ren, met een adell. huis, dat reeds in 1326
als havezathe hekend stond, en met eene
K.-Kath. kerk. In 1840 waren er 809, in
in 1800 877, in 1800 910 ingezetenen.
2. of Kaek riviertje in Limburg, dat.
door de Solzerheek en Zieversbeek bij
Lemiers gevormd, hij Wittem in de Geul
valt.

Itaakst-lH\'-Kru»;, br. 45 min. N.O.
van Steenderen.

Kaal. geh. in de Geld.gem.BemmeL

Kaalder, huurt in do Ovcrijs. gom.
Ambt-Ilurdenherg, in 1840 met 252, in
1860 met 242, in 1890 met 231 inw.

Baaldi\'i\'bct\'k, heekdie in\'tgraafsch.
Bentheim ontspringt en \'la u. hoven IIar-
denherg in de Vecht valt.

Jtaalliook. geh. in do Zccuwsche
gem. Ilontenisse.

Itaaiiikrugu\'f, \'\' ^m <\'^e Utr. gem.
Abkoude-Baambrugge, aan den Amstel.
liet had met do Horre en KIein-Iiiiam-
hrugge in 1860 405, in 1890 785 inw
Don 7 Nov. 1672 is Baambrugge door
de Fransehen geplunderd.

fiaaillNiiiii, geh. in do Gron. gom.
Term linten.

Kaan, 1. huurt in de N.-Brab. gem.
Loon-op-Zand. SJ. h. in de N.Br. gem.
Kozendaal. 3. b. in de N.-Br. gem.
Dussen.

-ocr page 28-



		48 Baarde ra <!<< I. lisiii rderadeel. gem. in Friesland, vroeger de vierde grietenij vnn Westergoo, omringd door Menaldumadeel, Leeuwar- deradeel, [daarderadeel, Rauwerderhem, Wymbritseradeel, llonaarderndeel en l-\'rnnekeradeel en ruim 7287 hectaren groot. I>e grond, uit zeeklei bestaande, behoort voor een gedeelte tot het Nieuw- land, dat in de 13de eeuw en vervolgens aan het Boorndiep of de Middelzee ont- woekerd. Bij Iluins, Liona, Hilaard, Baard, Jorwerd en Oosterlittens is de grond niet zoo goed nis in het oosten, waar lagen knipklci de vruchtbaarheid groote- lijks schaden. Bij Winsum, Jorwerd en Oosterlittens verrijzen eenige terpen. Baarderadeel bestaat uit 15 dorpen: "Weiduni, Jorwerd, Mantgum, Oosterwie- ruin, Bozuiu, Wieuwerd, Oosterlittens, Winsum, Baard, Iluins, Lyons, Hylaurd, Jellum, Britswerd en Beers. (Kromwnl be- hoort tot Britswerd.) De bevolking is in den jongsten tijd sterk toegenomen. Zij bestond in 1744 uit 2749, in 1811 uit 3410, in 1822 uit 3504, in 1840 uit 4504, in 1850 uit 4770, in 1860 uit 4957, in 1870 uit 5537, in 1890 uit 0043 zielen, voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 4509 Herv., 285 Doopsg., 128 Chr. Geref. 500 Ned. Oeref. 124 R.-Kath. en 325 oiigcnoomden. De veeteelt en de zuivelbereiding zijn de hoofdbronnen van bestaan der inwoners. Kr wordt echter ook eenige landbouw gedreven onder Winsum en Bozuin, men rekent erin het geheel 0779 hectaren weidenen 104 hectaren bouwland terwijl eene aan- zienlijkc fabriek van dakpannen en vloer- steenen met cementmolen te Iluins aan vele werklieden arbeid verschaft. Kr is wijders eene kleine scheepstiinnierwerf te Kromwal en eene vellenblooterij te Oosterlittens. De scheepvaart vindt uit- mnntendo waterwegen in deLeeuwarder* Bneeker <\'ii de Leeowarder-Bolswarder trekvaart, verder in de Snecker-Zeilvuart, de Laan- of Jannvaart, de Oosterwicrum- mer-Oudviiart, enz. Oudtijds was het dorp Baard, waar toen do waar-of recht* dag werd gehouden, de hoofdplaats van Baarderadeel. Kater werd hot Jorwerd en eindelijk, doch reeds vóór meer dan twee eeuwen, Weiduni. In den Fransehen tijd (eigenlijk sedert 1809) vormde Baarderadeel twee gemeenten: Bo- zum (het zuidwesten) en Jorwerd (het noordoosten). Kater werd Boznm op- geheven en kwamen daarvoor in de plaats Oostorwierum en Baard. In 1810
		BnarlniMl. werd Baarderadeel weder eene grietenij. Baarderbn ren. gen. by \'t Friesche d. Arum (Wonscriulcel). Baardn ijk. gein. in de prov. >\'.- Brab., ingesloten door de gein. Drongelen. Oud-lleusden, Drunen, Koon-op-Zund en Waalwijk. Zij is 911 h. gr., met een kleiachtigen bodem in het noorden en zandgronden in het zuiden. In 1822 had had deze gem, 845, in 1840 1212, in 1870 1445, in 1890 1505 inw. voor laatst- gen. jaar onderscheiden in 1484 R.-Kath., 102 Herv. en 3 Ev.-Luth. Landbouw en veeteelt zijn er de hoofdmiddclcii van bestaan. Het d. Baardwijk is een der zoogenaamde Kangstraatscbe dorpen en evenals deze, in de lengte, van het oosten naar het westen, gebouwd. Kr is een halte van den spoorweg \'s BoschLage-Zwaluwe. Het aantal inw. is nagenoeg even groot als dat der gem. daar slechts enkele buizen buiten de dorpskom zijn gebouwd. In 1334 bemid- delde Filips, Koning van Frankrijk, een ! geschil over dit d. tusschen den Hertog \| van Brabant en den Oraal\' van Gelder. [ In 1408 schonk de Graaf van Holland het aan lieer 1\'oyken. Baard wijkje Iie-O verlaat, over- laat in N.-Brab. tusschen liaardwijk enDru- nen, dienende om over het Bosseheveld en de Kangstraatscbe velden het afvloeien van overstroomingswater te bevorderen. Zij dagteekent van 1705 en 1700. Kr is een halte van den spoorw. \'s-Bosch-- Lage-Zwaluwe. Kaai\'IaiMl, gein.op het Zeeuwscheeil. Zuid-Beveland, vroeger heorlijkh., in het zuiden en oosten door de Hont bespoeld j en voorts door Kllewoutsdijk, Oudelande, ; Nisse en Hocdekenskerke bepaald. De vruchtbare bodem, een zanderige klei, beslaat 1101 heet. In 1S22 had de gem. 500, in 1840 013, in 1870 717, in 1890 090 inw., voor laatstgenoemd jnar on- derscheiden in 321 Herv., 209 Chr.-Ger., ¹ 2 Xed.-Oeref. en 150 R.-Kath. De land- bonw, het hoofdbedrijf der ingezetenen, levert tarwe, rogge, gerst, haver, boonen, erwten, suikerbiet, koolzaad, meekrap, vlas. Bchulvc het tl. Baarland, bevat de gem. ook het geh. Bakendorp. Het d. Baarland, bekend door eene nederlaag der Vlamingen op 12 October 1295, was in den grafelijken tijd de zetel van een voornaam geslacht. liet heeft een beval- lig aanzien. Het kasteel llelleuburg, dat \' aan de westzijde heeft gestaan, is reeds voor eeuwen, doch het Hof te Baarland,

-ocr page 29-

Baarlantl-Spellepolder.

Baarn.

4:1

ilat op do oostzijde bloeide, eerst in 1840
gesloopt.

Baai-lan<l-SpellepoI<ler, oost.
deel van den Spellepold., op Z.-Beveland.
Baai\'lo. 1. d. deels in de N.-Brab
gom. Baarle-Nassau, deels in de Belg. gom.
Baarle-Hortog. De beide deelen van dit
dorp liggen zoo door elkander, dat men
in weinigo minuten ettelijke malen op
ander grondgebied kan komen. Zelfs zijn
er huizen die deels tot België, deels tot
Nederland behooren. Het d. is zeer oud :
den 1 Juni 992 verbond Hilswindis, Gra-
vin van Strijen, haar goed Baarle aan
het klooster te Thorn. Sedert de grens-
regeling met België in 1843 is eeno com-
missie werkzaam om eene wijziging in
het grondgebied te dezer plaatse tot stand
to brengen. Het station van den spoor-
weg Tilburg-Turnhout word den 1 Oct.
1867 voor het verkeer ontsloten. Si.
buurten in de Overijs. gem. Zwartsluis,
Dalfsen en Blokzijl.

Baavle-BoNcIilioveii, zuidel. doel
van do N.-Brab. buurt liosehhoven.

Baarl<^kI»ruj>\', geh. in de N.-Brab.
gem. Baarle-Nassau.

Ktiarle-XnwMan, gem. in N.-Brab.,
ngesloton door de gem. Chaam en Alfen-
on-Kiel (Noderl.), on Poppel, ^Veelde,
Banrle-Hertog, "\\Vortel, Hoogstraten, Min-
derhout en Mcerlo (België). Ook liggen
van Bnarle-Xassau enclaves in Baarle-
Hortog, evenals van B larle-Hortog in
Baarle-Nassau. Er is een station Baarle-
Nassau voor den spoorweg Tilburg
Turnhout. Do gem. is groot 7506 heet.,
alles zandgrond, met vele moerassen. Er
is nog veel heide, doeli ton gevolge van
do ontginningen gedurendo vele eeuwen
z\\jn er ook goede akkerlanden, bosschen
on weiden. In 1822 telde do gem. 1798,
in 1840 1915, in 1870 2201 en in 1890
2100 inw., voor laatstgenoemd jaar on-
derscheiden in 2148 K.-Knth. en 12 Her-
vormden. Behalve een deel van het dorp
Baarle, bevat do gem. ook het d. Uleco-
ten, do buurten Castelré, Loveren, Hei-
kant, Eikclbosch, Nijhoven en Ret, bo-
nevens de geh. Baarlc-Bosehhoven, Groot-
Bedaf, Klein-Bedaf, Gorpeind, Heesboom,
Heimolon, Heining, Hoogeind, Hoogbraak, j
Keizershoek, Liefkenshoek, Oordel, Reuth,
Schalluinen, Oude-Strumpt, Nieuwo-
Strumpt on Veldbraak.

Jtaai\'loo, 1. zuideljjk deel van hot
geh. Stouwo-en-Baarloo,in do Ovcrijsolscho
gem. Zwartsluis. SJ.noordwostolijk dool
van do buurt Kuinderdjjk-en-Baarloo, in

| do Overijselscho gom. Aml)t-Vollenhovc.
Baarn, gem. in de prov. Utr., wier
tegenwoordige uitgestrektheid dagteekent
van 1857, toen do gem. de Vuurscho
daarbij werd ingelijfd. Zij is groot 3320
j hoct. on wordt omringd door do gom.
Eenmes, Bunschoten, H ogland, Soest,
Zeiet, de Bilt en Maartensdijk (Utr.), en
Hilversum en Laren (X.-Holl.). Zij wordt
doorsneden door de Eem, langs wier
oevers men ecnige kleigronden aantreft.
Naar do zijde van Hoogland liggen enkelo
veenachtige pereeelcn, doch, behalve deze
geringe uitzonderingen, bestaat do grond
j uit zand, dools tot schoone akkers, weidon
| en bosschen ontgonnen, deels nog heide.
In 1800 had deze gem. 2322, in 1870
2537, in 1890 5101) inw., voor laatsge-
noemd jaar onderscheiden in 3283 Xed.-
Herv., 40 Waalsch-Herv., 95 Ev.-Luth.,
10 Horst. Luth., 30 Doopsgez., 27 Rem.,
805 C\'hr.-Ger., 294 Xed..Geref., 1018
R.-kath., 1 Oud-R., 24 Xed.-Isr. on 3
l\'ort.-lsr. In 1822 had Baarn 1143 on
do Vuurscho 250 inw. Een voornaam middel
van bestaan der Baarnors bestaat in de
voordcelen, die het verblijf van vole ste-
delingen gedurende hot schoone jaargetijde
opleveren, ofschoon al meer en meer
familiën het gehoele jaar door in deze
j heerlijke streek verblijf houden. Voorts
j bloeien landbouw en veeteelt. De gom.
telt 2 dorpen, Baarn en do Vuurscho, de
buurten Zandvoort, Eembruggc, l\'ijnen-
burg, Xieuw-Bnarn, en een dool der buurt-
schap Soestdijk, benevens het geh. de
Hooge-Vuursche. Behalve het vorstelijk
lustverblijf Soestdijk, zijn hier verscheideno
groote on prachtige lustverblijven, terwijl
het aantal villa\'s van gewonen omvang
jaarlijks sterk toeneemt. Het door Prins
Hendrik gestichte Amalia-park hooft daar-
toe den stoot gegeven. Baarn is oen
stntion van don spoorweg Amsterdam
Amersfoort. Er is een uitgebreid Sana-
torium gevestigd, dat to midden van hot
Baarnseho Bosch is gelegen, westelijk
van den spoorweg, in het Prins-Hendrik-
park. Het d. Bnnrn ligt op liet oostelijk
uiteinde der hooge streek, die zich van
do veenen bij Eoosdrecht naar de Eem
uitstrekt. Van 1390, toen Bisschop Floris
van AVelinkhoven het verscheideno privi-
legiën schonk, tot op hot eind der 15de
eeuw word hot onder do steden gerang-
schikt. Versterkt schijnt hot echter nooit
geweest te zijn. In don aanvang der 19de
eeuw werkte hier de edelo Roinhard
Scheren berg tot groot voordeel van alle

Witkamp.

-ocr page 30-



		50 KaaniMche-ItoMcli.
		Baarloo.

		klassen. Hij bracht veel toe om linnrn te verfraaien, en richtte er een tnpijtfabriek op, die aan vele handen brood verschafte en nog op het eind der regeering van Koning Willem I haar roem handhaafde. Bnanmche-Boscb, prachtig boach, dat zich ten westen en zuiden van het cl. Baarn uitstrekt, ongeveer 7. ü heet. groot. Het heeft twee vijvers te midden van statig geboomte, en wordt door sehooiie landgoederen, en naar do zijde van de Eem door welige weiden inge- Bloten. BaariiNi\'be-Dijk, geh. onder de l\'tr. gom. Baarn. Kaai\'N. geh. in de Overga, gom. Stecnwijkerwoldc. Basrabeek, geh. in de Ovorys. gem. Amlit-Vollenhoven. Eii.itl\'Hfllot, 1. of ItilsvllOt. 1>. in in de N.-Brab. gem. Dioson, in 1840 met 212, in 1800 niet 208, in 1890 niet 200 inw. 2. geh. in de N.-Brab. gem. Vlierden. 3. kast. in do N.-Brab. gem. Ksch. Baarsdjjkerpolder, pold. in de Zeeuwsehe gein. Poortvüct. Baac-sdoB\'i», I. d. en heerlykh. in de Zeeuwsehe gein. \'s Heer-Abtskerke, op het eiland /uid-lieveland, in 18(10 met 20, in 1810 mot 102, in 1800 met 107 inw. Enkele overblijfselen wijzen do plaats aan van het Huis te Baarsdorp, dut ten jure 1800 door (iruaf Jan 1 stormonder- liand werd ingenomen. .\'. goh. in do N.-HolL gom. Berkhout. 3. of de-l>rie* Kam\'HJl\'M. uitgestrekte buurt in de N.- lloll. gein. Sloten, aan de Kostvorloron- Wetering, met volmolens en warinoeze- rijen. BaarNdorilPl\'lliet\'l*, meer in de N.-Holi. gem. Berkhout, dat in 1U27 werd drooggemaakt, 155 heet. groot. Baai\'MlijkcrpoIdt\'i\', pold. in de Zeeuwsehe gein. Poortvlict. ISaai\'Hiil<»l«>il. geh. in de Ovorys. gem. iSteenw ijkerwolde. Baarstraat, geh. in de Limb. gem. Torn. ISaat\'Kwijk. buurt in de Dr. gem. Iloogeveen. Baai-zandt», voorin, zandbank hij Kadzand, door de Baar daarvan gescheiden. Vóór en in 1480 bij gedeelten bedijkt, werd dit nieuwe land in 1588 overstroomd, en van 1009 tot 1010 herwonnen. Do strook bevat thans do pold. Groot-Baar- zando, -181 hectaren, Klein-Bnarznnde, 190 heet. en Jong-Baarzando, 102 heet.		KaaNdaillMbook, beek in Ovorysel,. die onder den naam van Molenbeek i» de Loo Lee valt. Baast, kast. in de >\'. Brab. gem. ! Oostel \\Ycstel.- en .Middel Boers. Baastcrlioeveii, geh. in de X.-Br. j gem. Oostcl-Westel- en Middel-Boers. Kaat (Be), 1. geh. in de (ii-on. \| gem. Biorum. Ü. geh. in de Gron. gem. ; Kloosterburen. Baaxeill, gom. in Limb., tusscheii ! Nederweerd, Ileitliuizen, Halen, Hoorn,. j Heel en Panheel en Gratem. De grond is zand. Langs de noordeigrens vlooit de i Molenbeek, langs de zuiderde Goorbeek. De oppervlakte beslaat 910 heet. In 1822 had deze gem. 492, in 1840 57(i en in 1870 045, in 1890 000 inw., voor laatst- genoemd jaar onderscheiden in 058 R.- Kath. en 2 Herv. Bogge en haver zijn de voornaamste producten van den veld- houw, het hoofdmiddel van bestaan dor ingezetenen. Vóór 1795 behoorde deze hem. aan do vorstelijke abdij Torn. Het d. Baaxom, aan den weg van Roermond naar Weert, lVi uur van eerstgenoemde stad, bevat eene ll.-lv. kerk, die uit znnd- steen is opgetrokken, en telt 107 inw. Er is een station van don spoorweg AntwerpenGladbach. BaatMch, geli. in do Limb. gom. Heerlen. Baatuia. b. in de l\'tr. gem. Leusden. Babberiehoi Babberik bnartseb. in de Gold. gom. Zevenaar, op de Pruis. i grens, mot het vernieuwde adell. huis i Babbericli of Halsaf. De b. had in 1800, i met Holthuizen, 090 inw., in 1890 803. Babberspol der, heerlijkheid in de- Z.-lloll. gein. Vlnardinger-Ainbuclit. Babel, geh. in de Zeeuwsehe gem. Domburg. Babiloniëiibroek, d. in de N.- Brab. gein. Meeuwen, in 1840 met 250, in 1800 met 211, in 1890 met 158 inw. Het d. bloeide reeds in 1131, toen Bisschop Androas van Utrecht de novale tienden aldaar aan de abdij van St.-Truiden schonk. *Babiloiii«^:iibioekMc]ie-pol-** dei\', p. in de N.-Brab. gemeenten Mceu- wen on Wijk-eii-Aiilhurg, groot 327 heet. Babureii. geh. ondor \'t Kricsclie dorp Tjorkwerd (Wonserudeel). Badiioeve, eene niodellioerdorij in de Haurleninierineer. Baarloo of Baei-loo, d. aan do Maas, in de Limb. gem. Maasbreo,in 1840 met 395, in 1800 met 501, in 1890 met 55a

-ocr page 31-



		Bakkeredam. 51
		Italioo.


		prov. N.-Brab., tusschon Deurno, Vlier- den, Lierop, Helmond, Aarle-Rixtel, Gc- mert, Oploo en Sainbeok (N.-Brab.) en Venrai (Limb.). Op eene oppervlakte van 7582 beet., bevat het het d. Brakel, de buurt .Milheezo, en de geh. Zand, Geneiieind, Esp, Neerstraat, Nieuwereind, Mntthijsoind, Bcntcm, Overschot, llilak- ker, Schouw, Ravensgat, Brug, Rijpel. berg, Brouwhuis, Kruisschot, (irootel en Kawei. De grond is zand, en in de Peel (in \'t oosten der gem.) boog veen, dat reeds ten deele is nfgeveend. Ann de Bakelscbe-Aa ligt klei. De landbouw is liet hoofdbedrijf der ingezetenen, wier aantal in 1822 1549, in 1840 175ti in 1820 1777, in 1890 1737, die allen den R.Kath. godsdienst belijden. Kakelxche-Aa. beekje in de ge- nieenten Deurno en Bakel, dat uit do Peöl komt en in de Aa of Ado valt. Bakenberg, voormalig landgoed in de gem. Arnhem. KaU«\'ll«l»l\'l>, hecrl. en geh. in do gom. Baarland, in 1840 niet 51, in 1800 met 41, in 1890 met 77 inw. Er is een overzetveer van Zuid-Beveland naar Zeeuwscb" Vlaanderen. BakeneK, voorm. d. in Kennemer- land, dat in do eerste helft der 14de eeuw bij Haarlem ingetrokken. ItaUcillaajge. voorm. hnvez. in do Overijselscho gein. Ambt-Delden, bot stamhuis der Heeren van linke, Baeke of Baecke, die reeds iii 1207 in de geseb. voorkomen. Itaki\'iilioven, geh. in de Limb. gem. Susteren. BaUt\'rmarkt. geh. in do Gold. gom. Steenderen. Bakervond, goh. in do N.-Brab. gem. Goorle. Bakerweerd of Baaker* W6fPd, geh. in Geld. gom. Steenderen. BakltuistcrllOOg, gedeelto van een hoogen zandrug in Gaasterliind, bjj Bakhuizen. Bakhuizen, d. in do Friesche gem. Gnasterland, met eene R.-Kath. kerk. Het vormt in administratieven zin niet Hirns één dorp, ofschoon beiden meer dan \'/« uur van elkander verwijderd lig- gon. Zij hadden in 1840 te znmen 572, in 1870 812, in 1890 1017 inw. *Bakkeue, b. in de Geld. gem. Lunteren. Bakker, \'u. in do Gold. gem. Gen- dringen. Bakkerdaui,* dam in Zeeland,
		inw. liet is door voel geboomte en BCboono bouwlanden omringd en herat oeno hooggelegene K.-Kath. kerk en bet iidell. llnis te Jtaarloo. It;> Hoo, gom. in de prov. Gron., in het noorden door het Groninger Wnd bespoeld en verder bepaald door \\Var- fmn, Bodnm, "Winsum en Kenrum. Hare grootte is 3240 heet., alles kleilund. Zij hevat 4 dorpen: Bafloo, den Andel, Ti- nollinge en Saaxumhuizen, de huurt Kaskwert en de geh. Ahheweer, Lutke- Saxuni, Vennum, Hiddingerzijl en Din- gen, benevens een ged. van den Noord- polder. De bevolking beliep in 1822 1715, in 1810 2178, in 1870 2352, in 1890 2437 inw. In laatstgenoemd jaar splitste /ij zich in 1402 Herv., 2 Luth., 47 Doopsgez., 740 Chr.-Geref, 15 Xe- dord.-Geref. en 170 ongenoeinden. De meeste ingezetenen vinden in en door den landbouw bun bestaan. Het d. Batioo was vroeger de hoofdplaats van het Hulve-Ambt. liet werd door den Kerst- vloed van 1717 deerlijk geteisterd. In 1840 had bet «82, in 1800 553, in 18!)0 705 inw. Er is een station van den spoorweg («rollingenRoodoschool. I5;i<_!»«\'ii. buurt in de N.-Brab. gein. Prinsenhago, in 1840 met 210, in 18G0 met 201, in 18!)0 met 210 inw. KnK\'gorlmixeii, h. in de Dr. gom. Assen. Jtag-jfiJBicnbi\'oek, b. in de N.- lirab. gom. Woein-el. Bagijiaeilltock, zuidwestelijk deel van het vlek Boxmeer. Bai-joi-xuuo ot\' Kajaiiraiia, voorin. Friesch vlek, dat in 880 door de Noormannen word verwoest. Kajnill of Bayuill, \|d. in de Fr. gom. llennaarderadoel, in 1840 met 108, in 1860 met 119, in 1870 mot 151, in 1890 niet 214 inw. Do kerk, die den Herv. behoort, bewaart eene oude doop- vont. Kakel, d. in do N.-Brab. gein. Bakel- en-Milheoze, bevattende met do ongo- legon gehuchten in 1890 1114 inw. Er is eene R.-Kuth. kork. Reeds ten jore 221 was dit dorp bekend. Toen schonk Herolaof er goederen aan den geloofs- prediker WiUebrord. Het komt in den giftbrief daarvan onder den naam Baclaoa voor. In Januari 1511 is Brakel door Oeldersehon, in September 1599 door do «Spanjaarden geplunderd. Bnkcl-cn-JFlilheexe, gom. in do

-ocr page 32-



		52 Bakkersei I\'. Kalkschoteii.

		1789 door bot Coxyscho Gat gelogd, waardoor Kadzand aan don vasten wal word gehecht. Kakkei\'MCl\'f, b. in de Geld. gom. Hoevelaken. Kakkei\'Nhagen, schoon landgoed in do Z.-Holl. gom. Wassenaar, thans mot de Pauw één geheel uitmakende, dat aan de familie van wijlen Prins Frc- derik der Nederlanden toebehoort. Kakkerwhoek, 1>. in do N.-Holl. gem. iOnkhuizen. Kakkei\'ttkil, oen der voornaamste killen van den liiesboseh, onder Wer- kendam, de "Werken o. a. en Dussen. Bakkerspolder, p. in do Zoeuw- sche gem. Waterlandkerkje. Bakkeveen, dorp de Friesche gem. Opsterland. Het ligt niet ver van de Drentsehe grens, in een fraai, bosehrijk oord. Siard, abt van Mariëngaurd, stichtte er ton jnre 1225 den uithof Mariënhof, die liet middelpunt word van eenc buurt. Later word er ook eenc kapel gebouwd. Doch in den Spaanschcn tijd verminderde Bnkkeveen door de plunderingen der krijgslieden tot een gehucht van 2 huizen. Naarmate echter in volgende jaren de Drachtstervaart werd verlengd, ver- hief zich het oude Backefenc, zoodat het van lieverlede weder in eone aanzienlijke buurt werd herschapen, die in 1860 432, in 1890 027 inw. telde, in 1850 is er cene Hcrv. kerk met pastorie gesticht. Bakkeveenstervaart, znidoos- teiijk deel der Drachtstervaart. itakkum, heerl. in de N.-Holl. gem. Kastricum, waarvan \'t noordelijk deel uitmaakt. Oorspronkelijk oen dool van Egmond, had Bakkum eenigo eeuwen een zelfstandig best uur gehad, toen het ten tijde van Keizer Napoleon bij Kastrikum word ingelijfd. De heerl. bevut do oude buurt Bakkum, waar in den grafelijken tijd eenc kapel stond, en eenigo verstrooide huizen. Men teldo er in 1840 170, in 1890 189 inw. Koning Willem I bezat hier vele woeste gronden, die hij zorg- vuldig heeft doen ontginnen. Itaks. b. onder Beltram in de Geld. gem. Eibergen. Kalberg, b. in de N.-Brab. gom. Oilze. Balg, vaarwater in do Zuiderzee, dat het Amsteldiep met het Marsdiep verecnigt. Baljjei\'ijt, waterloop in de gem. Alkemade, van den Kever naar het Kagermeer.
		Baljjooi. d. in de Gold. Bnlgooi-en- Keent, in 1840 mot 171, in 1860 met 196 inw. Het ligt aan do Maas, heeft cene netto Herv. kerk en grondslagen van een in 1672 verwoest kasteel. Balg-ooi-eii-Keeiit, gem. in do prov. Gelderland, aan de Maas, palende aan Wichen on Over-Asselt (Geld.) en aan Keek, Herpen en Huiseling (N.-Brab.). Zij hooft slechts 640 heet. oppervlakte, : alles kleigrond, en bevnt de dorpen Bal- gooi-en-Keent, het eerste met eone Herv. hot tweedo niet eeno R.-Kntli. kerk. In 1822 had deze gem. 366, in 1840 406, in 1870 443, in 1890 449 inw. Bij do telling in 1890 onderscheidde de bevol- king zich in 438 R.-Knth. en 11 Herv. Do landbouw is er do hoofdbron van welvaart. K:il<> r.aml. droogte in de Zuider- zee, reikende van het Marsdiep tot den Anna I\'aulownapolder. Door het Amstcl- diop is het van Wieringen gescheiden. Ballinge, geh. in do Drentsehe gem. Westerbork. BaljiiWNweer, b. in de Z.-Holl. J gom. Giescndam. Kalk, 1. d. in do Friesche gem. Gaasterland, waaraan hot de hoofdplaats is. Het ligt aan do beide zijden van de Lits, een watertje dat in het Sloter- mecr uitloopt, en tevens nnn het einde eencr heuvelachtige heide. In 1840 had het 1344, in 1870 1444, in 1890 ook 1444 inw. Er zijn 3 kerken, één Herv., één Doopsg. en één R.-Kath. De üalker Doopsgcz. werden nog in 1853 door liefdepredikers gesticht. Doch nadat in dat jaar tweo vijfdon dor leden naar Amerika waren vertrokken, omdat het Noderl. Gouvernement hun verzoek niet inwilligde, hun vrijheid van wapendienst te verleenon, sloten do overigen zich bij do algcmeeno Doopsgezinde-Sociëteit aan. Gemeentehuis, winkels en woongebou- wen van Balk getuigen van do welvaart dor ingezetenen, die meorendeels lnnd- bouwers zijn, doch ook door koophandel on scheepvaart vooruitkomen. Sï. geh. in de Gron. gom. Grootegast. Balkbrug, halte van do Dedems- vaartscho Stoomtrammaatschappij bjj Avereest, Overysel. Kalkenbeld, b. in do Overjs. gem. Vriezenveen. Kalkliof, b. in de Gold. gem. Weel. Kalksckoten, b. in de Geld. gem. Njjkerk.

-ocr page 33-



		Banken van St.-Servaas. 53
		Ballast.


		het perceel de Hooge Hof, waar bij uit- gravingen grondslagen van oude gebou- wen en vele urnen worden gevonden. Ilamestra. oude naam van de Beemster, of wel van oen stroom die l daardoor liep. Kan«l (liet), goh. bij de Friesche , d. Oudaga (Wymbritseradeel) en Metse- lawier (Oostdon geradeel). Baii4ltei\'iiioIeii. gen. in het d. Terbnnd (Kngawirden). liaiienlieitleof lialineiilieyde, geh. in do Linib. gemeenten Wittern en j Kocholtz. Banjert. 1. of Be Bangei-t. b. ¹ in de N.-Holl. gemeenten Blokker en \' Zwnag, in 1800 150 inw. onder Blokker i en 101 onder Zwang. In den grnfclijken \| tijd stond hier het klooster Betlehem. Do Bangort is in N.-Holl. bekend om zijno voortreffelijke aardbezie». £. goh. in de N.-Holl. gom. Andijk. 3. j geh. in de gom. de Zwaag. Bange«t (Be), geh. in de N.-Holl. j gem. O. en W. Blokker. Uan«»^-eweer, geh. in de Gron. gem. Hoogkerk, op de Drentscho grens. Kaïlliolt. buurt in de Linib. gom. Meer, in 1840 met 471, in 1800 met 457, in 1800 met 434 inw. Het is dorpswijze gebouwd op een hoogen, vruchtbaren grond. Bail.jaai\'d, droogte op de westzijde van het Zeeuwscho eiland Schouwen, be- stnnmlc in de Zeehondenplaat, Wjjnbol, \'t Nieuwe-Zund enz. Banjnai\'t, voorin, kasteel in de gem. Velsen, achter de lustplaats Wes- terhout. Het werd in 1203 door het volk van Lodowijk Graaf vun Loon in brand gestoken. Tot hot midden der 18de eeuw zag men nog grondslagen daarvan, die sedert door de duinen overstoven zijn. Bank (Be), p. in de Z.-Holl. gem. \'s Graveznnde. Banken (Be),* gch. in de N.-Holl. gom. Uithoorn. *Banken van St.-Scri ;ia<. 11** voorin, heerlijkheden binnon den omtrek van \'t oude hert. Limburg en bisdom Luik, die aan het kapittel van St.-Ser- vaas te Maastricht toebehoorden. Zij stonden uit dien hoofde eerst onder do souvereiniteit van den Brnbnntsehen Hertog on sinds 1632 onder die der Staten van do Vereenigde Nederlanden. Slechts twee dier banken bebooren thans tot Nederland : Schoole of Tweobergen on Keer on-Kadior (Linib.). Do overigo,
		Ballast (<!«\'). goh. in de Drent- sche gom. Koevorden. Ballei\'knle of Ballet-koele ecu lang langwerpig vierkant, van 82 nieter lengte bij 28 nieter breedte in de ürent- sehe gein. Kolde, tusschen het hoofddorp on do buurt Balloo. Deze kuil in om- ringd door een aarden wal van gemiddeld 10 meter breed. De hoogte daarvan is van het buitenveld gemeten 2,5 tot 3 nieter, doch van het binnenplein slechts 1,5 tot 2 nieter zoodat het grondvlak, van den kuil zelf hooger is dan de om- ringende heide. Aan den noordwester hoek van dezen wal is eene doorsnede, ter breedte van 4 meter, die men als den ingang kan aanmerken. Men beschouwt dien kuil als do plaats waar in de Mid- deleeuwen en later, namelijk tot in de eerste tijden der Republiek, de Etten, de Wysheid van den Lande" bh\'een- kwameii 0111 recht te sproken. Van de aarden zitbanken waarop de rechters plaats namen, schijnt nog een overblijfsel te zijn in een platten wal aan de zuid- zyde van den zuidwal die, evenwijdig met deze, bij 25 meter lengte, 4 nieter breedte en 1 meter hoogte heeft. ltaIIill£Onill, b. onder Goënga- rjjp in de Fr. gom. Doniawerstal. Balloo, buurtsch. in de Drentscho gom. Kolde, in 1811 mot 1G5, in 1840 met 211 en in 1860 eveneens met 211 inw. Naar het noordwesten ligt een go- schonden hunebed, naar het zuidoosten de bovenbeschreven Ballerkulo. Voorts vindt in de nabuurschap vele oud-Ger- mnansclio grafheuvelen. Ba 11IIlil, d. op het Friesche eiland Ameland, met eene Herv.- en eone Doops- gez. kerk. In 1840 had het 280, in 1870 351, in 1800 344 inw. Tot 1810 stond er het kasteel Camniinghaburg, (\'am- buur of Oud-Blokhuis, waarvan het laat- sto overblijfsel in 1829 is gesloopt. Do vroegere kerk bevatte de versierde gra- ven der (\'ammingha\'s. Onder "Willem I was hier oene koninklyke paardenstoeterjj gevestigd. Balinnlinizen,* gch. in de Gron. gom. Oldehove. Balsvoort, groot lnndg. met boo- renhovcn, op de grenzen der N.-Brab. gem. Boxtel, Oorschot en Haaren, aan do Uoerse. Balvoren, b. in do Gold. gom. Liendon. Balversclie-Hoek, w8k van hot Geld. d. Oosterhout (gem. Valburg), met

-ocr page 34-



		54 Kankert. Barneveld.

		met de beide genoemden in 1705 aan liet Departement der Xedcr-Mnas (Meusc- Inférioure) gekomen, maken nu een deel van het Belgisch grondgebied (Limburg en Luik) uit; t. \\v. Zepporen, Mcchelen* en Daal-Crimby, Vhjjtingen-Lafeld-en-El- licht, Hees, Sluise, Koninxbeim, Groot- Loon en liernau. Bankert, 1). in de N.-Brab. gem. Bakel. ISa il kriiKinen\'. meertje in de gein. Nieower-Ainstel, nabij Over-Ouderkerk. Baniio (IS)\') van Gorinchem, d. i. het gobied der gem. buiten de vesting- werken, (Z -Holl.). Baniiet, geb. in de Limb. gem. Meer. Bailllillk. halte van den spoorw. DeventerAlmeloo, gelegen tusschen Kolinseliate en llntmcn. Bantllill, dusgen. voorstad van de Limb. gein. Venloo. Bantlimerxijl, sluis onder het Fr. dorp Kimswcrd (Wonseradeel). Bari\'liem, d. in de Geld. gein. La- ren, in 1830 met 346, in 1800 met 400, in 1890 met 455 inw. Het was vroeger eene buurt, die in 1801 door het bouwen eener Herv. kerk in de rjj der dorpen is gekomen. Hei ligt zeer fraai aan den Lochemcrberg. Kr is een halte van de Geld.Overijs. .Stoointramniaatschappij nabjj Dollenhoed. Barel, (Hoog-), geh. in de Geld. gem. Kede. IS;; rendonk, adell. huis in de N.- Brab. gem. Heers. Barendreclit, d. en heerlijkh. in de Z.-Holl. gem. Oost- en West-Baren- dreeht, met eene oude Herv. kerk, die een nieuwen, zwaren toren beeft. Deze kerk seliijnt in 1370 gesticht te zijn en is in 1787 dcelswijzo vernieuwd. Er is een station van den spoorw. Rotterdam Dordrecht. Barge (Noord on Zuid), geh. in de Dr. gein. Eminen. Bai\'<;eii, b. in do N.-Holl. gem. Tesaol. 15;! rgenheem, plaats in de Gron. gein. Steduin, w^nr weleer een slot heeft gestaan. Bar^orineer, voorm. meer in de Drentsclie gem. Emmen, dat ten gevolge van het graven van het Oranjekanaal verdwenen is. Bargerveoiien. uitgestrekte veen- streek in do Drentsclie gem. Emmen, waar een snelle vooruitgang heeft plaats-
		gevonden sinds het Oranjekanaal werd gedolven. Barginkltoek, b. in de Overijs. gein. Lonneker. BarkelaNloot, oude reenschei- ding tusschen Onstwedde en de 1\'ekela. Bark werd, geh onder \'tEriesc.be d. Kulmard (llennaarderadeel). Barlage, geh. in de Gron. gem. Onstwedde. Barlake, geh. in de N.-Brab.gem. I\'ijnaart. Karlliaill, havez. in de Geldersche gem. Ainbt-Doetinchein, bij Dichteren. Karloo, buurtschap in de Geld. gem. Aalten, in 1840 met til9, in 1860 met 573, in 1890 met 635 inw. BarlooNche-Brng;. br. 30 min. van de Overijs. gem. Goor. Karndogat, I. geh. in de N.-Holl. gem, OostZaan. 3». of Barndeg;at- termeer, inham van het IJ aan do Noordkust, doch onder de gem. Am- sterdam behoorende, waarvan het den uitersten noordwesthoek vormt. Barneffateil, Keh. in (iron. gein. Deens, nabij \'Wurfhuizcn. Itarneveld, gem. in Gelderland, ingesloten door de gem. Hoevelaken, Nykcrk, Patten, Ermoloo, Apeldoorn, Ede en Schcrpcnzeel (Geld.) en Rens- woudc, Woudenberg, Leusden en Stou- tenburg (TTtr.). Hare grootte beloopt 17,606 heet., zijnde de bodem er diluviscb zand met gerolde steenen. Door de wes- terhelft kronkelen verscheidene beken, die tot de bronnen van de Hem behooren, t. w. de Groote llarneveldsche.Boek, de Esvelderbeek, de Moddorbeok, de Glin- derbeek, enz. In 1822 bad deze gem. 4637, in 1840 5293, in 1870 6169, in 1890 6096 inw. Dij de volkstelling van 1890 onderscheidde men de bevolking in 5038 Ned.-Hcrv., 5 "Waalscn Herv., 2 Rein., 43 Chr.-Afg., (Chr.Gcr.), 2 Doops- gez., 7 Ev.-Luth., 1 Horst.-Luth. 1362 Nederd.-Geref., 594 K.Kath., 2 Oud- Dooinschen, 19 Ned.-Isr., en 21 onge- noeniden. De Inndbouw is het hoofdbe- d rij f der ingezetenen. Ook wordt er veel bijcnteelt gedreven. Het aantal hijenkor- ven wordt op p. m. 3000 berekend. De gem. bevat de d. Barneveld, Voorthuizen, Garderen en Kootwyk, benevens de buur- ten Esveld, Kallcnbroek, Glinde, Z01110- ren, Harselaar, Zwart broek, .Stroe, Esson, Garderbroek en Kootwijkerbrook, einde- lijk een deel van het d. Achteveld. Het d. Barneveld, een der schoonste van de

-ocr page 35-



		Barsingerhorn. 55
		Barneveldwclie-Beken.

		westelykst deel der mairie Almenum. Barralmiw of Barra»tin«,voorm. stins bij het Friosche dorp Wïrdum. Bij eene wet van 1400 werd bepaald, dat de staten en rechters van Oostergoo te Barrahuis hunne vergaderingen zouden houden. Harrt-polricr. pold. in de Z.-H. gem. Zoetorwoude en Hazerswoude, 24ti heet. groot. Barreveld, herberg en tolhuis op de grenzen van Groningen en Drente, in de gomeontcn Wildcrvank en Gieten. De dam aldaar tusachen de vaarten is in 1872 opgeruimd. Bai-rewinkel. geh. IndeN.-Brab. gem. Aalst. Bari\'UlIl, «eh. by het Friesehe d. Tjuni (Franekeradeel). Bai\'sdu-f-k. buurtseh. in de Over- ijselscbe gom. AmbtVollenhove, in 1840 met 052, in 1800 met 1001, in 1800 met 1221 inw. In A.ug. 1330 viel hier een hevig gevecht voor tusschen de Gelder* schen en Friezen, en in 1522 een tus- schen de Vollenhovenaars en de Gel- derschen. Barsbekerpoldor, pold. in de Overijselsche gem. Ambt Yollenhove, 528 heet. ({root. Bai\'Mhokeiv.ijl. sluis in den Bars* bekerdijk, aan den inham der Zuiderzee, die zich van Gcneiiiuidon in de richting naar Yollenhove en oostwaarts naar het Zwartewater uitstrekt. Bni\'Miii^erlioi\'ii, I. gem. in X.- lloll., palende aan Wieringerwaard, Seha- gen, Oude Niedorp, Nieuwe Niedorp, Win- kci en de Zuiderzee, 2081 heet. groot. De grond bestaat uit kleilanden, die nieerendeels tot weiden, doch deels ook tot bouwland dienen, weshalve veeteelt, zuivclhereiding en landbouw er de hoofdbronnen van welvaart uitma- ken. In 1822 had deze gem. 1290, in 1840 1054, in 1870 2354, in 1890 2319 inw. Bij de telling van 1890 onder on- derseheidde de bevolking zich in 1003 X.-IIerv., 1 Rem., 20 Christ.-Ger., 225 Doopsgez., 8 Ev.-Luth. 1 Ilerst.-Luth., 40 K.-Kuth., en 9 ongenoemden. De gem. bevat de d. Barsingerhorn, Kolhorn en llaringhuizen, de gen. Kreil en de Horn, benevens den "Waardpolder, het Boorde* Hjkst deel der Waard-Groet gronden. Het dorp Barsingerhorn is in de lengte gebouw aan den weg van Schagen naar Kolhorn. De Horv. kerk staat in het oosten, de Doopsgez. kerk in het westen,
		Veluwe, had in 1840 1488, in 1860 1696, in 1800 1877 inw. De voornaamste ge- bonwen zijn de schoone havezathe de Sehaffclnar, de llorv. kerk, niet cene marmeren tombe ter cero van Lucas Willem Baron van Essen, en de R. Katli. St.-Cntharinakerk. Er zijn goede scholen ook voor iri. u. 1. onderwijs. In do ge- schiedenis is Barnoveld bekend door de zelfopoffering van Jan van Bchaffelaar (1482). Er is een station van den spoor- weg AmersfoortZutphon. Baraeveldgehe-Beken, twee beken, die door de namen Uroote- en Kleine-Bameveld-Beek van elkander onderscheiden worden. Baniivcrd, huurt in do (iron. gem. \'Oldhove, op cene hoogo wierde. BaranNbergen, naam waaronder de huurt Brunsborgen, in de Geld. gem. Wanurreld, dikwijls voorkomt, Barradt-cl, gem. in Friesl. die, in hot westen en noordwesten door de Zuiderzee bospoeld, naar de landzijde door de gem. de Bilt, Mcnulduinadcel, Franekeradeel, Kraneker en Wonaeradeol wordt bepaald. Voorts wordt de aan de kust gelegene Kern. Harlingon naar de landzijde door haar ingesloten, Burradeel is groot (1109 heet., zijnde de grond cene znndige, vruchtbare klei, die uitmuntend bouwland oplevert. De gem. is adiuiui- stratiet\' afbedeeld in de dorpen Almeiium, Firdgum, Klooster-Lidlnm, Minncrtsga, Oosterbierum, Pietersbierum, Sexbieruni, Tjummaruin en Wijnaldum, van welken echter in gcographisch.cn zin Firdgmn thans slechts een huurt uitmaakt, A1- menuin eene voorstad van Barlingen vormt, en Klooster-Lidlnm slechts een (feli. kan heeten. In 1741 telde liarradeel 8051 ingezetenen, in 1822 4285, in 1840 5481, in 1870 7225, in 1800 7782. In laatstgenoemd jaar onderscheidden zij zich in 5421 Xed.-Herv., 9 Ev.-Luth., 3 Herst.Luth., 3 Doopsgez., 1048 Chr.- Geref., 597 Nederd.-Goref. 196 R.-Kath. en 408 ongenoemden. De fnbrieksnijver- heid is alleen onder Almenum van be- lang. Zij levert voornamelijk kalk, steen, pannen, tras, olie en planken. De hoofd- plaats der gem. is Sexbieruni. Vroeger was het Minnertsga, doch onder de Re- publiek, evenals onder Koning "Willem I tot 1832, vergaderde het grictenijhe- Htuur op het Raadhuis te Harlingen. In den Fransohen tijd was deze gem. in 8 doelen gesplitst, vormende de mairie .Minuortsga, de mairie Sexbieruni en het

-ocr page 36-



		llatenhnrg.
		56
		Barsnm.



		het bouwkundig merkwaardige Raadhuis (dat van 1022 dagtookent) in het midden. In 1840 had Barsingorhorn 920, in 1860 1013 inw. Ton jarc 1415 werd dit dorp, in voreeniging met Hariiighuizen, door Graaf "Willem tot eene stad verheven. De Heeren van Schagen hebben dit j stedereeht bevestigd. 3. pold. in de \| N.-Holl. gein. Barsingorhorn, 964 heet. groot. It;i rsu mi. goh. onder de Friesche d. Lollum (Wonseradeel) en Tjum (Frane- keradeel). Bai-teh\'liiem. of Jtarleliiein, goh. hij het Friesche dorp Oudkerk (Tie- tjerkstoradeel). Bartolemeet. of Itnrtelmoei\' ]>old. in do Zeeuwsche gom. Poortvliet, 63 Jiect. groot. Bavt«MI2>\'Cll. oude naam derUtrocht- eche heerl. Portengen. Rarwoutswaarrtei\'. 1. gom. in Z.-Holl., aan de zuidzijde van den Kijn, door do gem. Woerden, Rietveld en Waarder omringd. Zij bestaat uit de polders Barwoutswaarder en Bekenes, en bestaat, uithoofde van den rijken klei- bodem, uit schoon wei- en bouwland. De gem. is groot 382 heet. Zij telde in 1822 465, in 1840 584, in 1870 688, in 1890 849 inw. In 1890 onderscheidde men de bevolking in 445 Herv., 3 Rem., 12 Chr.- Geref 1 Ev.-Luth., 174 N\'ed.Geref., 210 R.-Kath. en 7 ongenoemden. Do huurt Barwoutswaarder had in 1840 366, in 1860 410, in 1890 509 inw. 3. pold. in de Z..Holl. gem. Barwoutswaarder 263 heet. groot. Basse, h. in do Overijs. gem. Steen- wykerwolde. ltassckil, een der killen van don Bieshosch, in Zuid-Holland. Kasseit, adell. h. hij hot Geld. d. Twelloo. liastiaan-tle-Ijaiig-cpoluei* of $cl>astiaan-<lc-Laiige polder, jjold. in de Zeeuwsche gem. Arnemuiden, het noordwestelijk deel van het eiland Bastiaan.do-Langoen-Kalandpolder, 75 heet. groot. ]tastiaaii-<le-fiaiige-eii-Ka- laiMlpoldei\'S, eilandje in do Zeeuw- Bche gem. Arnemuiden, door het Vcer- Bche.Gat, het Sloe, do Schengcn, de Piet en de Zuidvliet van Walcheren, Zuid- Beveland en XoordBeveland, gescheiden. Hot noordwestelijk deel (de Bastiaan-de- Langepoldor) is in 1847, het Zuidoostelijk deel (de Kalandrjolder) in 1857 op de		stroomen gewonnen. Het eiland beslaat 157 hectaren. Bataafsclie-ItepnMiek, naam die ons Vaderland van 17951803 droeg. Jtat. heerl. op het eiland Zoid Be- veland, waarin tot 1539 een dorp van denzelfden naam lag. Toen echter gingen heiden door ovorstrooming verloren. In 1773 is weder een deel der oudo heerl. ingedijkt geworden. Zij vormt een deel der gom. Killand-Bat. Jiatelaar (4«root- en Klein-), geh. onder Luuteren in de Geld. gom. Eede. Itateilboi\'g\', 1. geh. in de Gron. gem. Appingedam. Ü. voorin, burcht bij het Gron. d. Maarhuizen. Itatoilblll\'g\'. 1. kerk. ring der klasse van Nijmegen, bevattende de gem. Alt- forst cnAppeltern, Batenhurg-en-Niftrik. Bergharen-on-Hemen, Afferden Druten- cn-Deest, Horsen,Maasbommel en-Alfon, Puiflijk-en Leeuwen, Wamel enDreumel, Winsen, Wichenen Leur. 5i. gem. in Gelderland, langs do Maas, tusschen do gem. Appeltern, Bergharen on Wichon (Geld.), en Dioden, Ravestein on Hui- seling (N\\.Brab.). Hare grootte beloopt 736 heet., alles kleigrond. In 1822 had deze gem. 522, in 1840 677, in 1870 696, in 1890 635 inw. Bij do volkstelling van 1890 was do bevolking onderscheidon in 80 Ned.-Herv., 1 Rem. 558 R.-Kath. Do landbouw is het hoofdbedrijf der ingozotonen. Bohalvo hot stadje Baten- burg, eigenlijk een vlek, bevat do gom. do buurtsch. Lienden, henevens do geh. Hoef, Ham en Laak. De heerl. Baten- burg, een dor oudsten van Gelderland, maakte een der vier bannerijen uit. De Heeren van Batenburg worden reeds 1080 vermeld. Door het huwelijk dor erfdochter Johanna van Batonborg met Willem van Bronkhorst kwam do heorl. in een ander geslacht. Genoemdo Koer Willem werd in 1317 door den Keizer niet de aangehuwdo heerl. beloond. In 1641 erlangde het grafelijk Huis van Horne of Hoorno Batenburg, en op het eind dor 17de oouw worden do Graven van Bentheim en Steinfurt bezitters. Het stadje Batonburg teldo in 1840 441, in 1860 480, in 1890 400 inw. Hot had vroeger twee poorten en was toen door breede grachten omringd. Thans bestaat hot uit eene straat, die zich van den Maasdijk in noordwestelijke richting naar hot binnenland uitstrekt. Do belangrijkste gebouwen zijn de Herv. on de R.-Kath.

-ocr page 37-



		Katestein. Kedum. 57

		in 1800 781, in 1890 949, waarin het d. zelf slechts 281 inw. Den 22 Mei 1299 werd over de tienden te Bavel eene overeenkomst gesloten tusschen de abdis van Torn en den pastoor van Gilze. KavelMUeek, beek onder de Gver- yselsche gemeenten Vriezenvcen en Tub- bergen, die in de Hollandsche-Ciraven vait. Itnvoilia. voorm. state h(j het Friesohe dorp Akmarijp. Ka \\ enkel, gen. in de Overga, gem. Ambt Almeloo. ItovillkMvaai\'t, kleine vaart in de gem. Ambt Almeloo, Ka voort. gen. in de Utr. gem. Leusden. Kazeldijk, dijk in de Alblasser- waard (Z.-HoU.), van Meerkerk tot den i Arkelschen-Dniii reikende. De huizen I langs dien dijk vormen eene buurtschap, , deels onder de gem. Hoog Blokland, deels onder Meerkerk. In 1890 had het eerstgen deel 220, het tweede 153 inw. Kav.eldonk, plaats in do N.-Brab. i gem. \'sTIertogenbosch, waar het klooster [ Hemelspoort heeft gestaan. I5;i Kil i il. goh. in do Drentscho gcm. Zuidwolde. Ren ii in o ui (On<l en \\ieun-), \| p. in de N.-Brab. gem. Dinteloord. *Keauiiioiitpohler of \'\\Vel-** lleiiiiiij»\'en, p. in do N.-Brab. gom. I Foinaart. Kedaf of Xamlhevg buurt in do N.-Brab. gem. Uden, op de gronzen van I Nistelrode, in 1840 met 650, in 1860 ; met 559, in 1890 met 511 inw. De kleino R.-Kath. gemeente alhier vormde \| tot 1848 een rectoraat van het bisdom I VHcrtogenbosch, doch in 1845 werd dit rectoraat naar het naburige Vorstenbosch overgebracht, waar 3 jaren to voren eeno nieuwe R.-Kath. kerk was gosticht. Redat\'wche-Heide, heideveld bjj de N.-Brab. gem. Baarle-Nassau, mot vele graf heuvelen uit den oudGermaanschen tjjd. Keddekaiup. b. onder Varseveld, in do Geld. gem. Wisch. Kedijkte-Leek, pold. in do N.- Holl. gem. Berkhout, in 1033 nieuw ge- wonnen, huim 9 heet. groot. Kednill, gom. in do prov. Gronin- gen, ingesloten door do gem. Kantons, Middelstum, Stedum, ter Boer, Noorddijk, Adorp, Winsum en BuHoo. Hare opper- vlakte, die 5037 h. beloopt, wordt door- I snodon door hot Boterdiop eu hot Wester-
		kerk. Verder ziet men er nog Benige overblijfselen vim liet oude slot Baten- burg, dat in 1497 door Albert van Saksen werd Ingenomen. De Staatschen wonnen het in 1582, 1536 en 1000. In 17!)5wcrd het door de onvoorzichtigheid eener Fransche ambulance in brand gestoken. Ratewteill, 1. oud adell. hofstede bjj het Utr. dorp Harmeien, eens hot eigendom van den Hoogleeraar Petrus Burmannug. Ü. voorm. kasteel e Vianen, in 1370 gesticht, doch in het midden der vorige eeuw door brand ver- woest en sedert gesloopt. Ka t men. gom. in Overijsel, bepaald door de gcm. Diepenveen en Holten (Overijsel), en Gorsel (Geld.) niet eeno oppervlakte van 2700 heet. De grond bestaat meerendeels uit diluvisch zand, doch aan do Schipbeek en do Dorter- beek ligt klei. In 1840 had deze gem. 1507, in 1870 1537, in 1890 1353 inw. Ten jare 1822 was zij nog met Holten vereenigd. In 1890 onderscheidde men do bevolking in 1289 Ned.-IIerv., 1 Kern., 1 Doopsgez., 1 Ev..Luth., 5 (Jhr.-Geref., 54 It.-Kath. en 12 Isr. Landbouw, vee- teelt en handel in veldproducten zijn er do voornaamste middelen van bestaan. De gein. bevat het d. Batmen en de buurtschappen Dorterhoek, Zuidloo en Loo. Het d. Batmen, l^D/i u. ten oosten van Deventer, ligt verstrooid en is on- regelmatig aangelegd. Het had in 1840 484, iii 1800 525, in 1890 271 inw. Er is een station van den spoorw. Devon- terAlmeloo. Ka I injje. voorm. havez. in de Drent- scho gem. Dwingeloo. Zij had een af- zonderlijke knpel, in eene zaal van het gebouw, waar na do horroeping van het Edict van Nantes die Franscho vluchto- lingen welko zich te Dwingeloo haddon neergezet, godsdienstoefening hebben gohouden. Kat straat, b. in de N.-Brab. gem. Wouw. Ka t teuoord, 1. gch. in de Z.TIoll. gein. Nieuwe-Tonge, met een overzetveer op Bruinisso (Duivoland). 2. pold. in de Z.-Holl. gem. Nieuwe Tonge, bedijkt in 1455, 303 heet. groot. Bauken*, voorm. burcht bij het Gron. dorp Weiword. Kautvicli. gch. in de Limb. gom. Hoerion. Kavel, d. in de N.-Brab. gom. Gin- nekon. Het had, mot do daaronder be- hoorondo buurten on gch., in 1840 809,

-ocr page 38-



		Beek.
		^58 .Beegden.


		I gem. Sittard, Geleen, Spanbeek, Schim- I inert, l\'lestraten, Geul, Elsloo, Stem en I Urinond ingesloten. Hare oppervlakte, \' door Limbuigsehe klei gevormd, be- slaat 1872 heet. In 1822 had zij 2080, in 1830 2380, in 1870 2618 en in 1890 2777 inw.. A-oor laatstgenoemd jaar on- i derscheiden in 41 Ned.-Herv., 1 \\Vaalsch- j Herv., 2535 K.-Kat. en 41 Isr. - De I landbouw is het hoofdbedrijf der inge- zetenen, zijnde tarwe het voornaamste veldproduct. Daarnevens worden echter ook rogge, haver, aardappelen, boekweit, garst enz. ingeoogst. Aan bewoonde plaatsen bevat de gem. het d. Keek, bc- nevens de buurten tieverik, (iroot-(ien- hout, Klein! i enhout, Kelmond, Neerbeek en Oensel. Op het einde der 15de eeuw, leed deze gom., even als hare naburen, veel overlast van de Hoeren van Ar- genteau de la Marck en andere roofrid- ders. In 1001 werd zjj bij het verdeden [ van het Land van Overmazc den Staten I der Vereenigdo Nederlanden toege- voegd. - Het d. Keek, 2 uren van ; Maastricht, is een aanzienlijk, schoon dorp, met eene groote K.-Knth. en eene nette Herv. kerk. In 1890 met do buurt- schap Heide 050 inw. Voor Keek en Elsloo is éen station van den spoorweg MaastrichtNijmegen. - JJ. d. in de (ield. gem. Berg, aan de westzijde van het hooggelegen Kergerbosch, in het midden van heide* en bouwlanden. Of- schoon men tot Keek in 1840 573, in 1800 (waarschijnlijk met andere buurt- schappen er onder begrepen) 1025, in 1890 775 inw. rekende, is de dorpskom zeer klein. Het heeft eene K.-Kath. kerk. 3. d. in de N.-Brab. gom. Keek-en-Donk, in 1890 met 1073 inw., niet eene K.-Knth. kerk en het kasteel Eikenlust. Het dorp is in 1598 en 1599 door de Spanjaarden, en in 1072 en 1073 door de Ernnschcn deerlijk ge- teisterd. -4. d. in de N.-Brab. gem. I\'rinsenhage, wier kapel in 1790 tot eene parochiekerk werd verheven. Kehnlve deze K.-Kath, kerk, heeft het ook een klooster. De bevolking beliep in 1890 781 zielen. 5. d. in de (ield. gom. Ubhergen, op de Pruisische grens en op de helling der bergketen, die zich van Kleef tot Nijmegen uitstrekt. Men telde er in 1840 715, in 1860 897, in 1890 1092 inw. Het is een verrukkelijk schoon oord, waar bergen en dalen elkander op het bevalligst nfwisselen. Kehalvo de voordeden, die hot verblijf ^van vele
		wijtwerdermeer. Ilnrc bevolking, die in 1822 uit 2723 inw. bestond, was in 1840 tot 8186, in 1870 tot 4181 en in 1890 tot 5012 gestegen, in laatstgenoemd .jaar bestond zij uit 230!) Ilerv. 0 Ev.- Luth. 33 Doopte/., 1432 (\'hr..(ieref. 774 Nod.-Gcref., 344 K.-Knth., 25 Isr. en 119 ongenoemden. De landbouw is het hoofdbodrgf der ingezetenen. Voorts houden zij zicli bezig met veeteelt, hnn- del in voldproducten en eenigen fabriek* arbeid, waarvoor door de gein. eeuige molens zijn gebouwd. Iiediim bevat de d. Kcdum, Onderdeiidain, Noordwolde en Znidwolde, de buurten Westordijkshorn, Onderwierum, ter Laan en de Ooster- huizen, een gedeelte van de buurt Noor- der.Hoogebrug, de geh. den Haver, het Reidland, Ellerhuizen, het Roodewold en Boium, benevens een deel van Lutkc* -\\voude. Het d. Bedum, aan het Boter» diep, had in 1840 1051, in 1800 1099, in 1890 2122 inw. Het is eene oude plaats, die kerken heeft voor de Herv., Chr.-(feref. en K. K:\\th. De Herv. kerk. heeft een dor hoogste torens van de \'Ommelanden. Te Bedum werd in 837 de geloofsprediker Walfridus door de Noormannen om het leven [gebracht. In 1530 werd dit dorp door de Geldenenen, onder Meindert van der Ham, verbrand. Er is een station van den spoorweg «GroningenDelf/ijl. Beejgden, gom. in de prov. Lim- burg, aan de Maas, tussehen de gein. Roermond, Horn, Heel, Linno en Herten. Zij is !(23 heet. groot, zijnde de grond in het noordwesten zand, in het zuid- oosten klei. De landbouw is het hoofd- bedrijf der ingezetenen, wier aantal in .1822 474, in 1830 011, in 1870 GG1 en in 1800 071 beliep. Er zijn geeno andere dan K.-Knth. inwoners. Behalve het d. Beegden, bevat de gem. slechts twee geh.: j Apenbroek en Hatenboer. Het d. Boeg- I den ligt 1 uur van Roermond, te midden der bouwlanden, die hier de Maas be- [ zoomen. Het heeft eene K.-Kath. kerk en overblijfselen van een oud kasteel. In 1043 woonde Jonker Gillis van liaexem op het Huis te Beegden. Den 10 Juni 1070 werd Beegden door den LuUcsohen Kisschop aan Heer Karel Crol voor 2000 kronen verpand. In 1090 was Heer Fostier pandheer van Beegden. In 1890 bevatte het d. Beegden alleen 048 inw., terwyl het overige der gem. er niet meer dan 24 telde. Heek, J. gem. in Limburg, door do

-ocr page 39-



		Beemd.
		59
		Beekberg-en.



		I in 1890 15C0 inw., voor laatgenoemd jaar onderscheiden in: 1541 R.-Kath., 1 Ev.-Luth. en 24 Herv. De landbouw is het hoofdbedryf der ingezetenen. De gem. bevat het d. Beek, de buurten Donk, Beekerheide en Broekkant. Er is een st. van de stoomtram VBosch Helmond. Beek-en-Bijk. b. in de Geld. gein. Voorst. Beekerlieide. buurtschap in de N.Brnh. gein. Beek euDonk. *Beekliof. b. in de Geld. gein. Beek- bergen. Beekgraaf.* beekje dat in twee aderen ontspringt en bij het buis Zwn- nenbnrg onder Veehei in de Aa valt. BeekblliKeil, een der beroemdste landgoederen in Nederland, in de Geld. gem. Ulieden, niet zijne beken, vijvers, watervallen, bergen en valleien, 136 heet. groot. Het behoort tot de goederen van Biljoen. De voornaamste hoogten, met de schilderachtigste vergezichten, zijn de Zijponbcrg, Ossenberg en 1\'inkenberg. Er is een familie hotel. lteekkant. 1. geh. in de N. Brah. gem. St.-Michelsgestel. 2. (Be). geh. in de Limb. gein. Halen. Beekkarwpel. naam waaronder het ] N.-Holl. d. Bovenkarspel soms voorkomt. Beekpolder, pold. in de Z.-Holl. gem. Lisse en Sassonheim, 73 h. gr. Iteekxbergeii, heuvel bij Spoor* donk, in de N.-Brab. gem. Oorschot. Beekslioek of Beexhoek. pold. in de Zeeuwsche gein. Vrouwe[>older, 52 heet. groot. Beeksillg, geh. in de N.-Brab. gem. Vlierden. lieekutraat. midoostel. uiteinde ; van het N.-Brab. dorp Nunen. IteekNWal, b. in do Geld. gein. I Putten. Beekvliet, 1. landgoed in de ; N.-Brab. gem. St.Michielsgestel, waar I sedert Nov. 1817 de onderafdeeling van \| het bisschoppelijk seminarie van \'s-Her- togenbosch gevestigd is. 2. halte van de Geld.-Overijs. Stoomtram nabij Bor- keloo. Beele (Be), adell. huis In de Geld. gem. Voorst. Heem (Be), p. in de N.-Brab. gem. ! Bakel. Beemd. 1. goh. in de N.-Brab. gem. I Hoesch. J8. pold. in de Z.-Holl. gem. Hoog Blokland, 486 heet. groot, en in de Hooge.Beemd en Lago-Beemd afge- deeld.
		vreemdelingen verschaft, bestaan de inw. van landbouw, veeteelt, wassehen en linnenbleeken. l)c Herv. kerk is zeer oud, de K.-Kath. ruim en fraai. Ten tijde der Romeinen lagen bier verschil- lcnde cohorten in kwartier. Nog in de 14de eeuw was Beek ondcrhoorig ann Kleef; doch nadat het aan de Hoeren van (iroesbcek is gekomen, werd het van de öclderscho Hertogen ter leen gehouden. Heek is het eindpunt van de stoomtramlijn NijmegenHeek. (>. of Beekei», geh. in de Limb. gom. Venrai, nabij Meeraeleo, in 1860 met 5!), in 1890 met 57 inw. 7. (Be), prachtig land- goed bij het N.Holl. dorp Bloemen- daal. 8. (Be nieuwe), b. in de Geld. gom. Putten. Beekbergen, schilderachtig ge- legen d. in de Geld. gom. Apeldoorn, aan den grooten weg van Arnhem nnar het Loo, welks bew. (in 1890 259) hun bestaan vinden in landbouw, met waseh- cn bleekerijen en liet vervaardigen van papier. Er is eene Herv. kerk. In ceno herberg treft men het dusgeii. Museum Vaal aan, d. i. een verzameling opgezette, ter plaatse buitgemaakte dieren. Er is een station van den lokaolspoorweg Dieren -ApeldoornZwolle. Beekberger-Iloxe b.voorin.bosch, waarvan de laatste boom in de lente van 1871 is geveld. Hot bosch was wei- licht het eenige iiatiitirwoud van ons Vaderland, dat het tegenwoordige ge- slacht kende en beroemd om de weelde- rigbeid van zijn plantengroei. Slechts niet moeite kon men er in doordringen, dunr men gevaar liep om in den wecken, nioerassigen grond te verzinken. Midden tiisschen de hooge olmen, eiken en essen, tierde in het schoone jaargetijde een overvloed van braam, en boselrbezien, frambozen, bloemen en heesters. Hier on daar verhieven zich zandige hoogten (horsten), en behalve ander gevogelte bouwden reigers, goudvinken en nachte- galen er hunne nesten. Het is thans in bouwland herschapen. Beeken. b. onder Beltram in do Geld. gem. Kibergen. Beek-en-Boilk, gem. in >VBrn- bant, die, door de gein. Erp, Gemert, Aarle-Bixtel, en Lieshout wordt omringd en 1671 heet. oppervlakte heeft. Het grootste deel is diluvisch zand, doch in het oosten, aan de Aa en Kleine-Aa ligt klei. In 1822 had deze gein. 1209, in 1840 1272, in 1840 1272, 1870 1415,

-ocr page 40-



		60 Beeimlkaiit.		Beersche-Maas.

		Beeimlkant, buurt in do X.-Brab. gem. Lieshout. Beeiiister, 1. gcm. in N.-Holl., bestaande uit een voormalig; moer met cenig daarbij ingedijkt land, t. \\v. Kruin- oord. Zij wordt ingesloten door do gom. Avenhorn, Oudendijk, Boots, Oosthuizen, Purmerende, Jisp, de Rijp, Zuid-en-Noord- Schermor en Scliermorborn, en is 7214 beet. groot. Do grond is een voortroffo- lijke klei, behalve in het 44 hoct. grooto Kruisoord, dat uit laagvecn bestaat. Door deze gunstige grondgesteldbeid wordt do Beomstcr voor een der vruchtbaarste doelen van Noord Holland gebonden, ter- wijl bet uithoofde van zijne welbeplante, meestal voortreffelijke wegen on seboonc boerenbot\'stede hot oog dos reizigers aangenaam bezig houdt. In 1822 teldo zjj 2573 inw., in 1840 3090, in 1870 3870, in 1890 4715 inw. 13ij de telling van 1890 onderscheidde men deze bev. in 3030 Xed.-Herv. 1 "Waalsch-Herv., 1 Chr.- Ger., 358 Doopsgoz., 154 Ev. Luth., 11 Herst.-Luth., 46 Nod.-Ger., 1097 R.-Kath. en 17 ongenoomdon. De meesten vindon hun bestaan in do vcotoolt en zuivel- bereiding (het maken van Edammerkaas), voorts in landbouw on tuinderij, wordende do laatste inzonderheid inde onmiddellijke nabuurschap van Purmerende gedreven. Men doelt do Beomstcr voor zijn water- staat in 4 polders: do Middelpolder, do Kilpolder, do Arenbcrgorpoldor on den Bovenpolder; voor de administratie in Middel-Beemster, NoordBeomster, West- Beemster, Oost Beemster en Zuid-Beem- ster. Te Middel-Beemster staat bet Raad- buis en do llerv. kork, in "Wcst-Boemster do R.-Kath. kerk, on aan den hoek van Middel" en tlobreder\\veg(bijdelloornschc- Keet) do Doopsgoz. kork. Openbare scholen vindt men in elk dor afdoelingon. Tegenover het dorp do Bijp ligt de Kluterbuurt. Do Becmster was in do 10de en lldo eeuwen een stroom, de Bamcstra genoemd. Na het ontstaan er Zuiderzee wios deze stroom tot eon groot meer aan, dat van 1608 tot 1012 werd drooggemaakt. 2. (Be), geh. in do Geld. gom. Angerloo. 3. geh. in do Gelderscho gom. IIum- meloo. K<-\'.-iiisi<-i--1:iiiosU_M>t of Beem- sterdijk, vaart die degoheeloBeomster omringt, en waarvan het zuidordool, in 1819 in bet Noord-Hollandsch-Kanaal opgenomen, voor grooto zeeschepen bo- vaarbaar is.		Beemt (De), p. in do Geld. gom. Eebteld. Bcenite, geh. in de Geld. gom. Apeldoorn. Beenenburg, b. in de Geld. gom. Gendringen. Boer, p. in de Z.-Holl. \'s-Oravezande. Beerenbroek, b in do N.-Brab. gom. Micrloo. Beerend recht, oud-adoll. bofstc- den in Z.-Holl., één in do gom. Leider- dorp, één in Aarlandervecn en één in Zoeterwoude, die allen gesloopt, sinds door boerderijen of bouwmanswoningen vervangen zijn. Beerenklauw, adoll. buis in de Gelderscho gemeente Duiven. Beerenpolder of Be Beer, eil. en polder in de Z.-Holl. gein. Oud- Beiorland, in 1704, bedijkt, en ruim 280 beet. groot. Beerenschot, goh. in de Geld. gen». Kuurloo. Beeniink (diroot-). b. onder Beltrum in de Geld. gom. Eibergon. Beeruhtksbeek, boekje in de Overn\'selsche gom. Losser, dot in de üinkel valt. Beerpoldei\', twee polders in de \', Z.-lIoll. gem. Wieldrecbt. Beei\'M, 1. d. in do Friesche gem. Baarderadoel, aan de Jaanvaart, met I oone Herv. kerk. In 1840 tolde hot 164, in 1870 215, in 1890 207 inw. "Van de ; oude stins Unia ziot men nog do grond- I slagen on eeno poort. Er is een halte van den spoorweg Leeuwarden.Snoek i Stavoren, 5}. gem. in N.-Brab.. tus- i schen de gem. Linden, Kuik en-St.-Aga- tba, Milen-St.-Hubert on Gassel. De grond, dio 1158 boet. beslaat, bostaat uit diluvisoh zand, on is dools nog on- ontgonnon heide, deels bouw- on weiland. In 1822 had deze gem. 622, in 1840 717, in 1870 707, in 1890 743 inw., voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 728 I R.-Kath., 11 Hervorm, en 4 ongonoem- don. Behalvo hot d. Boers, bevat de gom. do buurten Vinnen on do Heuf of llovon, benovens do goh. do Broekkant, Dominolsvoort, do Plaats on de Lage- Iloido. Hot d. Boers of Korkenhook, Vli uur van Gravo, hooft oone R.-Kath. kork. In 1840 had het 154, in 1860 89, in 1890 176 bow. Don 20 Febr. 1402 on don 27 April 1410 ontving dit d. eenigo gunstige beschikkingen van don Gelderschon Hertog. Beersebe-.Maas, overlaat in de

-ocr page 41-



		Beerschoten.
		Beesd.
		61

		N.-Brab. gem. Kuik, Linden, Gassol en Escharen. Beerschoten, voornaam landgoed met een fraai bosch in de Utr. gem. de Bilt; in 138!) brandde het landhuis af. Beersdonk, geh. in de N.-Brab. gem. Vlierden. Beerse, geh. in de Overijselsche gem. Ambt-Ommen, aan de Vecht, in 1840 met 154, in 1860 met 220, in 1800 met 288 inw. Er is aldaar eeno have- zatho die in \'t begin der 15de eeuw aan het machtige geslacht der Jleeren van Voorst behoorde. Vroeger bestond er een edel geslacht van Beerse ; Warner van Beerse sneuvelde in 122T hij Ane. Beerse, riviertje in N.-Brab., uit de vereeniging van do Cirootc- en Kleine- Beerso gevormd, dat, na de gem. Oostel- Wessel" en Middel-Beers, Oorschot en Boxtel doorkronkeld te hebben, zich met de Bun vereenigt en deels zijn water den Dommel toevoert. Beersel (<iïroot-), geh. in do Liml). gem. Neeritter. Beerser-Xienwland, pold. inde Fr. gem. Baarderadeel, groot 234 beet. Beersiiij>\', geh. in de N.-Brab. gom. Vlierden. Beersterdiep, of Vierkerspe- lcndiep, diep, dat uit de Beusel hij Winschoten voorkomt, en langs Beerta en de Becrsterzijl naar den Dollard loopt. Bccrsterlioog\'en, buurt in de Gron. gem. Beerta, in 1840 met 133, in 1880 met 138, in 1800 met 107 inw. Beersterzijl, sluis in de gem. Finsterwolde, dienende tot uitwatering van het Beersterdiep. Beerta, gem. in Groningen, tnsschen Finsterwolde, Winschoten, Wedde, Bel- liugewoldo, de Niéuwe-Schans en don Dollard, 4603 heet. groot. Zij hestaat byna geheel uit votto kleigonden, doch in den uitersten zuidwesthoek vindt men diluvisch zand en afgegraven hoog veen. De gem. bevat de beide grooto d. Beerta en Nieuwe Beerta, do buurten Oudedijk en Beersterhoogen, de geh. Ulsda, Zand- hoogte, Kloostergaro on do Statenzijl, doelen van do Winschoterzijl, Drieborg, en do Oude-Zijl, benevens den Kroon- polder en den Stadspolder. De landbouw is het hoofdbedrijf der ingezetenen, wier aantal in 1822 2634, in 1840 3189, in 1870 3833, in 1890 4149 beliep. Men onderscheidde do bevolking in 1890 in 3891 Herv., 2 Ev.-Luth., 1 Horst.-Luth.,
		¹ 67 Doopsgez., 94 Chr.-Geref.,13R.Kath. en 40 Israëlieten. Het d. Beerta, l\'/g I u. ten noordoosten vnn Winschoten is j in de lengte gebouwd langs het Beerster- diep. Het had in 1840 1575, in 1860 1665, in 1800 1983 inw. Er zijn 2 kerken: een Herv. en een Doopsgez. Oudtijds ; stond er de burcht Huininga. Thans vindt men er eene reeks boerderijen. Er is een halte van de stoomtram Oldambt Pekela. Beenden, b. in de Utr. gem. Bunnik. Beesel, "f Itescl. gem in Limburg, langs do Maas, tusschen Belfeld, Kessel, Neer, Zwalmen en de Pruisische grens. Zij is 2012 heet. groot, eeno oppervlakte, die grootendeels door diluvisch zand en alleen langs den Maasboord door klei gevormd wordt. In 1822 had deze gem. 1084, in 1840 1391, in 1870 1632, in 1890 1923 inw., onderscheiden in 1907 B.-Kath., 14 Xed.-Herv., 1 Doopsgez. en 1 Ned.-Gcref. De landbouw maakt hun hoofdbedrijf uit. De gem. bevat do d. Beesel en Beuvel, benevens de buurten Bussering, Biekel, I.ouwen en Offen- beek. liet d. Beesel, in de Middel- ecuwen do zetel van een gelijknamig ridderlijk geslacht, telde in 1840 322, in 1860 324, in 1890 506 inw. Do voor- naamste gebouwen zyn de R.-Kath. Geertrnidakerk en hot kasteel Nijbroek. Van 1713 tot 1295 behoorde Beesel tot Staatsch OpperGelder. Beesd, gem. in Gelderland, aan do noordzijde van de l.inge, bepaald door Kuilenburg, Buurmalsen, Deil en Her- wijnen (Geld.), en Schoonderwoerd, Leer- dam en Asperen (Z.-Holl.) Zij heeft eeno oppervlakte van 3469 heet., en telde in 1822 1405, in 1840 2094, in 1870 2357, in 1890 2404 inw. Bij de telling van 1800 onderscheidde men de bevolking in 1235 Herv., 1 Rem., 17 Christ.-Gor., 2 Ev.-Luth., 1208 B.-Kath., 28 Isr. en 4 ongenoemden. Daar de grond langs do Lingo en do oostel. grenzen uit vrucht- bare klei bestaat, is de landbouw hot hoofdbedrijf der ingezetenen. Naar do zijdo vnn Holland ligt laag veen, welko grond mot een deel der kleilandcn tot weiden dient. Behalve het groote, schoono dorp Beesd, bevat de gem. nog de dor- pen Benooi en Akkooi, benevens de buurt Mariënwaard. Het d. Beesd ligt in eeno kromming vnn do Lingo en onder- scheidt zich door zijn netten aanleg. Het hoofdgedeelte is eeno breede, wcl- bebouwdo on welboplanto straat, waarin

-ocr page 42-



		62 HeesA-eii-Renooi. do veelal nette en fraaie huizen naast en tegenover elkander staan. T)e beide kerken, een Uerv. en een R.-Kath., zijn fraaie gebouwen. Beesd is een station van den spoorweg Dordrecht Arnhem (Nijmegen). Voorts is er een pontvcer op Kuinpt en een voctveer op Enspijk. In 1840 bad Beesd 1282, in 18(iü 1490, in 1890 1524 inw. Het voormalige Huis te Beesd is verdwenen; liet werd in 1401 door de Bourgondiërs, en in 1403 en ^j1511 door Hertog Karel van Cicider veroverd. Itt\'OKtl-cil-IteilOOi. voonn. (icl- dersch ambt, bet middel* en grootste ged. der gom. Beesd omvattende. Heer j Kudolf (\'oek, die er in liet midden der [ 13de eeuw liet hoogo en lage rochtsge- ! bied liczat, ruilde deze heerl. in I2(i5 j aan O raaf Otto van (ielder, tegen Hien, Neer. en Op Unen, waardoor Beesd-en- Renooi aan Gelderland kwam. In bet begin der 14de eeuw was dit ambt aan Buren verpand. Beeteil, b. in de N.-Brab. gein. Beugen. lt(M\'f(x\'iiiii, d. in de Friescho gein. Menaldumadeel, dat met de goh. Hijk- strahuizen, Boetgumermolon en Hame- ren, in 1840 968, in 1870 1234, in 1800 1321 inw. telde. In eerstgenoemd jaar bad Beetgum alleen 512 inw. Vroeger lagen er de staten Aysinn en Aunia. Een derde state, Martena of Groot-Terborne, vormt nog heden een der seboonste landgoederen vnn Friesland. Beetgum heeft eene aanzienlijke Herv. kerk. Het dorp sluit in bet westen aan de buurt Besseburcn, die tot Menaldum behoort en waar de kerk der (\'hrist.-Geref. gein. Beetgum wordt gevonden. lt«\'(\'t{;uiU4\'l-lliol4\'ll. buurt onder het Eriesebe dorp Beetgum, in 1890 met 530 inw. Beet. 1. gem. in N.-Holl., in het oosten door de Zuiderzee bespeeld, en naar de landzijde door Avenhorn, Ouden dijk, de Beemster en Oosthuizen bepaald. De grond do oppervlakte beloopt 573 heet. bestaat bijna geheel uit laag veen, met uitzondering van het uiterste noordoosten, waar klei ligt. De gein. bevatte vroeger alleen do ban van Beets, doch sedert 1854 is Schardam daarmede vcreenigd. In 1822, vóór de vereeniging, telde Beets 370 en Schardam 55 inw., welke getallen in 1840 tot 412 en 91 waren toegenomen. In 1870 telde do in 1854 gevormde gemeente Beets
		llfi<lc-»theill. 638, in 1890 slechts 577 ingezete- nen. By do telling van 1800 waren zjj onderscheiden in 521 Herv., 25 Doopsgez., 1 Ev.-Euth., 1 Ned.-Geref. 22 R.-Kath. en 7 ongcnoeniden. Veeteelt en zuivel- berciding zijn de hoofdbronnen van hun bestaan. De gein. bevat het d. Beets on de noorderbelft van hot d. Schardam. Het d. Beets ligt tegenover den Beem- sterdijk, 2 uur van Hoorn. In de 14de eeuw had het door de overstrooiningcn vnn \'t Beemstermeer zooveel geleden, dat het werd vrij gesteld van do kosten, die het bouwen der sluis te Schardam in 1388 veroorzaakte. De Herv. kerk is het voornaamste gebouw. De oude hofstad Hoogerbeets, die hier vroeger bloeide, was reeds in KJ48 zoover gesloopt, dat men nog alleen de grondslagen daarvan zien kon. In 1800 had Beets alleen 458 inw. 2. d. in de Friescho gem. Op- sterland, met eene Herv. kerk. Het beeft zich in den jongsten tijd snel uitgebreid. In 1840 waren er 187, in 1800 20S, in 1860 300, in 1870 560, in 1800 1187 inw. Kwtst\'i-koojj, of Kc<>is(M\'i»ol- «lor, pold. in de N.-Holl. gem. Beets en Oudendijk, 558 heet. groot. Kei\'tMtei\'fcwaag^-, 1. tweede kanton van \'t l\'riesclio arrondissement Heeren- vecn, bevattende gem. Sniallingerlnnd, Opsterland en Ooststellingwerf. 5S. d. in de Friesche gem. Opsterland, fraai in het geboomte gelegen, niet eene in 1803 vernieuwde Herv. kerk. In 1840 waren er 748, in 1870 760, in 1800 779 inw. Er is een halte van de stoomtram Hoe- ren veen-Drachten. Kt\'Jft\'lwijk, b. in de Geld. gem. Putten. Itegijneiipolrtei\', twee p. in do Z.-IIoll. gein. Weesperkarspel en do Utr. gem. Xiohtcvccht. Bejïijliesibï\'Oekjgeh.indeN.Brab. gem. Woengel. UtJCffOl«ler, buurtsch in do Geld. gem. Dinxperloo, in 1840 niet 404, in 1860 met 364, in 1890 niet 463 inw. B«»i<lt»-Xetliei», of ]>ei>aite- iiit^kHt-vaii-«le-l>eï«le-XetIion. dept. van do eerste Fransche\'Republiek en van het eorsto Franse bo\'Keizerryk, door do Fransche administratie lo Depar- tenient desDeux-Nètbes" genoemd. Het bestond oorspronkelijk uit de tegenwoor- dige Belg. prov. Antwerpen (kleine grenswijzigingen niet gerekend), doch werd, ten gevolgo van het tractant van don 16 Maart 1810, vergroot met het

-ocr page 43-



		Bekerlieide. 03:
		Beienberg.


		gehouden. Het d. is in 1750, 1750, 1796 en 1820 zwaar door brand geteisterd. Er is een station van den spoorweg (iro- ningenAssen- Meppel. JrIeilei\'-lHli;»;N]Ml. voorin, dingspil in Drente, bevattende de kerspelen Bei- len, Westerbork en Zuidwolde. Beilerstroom, beek in Drente, ! die, door de Leek en den Westerhorker- stroom gevormd, naar Dwingeloo loopt, ! waar hij den naam van Dwingeler-stroom of Oude-Vnart aanneemt. Beilervaart. J. buurt in de Drent- I scho gem. Beilen, aan het einde der I Beilervaart, in 1840 met 43, in 180a met 100 inw. \'i. kanaal in Drente, dat uit de Smilde langs de Knol naar ! do westzijde van het d. Beilen voert. \| Het is gegraven in 1790 en 1791. Beillia of Beiem, geh. onder \'t i Friesche d. Aruin (Wonseradeol). Beiinerwaard, geh. in de Geld. I gemeente Angerloo. HeillKdoi\'l», 1. voorin, eiland in\'t Haarlemmermeer, waarop in den grafe- lijken tijd een dorp of buurt bloeide. Sf. zuidwester afd. van den Haarlemmer- meerpolder. *Beiiitenialiiii, b. in het Er. d. Westergeest (Kollumerland). Beinilin. buurtsch. in de Geld. gem. Angerloo, in 1840 mot 173, in 1800 met ! 100, in 1890 met 193 inw. Beixterpolder, p. in do Utr. j gem. Schalkwijk, KeiMterveld, geh. in de K.-Brab. \\ gem. Vessem. Heitel, geh. in de Limb. gem. Heerlen. Bok,** 1. b. in de Geld. gem. Ambt* Doetinchem. /£. buurten in Limb. gemeenten Kimmel, Heerlen en Meer- j son. Bekaf, of Het iaatje-Bekaf, kil, in den Uiesboseh, onder Dusten. Bekat\'Mi\'liaiiM, vervalllen schans l in \'t Eriescho d. Oldeborkoop (West- I Stellingwerf). Bekelaar, geh. in do NVBrab. gem. Mierloo. BekeiieM, westelijk deel der Z.-Holl. gein. Bnrwoutswaarder. Het is een pold.. van 120 heet. grootte, met 218 inw. in 1840, 245 in 1800, 342 in 1890. Beken polder (Van-dei), pold. in de Zeeuwsche gem. Watorlandkorkje. bedijkt in 1708, groot 24 heet. Bekerhelde, geh. in de N.-Brab. gom. Beek.
		Kwartier van Breda. Bij besluit van den Souvereinen Vorst van 15 Dec. 1830 werd Breda er weder van gescheiden en bij het Departement vnn-de-JIonden-van-den- Uijn ingelijfd. Heieilberg, heuvel in Uron. gem. Vlacbtwedde, bij Sellingen. Beierlanden (De), naam waar- onder men de 3 gein. Oud-Beierland, Nieuw-Beierland en Zuid-Beierland ver- staat, doch die geheel ten onrechte vaak aan de geheele Hoeksche-Waard wordt toegekend. Beierllist, fraai lnnCgoed in de gem. Heemskerk tegenover Ajssumburg. Beierwclie(Het).[of Beierse in, buurt in de Z.-Holl. gem. Stolwijk, in 1840 met 1!)7, in 1890 met 403 iiiw. Beiei\'Ni\'he-l\'older, pold. in de Z.-Holl. Kem. Stolwijk, G08 heet. groot. Beiuill. geh. deels in de (iron. gem. Bedum, deels in Xoorddjjk. Tot 1475 was het een dorp met eeue eigene kerk. Beilen, 1. klasse der Chr.-Geref. Kerk in Drente, bevattende do gom. Beilen, Westerbork, Diever, Dwingeloo en llijken. SJ. gem. in Drente, tus- schen de gem. Assen, Holde, "Westerbork, Hoogeveen, Ruinon, Dwingeloo en Smilde. Hare oppervlakte beloopt 10,074 beet. waarvan een groot deel uit heidevelden bestaat. Als diluvisch zand vertoont zich de grond in het grootste deel der gem. Naar de zijde van Hoogeveen en do Smilde ligt hoog veen (ten deelo afgc- gravcn), en langs oenige beekjes, zoo als den Beilerstroom, den Westerborkcr- stroom, de Leek en het Anreeperdiep een weinig laag veen. In 1822 had deze gem. 1778, in 1840 2599, in 1870 3917, in 1890 4508 inw., voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 3528 Herv., 841 Chr.-Cierf., 7 Doopsgez., 44 Xed.-Oeref., 11 U.-lvath., 51 Isr. en 24 ongenoem- den. De landbouw is hun hoofdhcdi-jjf. De gem. bevat do d. Beilen en llijken, benevens de buurten Beilervaart, Kursing, Klateriug, Makknm, ter Horst, Holte, Wijster, Drieber, Tiendeveen, Siberië, Spier, Brunsting en Hoog-Halen, alsmede do geh. Alting, Lieving, ter Horst, Lang- Halen. Het d. Beilen, in 1840 met 808, in 1800 met 803, in 1890 met 897 inw., is meer aaneengesloten gehouwd dan do meeste Drontscho dorpen. Het heeft 2 Christ. kerken: do Herv., met een hoogen, spitsen toren, en do Chr.- öerof. Voorts is or eene synagoge. Er worden twee welbozochto veemarkten

-ocr page 44-



		«4 Bekijnstede.
		Bellingwoldermeer.


		Bekijnstede, goh. in de Overga. Diepenveen. Bekkerilinn, b. in de Geld. gem. Necde. liekkematte (De), poli. in do Geld. gom. Eibergen. Bekkerboom, goh. in de Limb. gein. Nienwstad. Kekklllll, 1. geb. bij hot Friescho d. Hilaard (Banrderadeel), Si. d. in do Overijselsche gem. Hengeloo, in een bosehrijk oord, in 1840 met 304, in 1860 met 265, in 1890 met 291 inw. Er is eene K. Kath. kerk. Bekkumerweek, beekje in do Overijselsche gem. Hengeloo. Bek in :i n (<« root-), b. in do Gold. gem. Laren. Bekrammiiig, p. in do Z.-Holl. gem. Sliedreeht. Bekveld, buurt in do Geld. gom. Hengeloo, in 1840 mot 509, in 1860 met 794, in 1890 met 590 inw. Belernm polder, of Speelhuis» polder, pold. in de N.-Brab. gem. j Teteringen, 64 heet. groot. Keldergat. b.indeGeld.gem.Putten. I Kelderslioek, b. in de Overys. gem. Lonneker. Beldert. b. in de Geld. gem. Zoelen. j Belfeld, of Bel veld. gem. in Lim- burg. op de oostzjjdo en do Maas, tus- schen Beesel, Kessel, ïegolcn en Pruisen. Zij beslaat, zoo aan diluviseh zand als klei, 1355 heet., die grootendeels tot I bouwland gebezigd worden. In 1822 had Belfeld 383, in 1840 409, in 1870 502, in 1890 606 inw. Do ingezetenen bohoor- den in 1890 op 5 na, die Nod.-Herv. zijn, tot de R.-Knth. Kerk. Behalvo het d. Belfeld, bevat do gem. do buurten Geloo en Bolenberg. Het d. Belfeld, dat te gelijkertijd met Beesel aan do Republiek der Vereenigdo Nedorlanden kwam, had in 1840 107, in 1860 126, in 1890 136 inw. In de Wittepoel, op de grenzen van Belfeld en Beesel, zyn Gormaanseho urnen opgedolvon. By Belfeld is in den Spaanschon tijd eeno verschansing aangelegd, om do vaart op do Maas to beheerschen, doch dezo is spoedig weor vervallen. Er is een station van den spoorweg MaastrichtNijmegen. Belgeren, geh. in de N.-Brab. gem. Vlierden. Belhaar, geh. in do Overys. gem. Ambt-Hardenberg. Belkmeerdijk, b. in de N.-Holl. gem, Honsbroek.
		Belkineerweg, b. in de Geld. gem. AVageningen. Bellard, of Belder, geh. in de Zeeuwscho gem. Dreischor. Belleilian, goh. in N.-Brab. gem. Ginueken. Belleinerineer, b. en p. gedeeltel. in Broeken-Waterland, god. in Nieuwen- dam, gcd. in Ransdorp (N.Holl.). Bellen, geh. in de Limb. gem. Gulpen. Bellenhroek, pold. in de N.-Brab. gem. St. Michielsgestel, 83 heet. gr. Bellingeweer, geh. in de Gron. gem. Winsum. BellillgliniiKen, geh. in de Limb. gem. Gulpen. Bellingwolde, 1. kerk. ring der Gron. klasse Winschoten. Zij bevat do gem. ter-Apel, Bellingwolde, Blijham, Bourtnngc, de Horsten, Nicuw-Stadska- naal, Onstwedde, Oudeschans, .Sollingen, Vlachtwedde, Vriesc.keloo en "Wedde. Si. gem. in Gron, tusschen Niéuwe- Schans, Wedde, Vlachtwedde en Bruisen, groot 7073 heet. De grond is van zeer onderscheiden aard. In het noord-westen bestaat hjj uit klei, in het noord oosten uit lang veen, in bet midden uit dilu- visch zand on in de geheele zuideljjko helft uit hoog veen, waarvan een deel is afgegraven. Van hier dat nevens land- bouw en veeteelt, do veenderij een voor- name tak van bestaan voor do ingoze- tenen uitmaakt, wier aantal, in 1822 nog slechts 2358, in 1840 tot 2946, in 1870 tot 3924, in 1890 tot 4460 was toegenomen. In laatstgenoemd jaar on- derscheiddo men hen in 4126 Herv., 1 Rem., 3 Ev.Luth., 2 Doopsgez., 26 Chr.- Geref., 46 Ned.Geref., 17 R.-Kath., 56 lsr. en 183 ongenoemdon. De gem. be- vat de dorpen Bellingwolde, Vricscheloo en do Oudo-Schans, do buurten Leete, do Bovenstreok, Ham en Westor, bone- vens do geh. do Straat, Koudenhoek, Klein.I\'lsda, Vriescheloosche-Heido, de Bult, Draaierij en Veondijk. Het d. Bellingwolde, in 1890 met 1791 inw. binnen de kom, ligt naby do Duitsche grens, op een zandigon grond, en ken- merkt zich door een schoonen aanleg on rijko boerenhoeven. In 1438 had dit d. bij do binnonlandscho beroerten veol to ln\'don. Belliilgwolderdiep, wetering in Bellingwolde, die naar hot Buiskooldiep voort. Itell iiigwolderineer, voorm.

-ocr page 45-



		Bellingrirolderzijl. Bemmel. 65


		moor op de Ilanovcrsche grens, door af- watcring en plantengroei in het ondiepe water verdwenen. ItelliiiffM\'oldei\'zijl. sluis, die het water uit Bcllingwolde, langs de Tjamme naar den Dollnrd afvoert. Belliltkliof, huurt in de Gverijsel- sche gem. Aniht-Almcloo. Zij telde in 18G0 1184, in 1890 1824 inw. De havo- zate Bellinkof is sinds 14C0 hekend. Belllievmeer, drooggem. meer in de Koordlloll. geinconten Broek-in-Wa» terland, Nieuwendam en Ransdorp. liet werd lediggemalen van 10241628, en is 141 heet. groot. lielmonte, fraai landgoed op don berg in de (ield. gom. "Wageningen. Helt (I>e). 1. geh. in do N.-Holl. gem. Vieringen. S. of Zandbett, _swestelijk deel der huurtschap Znndbelt- en-Schutsloot, in de Overijselsche gem. Vanneperveen. 3. h. in de Geld. gom. Laren. MeltewejJ is een halte nahij Olst in Overijsel v. d. spoorw. Zwolle-Devonter. Jlelte (I>0), 1. b. in de Overys. gom. Anibt-Hnrdenberg. Si. (<> rool«- en li Ie i lie- ). twee h. onder Alinen in de Geld. gem. Gorsel. lieltinaii. I). onder Barchcm in de Geld. gem. Laren. Relteklap. goh. in de Gron. gem. Ten Boer. Melterbeek, hoekje in de Over- \\jselschc gom. Amht-IIardenherg. Het ontstaat in het Bruchtorhroek en valt in de Vecht. Belterwijde, grooto voonplas in de Overijselsche gemeenten Vanneper- ven en AmbrVollenhovo, ten deole door een hij storm met overstroouiing bedreig* den weg van de Beulakerwijde go- scheiden. Heltrnm, d. met R.-Kath. kerk in do Geld. gem. Eihergen, in 1840 met 1068, in 1860 met 1022, in 1890 mot 963 inw. Voor Beltrum en Zieuwert is er één lialte vanden spoorwog Zutphon Winterswijk. Belie (Vron«-), p.indo Zeeuw - sche gom. Tolen. Hemelen, gem. in Limburg, inge- slotcn door Berg-en-Terblgt, Heer, Ka- dior-en-Koer, Wylré en Ond-Valkenburg, 355 heet. groot. De grond bestaat uit Limhurgsche klei ei rijst in heuvelen omhoog, die tot 40 meter hoogte hebben. Uit de groeven van Haagwildor worden boawsteenen gewonnen. In 1822 had	deze gem. 208, in 1840 235, in 1870 253, in 1892 280 inw. Al de ingezetenen zjjn R.-Katholiek en bestaan voor het meerendeel van den landbouw. Behalve het d. Bemelen, bevat de gein. ook het geh. Gasthuis. Het d. Bemelen ligt 1 uur ten oosten van .Maastricht, aan den wester voet van het gebergte, liet heefteen R.-Kath. kerk eneene bevolking van 138 inw. in 1840 142, in 1800,177 in 1890. In de nabuurschap, op de gren- zen van Amby en lieer, ligt een tumu- lus, de Tomme genoemd, die, vroeger aanmerkelijk hooger, zich nu nog 7 meter boven het maaiveld verheft. Zijn middellijn is 40 meter. In de Middel- eeuwen hieven de Heeren van Valken- burg en hunne opvolgers, de Hertogen van Brabant, hier een tol van allen, dio langs de door de Romeinen aangelegde heerhaan reisden. Een roofslot alhier werd in 1490 door de Maastrichtenaars ingenomen en geslecht. Beiuelerlieide, heuvel hij het Limh. dorp Bemelen, waar in 1827 een Romeinsch kerkhof werd ontdekt, \\vaar- . uit men meer dan veertig\' voorwerpen der oudheid, onder anderen rood aarde- werk, heeft opgegraven. Iteilllliel. gem. in Geld. tusschen de gom. Huisen, Huiven, Pennerden, Millingen, Gent, List en Valburg. Zjj is groot 4219 heet., en vormt een dor schoonste gedeelten van de Over-Betuwe. He grond, een vruchtbare klei, brengt voortreffelijke tarwe, nevens tabak, ker- sen en andere veldvruchten voort. Ook zijn er vclo schoone, uitgestrekte, wol- beplante landgoedoren. De bevolking, dio in 1822 2749 zielen bedroeg, was in 1840 tot 4120, in 1870 tot 4903, in 1890 tot 5052 geklommen. Bij de volks- tclling van 1890 onderscheidde men hen in 685 Xed.-Herv., 1 Chr Gorof., 2 Doopsgez., 4950 R.-K. en 14 Isr. Do gem. bevat de dorpen Bemmel, Angeren, Doornenburg en Ressen, do buurten Haalderon, de Honderd-Morgen en Door- nik, benevens de geh. Heuvel, Baal, Bor- gerdeu en Houtakker. Het d. Bem- incl, aan den Waaldijk, is groot en wijd uiteen gebouwd. Het ligt allorhevalligst uithoofdo der menigte van landgoederen, dio het omringen. Daartoe behooren het Huis te Bommel, de Kinkelenburg, Srryd- hagen, de Leemkuil, enz. Men vindt or verder eene Herv. en eene R.-Kath. kerk, In 1840 waren er 1270, in 1800 1450. in 1890 2484 ingezetenen.


		Witkamp.
		ó

-ocr page 46-



		66 Bemmelerberg;. Bemmelerberg, goh. in Je N.- Brab. gem. Bergon-op-Zoom. Iteimiiel«< \'lie. <jientelie-eii- Ooi!ebe-Polder, pold. in de (leid. gemeenten Bemmel en Bent, 207 neet. «root. Vóór 1005 lag het Ooische deel van dezen polder aan de andere zijde van de Waal. BemmelMtraat. geb. in do N.- Brah. gom. Beek en-Donk. Bemuurde-\'Weerd, voorstad van Utrecht, in den bissi hoppelijken tijd en nog zelfs onder de Kcpubliek cene stad op zichzelf, niet eigene muren en poorten. Beneden berg;, geh. in deZ.-HolL gem. Bergambacht. Kenedeiibliiirt. wijk van het Qeld. dorp Bcnnokom, in de gem Eede. Beneden-de-Benedenste- Sliiiw. pold. in de N.-Brab. gem. "\\Vil- lemstad, 17 heet. groot, in 1890 omkaad. Bcneden-de-Broeksehe- Sluis, pold. in de N.-Brab. gein. Dron- gelen, bijna 15 boet. groot. Beiiedeii-«le-Brnjs-vaii-Boe- Vfl\'Oll. pold. in de X.-Brab. gem D1011- gelen, ruim 3 heet. frroot. Beneden-de-I>oeverselie- Sluis, polder in de N.-Brab. gem. Drongelen, ruim 2 beet. groot. Beneden-de "Jnffton wen wei- de, polder in de N.-Brab. gem. Dussen, ruim 10 heet. groot. Beneden-de Uiterwaarden* *vaii-den-l»ronj»elelien-Pol- der. pold. in de X.-Brab. gem. Dron- gelen, 0 beet. groot. Beneden-Districten, die deelon van (ielderland, welke zich langs den Kijn, de Waal en de Maas beneden Xij- niegen uitstrekken. iteiieden-Dood, of Kloem-** plaat, pold. in de Biesbosch, onder de X.-Brab. gem. Mado-en-Drimmelen 41 beet. groot. Beneden ï]iij>;elaiidMliiiw.pold. in de N.-Brab. gem. Raarasdonk. 0 heet. jjroot. Benedeneind, buurten in de Geld. gem. Eede en llerwijnen en de Z.-Holl. gem. Sliedreeht. Itenetfeneinde van .laars. veld. westelijk deel van de Utr. gein. Jaarsveld. Benedeneinde van Ooien,* westelijk deel der X.-Brab. hoerl. Ooien. Beiieden-Baa»treelit, pold. in de Z.-JIoll. gem. Haastrecht, 311 beet. groot. Daarin ligt een gelijknamige buurt.
		Bennebi\'oek. Benedeii-Rardinxveld, pold. in de Z.-Holl. gem. Ilardinxveld, 738 heet. groot. Beneden-bet l>ioiijjelsolie- Veer, pold. in de gem. Drongelen, 9 heet. groot. Iteiiedenlieiil, b. in de Z.-Holl. gem. iStolwijk. Benedenkerk, b. in de N.-Brab. gem. Waspik. Reneden-Kiiijpe. westel. deel van bet Friesche d. de Knijpe, dat hier Nieuw-Brongerga beet, aan de (\'oinpag- nonsvaart, in 1840 met 643, in 1870 niet 089, in 1890 met 085 inw. Benedenland.vim llciisden. zuidwesterdeel van de hoer]. Ileusden. Beneden Ha hm. bet deel dorriv. de Maas tusseben bet Limb. dorp Mook en de vereeniging van Maas en Waal bij de stad Woudichem. Beneden-Moer, goh. in de X.-Brab. gem. Zundert. Reiiedenpohier. !. nieuwe pold. in de Z.-Holl. gem. Dubbeldam, 33 heet. groot. SS. pold. in de Z.-Holl. gem. Zuid-Beierland, 85 heet. groot. Benedenpolrier "x I.aiulw v.- Ravewtein. pold. in de N.-Brab. gem. Herpen, Huwcling, Kavestein, Dieden en Deiirzen, 1815 beet. groot. Benerfen-ttpijk, p. onder Lobit in de (ield. gein. Herwen. Benedenste-Polder, pold. in de (ield. gein. Wageningen, gr. 48 heet. Benkeloo, b. in de Overijs. gein. (ioor. Renlakerpari. b. in de Overijs. gem. Ambt-Almeloo. Bennebroek, gem. in N.-Holl., ingesloten door de gem. Bloeinendaal, Heemstede en Haarlommormoer (N..H.), en Hillegom (Z.-Holl.). Zij is groot 175 hectaren en heeft een zondigen, doch vruchtbaren bodem, die voor een deel uit weiden, deels uit de prachtige bos- schen van schoone buitenverblijven lie- staat. In 1822 telde zij 375,\'in 1840 428, in 1870 003, in 1890 979 inw. Bij de telling van 1890 onderscheidde men do bevolking in 408 Herv., 49 Chr.- Geref, 1 Hem., 1 Waalseh-Herv., 2 Doopsgez., 5 Ev.-Lnth., 7 Herat. Luth., 1 Xed. tiercf., 497 B.-Katli., 3 Isr. en 5 ongenoeinden. Do arbeid op de ver- schillende buitengoederen, veeteelt, zui- velbereiding en kleerenbleekerijen zjjn er de hoofdiuiddelen vnn bestaan. Het d. Bennebroek, een dor schoonste

-ocr page 47-



		Beiitluiixeii. 67 BeilscllO\|>.geni. in de prov. Utrecht, tusschen de gein "Willeskop, IJselstein, l.opik en Polsbroek, die 2270 heet. be- slaat, genoegzaam alles laag veen, hier en daar met klei vermengd. In 1822had z-Ü 1210, in 1840 1415, in 1870 1581, in 1800 1700 inw., voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1041 Herv., 1 Chr.- (ieref. 184 Ned. (ieref. 572 H.-Knth. en 1 ongenoemde. Behalve oenigen land- bouw, er wordt veel hennep, aardap* pelen en boonen, benevens een weinig haver, tarwe, gerst en rogge gekweekt zijn veeteelt en zuivelbereiding de voor- naamstc middelen van bestaan. De gem. maakte vroeger een deel uit der baronie van IJselstein, en werd met haar in 1814 bij Utrecht ingelijfd. Geheel door dijken ingesloten, vormt zij een afzonderlijken polder. Het dorp Benschop is langs de IJenschopsche-Weteriiig gebouwd en heeft eene lengte van U uur. Van de beide kerken, eene Herv. en eene R.- Kath., bevat de eerste een gedeiikteeken ter eere van een Amsterdamsen inen- schenvriend, een metselaar, Izaac Insen, die in 1571, na een hevigen watervloed, Benschop, Langerak,Goudriaan cnAmeide elk f 8000 tot het lenigen der ellende schonk. BeilNeiirnde,* geh. in de Limb. gein. Heerlen. Keilt. geh. in de Z.-Holl. gom. Hn- zerswoude. Kentdijk. dijk langs het deel der Zuiderzee, dat zich zuidoostwaarts van het hooge land bij Vollenhove (Ovcrgsel) uitstrekt. Bonte, wijk van het Dr. dorp Dalen. Beilteloo, buurt in de Overijselsche gem. Ambt-Belden, in 1840 met 504, in 1800 met 509, in 1890 met 423 inw. Beiltem, b. in de Ovorijs. gem. Tubbergen. Bonten (Me), pold. in do Over- yselsche gem. Ambt-Vollenhove, 205 heet. groot. Bentliem, 1. of Bentlieim. buurt in de N.-Brab. gein. Hakel c. a. 5i. b. in de Fr. gem. Harlingen. BeiltllOI\'ll, buurt en hcerl. in de Z.-Holl. gein. Bonthuizen. De hecrl. vormde eene zelfstandige gemeente tot op den tytl van Koning Willem II. Zjj besloeg 85 heet. Bentllllixeil, gem. in Z.-Holl., in- gesloten door de gem. Zoeterwoude, llazerswoude,\\Vaddinxveen, Moerkapelle, Bleiswük en Zegwaard. Do grond be-
		Beimebroder-Polder. van Noord-Holland, ligt l\'/« uur raid* waarts van Haarlem en bevat ecne Herv. kerk, die in 1650 werd gesticht. Van liet oude nonnenklooster, door den Hollandschen Graaf Dirk II in de 10de eeuw van lïginond herwaarts verplaatst, is de herinnering zoo geheel verdwenen, dat men zelfs de plaats, waar het gestaan heeft, niet meer weet op te geven. On- der de buitenverblijven, die het dorp omringen, munt het Huis te Hennebroek of Duiiiwijk door pracht en grootte uit. In 1800 telde men in de kom van het dorp 107 huizen en 403 inw. Er is een halte van de stoomtram Haarlem Leiden. *Beniiel>i\'odei\'-loldei\'. pold. in de N.-Holl. gem. llennebroek, 75 heet. groot. Bemiekei\' (De), b. in de Overjjs. gem. Losser. Bel»il Okom, d. in de Geld. gem. Kede, halte van stoomtramweg van het station Eedo naar YVageningcn. liet had in 1890 1O0 inw., van welke 578 de bevolking der dorpskom uitmaakten. fraaie wandelingen bij het kasteel Hoe- kelum en in het bosch van den llullcn- iierg. Aan den ingang van dit bosch is gelegen het instituut voor blinde kinde- sen de l\'rins-Alexanderstichting." In oude geschriften wordt het onder den naam van Benichem vermeld. Koillioma-Stato. landhuis met bosch bij het r\'rioschc dorp Hardegarijp (Tietjerkstcradeel). Komieilieei,* voorin, meer in de N.-Holl. gem. Abbekerk en Twisk, droog* gemaakt in 1020, 118 heet. groot. Beiuiei eld, buurt in de Drentsche gem. /weeloo, in 1840 niet 158, in 1800 met 171, in 1800 niet 203 inw. Bennewijk, b. in de Dr. gem. Hoogeveen. Beniling-bl\'oek, d. in de N.-Holl. \| gem. öjjbekarspel, Vit uur ten noorden van Hoorn, in 1840 met 461, in 1800 met 488, in 180O met 500 inw. die in j veeteelt, zuivelbereiding en landbouw I hun bestaan vinden. Het mcrkwaardig- sto gebouw is de Herv. kerk. Volgens do overlevering is Benningbroek in 1302 ontstaan. Voor lienningbroek en Sijbe- karspel is er één station van den spoor- weg HoornMedemblik. Beiuiink, b. in de Geld. gem. Lichtenvoorde. Benoordeii-de-Zuwe, buurt aan den A instel, in do Utr. gem. Mijdrecht.

-ocr page 48-

-ocr page 49-



		Berg;.		Berg-Amlmelit. 69


		ker~eerst-bekende bezitter, Constantinus do .Meiegarde, in de tweede helft der 11de eeuw wordt vermeld. Sophia van den Bergh brneht in 1416 de heerlijk- heid in het geslacht van der Lek over, uit hetwelk Heer Oswald voortsproot, die in 1486 tot Graaf werd verheven. Na het uitsterven der Hoeren van liergh uit den stam der van der Lek\'s, in 1712, ! kwam Berg aan Vorst I\'ranz "Wilhelm j van Hohenzollorn-Sigmaringen, wiens I nakomelingen dit graafschap nog bezit- \' ten, evenals de daaraan ten deel geval- ! Ien heerlijkheden Didain, Gendringen en \' Etten, benevens de halve hoogheid van Wisch. Vroeger hebben de Hoeren en Graven van liergh nog vele andere goe- ! deren bezeten, zoo als liijland, Millingen, Pannerden, ülft, Homoet, enz. Berg bezat ook rechten op de stad Emmerik, doch Heer Hendrik van den Jiergh stond deze in 1237 aan Graaf Otto II van Gelder af. In 1319 verklaarde Reinald, orfzoon des Graven vnn (ielder, dat hij van Frederik, Heer van den Bergh, geene bede zou afvragen, en dat noch hij, noch zijne voorgangers daartoe cenig recht bezaten. Doch toen Graaf Herman van den Bergh, den 25 November 1581, tot Stadhouder van Gelderland werd verko- zen, nam hij de voorwaarden aan, dat ! zijn graafschap, evenals zijne kcerlijk- heden, modo in do gemeene middelen zou bijdragen, dat is liet oppergezag der Gelderscho regeering erkennen. Ji. gem. in Gelderland, tusschen Zevenaar, Didam, Weel, Ambt-Doetinehem, Doe- tinchem, Wisch en Gendringen (Geld.) en Emmerik en Elten (Pruis, kreits Kees), /ij was in het begin dezer eeuw grooter dan thans, doch onder Koning Willem I is door de grensregeling met Pruisen van 26 Juni 1816 do zuidcr- strook daarvan afgescheiden, bevattende de buurtsch. Klein-Xetterden, Spcelberg, Borghees en Leogmeer, en onder Koning Willem III het dorp Ketterden, dat bij de wet van 1 September 1863 aan Gen- dringen is toegevoegd. Gendringen ver- loor met een en ander eene bevolking van nagenoeg 1000 zielen. De gem. is na dezo verliezen ongeveer 8045 boet. groot, waarvan hot grootste deel (het westen en midden) uit diluvisch zand, <loch het overige (liet oosten) uit rivier- klei bestaat. De naam van Berg is niet zonder reden aan dezo streek gegeven, daar zy do hoogsto punten van het ge- hoolo Nedorlandsch gebied ten oosten
		des Usel\'s bevat. De Rijsberg is 81, do Hulzenberg 96 en de Hertenheuvel 105 meter hoog. De gem. telde in 1822 4022 en in 1840 5067 inw., dat is vóór Netterden er van gescheiden werd, in 1865 5188, in 1870 5209, in 1890 5899. Bij de volkstelling van 1890 splitsto do bevolking zich in 497 Xed.-IIerv., 1 Doopsgez., 11 Xed.-Gcref.. 1 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth , 5338 K.-Kath. en 48 Isr. Landbouw, veeteelt en handel in hout, granen en vee zijn de hoofdbronnen van welvaart. De gem. bevat het stndjo \'s-Heerenberg, de dorpen Zeddam, Beek, Groot-Azowijn en Wijnbergen, de buurten Lengel, Stokkum, Vinkwijk, Vetliuizcn, Kilder, Braamt en Klein-Azewijn, bene- vens het geh. I.oerbeek. {. geh. in de l.imb. gem. Wijlré. *Berj«- (Den) 1. of NiielitelieR« Berjj. d. in de N.-Holl. gem. \\eder- horst den-Berg, tusschen de Stille.Vecht en de Beedervaart. Behalve de schoono hofstad Nederhorst, bevat het d. eono Herv. en eene R.-Kath.** kerk. Do Herv. kerk staat op eene 12 meter hoogon heuvel, dien men van verschillende zijden langs eenige trappen beklimt. Zij is zeer oud en bevat o. a. een eeuwenheugend opschrift, dat totnogtoe niet voldoende is verklaard. Er worden hier vele hoepels gesneden. \'£. buurten in do Gold. gom. Nijmegen en de X.-Brab. gemeenten Halsteren en MIL Ilerjï-Alllbacllt, gem. in Z. Hol- land, ingesloten door Stolwijk, Vlist, Schoonhoven, Groot"Ammera, Ammerstol, Streefkerk, Lekkerkerk en Berkenwoude. Zij is snanigestcld uit de heerl. \'s-Heer- Aartsberg en Berg-Ambncbt, waarbij in 1857 de gem. en heerl. Zuidbroek geko men is. De grootte beloopt 2884 heet., bestaando de grond in het noorderdool uit laag veen en langs de Lek uit rivierklei. In 1822 telde Berg-Anibacht 1299 en Zuidbroek 91 inw., welke getallen in 1840 1661 en 43 beliepen. In 1870 was do bevolking dezer beide toen vereenigdo gem. 2327, in 1890 2903. Bij do volks- telling van 1890 vond men: 2425 Herv., 2 Rem., 42 Chr.-Gerof., 5 Doopsgez., 409 Nod.-Geref., 19 R.-Kath. en 1 ongenoemde. Behalve vlas, hennep en aardappelen, lovert do landbouw weinig op, doch dos te belangrijker zijn veeteelt en zuivol- bereiding. Het d. Berg-Anibacht is eene aanzienlijke plaats, van hoogon ouderdom. Onder Graaf l-\'loris V stond hier roods eono kapel. De tcgenwoordigo

-ocr page 50-



		Berge.
		70
		Bergen.



		kerk behoort den Hervormden. In den Jonker-Fransen-oorlog en den Gelder* Bchen krij^r onder Maximiliaan heeft het veel geledon. Berge, 1. goh. in de Dr. gem. Em- men. - - Si. (!>«\'). goh. in do Overga, gein. Ambt.Delden. 3. (I>eil), goh. in de Overijs. gein. Holten. Bergeik, gom. in N.-Brab., door de gein. Reuzel, Bladol, Hoogeloon, Ersel, Riethoven, Westerhoven, Borkel-en- Sehat\'t, Lommei (Belg.), Luikgestel en Moll (België) bepaald, heeft eene opper- vlakte van 5233 heet., alles diluviseh zand, of voor een klein gedeelte ufge- graven hoog veen. Landbouw en het venten van onderscheidene natuurpro* dueten schenken den inw. het noodige. Hun aantal beliep in 1822 1586,in 1840 .1800, in 1870 1794, in 1890 1730, zijnde zij in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 64 Herv, 1 Chr.-Geref., 1 Doopsgoz., 1 Ned.-Geref., 1664 R.-Kath. De gein. bevat 2 dorpen, Borgeik-op-het-llof en Bergeik-op-het l.oo, de buurt IIoogeBerkt en de geh. Kikeroind, LagcBorkt, Rand, Muggenhool, Spaanroit, Wiobosch, (iroot- Wilreit en Klein-W\'ilreit. Bergeik-on-liet-Bof. of Berg- eik, d. in de Nürnb. gem. Bergeik, met eene Herv. en eene R.-Kath. kerk. Het telde met Eikerend, in 1840 561 en in 1860 641, in 1890 964 inw. Ivnrel de Stouto vergunde in 1468 den Bergoikors om hun dorp in eene stad te herschop- pen en met wallen en poorten te ver- sterken; doch van deze vergunning is geen gebruik gemaakt. In 1506 werd het dorp door de Geldersehen gebrand* schat, in 1592 door Prins Maurits bezet, in 1593 door Mondrugon veroverd, en in 1702 door de Franschen en Spanjaarden zoo geplunderd, dat de schade op rniin f 77,000 werd begroot. Ook in 1747 is bet door de Franschen gebrandschat. Aan den weg van Bergeik naar Eersel liggen op de beide vele graf heuvelen, waaruit sinds 1838 vele oudheden zijn opgedolven. Bergeik-op-liet-IiOo. dorp in do N.-Brab. gem. Bergeik, dat in 1840 861, in 1860 461, in 1890 768 inw. telde. Er is eene H.-Kath. kerk. Bergen. 1. gem. in Limburg, in- gesloten door do Liinb., N.-Brab. en Pruisische gem. Ottorsum, Gennep, Beu- gen, Boxmeer, Samboek, Vierlingsbeek, Wansum, Meerloo, Broekhuizen, Arcon- en-Velden, Walbeek, Kcvolaar, Weezo
		en Asperden. Hare oppervlakte, dier 12,470 heet. beloopt, bestaat nog voor een groot deel uit heiden en venen; doch heeft langs de Maas en aan de Kende! schoone landerijen, die graan en andere veldvruehten voortbrengen. De grondsoorten zijn diluviseh zand (voor meer dan drie vierden), klei en laag veen. De gem. is saamgesteld uit de voorm. (ieldersehe heerlijkheden Heiden, Afferden of Bliënbcek. Bergen en Wel. benevens een deel van het Nederarabt van (ioeb, dat bij de grensrogeling niet Pruisen in 1816 daarbij gekomen is. De heerlijkheden Bergen en Wel waren reeds in 11)60 vereenigd; doch de overige dcolen dezer gemeente stonden in vorige eeuwen zoo vijandelijk tegenover elkan- der, dat de geschiedenis eenige invallen der Hoeren van AVell en der (ioehschei* in de hoorl. Afferden heeft opgeteekend. In 1822 bad Bergen 2908, in 1840 3723,. in 1870 4497 in 1890 4819 inw., ter laatstgenoemde jaar onderscheiden in 4776 H.-Kath., 17 Herv., 2 Chr.-Geref., 4 Ev.-Luth., 9 Herst.-Luth., 1 Nod.-Ger., Er zijn in de gem. Bergen 5 dorpen, t. w. Afferden, Bergen, Wel, Heien, Siobengowald, benevens de buurten ere gehuchten Henkolom, Smeolen, Tikken- daal, Brein, Hoogveld, Aaien, Bleien- I beek, de Langstraat, Wellerlooi, Knik- j kerdorp, lleikant, Leuken en Krotten- I heide, Kamp, Elsteren, Lakei enz. Het d. Bergen, aan de Maas. had in 1840 t 281, in 1860 212, in 1890 222 inw. De I fraaie R.-Kath. kerk staat in het midden. j Bergen heeft behalve de groote wegen naar Gennep en Venloo, ook een kunst- weg naar tioch. Door een gierponten- veer heeft bet gemeenschap met Yier- lingsbeek. &. gem. in N.-HolL, be- paald door de Noordzee, Schoorl, Oud- karspel, Koedijk, Alkmaar en EgmonóV Binnen. Zij is 368(! heet. groot, alles alluvisch zand, t. w. duinen en duin- gronden. Do helling van het hooge duin vormt hier een schilderachtig oord, waar boseh, weide en akker elkander op het bevalligst afwisselen. De gein. bevat het schoone dorp Bergen, do buurten Oostdorp, Westdorp, Zanogeest en het Woud of Xoord-Wimmenum, het geh. Oudburg en de Bergermeer. In 1822 had I deze gem. 729, in 1840 952, in 1870 1202, in 1890 1446 inw. Deze bev. splitste zich hij de telling van 1890 in 656 Ned.-Herv., 6 Chr.-Geref., 16 Doops- gez., 3 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 738.

-ocr page 51-



		Ii«\'!««\'ii<►!< Zoom. 71
		H<T<>\'<» II.


		Razo van Gaveren en Gerard van We- zeniale, van welke de laatstgenoemde de wester helft, dat is hot Land- van- Bergen op-Zoom, ontving. Vervolgens werd deze bcerl. bezeten door de ge- slaehtcn van Wezemnle, Voorne, Mont- joio, Bautersem en Glimes, tot zij in 15;5il door Keizer Karel V tot een mark- graafschap werd verheven. Sedert volg- den de geslachten van Merode, Wittem, Bergh, Ilohenzollem, de la Tour d\'Au- vergne, Aremberg en Sulzbnch elkander in het bezit van dit markgraafschap op, tot de afschaffing der leenroeiigheid in 1795 de waardigheid van markgraaf deed vervallen. Sinds den vrede van Munster stond het zuidelijkst deel van Bergen-op-Zoom onder Spanje of Oosten- rijk, terwijl de noord- en midden-dis- trieten tot het gebied van de Staten der Vereenigde-Xedorlanden behoorden. Het Staatsolie deel was gesplitst: 2. de stad Bergen-op-Zoom; 2. het Westerkwartier, bevattende Wouw, Halsteren en Noord- gecst; 3. het Zuiderkwartier, bevattende Ossendrecht, Woensdrecht, lloogerheido en Putte, 4. het Oosterkwartier, bevat- tende Oudenboach, Hoeven, Rukfen, Zegge, Oud-Gastel en Nieuw-Gastel; ö. het Noorderkwartier, bevattende Stand- daarhuiten en Fijnnart; 0. de heerlijk- heid Borgvliet. In het deel, dat onder de souvereiniteit van Spanje bleef, lagen het stadje Zandvliet, de dorpen Beerer- drecht en Stabroek, benevens de polder van Lillo. 2. vierde kanton van het nrr. Breda, bevattende de gem. Bergen- op-Zoom, Steenbergen, Nieuw-Vosmeer, Halteren, Woensdrecht, Ossendrecht, Huibergen, Rozendaal, "Wouw. li. kiesdistrict voor het verkiezen v.in één lid der Tweede Kamer, bev. do pas genoemde gein. en Kruisland, Rosendaal enNispen.-----1. kiesdisr. voor de Prov. Staten van Noord-Brabant, be- vattonde dezelfde gein. ben. Kukfen-en- Sprundel, Hoeven, Dinteloord-en-Prinsen- land, O.-en-N.-Gastel. 5. kerk. ring van de klasse der Herv.Kerk, bev. do gein. : Bergen-op-Zoom , Ivruis- land, Nieuw-Vosmeeren-Halsteren, Oos- sendreeht-Woensdrecht c. a., Kozendaal- Nispen-en.Wouw, Steenbergen. <>. dek. van het bisdom van Breda, bevattende de parochiSn: Bcrgen.op-Zooin. Borgvliet, Halsteren, Heerle, Hoogerheide, Iluiber- gon, Kruisland, Lepelstraat, Ossendrecht, Putte. lici-gen-op-Xooiii, 7. gem. in
		R.-Kath., 4 Oud-K. on 22 ongcnoomden. Veeteelt, zuivelbereiding en landbouw y.gn de hoofdbronnen der welvaart. Het dorp Bergen ligt 1 uur ten noord- westen van Alkmaar, aan het einde van het Bergerbosch. Het telt ;157 inw. De Hcrv. kerk is de oude parochiekerk, die in 1004 door Bisschop Koenraad van Utrecht aan het kapittel van St.-Jnn werd geschonken. Zij verbrandde in 1148 en 1574, en werd sinds laatstge- noeincl jaar slechts voor een klein deel herbouwd. Het grootste deel vertoont zich nog als een bouwval aan het oog, hetgeen echter het teekenachtige van het landschap aanmerkelijk verhoogt. De R.TC. kerk is een nieuw gebouw, met hoogen toren. In liet schoone, uit- gestrekte Bergerbosch ligt het deftige Huis te Hergen. Den 19 September 1799 behaalde het Fransoh-üntaafsche leger hier eene groote overwinning op de ver- eenigde Kngelschcn en Russen. Jicrgen. 3. buurt in do N.-Brab. gem. Dongen, in 1840 met !129, in 18(10 met 441, in 1890 met 1297 inw. 4. zuidwestelijk deel van het N.-Brab. dorp Raamsdonk, in hetwelk de R.-K. kerk staat. ,">. buurten in de N.-Brab. ge- meenten Ziindcrt, Eindhoven en Vucht. Herben (t4\'>. polder in de (leid. gem. Heerenwaaiden, 88 beet. groot. 2. wijk der N.-Brab. stad Kindhoven, in den (Jrooten-Bcrg en den Kleinen- Berg onderscheiden. 3. geh. in do Limb. gein. l\'lestrnten. It«\'i-j;-«\'»i-JSrjM\'K. voormalige pold. in do Z.-lloll. gem. Hillegersherg, op- genomen in do bedijking der Schieland- sche-Plasseii-heoosten-Rotterdam. BlTg\'-OH-Dal,* fraai gelegen lust- verblijf, familie-hotel, in de (ield. gem. l\'bbergen, vlak op de Pruisische grens, en aan den ouden heerweg van Nijme- gen n. Kleef. De eerste steen werd den 15 November 1807 gelegd. De voltooiing vond plaats in het begin van 1809. Het is het eindpunt van do stoomtram Njj- I mogen-- Borg cn-Dal. IS«\'i\'j;«\'n<Saal. pold. in do Z.-Holl. gem. Voorhout, 185 heet. groot. Itorgcililijk, buurt in Geld. gem. Ambt-Doetinehem. \|{< i^<-! <»\|)-(1<ii-II<m I\'. geh. in de N.-lloll gem. Bergen. ttci\'j>\'t\'ll-0]>-%OOlll. I. voormalig markgraafsch, in het hertogdom Bra- bant. Het ontstond door do splitsing der heerlijkheid Breda in 1287, tusschen

-ocr page 52-



		72 lt<M-geii »>> Zoom.
		Bergen-op-Zoo in.


		N.-Brab., palende in het noorden aan Halsteren, in het oosten aan "Wouw, in het zuiden aan Huibergcn en "\\Voeus- drecht, in het westen aan de Ooster- Scbelde. Eene oppervlakte van 5130 heet. beslaande, is de grond grooten- deels gevormd uit diluviseh zand. terwijl alleen de zoom langs de Ooster-Schelde uit kleiland bestaat. In het diluviseh zand liggen eenige moeren, als de Zce- zuiper, het Keutelmeer enz. In 1700 had deze gem. 4722, in 1822 6048, in 1830 7245, in 1840 7811, in 1850 8506, in 1800 8891, in 1870 9706, in 1890 12607 inw. In laatstgenoemd jaar berekendo men deze bevolking op 1991 >"ed -IIerv., 10 Waalsch-Hcrv., 87 Ev.-Luth., 15 Herst. Luth, 14 i>oopsgez., 13 Item., 148 Chr. Uer.,200X.-Ger., 10078 K.-Kath., 1 Üud-Koomsehe, 02 Isr. en 40 niet tot een Kerkgen. beh. De gem. bevat de stad Bergen-op-Zoom, het dorp Borg- vliet en meer dan honderd verstrooide woningen in de dusgenoemdo l\'oorterij. Do stad Bergen op Zoom ligt op een hoogen, zamligen grond, nabij de Ooster- Scheldü, waardoor zij met eene havou gemeenschap heeft, 7 uren van Aut- werpen, 15 uren van \'s-Hertogenbosch, 27 uren van Amsterdam. Waarschijnlijk ontleent Bergen-op- Zoom zijn oorsprong aan een kasteel, dat aan den boord van de moerassigo streek Soma (of do Zoom) werd gesticht. Oude kronieken verbalen, dat Geertruida, de dochter van Peppin van Landen, to dezer plaatse in de 8ste eeuw eene kapel stichtte, doch in gelijktijdige schriften vindt men van Bergenop Zoom niet vóór het einde der 13de eeuw melding ge- maakt, liet werd nochtans reeds in 1287 met muren omringd, en ontving den 9 Mei 1397 vun den Heer eene keur. Laatstgenoemd jaar was echter hoogst noodlottig, daar in Mei de gunsche stad, op twee huizen na, door de vlammen werd verslonden. Spoedig echter verrees do veste weder, want in 1435 bevatte zy reeds 1119 haardsteden. I\'rederik Porrenot, Baron van Bonssc, bracht haar in 1577 aan de Staatsche zijde. In 1588 en 1622 werd zij vruchteloos door do Spanjaarden onder hunne grootste veld- heeren (1\'arma on Spinola) belegerd. Vóór 1747 was zij nooit door eenigen vijand ingenomen, doch den 10 September van dat jaar werd zij door do Fransenen onder Löwonthal bemachtigd, nadat zij door oen bombardement deerlijk was
		\' geteisterd. Den 8 Maart 1814 poogden ! do Engelschen haar bij verrassing in to nemen, doch werden, reeds in de stad zijnde, door de bezetting krijgsgevangen gemaakt t)f verdreven. Bergen op-Zoom, sinds den tijd van Willem III voor een meesterstuk der vestingbouwkunst van Baron Menno vaii Coeliooru gehouden, is sedert 1807 ont- manteld, en daardoor van de enge muren, die het omknelden, bevrijd. Het fraaisto gedeelte der stad ligt aan de Grootc Markt en aan de straten, die naar de voormalige Steenbergsche, Wouwschc en Boschpoorten voeren. Het westelijkst deel der stad, aan de Haven, is van jongere dagteekening, doch geenszins het fraaiste. Bergen op-Zoom, dat den 23 December 1363 met het Kuropeesch ¹ spoorwegnet werd verbonden (lijn Kozeu- daalVlissingen) bestaat hoofdzakelijk ! van den doorvoer, eenigen handel, scheepvaart, visscherij en de voordeeion, die de bezetting afwerpt. Men vindt er verscheidene potten* en pannen bakkerijen, eene grooto beetwortel-suikerfabriek en eenige kleinere instellingen van nijvor- heid, die vooral in den jongsten tijd zeer in aantal zijn toegenomen. Hot is het centraalpunt van de stoomtramlijnen AntwerpenBergen-eu-ZoomTolen. De Grooto. of Geortruidakerk der Her- vormden is een overoud gebouw, dat, in 1442 vernieuwd, vooral door do be- legeringeu van 1622 en 1747 deerlijk werd geschonden. Na haar herstel werd zij den 18 October 1752 opnieuw inge- wijd. De kerk heeft een zwaren toren en in een afgescheiden gedeelto ver- \' seheidene meestal geschonden praalgra- i ven. De overige kerkgebouwen zijn die j der R.-Kath. (de Maria-Hemelvaartkerk), der Luth., der Chr.-Geref. en de syna- goge. Het Raadhuis, op do Markt, heeft een frnaien gevel van gebouwen steen, en in do ruime Witte Zaal de portretten der Heercn en Markiezen. Het Markiezen- hof, thans eene kazerne, prijkte, toen het zijne oorspronkelijke bestemming ! vervulde, met een achtkanten tamelijk hoogen toren, die van boven een grooter omtrek besloeg dan beneden. De ijzeren traliën voor do vensters werden vroc- ger voor meesterstukken der smeekunst gehouden. Bergen op-Zoom hooft een ; hoogero burgerschool met 3jarigcn cur- sus, een bloeiende teokenschool en ver- sclüllendo inrichtingen voor lager on- derwijs.

-ocr page 53-



		Bergpolder. 73
		Berge iinnt.


		Bergerstraat, b. in de Limb. gem. Nederweert en in de X.-Brab. gem Berg- en-Terblijt. Berglilllll, b. in de Overijs. gem. i Denekamp. Bergharen of Bnrgharen, gem. in Gelderland, tusschen Draten, Ewijk, Wichen, Batenburg, Appeltern en Horsen, hebbende eene oppervlakte van 2106 heet. Het middendeel, van het zuidoosten naar het noordwesten, heeft \' venheuvelachtigenzandbodeimdiluvium), ^: terwijl het overige uit kloigrond bestaat. In 1822 had deze gem. 1239. in 1810 \| 1431, in 1870 1544, in 1890 1558 inw. i Bij do volkstelling van 1890 onder- scheidde men hen in 1251Ierv., 1 Iterst.- Lutli. en 1432 R.-Kath, voor het moc- rendeol landbouwers. Intusschen is ook do veeteelt niet onbelangrijk. De gem. bevat de dorpen Bergharen, Hemen en Leur, en verder verstrooide woningen. Het dorp Bergharen telde in 1840 734, in 1860 717, in 1890 836 inw. De Herv. kerk, de R.-Kath, kerk en de school maken de hoofdgebouwen uit. Er zijn bevallige wandelwegen over welbebouwde hoogten on laagten, deels fraai niet ge- boomte beplant, Bergliein of Bergheim.1. geh. in de Limb. gem. Gulpon. "i. (di-root- en Klein), geh. in do Limb. gem. Ulestraten. Bergerbowcll, bergstreek en bosch j in de Geld. gem. Berg, meer dan 2000 heet. groot. De houtvesterij staat op den top van den hoogen en schilderach- tigen heuvel Montferland. Bergliof, b. in de Limb. gem. Ei- gelshovcn. Berghuis, 1. geh. in do Geld. gem. Appeltern. SJ. b. onder Hars- kamp in do (Jeld. gem. Eede. Berghuizen, 1. geh. in do Geld. gom. Appeltern, bij Maas-Bommel. 5J. buurt in de Overijs. gem. Losser, in 1840 met 557, in 1860 met 624, in 1890 met 865 inw. 3. b. in het Fr. d. Xijewier (Oostdongerndeel). 4:. b. in do X.-Holl. gem. Naarden. Berghvrede of .1Ieursento- ren, oudo duifstoenen toren te Didam, die in 1609 werd afgebroken. Bergman (Ben), b. in de Gold. gem. Winterswijk. BerglliailMtad, b. in de Fr. gom. Tietje rksterudeel. Bergpolder, 1, p. onder Ubbergen ! in do Gold. gem. Groesbeek. 2. p.
		Bergenpnt (Ben), b. in do X.-Brab. gem. Rukfen. BergeiiMhiiizen, buurt in de X.-Brab. gem. Vucht, in 1840 met 203, in 1890 evenals in 1800 met 202 inw. Berg-en-Terblijt, Rem. in Lim- burg, die, door Heersen, Houtum, Vul- kenburg, Oud-Valkenburg, Beminden, en Araliv bepaald, oene op]iervlakte heeft van 704 boet. Bijna de gokeele opper- vlakto bestaat uit Limbnrgsche klei. Het terrein is zeer heuvelachtig;, zoodat zelfs een enkel punt de hoogte van 101 meter boven do oppervlakte der zee bereikt. In 1822 had deze gemeente, die eerst na de omwenteling van 1715 uit twee vroeger geheel van elkander afgescheiden heerlijkheden werd samengesteld, 708, in 1840 704, in 1800 858, in 1890 1188 inw. Er zijn 1174 R.-Kath., 3 Ned.-Herv. en 11 Isr. Landbouw en liet bewerken van steengroeven zijn de hoofdbronnen der welvaart. In do steengroeven zijn ver- scheideno grotten, die het bewijs leveren, dat zij voor vele eeuwen den ingezetenen tot woonplaatsen dienden. Behalve het d. Berg, bevat do gom. de buurten Ter- blijt, Vilt, de Valkenburgerpoort, I\'len- kort, oen deel van (ieulem en do afge- zonderd liggende hoeven aan den Ras- herg en ann den Koeweg. Bergentlteiin, buurt in do Ovor- ijselsehe gein. AnibtHnrdenberg, met oene havezate, die in 1469 reeds als saelstede" bekend was. In 1840 bad deze buurt 243, in 1800 364, in 1890 730 inw. In 1509 viel hier con veldslag voor tusschen Hendrik den Grooto en do Bisschoppelijken, waarbij do laatsten het onderspit dolven. Bergerbosch, prachtig woud, dat zieh van liet Z.-Holl. dorp Bergen noord- en zuidwaarts langs de duinen uitstrekt. Bergerden, geh. in de Geld. gom. Bemmol. Berge reind, b. in de X.-Brab. gein. Berchem. Berge rlinixen, geh. in de Limb. gem. Xoorbeek. Bergermeer, p., voorm. meer in do X.Holl. gem. Bergen, drooggemaakt in 1565, groot 441 hectaren. Bergerpolder, i>- in do X.-Holl. gem. Muiden c. a. Bergerot, liuurt in do Limb. gem. Stamprooi, in 1840 met 284, in 1860 met 208. in 1890 met 223 inw. Berge rwlag, b. onder Terborg, in de Geld. gom. AVisch.

-ocr page 54-



		Berkliei. de gom. Bergum, Bergumerhcide, Boorn- bergiiinen-Kortelieniinen, Drachten, Drnchtster-f\'ompngnio, Eernewoude, Ga- rijp, Hnrdogariji), ()enkerk<liokerk-en- AVijns, Oostermoer\'cn Eostrum, ()udegn- Nijega.en.Opeinde, Üudkerk-en-Koodkerk Hottevalle, Rijperkork, Suamcer, Sua- woude-en Tietjerk. -4. d. in de Fr. gein. Tietjerksteradeel, bestaande be- halve de kom met liaar omgeving uit de buurtschappen lierguinerdam, Ber- gumurheide, liergiiiner Kieuwstad, Heide- streek, Kuikhorne, Noordermeer, Quatre- Kras, Veenwoiidsterwal en de Zwetto. In 1811 telde het dorp 1244, in 1840 2327, in 1870 3187, in 189(1 3(!94 inw. Kr zyn kerken voor de Herv. en voor de (\'hrist.(iercf. Voorts vindt men er het Gemeentehuis van Tietjerksteradeel, vele warmoezerjen en hoomkweekcrijen. In vorige eeuwen vond men er liet Iicrg- klooster, de staten llillema en het Hoog- huis, op welk laatste Monno van Coe- hoornzijn beroemde Vestingbouw schreef. Wegens de gunstige ligging aan drie straatwegen en een groot kanaal, zoo- wel als door de sierlijke huizen in de dorpsstraat, is het een even jfraai alu aanzienlijk dorp. Er is een halte van de stoomtram Bergum-Y eenwouden. Bergunierdain. halte van do stoomtram Bergum" Veen wouden. Borguinerheide, d., dat op do heide bij Bergum (Tietjerksteradeel) alw- buurt ontstaan, in 1S50 door het bouwen eener Herv. kerk, bij een armhiiis met school, doch vooral door het ontginnen van honderd heet. heide, van 1849 tot i 852 door Dr. X. Ypcy ondernomen, zijn tegenwoordig aanzien kreeg. Berguniermeer, meer in do Erieschc gein. Tietjerksteradeel, dat on- geveer 3 uren in den omtrek heeft. Berek, b, in de Limb. gem. Bag- genum. Beringen, buurt in de Limb. gem, Helden, in 1840 met 330, in 1800 met 333, in 1890 met 423 inw. Hork (Ben), geh. in de N.-Brab. gem. Kukfen. Kerkdijk, buurt in de N.-Brab. gem. Tilburg, in 1840 met 047, in 180O met 741, in 1890 (mot Laar) 1340 inw. Bei\'kei, geh. in de N.-Brab. gein. Berkel-en-ililheeze. Berkliei, voorm. d. in Z.-Holl. Hot lag aan het strand tusschen Kntwijk on Beheveningen, doch is vóór hot midden der 12de eouw, vermoedelijk door ovor-
		74 Berjjwclie-Broek. in de Z.-Holl. gemeente Hillegersberg. I Bergwehe-Broek. laag wei- en bouwland aan de zuidzijde van het Ber- j gerbosch, in de field, gein. Berg, 402 heet. groot. Bergsehenhoek. trom. in Z.-Holl., door Berkel, Meiswijk, Zevenhuizen, IIil- legersberg en Scbiebroek ingesloten, en i 1585 liect. groot. Vroeger gelieel uit laag veen bestaande, heeft het thans door uitvening en het weder droog nm- i ken der achtergebleven plassen, een \| gunstigon kloibodom, die inzonderheid tot veeweiden, doch deels ook tot ak- kerlnnd wordt gebruikt. In 1811, hij hare oprichting, had zij ToO, in 1822 897, in 1840 1014, in 1870 956, in 1890 j 1182 inw. Hij de volkstelling van 1890 waren do ingezetenen onderscheiden in 735 Herv., 48 Xed.-(ier., 343 R.-Kath., i ti Israël. Het d. licrgsclicnhoek, tot i 1811 eeno ofdeeling van Hillegerslierg, was tot bet midden der 17de eeuw slechts een huurt, lu lti58 bekwam het een i eigen (Herv.) pred., en in 1696, na het [ verbranden der schunrkerk, een waardig j kerkgebouw. De B.-Knth. kerk is eene \' stichting, die, nnnr het schijnt, van 1660 dagteckent. Deze oude kerk is echter in 1830 veel verfraaid. In 1890 bevatte de dorpskom 524 bewoners. *Berj»\'elie-Hoofd, veer in de (ield. gein. I\'annerden. Bergache-Polder, (ZioAuvergne- 1\'older). Bergwelie-Veld, liet zuidel. god. van den Biesbosch. Ber«jNoIi«\'-Verlaat, goh. in de Z.-Holl. gein. Hillegersberg. Itt\'!\'>>!iitul. b. in de X.-Holl.gein. Amsterdam. Berfft<\'«5 \'» \'ⁿ de Overijs. gem. Stoonwnkorwolde. BorgNtoep, geh. in de Z.-Holl. gom. Aniiiierstol. Iterj;<.!raiii of Bergeiml, buurt in de X.-Hrab. gein. fielten, in 1840 met 189, in 18U0 met 147, in 189J met 223 inw. It<>r<>\'lllll.** 1. vierde kanton van het arrond. Leeuwarden (l\'iiesl.), bestaande uit de gein. Tietjerksteradeel en Ae.ht- kerspelen. Jj. klesdistrikt voor do verkiezing van één lid van de Tweede Kamer der Btaten-Qonoraal, bestaande uit de ondordistrikton Kollumerland, Achtkerspelon, Tietjerksteradeel en Sninllingerland. \'.i. kerk, ring der klasse Leeuwarden (Friesl.), bevattende

-ocr page 55-

-ocr page 56-



		76 Berkhoek.		lï<\'i-lïtiiii-<\'ii-Jli«l<l<-lro«l«\'.


		in de X.-Brab. gein. Heesch. -l. geh. in de X.Bral). gem. Oerle. Iterkliiil, 1. buurtschap in de Overijselscho gom. Zwollerkerspel, in 1840 met 50G, in 18G0 met G02, in 1890 683 inw. Zij is in den Veldhoek, den I\'oopenhoek, den Bruggenhoek en den Briiikhoek afgedecld, van welken de derde tle Berktinierbrug bevat, die door de stad Zwolle in 1451 over de Vecht is gelegd. SS. p. in de X.-Brab. gem. Hooge- en Lage-Zwaluwe. Jiei\'liklllll, 1. d. in do X.-Brab. gem. Berlikum-en-Middolrodo, bevallig aan de Aa gelegen. Het had in 1840 1192, in 1890 1290 inw. Men vindt er eene Herv. kerk, eene R.-K. kerk, en vele schoono buitengoederen. In 1G72 was er het hoofdkwartier van Turenne, in 1794 dut van den Hertog van Vork. SS. tweede kanton van het arrondissó- ment Leeuwarden, omvattende de gem. Menaldumadeel, Ferwerderadeel en het Bilt. t{. bij verkorting Belkum en Belsum genoemd, is een dorp in de Friesche gem. Menaldumadecl, in 1840 met 1310, in 18G0 met 1640, in 1870 met 1813, in 1890 met 2017 inw. Oor- spronkelijk nan de Middelzee gebouwd, bloeide Berlikum met het daarbij sinds ingelijfde Uitgong, ten tijde van l\'ries- land\'s zelfstandigheid, door koophandel en scheepvaart, doch na het opslijkon der Middelzee zijn landbouw, ooftkwee- kerij en veeteelt do hoofdbronnen der welvaart geworden. Van hier, dat do zeer uitgestrekte buurt door schoono moestuinen is bezoomd, die vooral Leeuwarden van groenten en ooft voor- zien. Er zijn in het d. 2 kerken, eono fraaie Herv. koepelkerk en een Doops- gezind bedehuis. Oudtijds vond men er verscheidene staten, zooals Adelen, Fysin- ga, Hcmmcma en Xyofonne, bonovens den uithof Amkana van het klooster te Lidlum. In 1572 heeft Berlikum van do Spanjaarden en hunne tegonstandors veel leed ervaren. lterkiim-eii-]VIi<l<lcli\'o<lo, gem. in X.-Brab., omsloten door do gem. Rosmalen, Xuland, Heesch, Heeswjjk, Schijndel on den Dongen. Hare opper- vlakto van 2778 heet., bestaat bijna go- heel uit zandgrond, bohalvo langs do Aa, waar klei ligt. In 1822 had deze gem. 1854, in 1840 2383, in 1870 2575, in 1890 2599 inw., voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 2533 R.-Kath., 64 Herv., en 2 Rem., wier voornaamste
		557, in 1890 595 inw. Bij do volkstelling van 1890 vond men de ingezetenen on- derscheiden in 566 Herv. en 29 R.-Kath. Het d. Berkenwoude, of Berkoude, in liet midden vim de Krimpenerwaard, hevntte in de dorpskom ten jare 1890 niet meer dnn 172 inw. Kr is eonc Herv. kerk, dio, in 1732 door den bliksem ge- troffen, in 1735 werd vernieuwd, en in 1833 nogmaals belangrijke herstellingen onderging. Men vindt in 1379 van Ber- kenwoude het eerst molding gemaakt. Itci\'khock. drie goh. in do X.Bral). gemeenten Boekei, l\'denhout en Berkel. Jici\'kllOllt. 1. gom. in X.-IIolland, tusschen Avenliorn, l\'rsiiin, Hensbroek, Ohdnm, Spanbroek, Wognuin, Hoorn en de Zuiderzee, eene oppervlakte van 2571 heet. beslaande. De grond der gom. be- staat meest uit klei, doch in het uitor- sto westen ook uit veen. In 1822 had do gein. 1098, in 1840 1438, in 1870 2043, in 1890 23G6 inw., zijnde de bevolking van 1890 onderscheiden in 1357 Herv., 15 Chr.-Geref, 2 Doopsg., 1 Herst.-Luth., 1 Xed.-Geref. en 980 R.-Kath., wier voor- naamste bronnen van bestaan veeteelt en zuivelbcreiding zijn. l)o gem. bevat do dorpen Berkhout en do (room, een deel van het dorp Spierdijk, de buurt Bobeldijk, do drooggomnakto plassen Baarsdorpermeer,Zuidermeer,Leekemeer, en do GrooteWnal, benevens degeh.de Burg en do Hulk of Zeedijk. Het d. Berkhout is ruim 500 M. lang van het oosten naar het westen, bevattende in 1840 70G, in 18G0 908, in 1890 111G inw. Het heeft eene Herv. kerk, die in 1841 met een orgel werd versierd. SS. pold. in do X.-Holl. gem. Berkhout, met 2004 heet. oppervlakte. Berknieer.Toorni. meer in X.-Holl., in 1G3G drooggemnakt. Het is onder de gem. Heer-Hugowaard, Obdain en Op- meor verdoold, en 2G8 heet. groot. ltorkiiieei\'biinrt, b. in do Zceuw- sche Hontenisse. Kerkmoer«lijk,buurt in do X.-Holl. gem. Hensbroek, Obdam en Hoor-IIugo- waard, in 1840 mot 148 inw. Jierkincerwijk, geh.indu X.-Holl. gein. Uensbroek. KcrkNlioveii, b. in do X.-Holl. gem. Watergraafsmeer. Kerkt, 1. (Hooge-en-Lage) buurten in do X.-Brab. gem. Bergeik, in 1840 met 138. in 18G0 met 120 inw. SS. (On<le-en-Xieuwe), buurten in de Limb. gem. Grubbonvorst. 3. goh.

-ocr page 57-



		Bern.		Betlehem. 7T


		middel van bestaan de landbouw is. Behalve het d. Berlikum, bevat de gem. de buurten Middelrode, Assondelft, Loo- faart en Doornhoek, oen deel der buurt Kaathoven, benevens de gch. Hasselt, Veebeek, West-Kampen, Motven, Brand en Ileikant. Er is een halte van de stoomtram \'s-BoschHelmond. Bern, geh. in de X.-Brab. gem. Herp-en Bern, niet ecnige overblijfselen der Prenionstratenscr abdij Bern, in 1134 door Heer Fulco van Bern gesticht, en in 1Ü8!) door do Spanjaarden afgebrand. BerniMMe of Itorniswe. water, dat thans ouder Sinionshaven aanvangt en naar de Maas bij Heenvliet voort- loopt. Vroeger veel brceder en van grootcr uitgestrektheid, scheidde bet de eilanden Voorne en Putten van elkander. Het was in den grafelijken tijd een voornaam vaarwater, en de tol te Geer- vliet eene bclangryke bron van VGraven inkomsten. *Boriiiwe-lloeve, b. in do N.- Brab, gem. Dinter. Bei\'iiiMKenooi\'d, gch. in de Z.- Holl. gem. Heenvliet. Bei\'iiNehe-Hoeven, geh. in de N.-Brab. gem. Loon-opZand. Bei\'IlMtei\'lmreil, geh. onder het Friesehe dorp Kauwerd (Kauwerder- hem). Berouw, of Pol«ler-van-Be-** romv, pold. in de X.-Holl. gom. Uit- geest, ruim 1G heet. groot. Berrinjjveld, geh. onder Varse- veld in de Geld gem. "Wisch. Bei\'MUIll, voorin, dorp in Groningen, door eene inbraak van den Dollard weg- gespoeld. Itei-tseiihoven. geb. in de Limb. gem. Wijlro. IteM-Iiilberg, IS< \'sclieilbei \'g, geh. in de Limb. gemeenten Slenaken on Noordbeek. Hot ligt aan den grooten weg van Maastricht naar Verviers, die hier steeds steigende, op de Luikscho grens, tot 215 M. boven den spiegel der zee verrijst. Itt\'wclioot (Het), kleine pold. in do N.-Holl. gem. Beets en Oudendijk. BeKlinga, voorin, state by het Frie- sche d. Friens. BewMebnreil, wflk van liet Friosche d. Beetgum, met een Chr.-Geref. kerk. Administratief behoort deze wijk onder Menaldnm. Itesselaai\'. geh in de X.-Brab. gem. St.-Ocdenrode.
		\|{eselin }». b. in de Geld. gem. Licbtenvoorde. IteNMeiiM, of Wienwerdei-** KoMi\'b. geli. bij het Friosch dorp "\\Vieu- werd (Baarderadeel). Iti\'»t. gem. in X.-Brab., die, door Liempde, St.-Oedenrode, Zon-on-Breugel, "Woensol en Oorschot bopnald, eene op- pervlakte heeft van 3010 heet. In hot oosten liggen verscheidene moerassen, bestaande de grond overigens uit dilu- visch zand, dat voor een deel tot akkers is ontgonnen, voor een deel nog uit heide bestaat. De nieesto ingezetenen in 1822 1730, in 1840 1903, in 1870 1928, in 1890 2315 bestaan van landbouw en veeteelt. Het meerendeel behoort tot do K.-Kntb. kerk; men telde er namelijk op 1 Januari 1890 2310 K.-Katli. en 5 Herv. Het dorp Best ligt in liet midden der gem. Verder bevat deze de buurten Verre-Best, Xaaste-Best, de Vleut en Anrle. Het d. Best lievat eene R.-Kath. kerk, volgens de overlevering in 1437 gebouwd ter plaatse van bet buis, waar St. Odulphus omstreeks den jare 800 was geboren, en een liefdehuis Best had in 1800 in de dorpskom, het Kerkeneind, alleen 425 inw. Er is een station van den spoorweg Breda-Venloo. Bestel (De), b. in de Geld gem. Putten. Be*tIooii (of Wewlloom. geh. in de X.-Brab. gem. Loon-op-Zand. liestmen of JtesMeni, buurt in do Ovcrijsolsche gem. Ambt-Ommen, mot de havezate Laar. Het had in 1840 135, in 1800 159, in 1890 139 inw BestmerM"!», p. in de Overijs. gem. Ambt-Ommen. Beswerd. geh. in do Gron gom. Ezinge. Betliesda. landgoed met genees- kundigo inrichting in de Geld. gem. Khe- don, te haag-Soeron. Hot is opgericht door eenige voorstanders der natuur- geneeskunde, die door een wnterkuur de gezondheid aan verschillende lijders pogen terug te geven. Daar bij Bethesda velo heldere bronnen vlieten en er veel dennenhout voorkomt, was do plaats voor dit doel uitmuntend geschikt. Te- genwoordig draagt do inrichting den naam van Xatuurgeiioesinriohting Laag- Soeren; het Badhuis is geheel naar de eischen des tyds ingericht; de verple- ging en hare uitkomsten worden zeer , geroemd. Betleheill, 1. gch. iu de Grou.

-ocr page 58-



		Betsik.		Beiikelwpolder.
		18



		gcm. Kantene, bij Rottunt, wanr reed» in 1291 eene vermaarde Benedictijner abdij bloeide, wier gebouwen in 1658 werden afgebroken en verkocht. 2. geh in de Fr. gom Ferwederndeel. it. geh. onder Beetsterzwaag in de Fr. gem. Opsterland 4. b onder Ber- ginn in de Fr. gein. Tietjerksteradeel 5. b. in de l\'tr. gein. Wilnis. Betsik, geb. in de N.rBrab. gein. Uden. It. II. lil (»»\'). b. in de Geld. gem. Zelhem. Betterwird (of Bitterwerd), d. in de Fr. gem. Westdongerndeel, in 1811 met 140, in 1840 met 203, in 1870 niet 211, in 18!I0 met 22!» inw. Hiertoe beboort een deel der Streek bij Dokkum, benevens liet geli. Bornwerderhuizon. Bettewaarde. p. in de Zeeuwsche gem. Nieuwerkork. Betuwe, landstreek tiisschen den Kijn en de Waal, van de scheiding dier stroomen tot in de nabuurschap van ïiel. Eene eeuw vóór Christus door de Batavieren bevolkt, wordt de gouw Batua liet eerst in een geschrift van den Frnn- kiseben Koning Theodorik, omstreeks den jure C70, vernield In bet westen paalde zij toen aan de gouw Teisterband. Evenals deze had zij in de .\\liddeleeu- wen verschillende Hoeren, die echter allengs aan de Graven van Gelder en Kleef lccnplichtig werden. Naar het schijnt, wns Dodewaard de eerste bezit- ting, die de Gelderscbe Graven in de Betuwe verwierven, /ij kregen er ook goederen, die vroeger nan Kleef hadden behoord, b.v. Kossen, dat in 11(14 aan Kleef kwam, doch in 188Ö door Hertog Reinald werd verworven, Bjj de verove- ring van Gelder door Keizer Karel V in 1543 behoorden de gebeele Over- en Neder-Betuwe aan dit Hertogdom, tcr- wijl het Kleefsche gebied zich bepaalde tot liet amlitmanschap Huigen, de hecr- lijkheid Jliilliiiizen en liet anilitiiianschap Lobit. Deze 3 districten bleven aan Kleef, toen dit aan Pruisen kwam, en keerden ook aan dat Kijk, na de groote veranderingen in 1818 en 1814, terug. Eerst in 1816 zijn zij duurzaam onder dezelfde regeering als do Over- en Ne- der-Betuwe gekomen. Veranderingen, <lie de loop van den Kijn in de laatste eeuwen onderging, hebben Herwen, Aart, i\'anncrden, Lobit, het Spijk en de Schen- kenschans van de Betuwe gescheiden, ja naar aanleiding der grensregeling van		1816 Schenkenschans zelfs buiten het Nederlandsch gebied gebracht. De Bc- tuwe, door den Nieuwendijk in Over- en Neder-Betuwe onderscheiden, ligt zeer laag, ten aanzien der Veluwc in het noorden en den lliinenberg in het zui- don. Ook knn het land slechts door zware dijken voor ovcrstrooiningen be- veiligd worden. Nochtans is het eene aangename streek, omdat de meer ver- heven schoonheid van berg- of heuvel- landen door den weelderigen groei van geboomte en veldvriu bten wordt vergoed. Men treft er vele voorname buitenplaat- non aan, omgeven door hoog en zwaar hout; terwijl in vele dorpen overblijfse- len van oude kasteelen te zien zijn. Beiickeuwwijk. buiten bij het Friesche dorp Sondel (Gaasterland). BeugelNkaini». landgoed in de Overijselsche gom. Denekamp. Beiijjen. d. in de N.-Brab. gem. Beugen-eu-Kijkevoort, in 1840 met 1052, in 1860 met 104!), in 1890 met 1001 inw. De K.-K. St.-Mariakerk, de eenige in het d., heeft een hoogen zwaren toren. Er is ook een klooster. De oudste gift- brief, waarin Beugen wordt vermeld, is van 15 October 1294. Er is een station van den spoorweg Nijmegen Maastricht. Benjreu-eii-Kijke i oor f. gem. in N.-Bruli., tussclien Oeffclt, Haps, AVanrooi, Boekei, Oploo en Boxmeer (N.-Brab.), en Gennep en liergen (Limb.). Zij is 8474 heet. groot en bevat de d. Beugen en Kijkevoort, benevens de geh. Loogeind, Papevoort, Tove en Walschot. Het aantal ingezetenen beliep in 1822 1-4157, in 1840 1515, in 1870 1543, in 1890 1584, die meerendeels in den land- bouw hun bestaan vinden. Tot den K.-K. belmoren 1504, 15 tot den N.-llerv. en 5 tot den Isr. godsd. Als tak der vee- teelt wordt hier veel werk gemaakt van het fokken van gevolgelte (ganzen, enz.) De grond bestaat uit zand. Een smalle strook klei ligt aan de Maas. Op de grenzen van Boekei vindt men hoog veen. Beugt (I>e), b. in de N.-Brab. gem. Dinter, halte van de stoomtram \'s-BoschHelmond. Beukelaar, geh. in de N.-Brab. gem. Veehel. Benkei en berg (<>i-oot-). b, in de N.-Brab. gem. Steenbergen. *Beukeldijk, p. in de Z.-Holl. gem. Delftshnven. Benkelxpoldci\',** p. in de. Zeeuw-

-ocr page 59-



		BeusicheniKclie-Waard. 79 nan de Koningstraat, is wijd uiteen ge- bouwd. Het bevatte met de verstrooide huizen in do westerhelft der gein. in 1840 959, in 1860 1114, in 1890 1361 inwoners. De oude kerk behoorde sinds do Herv. tot 1794 aan do l\'rot., sedert weder aan de K.-Katholieken. De tegen- woordige Herv. kerk is in 1821 uit liefde- giften der Nederl. Protestanten gebouwd. Er is ook een liefdesticht. Oudtijds droeg dit d. den naam vnn lioningcn. - 2. buurtsch. in de Ovorijselsche gem. Losser, aan de Dinkel, in 1340 mot 699, in 1860 met 743, in 1890 met 602 inw. Beurze (<»root-), b in de Geld. gem. Nijbroek. Beusbergen, gch. in deOvcrjjsel- sche gem. Murkelno. BeiiMieliem. gem. in Gelderland, die, door Kuilenburg, Buurmolsen, Buren, Maurik en Wijkbij-Duiirstedo ingesloten, eene oppervlakte van 1Ö86 heet. bc- slant. De grond is klei, wordende de noordoostgrens der gem. door de Lek gevormd. Behalve in den landbouw, vinden de ingezetenen in den handel met paar- den en ander vee. en in dien met lund- vruchten middelen van bestaan. In 1822 telde Beusichem 1187, in 1840 1540, in 1870 1735, in 1890 1931 inw., terwijl bij de volkstelling van 1890 het aantal Herv. 1744, dat der Kv. Luth. 13, dat der K.-Kath. 111, dat der Oud-Kooinschen 10, dat der Waalseh-Herv. 1, dat der Kom. 1, dat der (\'hr. tieref 18 groot werd bevonden. De gein. bevat twee dorpen, Beusichem en Zoolmond. Het d. Beusichem, in 1840 met 1004, in 1860, met 989, in 1890 met 1226 inw , is eene fraaie, welgeb. plaats, met eene sierlijke Herv. kerk en een groot marktplein. Beusichem is zeer oud, want de kerk werd reeds in het midden der 10de eeuw verbouwd. Vroeger prijkte er liet stninhuis der Heeren vnn Beusichem of Bosiehem, uit wien ook de Heeren van Culemborg zijn voortgesproten. In de maand Juni worden te Beusichem de belangrijkste paardenmarkten van Ne- derland gehouden. Bensieliemwelie-Yeei\'. veer over de Lek, 20 min. ten noord-oosten van het d. Beusichem. In 1304 verloren Jan van Kenesse, Arend van Benschop en nog eenige Hollnndsehe edelen, die tot de samenzweerders tegen Grnaf Kloris V hadden behoord, er het leven, door het omslaan van de schouw. JBenMii\'heniüitflie-^Vaai\'U, pol-
		Keuken. «che (rem. Biervliet, in 1804 op den Braakman gewonnen, met de dijken 040 heet. groot. Beuken, buurt in do Lfanb. gem. Holden. Henkenltooni, goh. in de L\'mb. gom. Nieuwstad. BenkeiiNgraelit, OvoriJH. diep, <lat de Beulakerwjjde met het Meppeler- i diep gemeenschap geeft. Ann het einde ligt het lieukensohut, de sluis, waardoor \'. liet diep in het Meppelerdiep afwatert. Iteiiker (Kleiüi-), l>. in de Geld. gom. Kuurloo. Iteuklioi\'Mt, 1). in de Gron. gem. Ylachtweddo. Benkhnis, b. in de Ocld. gem. ! Aalten. Beul, (1. in de Fr. gem. AVeststel- j lingwerf. Beillnke, voorin, d. in de Overijs. I gein. Ambt-Vollenliove. Het wan eene oude buurt, die in Ki0(i door het stich- , ten eener Herv. kerk tot een dorp werd verheven. In de tweede helft der 18de ! eeuw ging het door het vergroeien der veenplassen geweldig achteruit. De i laatste overblijfselen werden door de j zcevlocden van 1775 en 1776 vernie- tigd. Benlakemijde, uitgestr. veen- plaats in de Overijselsche gemeenten Ambt-Vollenhove en Wanneperveen. Van de üelterwijde wordt dit water .alleen door een voetpad gescheiden. Beillink, buurt in de Geld. gem. .Zolhem. Beuitiei* (Be-), b. in de Geld. gein. \'Kuurloo. BeiniievNlioek, gen. in de Over- \'ijselsehe gem. Kaalte. Bemitei-Ktraat, b. in de N.-Brab. gem. lieek-en-Doiik. Beililingen. 1. gom. in Geld. tus- schen Kwijk, Wichen, Nijmegen en Val- burg, welke laatste gem. door de Waal daarvan gescheiden wordt. Zij is groot 2069 heet. en heeft een vruchtbaren klcibodem. De bevolking bedroeg in 1838 1023, in 1840 1410, in 1870 1815, in 18U0 2233 zielen. Zij bestond hjj de volkstelling van 1890 uit 173 Herv. en .2060 K.-Kath. De gem. bevat de beide dorpen lieuningen en Weurt, benevens vele verstrooide woningen in do noor- derhelft. In de zuiderhelft, do Hoeven en het liroek, zijn de woningen schaars. De landbouw maakt het hoofdbedrff der ingezetenen uit. Het d. lieuningen.

-ocr page 60-



		Itont.
		Beverwijk.
		80


		dor in do Gold. gom. Bousichcm, 100 heet. groot. «ent (I>e-). seh. in do Z.-Holl. gein. Hnzerswoude. Bentenaken, goh. in do Limb. gem. SU-naken, in 1840 mot 39, in 18G0 met 87, in 18!)0 met 136 inw Keiiven. poe] of meertje in do N.- Brab. gem. Lierop. Beiivinkslioek, 1>. in do Overys. gem. Almeloo. Beiixenlterff, buurtsch. in do Ovcrijselscho gem. Holten, in 1840 met 515, in 1800 met 513, in 1890 met 480 inw. Beveland, voormalig landschap in Zeeland, dat door de Zuidvliet in 2 doelen werd geselleiden. In een brief van Kci- zcr Otto II van 970 wordt liet reeds ge- noemd. Tegenwoordig bestaat bet uit bet schiereiland Zuid-Beveland, dat in bet oosten door een breeden dam nnn X.- Brab., ci\\ in bet westen door con zoo- danigen dam nan Walcheren is geboebt, on uit bet eiland Xoord-üovoland. 3Ion beeft vier polders, naar de ligging onder- scheiden in do p. Noord-, Nieuw-Noord-, OudNoord-, en Oost-Boveland. Bever (Ben), b. in de Ovcrijs. gem. Avereest. Bevrrl>eek. stroompje in do Geld. gem. Angorloo en Doesburg. Beverdam, b. in de Ovcrijs. gem. "Wierden. Bevermeer, buurtsch. in do Geld. gem. Angorloo, in 1840 mot 95, in 18G0 met 91, in 1890 met 83 inw. Beverslioek, pold. in de Z.-Holl. gem. \'s Gravendeel, in 1600 bedijkt, 10 beet. groot. Beversoord, 2 pold. in de Z.-Holl. gom. VGravendoel, tusseben 1632 on en 1G50 bedijkt, de eerste 41, de tweede nagenoeg 80 beet. groot. Beverstraat (Be), b. in do X.-Br. gem. Zondert. Bevert (Be), beekje in do Ovor- jjselscbe gem. den Ham, een sprankje van de llaminerbeek. Bevervoorde, voorm. havezate in de Geld. gem. Borkeloo. Beverweerd, prachtige ridderhof- stede in de Utr. gem. "Werkhoven. "Waar- schijnlijk stond hier reeds in de eerste eeuwen onzer jaartelling een Romein* sche burcht. Onder de bezitters telt men verscheidene loden van het Huis Oranje- Kassau. In 1835 is op last van Hendrik Jacob Carol Jan Baron van llecckcrcu herbouwd.
		*Bcverweerdxclie-Iolder,pold. in de Utr. gem. "Werkhoven, 600 heet. Beverwenrde, of Bevervoor- de, voorm. havezate in de Overijs. gem. "Weerseloo. Roelof van Beverweurde, die dit kasteel in het midden der 15de ; eeuw bewoonde, stond bij Bisschop Da- I vid van Bourgondiö in hoog aanzien. Hij ontving van dezen kerkvoogd het kaste- : leinsebap van Lage, het rentmeesterschap van Twente, het kasteleinschap van Blan- kenberg, en in 14G0 den hove van 01- denzaal, de Bisschopsbof gebeetcn. Beverwijk, 1.** dek. van het bis- dom Haarlem, bevattende gem. Akersloot, i Assendelft, Beverwijk, Kastrikum, Krom- menie, Heemskerk, Limmen, Uitgeest, Velzen, "WijkaaiiZec, IJmuiden, "Wor- merveer. Si. kiosdistrikt voor de ver- kiezing van oen lid van de Tweede lvnmor j der Staten Gonernal, samengesteld uit de gein. Beverwijk, Zandvoort, Bloemendnal, \' Schoten en Spaarndam, Haarlcmmerliede en Spaarnwoude, Velzen, Assendelft, "Westzaan, Krommenie, "Wijk-aan.Zee-en- Duin, Heemskerk, Uitgeest, Knstrikum, Akersloot, Limmen, Egmond-Binnen, Egmond-aan-Zee. 3. gem. in N.-Hol- land, naar het westen en noorden bc- paald door do gem. "Wijkaan-Zee-cnDuin, . in hot oosten door het "Wijkermeer en in i hot zuiden door Velzen en hot Noord- 1 zeekanaal, heeft in de westelijk helft een \' zandigen, in de oostelijke helft een klei- aebtigen bodem, waarin vrucktboomen, groenten en bloemen voortreffelijk tieren. De grootte is ten gevolge van de ge- deoltelijke drooglegging van het IJ met ! 297 heet. vermeerderd on bedraagt nu circa 500 heet. In 1822 had dezo gem. 1820, in 1840 2255, in 1870 3081, in 1890 4114 inw. Bij de volkstelling van 1890 onderscheidde : men ben in 1410 Xed.-Herv., 2 "Waalsch- ! Herv., 11 Rem., G4 Chr.-Gcref., 136 ! Doopsgez.. 133 Ev.-Lnth., 4 Herst.-Luth., 113 Ned.-Geref., 2093 R.-Kath., 83 Xed.- Isr., en 59 ongenoemden. De gem. bevat de opene stad Beverwijk met haar ! naasten omtrek. Dezo stad is een zeer oudo plaats. Het goed Adricbcm aldaar werd door Karel Martel aan "Willebrord geschonken. In de nabuursebap daarvan ontstond de St.-Agathakerk, die ten ge- volgo van pelgrim tochten derwaarts, aan het daarbij ontstane dorp den naam van , Beverwijk (Beêvaartswjjk) mededeelde. De plaats maakte waarschijnlijk een deel i uit van het erfgoed der Hoeren van

-ocr page 61-



		Bleler.
		Bewesten-Blij.
		81


		in do Utr. gem. Wilnis, groot 169 heet. Beweiteii-liet-KlIeiiie-Bootle- Sand. kleine pold. in de Z.-Holl. gem. Hendrik-Ido-Ambacht. Bewosteii-tor-Hoftode-Pol- der, pold. in de Zeeuwsche gein. Rc- tranehement, bedijkt in 1541, groot 33 heet. Boy (Me) of Bei. klein gch. hij I het r\'riesehe il. Augsbuur (Kollumerland). Bexelerbeek, beekje in do Over- ijselsche gemeenten Losser en Weersoloo, een sprank der Bornsche-beek. Bezooien of BeNoijen. gem. in N.-Brab., tnsschon Drongelen, Waalwijk, Sprang, en Knppelle, groot 783 heet., en bevolkt in 1822 door 664, in 1840 door 1041, in 1870 door 1160, in 1890 door 1501 inw. In de zuiderhelft bestaat do grond uit diluvisch zand, in de noorder- helft, lnngs het Oude-Maasje, uit klei. Landbouw veeteelt en het fabriekmatig maken vnn schoenen zijn de voornaamste middelen vnn bestaan der ingezetenen, I die zich in 1890 in 540 Herv., 10 Xed.- Geref., 1 Luth., 930 R.-Kuth. en 18 Isr. splitsten. Bezooien was in vorige eeuwen eeno IIoll. heerlijkheid, die in 1421 met i de Z.-Hollnndsche-Waard overstroomde, doch weder droog gelegd werd. Eerst sinds 20 Juli 1814 heeft zij bestendig tot N.-Brab. behoord. Het dorp Be- zooien heeft (doch op AVaalwijksohen grond) eeno Herv. kerk, wier stichting van 1612, uit het tijdperk van het twaalf- jarig bestand, dagteekent. In vorigo eeuwen stond er een kasteel der Heeren van Bezooien, waarvan in \'t begin dezer eeuw nog geringe muurbrokken over wnren. In 1840 telde de kom vnn Be- zooion 993, in 1860 956, in 1890 1422 inw. Er is een halte van de stoomtram TilburgWaalwijk. Besr.ooieiiaebe-Steeg, halte van den spoorweg \'s-BoschLage-Zwaluwe tussehen Waalwijk-Bczooien en Kaats- heuvel-Knpolle. Bez ivoren-Kerf. westelijk deel van den Grooten-Uithoornsehen polder, t. w. het gedeelte onder Aalsmeer. Bil\'lltelnar, b. in de X.-Brab. gem. Rijsbergen. Biel (Aeder- en Over-), twee I b. onder Geesteren, in de Geld. gem. Borkeloo. Bielder- (Xiemve en Onde), \\ twee b. onder Almen in do Geld gem. \| Gorsel. Bieler,** b, id de Geld. gem.Barneveld. 6
		Velzen en bleef in dit geslacht, totdat Gerrit Tan Velzen haar verloor ten ge- volgo van zijn aanslag op Floris V. De heerlijkheid werd geschonken aan Wolford van Borselen. In 1208 bezat Beverwijk reeds stedelijke rechten, en in 1347wns het zoo aanzienlijk, dut het Amsterdam plechtig beloofde, hare helpere te wesen in de twisten die zi badde thegens die van Deventer." In 1510 is Beverwijk door Lange Pier, in 1572 en 1571) door do Spanjaarden uitgopliindcrd. In 1700 was er in het hoofdkw. van den Generaal Brone. Beverwijk is fraai gebouwd. Do hoofdstraat, die den nnam van Breestraat voert, is 012 meter lang, sierlijk met geboomte beplant en kan met de hoofd- straten vnn veel grootere steden in schoonheid wedijveren. Het in 1775 ver- nieuwde Raadhuis is onlangs door een geheel nieuw vervangen. De Herv. kerk is door ecnige gedenkteekenon versierd, waaronder de tombe van het geslacht Hnringenrspel-Deeker uitmunt. Ook heeft zij een sierlijken toren van 62 M. hoogte. De Doopsgezinde kerk is in 1765, de Luthersche in 1760 en de R.-Kath. in 1840 gesticht. De Isr. bijkerk staat ten oosten der Breestraat. De pastorie der B.-Kath. kerk is de voormalige buiten* plaats Lommerlust, waar de vriendinnen Wolrl\' en Deken do bekende romans Sara Burgerhart en Willem Leerend schreven. De haven, welke de I\'ijp wordt genoemd, was tot op de doorgraving van IIolland- oi>-zijn Smalst erg verzand. Sedert echter is zij uitgediept en vormt nu het noord- westelijke uiteinde der spranken, die uit het Amsterdamsen Xoordzeekannnl wor- den afgeleid. Sedert 1 Mei 1867 is Bo- verwijk in het Xederlandschö spoorwegnet opgenomen. Er is een station vnn den spoorweg Haarlem-Uitgeest. Land- en tuinbouw maken het hoofdbedrijf der ingezetenen uit. Overigens zjjn er en- kele kleine fabrieken. *Beweten-Bli,j, westor deel van den Zeeuwschon pold. Beoostcn-en-Bo- westen-Blij. Be»esten-Eedc-benoorden- Pietersdijk, pold. in do Zeeuwsche gemeenten Heille en Anrdenburg, bedijkt in 1650, groot 055 heet. Be « eteii-Kede-be5Rni«len-* Pietersdi.jk, pold., deels in do Zeeuwsche gemeenten Anrdenburg, Heille en Eede, deels in België, bedijkt in 1650, groot voor het Xed. gedeelte 055 heet. Be westen-H e hioomsvaart.i Witkamp.

-ocr page 62-

-ocr page 63-

-ocr page 64-



		IticMboscli.
		Biczeliiige.
		84



		het Spijkerboor, het Gat-van-ICainpcn, het Gat-van-de-Noorderklip, ketSteurgat, het Gatvan-Lijnoorden, het Boomgat, do BruineKil on de Bnkkerskil. Van do plas is betrekkelijk nog slechts wei- nig over. Nochtans zjjn de terugge- wonnon oorden, voor zoover ze nog den naam van Biesbosch of \'t Bergsche-Veld dragen, genoegzaam onbewoond. Alleen op zeer enkele platen is een boerenwo- ning, stulp of schuur gebouwd. KioNCii. 1. pold. in do Z.-IIoll. gem. Hagestein on Everdingen. 627 h. gr. 2. (Achter-de), pold. in de Z.-HoU. gom. Boskoop. 3. ( Vóór-de) idem. 4. (liaj»-o-), goh. in do N.-Brab. gem. Veehol. 5. buurt in de Limb. gem. Geleen. Bit\'SOilbeok, beekjo in do Over- ijselsche gem. Losser, dat in den Dinkel valt. Biexcndelsclie-Laaii, belom- merde landweg in het d. Velp onder de Gold. gom. lthcden. Biesheuvel, 1. geh. in do N.-Br. gem. Veen. S. geh. in de N.-Brab. gem. Wijk-en-Aalburg. Biesnorst, b. in do Geld. gem. "NVarnsvold. Biesland, buurt in de Limb. gem. Oud-Vroenhoven, in 18-10 met 245, in 1800 met 350, in 1890 met 40!) inw. 2. heerl. en pold. in de Z.-IIoll. gem. Vrijenban, 390 h. gr. ÉSiesstraat (do), 1. buurt in de N.-Brab. gem. Gilze-en-Rijen. \'4. b. in de Limb. gem. Heithuizon. Biest, 1. buurt in de N.-Brab. gem. Hilvarenbeek. Si. buurt in do Limb. gom, Weert, in 1840, in 1800 met 383, in 1890 met 500 inw. Biesterpolder, pold. in do utr. gem. Schalkwijk, 103 heet. groot. Biewterveld, 2 b. in de Geld. ge- meenten Eist en Millingen. Biesterij, geh. in de Overys. gem. Rflsen on "Wierden. Biesthoek, b. in de N.-Brab. gem. Uden. Biesuiii, buurt in do Gron. gem. Delfzijl. Bietelaar, b. in do Geld. gem Borkeloo. Biezeiiknilen, buurt in do N.- Brab. gem. Zeelst Biexelinge, d. in de Zceuwsche gem. Kapolle (Zuid-Beveland), met eenc Herv. kerk. In 1840 had hot 516, in 1860 583, in 1890 met 659 inw. Bjj do
		Hengstpolder, de Jongeneele Ruigt, do Huiswaurd, do Oudo-Kat, do Xieuwe- Kat, enz. Onder Werkendam: do Wel- gelegenpolder, do "\\Veren-overde-Bak- kerskil, hot Waardje, do Draaier, do Nieuwopolder, do Dertien-Morgen, do Middelwaard, de Middelwaard-yan-Bank (groot end eels), de Noord, do Beverhart, de Guldonwaard, de Kalverwaard, do Groeningwaard, de Ganzenwaard, do Kooiwanrd, do Eiorwaard, do Kleine- Eierwaard, Klein-Dondorzand, hot Don- derznnd, de Stecnen-Mnnr of Doodemans- waard (grootendeels), de NicolaIna- of Mariapolder, do Vogelenzang, de Kleine- Zalm, de Kroon, do Moggewaard, de Japewaard, do Kievitswaard, do PauloW" napolder, do Middelste-Kievitswaard, de Aeli tors te-K ie vits waard, IIapi>on-lIennip, do Hardonhoek, do Pannekoek, de 8pie- ringplaat, de Jantjes])laat, de Ruiters- plaat, enz. Onder De \\Verken-on-Slecu- wijk: de Borcharenplaat, de Grienden, do Havcrmansgrienden, do Prikpolder, "Wecrenstein of Joacliimsveld. C)nder Dussen: de Oade-Doodemanswaard, de Steenen Muur of Nieuwe-Doodeman8- waard (ton dooie), de Bi^,uiiilioekscke- Waard, de Kijfhook, de Hennip, de Spits, het Pauluszand, het Janneznnd, enz. Onder Made-en.Drim melen: hot Prins* Jannezand, de Oranjcpolder, de Steo- van-Kloosteroord, de Steenplaat, do Noordphint-van-de-Steur, de Moordplaat, de Beneden-Dood of Bloemplaat, de Groote-Turfzak, de Groote-Felixpolder, de Kleino-Turfzakjde Lepelaar, de Plomp, het Middelsto-Jannezand, hot Benedenste* Jannezand, de 8t.-Jansplaat, de Hofman- plaat, do Ondeplaat, de Kimmen, do Heenplaat, de Gijster, de Jeneverplaat, de Toontjesplaat, de Spreeuwonhoek, do Hangmat, de Riet-Güster, 3Ioken-Holle- kcn, de Amerplaat, de Amerimlder, de Biesgors-van-den-Amer, de Kruisvlaai, de Keizorsdijk, de Elft, de IIonderd-en- dcrtig, de Groeneplaat, de Noordorplaat, Maltha, de Potrusplaat, de Vischplaat, de Catharinaplaat, de Lagehof, de Kleine- Hof, do Hoogehof, de Doeneplaat, ,do Vischplaat, de Koekoek, do Bol, enz. Onder Zwuluwe: do Bovenste-Beversluis, de Deenopiaat (ten westen van de Nieuwc- Merwede), do Kuigplaat, enz. De breedste stroomen van do Bics- boseh zijn, behalve de Nienwe-Merwede en de Amer: het Zuid-Maartensgat, het Gatvan-Kielen, het Zuidgat, het Gat- van-do-Visschen, het Gat-van-den-Ham,

-ocr page 65-



		Bijlmermeer. 85 121 heet., meest Rijswaarden. De polder ontleent zijn naam aan bet kasteel liijland, I dat Willem Doys reeds in 1275 vanden , Graaf van Kleef in leen bad, doch in bet midden der 18de eeuw door den aandringenden Rijnstroom in een l>ouw- val werd verkeerd en geheel vernield. Do Bijlandscho Waard is in 1816 door Pruisen aan Nederland afgestaan. De gronden van liet huis Bjjland, 170 beet, groot, liggen nog onder de Pruis. gom. Koeken. liijleveld. 1. waterschap in de prov. Utrecht, bevattende 2407 heet. onder de gem. Harmeien, Veldhuizen, Linschoten, IJselstein en Vleuten, en door de liijleveld uitwaterendo op don Amstel. \'jj. (De), vaart, die in 1413 werd gedolven tot waterontlasting der polders van Reierskop, liijleveld, Aeht- hoven en Mastwijk. Zij loopt van bet d. Hurmelcn, door Kokkengen, Wilnis en de Roiide-Vecnen naar den Amstel. Door de Joostendammersluis beeft zij gemeen- i schap met de Heikoop. liijleveldwpolder. p. indeZeenw* \| sebe gem. Nieuw en St.-Jooslaml, in 1857 ingedijkt, 96 beet. groot. liijlllier (De), voorin, d., aan do noordoostzijde van don Bijlmermeer, 10 : uron van (iaasperdam. Het bad slechts I eeno kapel, die in 1634 nog in wezen j was, doch sedert zoo verviel, dat men ton tijde van Konig Willem I nauwe* lijks do grondslagen daarvan kon aan- wijzen. üijlmerlaiideii (De), polder- , landen ten zuiden van de Bijlmermoor, onder de gemeenten Weesperkarspel on Oudor-Amstel, en bestaande uit den Oost-Bijlinerpolder en "West-I!ijlmer- polder. Bijlmermeer, 1, voorm. water- plas, die niet do omliggende landen door de Hoeren van Amstel van het Bisdom Utrecht werd in leen gehouden en door i den val dier Hoeren van Holland kwam. In of by dit meer lag het Reigerbosch, waaruit genoemde Heoren en de Hol- landsche (i raven reigers kregen on hout lieten vellen. Het Bijlmermeer werd tus- scben 1622 en 1637 drooggemaakt, bij do nadering der Franseben in 1692 on- dergezet, vervolgens omstreeks 1678 op nieuw beverscht en in April 1702 ander- maal door een overstrooming aan do golven hergeven. Sedert deed do stad Amsterdam daarin bagger storten, waar- door de buitenste randen allengs in moo8-
		Biezen. stichting van dit dorp lag bot aan de Biezclinge, oen stroom, die in 1353 door het bedijken van den Sinionspolder werd gesloten. De kerk was oorspron- kelijk de kloostcrkapel van bet adellijk vrouwenconvent Jerusalem. Biezen (De), 1. geb. in de X.- Brab. gein. Veebel SS. (Iloog\'f), p. in de Utr. gem. IJselstein. \'.i. b. in de Zeeuwsche gem. Eede. -J-. p. in de Zeeuwsche gom. St.-Kruis. >. b. in de N.-Brab. gein. Dongen. BiezenlHirg.* p. in de Geld. gem. Echteld. Biexeiimortel, goh. in de N.- gem. Udenhout. Biezenpolder. pold. in de Zeouw- sche gem. Eede, bcdjjkt in 1072, groot 434 beet. Binnen dezen polder zijn de gonden van het voorin, dorp St.-Baafs ingedijkt. Bijjjiekerke, gom. in Zeeland, op Walcheren, uit de heerl. Biggekerko en Kromnienhocke saamgesteld. Zij wordt in het zuidwesten bespoeld door do Noordzee en is naar de landzijdo bepaald door Zoutelande, Melis-en-Mariakerke, Grijpskerko en Koudekerko. Haro grootto beloopt 240 beet., hare bevolking in 1822 415, in 1840 509 en in 1870 633, in 1890 702 zielen. Men berekende in laatstgenoemd jaar bet getal Herv. op 476, dat der Clir.-Ueref. op 86, dat der Xed.-Geref. op 26, dat der R.-Kath. op 1, terwijl 113 pers. goen godsdienst op- gaven. Do grond bestaat uit klei, klei met zand gemengd, en langs de zee (do duiuzoom) uit alluvisch zand. Het d. Biggekerko, nagenoeg halverwege Vlis- singon en "Westkapelle, had tot 1433 oen kasteel, dat toen op bevel van Graaf Filips 1 door de ingezezenon van Mid- dellinrg is geslecht. Ilot dorp is zeer oud. BijjjjeMtart, geb in de (iron. gem. Aduard, bij den Ham. Bijlaiidsche-Kanaal, gedeelte van den Rijn, van 1773 tot 1776 ten ge- volge ecner doorsnijding van do Bijland- sche-Waard gevormd. Hot is 1900 31. lang en 352 M. breed, en maakt voor \'/« het gedeelte dor grenslijn met Pruisen uit, voor zoover deze door den Kijn wordt gevormd. De ontwerpers van dit liclang- rjjke kanaal, dat met het oogmerk om overstoomingen te voorkomen, word ge- graven, waren Christiaan Brunings en do Baron van Hugenpoth van Aerdt. Bijlaiidsche-Waard, bedijking in de Geld. gem. Herwen-en-Aart, groot

-ocr page 66-



		Bijloop.		Bilt. 1854 hij Leimuiden gevoegd, on sinds 1 Januari 1865 voor het noorderdeel onder de gem. Uithoorn gebracht. Zij had in 1840 59 inw. De huurt is langs de Vecht gebouwd en behoort nu deels tot Noord", deels tot Zuid-Holland, t. w. tot de gem. Uithoorn en Leimuiden. De Bilderdamsche sluizen, die de vaart op Amsterdam zeer belemmerden, zijn in 1824 weggebroken. BiIu>r<Iaiiuii«M\'Iaaii. weg tus- Bchen Kalslagen en Bildordam,dienende tot waterkeering tusschen Amstelland en Rijnland. Itilgaard, geh. in de Friesche gem. Leeuwarden, 20 min. ten n. van de stad. Biljoen, prachtig landgoed in de Geld. gem. Kheden, hij Velp. Het hoofd- gebouw, een sierlijk kasteel met vier hoektorens en schoone vertrekken, ligt in een vijver, die door de hevalligste dreven wordt omringd. Reeds in den jnre 1075 werd dit oud-adellijk verblijf, onder den naam van t\'urtis Bruoche, vermeld. Na eeuwen in het hezit der rtreehtscho Kerk geweest te zijn, kwam het in 15;i0 aan den Gelderschen Hertog Karel van Egmond, die het gebouw in zijn tegenwoordige gedaante stichtte en den naam van Broekerhof in Bouillon veranderde, waarvan de tegenwoordige benaming afstamt. *Kiljo«MiM<lio-Bo«\'k, beekje, dat, eenige kleine watervallen vormende, van de Zomp langs het kasteel Biljoen naar den I.lsel loopt. Billingliuixeii of Billeiilmi-** rA\'it. noorderdeel van de huurt Bil- linghuizen-en-Waterop. BillingliHixoii-cii Walerop, buurt in de Limb. gem. Gulpen. Bilt (Be), gem. in Utrecht, die door de gem. Utrecht, Maartensdijk, Hilversum (X.-Holl.), Baarn, Zeist, Hun- nik en Houten wor.lt ingesloten en eene oppervlakte van i:042 heet. heeft. De grond is in het midden diluvisch zand, doch in het zuiden, langs den Krom- men-Rijn, rivierklei. In 1822 had deze gcm. 1047, in 1840 1529, iu 1870 1964, in 1890 2678 inw., voor laatstgenoemd jaar onderscheidon in 2150 Nod.-Herv., 2 Waalsch-llerv., 1 Angl., lij Evang.- Luth., 1 Herst.-Luth., 1 Doopsgez., il Rem., 12 C\'hr.-Geref., 125 Ncd.-Geref., 365 R.-Kath., 1 Bort.-isr. en 5 ongc- noemden. De landbouw is het voor- naamste bedrijf der ingezetenen, bene-
		86


		velden werden herschapen. Eindelijk is het Bijlmermeer van 1818 tot 1821! weder drooggemalen. Ji. d., onder het Kran- selip bestuur onder Woosp gebracht, werd onder Koning Willem 1 weder eene zelfstandige gemeente, die 592 heet. groot wns en in 1822 84, in 1840 180 en in 1847 191 inw. telde. Den Uamiari 1848 is echter de Bijlmermeer hij de gein. Weesperkarapel ingelijfd. Het telde in 1890 265 inw. In 1177 en vervolgens komt Bijlmermeer onder den naam van Bendclincrbruc voor. Bijloop (Be), stroompje in de N.-Brab. gemeenten Znndert, Kijshergon on Prinsenhage, dat in do Aa valt. Iti.jma. landgoed in de Gron. gent. Oldekerk, zuidwaarts van de huurt Kaan, weshalve het oudtijds het Huis te Kaan werd genoemd. Aan dit huis hecht zich eene sombere herinnering, daar Kudolf de Mopschc, Heer van Faan, die dit huis in 1725 stichtte, er in 17;11 meer dan vier-en-twintig mensehen op eene gruwelijke wijze liet pijnigen, om hen tot bekentenis te brengen van een mis- drijf, dat waarschijnlijk velen niet be- gaan hebben. Zij werden den 24 Septem- l>er daaraanvolgende ten gevolge der afgedwongen bokentenis govonnisd en zeer wreed gestraft. Een en-twintig hun- ner werden ter dood gebracht, van wei- ken drie door het blakeren van vlammen. ItijiiBCt-waard, of lt<^kimci\'- waai\'d, pold. in de Geld. gein. Rhedon, groot 188 heet., deel uitmakende van de FJlekomsche.Waard. ltijM\'1, buurtschap aan de Zuider* zeo, in de Geld. gom. Doornspijk, in Hongliijscl en Eaag-Bijsel afgedeeld. Hijstcill. adell. II. in de Geld. gcm. Putten. Bijster, beekje in de N.-Brab. gom. Rozendaal, een sprankje van do Looze* beek. ItSJMloroil. geh. in de Geld. gem. Putten. ItijwtcrM (!>«\'>, polderland in de N.-Brab. gem. Waspik en\'s Gravennioer. ISijv iteri ~vltl. J. geh. niet een fraai kasteel in de N.-Brab. gein Oorschol. Si. huurt in de N.-Brab. gem. Helmond. ItijvaniK (!>«>. buiten in de Geld. gem. Berg. Bikkci\'MgsoluVl\', pold. in de l\'tr. gem. Bunschoten, 463 heet groot. *Bik, b. in de Gron. gem. Haren. Itil<l<l(laill,** huurt, vroeger een deel der voorin, gem. Kalslagen, in

-ocr page 67-



		Bilt (Het). ven» veeteelt en do voordeelen, die uit liet tijdelijk verblijf van vermogende in- gezetenen uit andere gem. op de fraaie buitenverblijven rondom de lult voort- spruiton. Voorts vindt men in do kom der gom. eene voorname rijtuigfubriok. ï\\r is een gesticht voor zenuwlijders, gen. Jacbtlust. - Het d. de Bilt ligt een klein uur ten oosten van Utrecht, aan de Biltstraut, die zoowel het eerste deel van den grooten weg naar Amersfoort «Is van dien naar Arnhem uitmaakt. .Men telde aan de Bilt ten jnre 1890 in de dorpskom 1359 inw. Vroeger bc- hoordo de llilt kerkelijk ouder Utrecht. Vóór de Horvorming bad men bet St.- 1\'etronella\'skapelletje, en in de nabij- heid het adellijk vrouwenklooster Coo- lenberg. De tegenwoordige kerk, hot eigendom der Hervormden, is in 1(157 gesticht. Aan de Kilt worden paarden* markten gehouden, die evenwel niet moer <le beteekenis van vóór 25 jaren heb- ben. De Bilt is een station van den spoorweg UtrechtAmersfoort en een halte van de tramlijn Utrecht" Zeist. «. <I>e llollo), b, in de Utr. gem. de ISilt. 3. fraai landgoed in de X.- ÏIoll. gem. Velzen. Itilt (liet). 4. gem. in Friesland, in het noorden door de Wadden en in het westen door do Zuiderzee besnoeid, doch in bet oosten door r\'erworderadeol i>n Leouwardoradeel, en in bet zuiden <loor .Monaldiiniadool en liarradeel be- panbl. Vroeger lag bier de mond van de Middelzee, doch nadat deze boezem was opgeslijkt, ontstond ook bier land in plaats van zee. Roods in 1398 bad deze lnndvormiug eene aanmerkelijke uitgo- breidhoid bekomen, doch het duurde tot 1504, eer de bedijking werd uangcvun- jren. Do Hertogen Alhrecht en (ieorgo van Saksen droegen tot hot totstandkomen daarvan het meeste bij. Greorge sloot in 1504 mot vier Hollandscbo edelen uit het geslacht Oein van "Wijngaarden of daaraan verwant eene overeenkomst, waarbij deze mannen op zich namen bet land binnen 11 jaren te bedijken en te ontginnen. In 1508 was het Bilt aan do zee onttrokken, doch de bedijkers had- den nog lang met vele moeiten te knin- pen. In 157!» werd het llilt stom in den Staat gegeven, on tot in 1600 door het bcdykon van het Nieuwe* en het Mon- nik-Bilt de uitgestrektheid aanmerkelijk vergroot. Nieuwe uitbreidingen vonden plaats in 1715 (de West-BiltpoUen), on
		BiiM\'l.hoi» 1\'older,
		87


		in 1754 (de Oost-Biltpollen en de Noor- derleeg). Het aanhechten van Ameland aan don vasten wal heeft verdere ver- grootingen tengevolge gehad. Behoudens die vergrootingen, dus vóór de nnnhech* ting, was het llilt 7700 heet. groot, waarvan 478:5 bet Oude-Bilt, 14!)4 het Nieuwe-Bilt, 00 het Nieuwe Moniiikc Bilt, 379 de West Biltpollen. 107 de Oost- Biltpollen, en 127 do Noorderleeg uit- maken. De grond is oen vette klei, die, uitmuntend bobouwd, rijke vruchten voortbrengt. De gom. is afgodeeld in drie dorpen St.-Annn-1\'nroohio, St.-Jaoohi- l\'arochio en L.-Vrouwo-I\'arochie, doch bevat in goographischen zin vier dorpen, aangezien zij buiten deze drie dorpen, een vierde buurt niet kerk. Oudo-Bützijl genoemd, bevat. Do bevolking beliep in 1744 3302, in 1811 4802, in 1822 5528, in 1840 G729, in 1860 7801, in 1870 8570, in 1890 8827 inw., voor laatsge* noemd jaar afgodeeld in 4930 Xed.Herv., I Bom., 2 Horst. Luth., 351 Doopsgez., 1059C\'hr.-(ier.,821 Ned.(ierof.,3 K.Kath., terwijl van 1060 de godsdienstige belij- denis niet was opgegeven. Landbouw en veeteelt zijn de hoofdbedrijvon dor inge- zetonen. Er zijn kerken voor de Her- vormden te St.-Annn-I\'arochie, 8t.-Jacobi- Parochie en L.-Vrouwe-Parochie, eene Doopsgez. kerk te Oude-Biltzijl, en ker- ken voor de Uhr.- en do Ned.-(iorefor- meorden. - 5. b. in de Limb. gein. Stevenswoerd. Itiltkaiit, of Itiltsti-aat. god. der gom. Maartensdijk, dat tijdens de Republiek onder de llilt behoorde. Dot had in 1840 «4, in 1800 G5, in 1890 105 inw. Biltsche- of Zeister-Grift, wetering in de gem. Zeist, de Bilt on Utrecht, alleen voor kleine schuiten be- vaarbaar. KiltMtrattt, een der oudste straat- wogen hier te lande, loopondo van de stad Utrecht naar hot d. de Bilt, zijnde lang vóór 1433 bestrnat. In 1824 werd op dezen weg een fort aangelegd, dat in 184S belangrijk is uitgebreid. Kil wijk. pold. in de Z.-Holl. gom. Haastrecht, 200 beet. groot. liiiteklloi\'Kt, adellijk huis in de Z.-Holl. gom. Voorburg, aan den Haag- schen-Vliet. Dit huis was reeds in 1076 bekend. Het werd in 1350 door Graaf Willem V on in 1359 door de Kabel- jauwschgezinde Delftscben ingenomen. Billl\'kllUl\'Mt ruldei\', polder in do

-ocr page 68-



		88 Bind. *Binnenpoldei.**

		Biimen-den-Tiendweg, pold. in de Z.-Holl. gem. Heukelom, groot 200 boet. Biimen-de-Oude-$traat, pold. in de N.-Brab. gemeenten Kapollo en Vrijhocve-Kapello, 111 heet. groot. BiiineiidijkMclie-Poldei, pold. in do Utr. gem. Eemnes. Binnendijksche-BaitenTel-* dertwehe-polder, pold. in do N.- Holl. gemeenten Amsterdam en Nieuwer- Amstel, 1800 heet. groot. Deze polder wordt steeds kleiner, daar door de gem. Amsterdam in het noordelijkst dool meer en meer straten worden aangelegd. Binnendjjksche-Overlieem- Nche-polder, pold. in de N.-Holl. gemeenten Naardcu en Muiden, groot 280 heet. Binnen-ï<e, het dool van do Ee in Gron., dat langs Woldendorp loopt. Binnendjjk8che-Polder-van- Xaarrien. pold. in do gom. Naarden, groot 164 heet. Biinieiigeesteil, pold, in do N.- lloll. gom. Akersloot, groot 118 heet. Biimcii-<jici\'i\'it, b. in do Ovorgs. gem. Wierden. \|{;ni!<>;> li.oir h . 1. pold. in de N.-Holl. gem. Broek-in-Waterland, groot 154 heet. £. of Biuiieiipolder, pold. in do N.-Holl. gemeenten Hoog- woud en Opmeer, groot 1068 heet. Biniieii-Heiniiig, bekade polder, iii de N.-IIoll. gem. Sloten, 14 heet. groot. Binnen-lleiirne, buurt in de \' Geld. gem. Wisch, in 1840 met 435, in 1800 met 450, in 1890 met 473 inw. Biiiiieii-ltijvcland, pold. in do Z.-Holl. gem. Poortugaal. Biiinoiilaudscltc-l\'oldcr, pold. in de Z.-Holl. gem. Moordrecht. Biniienlaiid-v.-Oost-en-West Itaroiidreolit-on-Kariiisxi\'.pold. in do Z.-Holl. gem. Barendreeht, groot 753 heet. Binnenland vaii-Ortcn, of de Klagen, pold. in de N.-Brab. gom. \'s-llertogenbosch, 238 heet. groot. Binnenland-van-Koon, pold. in do Z.-Holl. gem. Hoon, groot 331 heet. Binnen-Moerdljk, buurt in de N.-Brab. gom. JClundert, in 1840 mot 280, in 1860 met 286, in 1890 met 676 inw. Binnen-XcM. pold. van 32 boet. in de Z.-Holl. gem. Groot-Ammers. Binnen Omloop (Be), pold. van 21 h. in do N.-Brab. gein. Zwaluwe. Binneiipoldei"-van-Ackttien-
		Z.-TIoll. gem. Voorburg 224 heet. gr. Bind <ll«\'i Hooge), b. in de Geld. gem. Putten. Binderen, buurt in de N.-Brab. gem. Helmond, in 1849 met 222 inw. Billdei\'Keilld, b. in de N.-Brab. gom. Helmond. Binderij <!»<\'). gen. in do Gron. gom. Tormunten. Bingelrade. gem. in Limb., ingc- slotcn door de gem. Oorsbeek, Merkel- beek, Schinveld, Jabeek (Limb.) en ilil- lensberg (Pruisen). Zij is groot 356 heet. on heeft een houvelachtigen grond, die gevormd wordt door Limburgscho klei (klei, met mergel en zand). In 1822 had zij 340, in 1840 441, in 1870 423, in 1890 397 inw. Alle ingezetenen, die schier uitsluitend in den landbouw hun bestaan vindon, belijden den R.-K. gods- dienst. Behalve het d. Bingelrade, bevat do gem. de buurt Raat, benevens de goh. Viel en Kwabeek. Het d. Bingel- rade, oudtijds Bygcnrooth en Bengen- rooth, is klein van omtrek, daar het in 1840 100, in 1800 slechts 88 en in 1890 niot meer dan 79 inw. binnen de kom voreeuigde. De R.-K. kork maakt er het middelpunt van uit. Biilgei\'deil. buurt in de Geld. gem. Angerloo, in 1340 met 202, in 1860 met 229, in 1890 met 281 inw. Nevens de fraaie havezate Bingordon noemt do in 1860 aangelegde grindweg van Doos- burg naar Zevcnaar een begin. Er is bier eene sluis in den IJseldijk. Binge rdensclie-O verlaat, vol- gens kon. besluit van 18 Juli 1809 aan- gelegd, reikt van de Latumscho sluis tot do havezate Hingerden, tor lengte van 1570 M. Zij dient om bij doorbraak van den BovenKijiulijk het overstroomings- water op den Usel te lossen. Binkliorst, b. in do Overijs. gem. Losser. Bi iinen.geh. in do Gcld.gom.Liendon. Bimien-Ae, buurt in de Gron. go- meenten Nieuwoldo en Termunten, in 1840 met 99 inw., van welken 80 in Termunten. Itiiiiicii Vni-((\'l- het zuidcr god. van de rivier do Amstol, voor zoo ver dozo binnen de stad Amsterdam is bc- grepen. Binnon-BiJMterM, pold, van 162 boet. in de N.-Brab. gem. Waspik. Binneii-Bovenpoldei\'-van- Bl\'Ollgelen, pold. tor grootte van 158 h. in do N.-Brab. gom. Drongolon c. a.

-ocr page 69-



		Birdaard.
		*Binneiipoldei. hoven, pold. in do Utr. gom. Acht- tienhoven. Binneiipolder-van-Beseooien, pold in de N.-Brab. gom. Bezooien, 542 heet. groot. Binneiipolder-van-Kroin- VOOl\'t, pold. in de N.-Brab. gom. Krom- voort, groot 155 heet. Binnenpolder-van-Engelen, pold. in de N.-Brab. gom. Engelen, gr. 49 heet. Binnen poIder-van-GelIen. p. in de N.-Brab. gem. Geiten, groot 526 heet. Biiiiienpolder-van-Hedel, p. in de Geld. gem. Iledel, groot 913 heet Biimenpolder-vaii-Hedik- hnixen, pold. in de N.-Brab. gem. Hedikhuizon, groot 492 heet. Binnenpolder-van-lIeen- vliet, pold. in do Z.-IIoll. gem. Heen- vliet, groot 707 heet. Binneiipolder-van-Heinert, pold. in do Geld. gem. Nederhemert, gr. 204 heet. Itiiuienpolder-vaii ljan»el. polderl. in de N. Brab. gem. Diodon e. a. Binnenpolder van-Mijnden, pold. in de Utr. gem. Loosdrecht, 177 heet. groot Biimeiipolder van \\nland, p. in do N.-Brab. gem. Nuland, groot 121 heet. Binnen polder-van Over\\Lan- gel, polderl. in do N.-Brab. gemeente Herpen. Jt innen polder-van KaamM- donk, pold. in de N-Brab. gem. Raamsdonk, groot 102 hoct Binnenpolder van Bosma- len, pold. in do N -Brab. gem. Kosma- len, 1033 heet. groot. Binnenpolder-van Sprang, pold. in de N.-Brab. gemeenten Sprang en Kapelle, groot 425 heet. Binnenpolder-van Yelp, pold. in do N.-Brab. gom. Volp, groot 205 heet. Binnen poldervan Vlijmen, pold. in do N.-Brab. gom. "Vlijmen, groot 703 heet. Binneiipoldei van \\ ooiwelio ten, pold. in de Z.-lloll. gem. Voor- schoten. Binnenpolder van \\ rij hoe venKapolle, pold. in de N.-Brab. gein. Vrijhoeven-Kapello, groot 154 hoct. Binnenpolder van Wanl-**
		89

		wijk. pold. in do N.-Brab. gom. "VVaaI- wijk, groot 288 heet. *Binnenpolder van-Zvaiii- merdain. pold. in do Z.-IIoll gem. Zwammerdam. Bimien-ttpnariie. deel der riv. het Spaarne, binnen do stad Haarlem. Binnen Tainerpolder, polder van 219 heet. in de S\'.-lloll. gem. Uit- hoorn. Binne nn ald. bosch in de Gold. gem. Groesbeek, lti9 heet. groot. Binnen weg^- (!><) b. in do Z.- Holl. gem. Rotterdam. Binnen wegsche-Polder, 1. p. in de Z.-lloll. gein. Zogwaard. SJ. p. in de Z.-lloll. gom. Hazerswoude. 3. p. ged. in Zootermeor ged. in Stompwijk (Z.-IIoll.). Bi nnenvr ijzend, d.in deN..Holl. gem. "Westwoud, bestaande uit eeno reeks boerenwoningen ter lengte van bijna 2000 M. lungs den straatweg, ilen telde er in 1840 200, in 18U0 219, in 1890 293 inw. Er is oene Herv. kerk. Eerst in 1459 kreeg Bitineiiwijzend oene kapel on niet vóór 1484 eone kerk. Landbouw en veefokkcrij zijn er de middelen van bestaan. Binnenvrijxend, pold. van 340 heet. in de N.-lIoll. gem. AVestwoud. Binnen Zaan, god. van do rivier de Zaan van haar oorsprong tot aan do sluizen te Zaandam. Bird <I>e), 1. waterloop beoosten het Friesche dorp Grouw, voerende naar de "Wijde-Ec. S. b. in het Fr. dorp Gaastmeer (Wymbritseradcel). 3. b. in de Gron. gom. Groningen. Birdaard,** d. in de Erioscho gom. Dantumadeel, op de zuidoostzijde dor Eo, waarover hier een brug ligt, die hot met eone buurt vereenigt, welke wel iu goo- grnphiscuen, doch niet in administratie- ven zin een deel van Birdaard uitmaakt. Dat deel ligt namelijk op den grond van "VVonswerd, in Ferwerderadeel. In Bir- daard, voor zoo ver het onder Dantuma- deel behoort, waren in 1890 met do goh. "Wijtsma, ïoerle, Kolkhuizen en Üld- brandwoeren 491 inw. Zij bestaan moest van zuivelbereiding en veei\'okkerij, waar- door zij een uitgebroiden handel in kaas en vleoseh drijven. Te Birdaard ondor Dantumadeel is eene Herv. kerk, te Birdaard onder AVanswcrd eene kerk der Chr.-Gereforniocrden. In vroegere tijden vond men er den staten Groot-Wytsma, Klein-Wytsoma on Stylsma.

-ocr page 70-



		Kirk.
		Klaucl.
		90



		Kirk <IK-), 1. buurt in do Utr. gom. Soest. Zij wordt wegens den zucht oprijzenden grond in de Lage-cn Hoogc- Birk afgodeeld. In 1840 telde men er 136 inw., wier aantal sedert een groote weg naai Soesterberg werd aangelegd, veel is vermeerderd. Met de b. de Hunt e. n. telde de Birk in 1890 991 inw. Men vindt aan de oostzijde het fraaie landgoed Birkhoven. Ji. b. in de Utr. trein. Maarn. KirtMiim, geh. hij het Frioscho d. Akkruin (Utingeradeel). KÏMtloiik. I). in de N.-Brab. gom. Prinsenhagc. KiMKKC\'lioii (!>«\'). b. in de Geld. gem. Echtold. liiKMt\'ll4>]»MlH\'l\'}>\'. lienvol of liever hooge landrug in do Drontsche gein. Havelte, in de richting van llavelte op Steenwijk, waar verscheidene bisschop - pen als Heeren van Drente zijn gehuldigd. KiNKt\'llOltN-Kaviris-dil\'ift. vaart op de grenzen van Gelderland en Utrecht bij Veenendaal. Zij word in do 15de eeuw gedolven. KiMM-llopwgraaf, wetering of vaart tussehon Kuilenburg en Triclit, doch steeds zelden bevaarbaar. Deels \'draagt zij den naam van \'t Moer. liiMM«\'lH»\|>Mlaill. voorin, dijk in Westerwolde, in 1072 door Bisschop Bernhard van Galen aangelegd, om ge- schut naar Groningon te voeren. De dijk is echter weer te gronde gegaan in liet Boertangermoeras. lti4\'llops(-hnils, voorn, schans in Overijsel hij Kouveen, in 1004 tegen de Munsterschen opgeworpen, doch door deze Bisschoppelijken hij hun tweeden inval, den 18 Juni 1872, veroverd. Bisschopsweg, weg in de Utr. gemeenten Baarn en Hoogland, in de richting van Eoinbrug naar Bunschoten. ItiMSi-liopKwetcriiij»\', vaart inde Overijselsche gem. Zwollerkerspel, Usel- muiden, Grafhorst en Oeneinuideii, leiden- de door de polders \'s-Heerenhroek en Mus- tenbroek tot de Lutterzijl. Langs deze vaart breidt zich de buurtschap 15is- schopswetering uit. liÏMtrrveld, geh. in de Limb. gem. Ottersuin. Kittciis, geh. onder het Friesche dorp Schettens (Wonserudeel). Klank (I>c), buurt in Z.-Holl. gom. Ileinenoord, in 1840 met 237, in 1860 niet 175, in 1890 met 560 inw. IJlaaUscIir-Ki.jk. huurt in de
		Z.-Holl. gem. Mijnsheerenland, in 1840 met 152, in 1860 met 144 inw. Klaar <"«). b. onder Kcrdheck in j de Goldersche gein. Brummen. Klaartlorp, pold. in de Z.-Holl. gem. Nieuwerkerk-op den-IJsel, 283 heet. groot. Itlaartciii, huurt in de N.-Brab. gom. (iestel en Blaartem. Zij komt in een gifthrief aan de abdij te Postel in 1173 onder den naam Blarteheni voor. In 1840 had zij 343, in 1890 453 inw. Van hoo- gen ouderdom, was zij tot in het begin dezer eeuw een dorp. De kerk. door den storm in 9 Nov. 1800 vreeselijk geteisterd, waarbij de toren instortte, is sedert af- gebroken en niet meer opgebouwd, ten gevolge waarvan Blaartem nu het aan- zien van een buurt heeft. Men vindt er het kasteel Blaartem. Vroeger waren er ook do adellijke huizen der edelen van den Dijk en Suremondt. In 1543 is Blaar* tem door de Golderschon uitgeplunderd. Itlaasbalk, 1. geh. in de N.-Brab. gem. Kijswijk. JJ, geh. in de Geld. gem. Varseveld. Kladrl, 1. d. in de N.-Brab. gein. Bladel-en-Netersel, waar Karel de Ken- j voudige, Koning der Franken, op zijn aldaar gelegen hof, den 11 Juni 923, eonige goederen hij Kgmond aan Graaf Dirk (van Holland) opdroeg. Het werd toen Bladclla of 1\'ladclla gehoeten. In 1784 mankte Keizer Jozef aanspraak o]) dit dorp, omdat Hertogin Johanna i van Brabant, den 21 Juli 1400 bepaalde, ] dat het van de BosscheMeierij zou ge- scheiden worden om aan bet Kwartier in Antwerpen toe te behooren, welke I bepaling echter geen gevolg schijnt gc- ! had te hebben. Het d. zelf, of de kom om het Marktveld, is zeer klein. Kr is ecne kazerne der marechaussee. Binnen j de kom telde het d. in 1860 379, in 1890 399 inw, buiten de kom 090 inw. In 1689 en 1794 had dit d. veel van de 1\'ranschen te lijden. Kr zijn 2 kerken, een voor de R.-Knth. en een voor do Herv. Kr worden verscheidene paarden- en veulenmarktcn gehouden. Si. (l\'ll Netersel), gem. in N.-Brab. door do gem. Oostei-Wester-cnMidden-Beers, Iloogcloon, Eersol, Bergeik, Reuzel en Hooge-en-Jjngo-Mierde ingesloten, met _; een zandigen grond (diluvium), en 3307 heet. groot. Zij bad in 1822 1103, in in 1840 1278. in 1860 1342, in 1870 1583 en in 1890 1841 inw., in het laatst- genoemd jaar onderscheiden in 1245

-ocr page 71-

-ocr page 72-



		92 Blanne-Kei. KleiWijk.

		Itlau vt e-lici. 1). in de N.-Brab. gem Teteringen. Blaiiwekaiiiei\'«c\']ie-I\'iter- vt aarden, nitorw. in de gem. \'Wage- ningen, 45 heet. groot. Itlauwe-I\'olrici\'. 1. polil. in do Z.-Holl. gem. Woubruggo. \'£. p. in do Z.-Holl. gom. Alkemade. 3. ((al\'OOte en Kleine) 2 polders in N.-Holl. gein. Nicuwendam c. n. Itlanvt e-Rij, b. in de Oron. gem. Kantens. BlauweMluis. 1. buurt in de N.IIrub. gem. Zevenbergen, op de gren- zen van Zwaluwe, niet 24ii inw. &. geh. in de Geld. gem Appeltern, niet eene sluis aan den Mnasdijk. \'.». b. en fort in de N.-Brab. gem. Alem c. a. Klauvt esteen. heuvel in de Z.-Holl. gem. Goedercede. Itla-.in hekken, b. onder Ophcus- den in de Geld. gem Resteren Jt Ia U wil of. 1. b. in bet Fr. dorp Spanga {Westellingwerf). £. geb. in de Geld. gem. Kerkdriel. lilatm hui* ot\' Sensineer, b. in de Friesche gem. "Wyinbritseradcol, in administratieven zin eene wijk van bet dorp "Western. Het ontleent zijn naam van bet uiterlijke aanzien eener H.-Katb. kerk, die er tijdens de Republiek geves- tigd werd, en die met de pastorie door eene gracht was omgeven. De nieuwe R.-Knth. kerk, aldaar is een groot, fraai gebouw. In 1800 telde men er 350 inw. Itlan v» kapel, ten deele versterkt dorji, in de Ftr. gem. ^Maartensdijk. Vroeger Oostveen gebeeten, ontleent bet bet zijn tegonwoordigen naam aan een kapelletje, onder aanroeping in St.-Iiebui- nis gesticht. Dit kapelletje is tbans de Herv. kerk. De vesting van bet dorp dagteekent van 1818 en 1819, doeb is in 1847 tot 1850 uitgebreid. Do wonin- gen buiton do wallen liggen aan den Yoordorpseben-Dijk. In 1840 telde men er 267, in 18G0 326, in 1890 346 inw. Te Blauwkapel is een balto van den spoorweg UtrecbtHilversum. Blauwvallaat, b. in do Fr. gem. Acbtkerspelcn. Blazekop-bewcfcteii-liet-Wa- ter. ot\' West-Itluzekop. pold. in de Zeeuwsebe gem. Ovezande, 71 beet. groot. BIaxekop-beznideii-het-Wa- tev, of Zuid-Blaxekop, pold. in de Zeeuwsebe gom. Ovezande, 16 beet. groot.		Bleek, I. geb. in de N.-Brab. gem. Gemert. 2. geb. in de Linib. gem. Grubbenvorst. 3. riv. in N.-Brab., ontstaan door de vereeniging van de Alm met bet Schansgat en do Gantel. Zij loopt uit in den liiesboscb. Bleeker, geb. in de N.-Brab. gem. Bergen-op-Zoom. Bleekmeer, drooggom. meer in de N.-Holl. gem. Ilarenkarspel, bedijkt in 1132, groot 81 heet. Bleekivanrtl. pold. in de N.-Brab. gem. Kuimikboven-en-Waardbuizcn, groot ! 22 beet. Bleeshenvel, g. in de N.-Holl. ^! gem. Haarlemmermeer. Bleist (»e), geb. in do >\'.-Brab. gem. Deurno. ItleÏMtrijk, gem. in Zuid-IIoll., door Bonthuizen, Moerkapelle, Zevenhuizen, Bergscbenboek, Berkel en Zegwaard in- gesloten. Vroeger was de gcbeele opper- vlakte laag veen, doch de turt\'stof uit- gebaggerd zijnde, veranderde de bodem , in veen]ilassen, terw ijl van het land niets overbleef dan eenig wegen niet hunne j naaste zoomen. In het begin der 18de ! eeuw werd een begin gemaakt om deze vcenplassen in te dijken en droog te malen, welk werk vooral tusseben 1772 , en 1782 met kracht werd voortgezet. Daardoor bestaan de tegenwoordige pol- ders in Bleiswijk, t. w. de Overbuurtsche- polder, de Hoekeindschepolder, de Klap- polder, de Honderd-Veertig Morgen, do Voorhoefscbepolder, de Achterhoefsche- polder, en de Achterste-polder, nu uit vruchtbare klei, dio deels een aanzien- lijken veestapel voeden, deels koren, vlas en andere niarktproducten leveren. De gemeente is 2166 heet. groot. Zij telde in 1822 1131, in 1840 1472, in 1870 1456, in 1890 1637 inw. Bij do volks- telling van 1890 waren deze onderschei- den in 88G Herv., 40 Rem., 274 Chr.- Ger., 1 Ev.-Luth. en 472 R.-Knth. De \| gem. bevat het d. Bleiswijk, en de buurt de Rruisweg. Reeds ten jnre 1200 wordt zjj vermeld als eono heerlijkheid, die toen aan Jacob van "Wassenaar toebe- hoorde. In 1582 kwam zy aan de stad I Rotterdam, door wier toedoen vooral de herschepping der vcenplassen in akkers en weiden heeft plaats gehad. Het d. Bleiswijk telde binnen de bebouwde kom ten jare 1860 621, in 1890 762 inw. Men vindt er een zeer fraaie Herv. en een R.-Katb. kerk. In 1469 werd Bleiswijk door Filips van Brederode ge-

-ocr page 73-



		BJijenbeek. 93
		BleiswJjksche-Meeren.


		bohoorden 848 inw. tot do Herv. Kerk, 6 tot de Chr.-Gcref., 1 tot de Horst.- Luth., 107 tot de Xederd.-Geref. en 14 ongenoemden. Veeteelt is het voornaam- ste bedrijf dor ingezetenen. Ook wordt er hennep gekweekt. Bloskonsgraaf is een dorp, Ilofwogen eeno buurt. Blesse (Me)\' 1. buurt aan don straatweg van Meppel naar Heerenveen on behoorende onder de Friesche dorpen Peperga en Blesdijko. Er worden 2 jaar- markten gehouden. 2. stroompje dat I van de Blossobuurt naar de Linde loopt Aan de Blessebrug viel in 1072 een merkwaardig gevecht voor tussehen don Luitenant-Genenaal Hans Willem van Aylva en een Fransch Markies. ltlesMlllll. fraai, ia het geboomte gelegen d in de Friesche gein. Menal- dumadeel. Tot 1824 waren hier 2 ker- ken, eeno Herv. en eene Doopsgezinde, waarvan nu nog alleen de eerstgenoemde overig is. In vorige eeuwen vond men or de stins Wissema en de state Kingia. In 1840 had het 109, in 1860 156, in 1S70 ook 150, iu 1890 171 inw. Blenmer, b onder Etten in de Geld. gom. Gendringen. Bleillllltlk ( Biloin). b. in do Geld. gein. Vorden. Bleustei\', b. in de Geld. gem. Gen- dringen. Blicke (De), goh. in het Fr. d. Hollum (Ameland). Blija, d. in Friesche gem. Forwer- deradeel, tellende met de buurt Vaarde- buren en het gch. Tjesseburen in 1840 1040, in 1800 1071, in 1870 1192, in 1890 972 inw., die don room dragen hot eerst do vlasteelt in Friesland ingevoerd te hebben. Er zijn kerken voor de Herv., Doopsgez. en Chr.üeref. Vroeger waren or vorscheideno staton, als Scheltoma, Monsmn, Uncina, Aebinga. Blijdenstede of Blijdenstein, voorm. Benedictijnerabdij, aan Maria Magdalena gewijd, te Ruinerwold, die vóór 1277 is gesticht en waarschijnlijk in hot begin der 14de eeuw vernietigd. Do Herv. kerk van Ruinerwold, eene der oudsten van Drente (daar zij reeds in 1152 aanwezig was), staat te zelfder plaats. Uit dien hoofde wisselen voor het kerkdorp do namen Blijdenstede en Ruinerwold met elkander af. Blijdorprtflic-Polder, pold. in de Z.-Holl. gem. Overschie, 304 heet. I groot. Blijenbcek, of Bliënbeek, b.
		brandschat. Te Bleiswijk is ecno halto van den spoorw. \'s-GravcnhagoGouda. Bleiswijksclie-Meren, twee kleine meren ter helfte in de gom. Bleis- wijk, ter helfte in Zevenhuizen (Z.-Holl), door de Kotte gevormd. Blek, I). in de Geld. gem. Gorsel. Blecik, d. in do Limb. gom. Maas- brco, mot eene R.-Kath. kerk. Het had in 1840 832, in 1860 857, in 1890 1340 inw. Er is een klooster der zusters van do Goddel. Voorzienigheid, liet is van hoogen ouderdom, daar het den Romei- nen, welke hier eene sterkte bezaten, onder den naam van lïleriacum bekend was. Iu do 18de eeuw waren de herber- gen in dit dorp een doorn in het oog der Staatsche bevelhebbers van het tegen- overliggondo Venloo, omdat zich daar velo Pruisische wervers ophielden, die de soldaten in Xederlandschen dienst maar al te vaak tot overloopen overhaalden. In September 1830 is er een urn vol gouden en zilveren Romeinsche munten opgedolven. Tot de overige vondsten van dien aard behoort ook dat van een fraai geëmailleerd vrouwenbeeldje met kun- stigo druiventrossen en wijngaardloof versierd. Te Blerik is een station van den spoorw. HelmondVenloo. Ble«dijke, d. Friesche gem. West- stellingwerf, datmetdeonderhoorigheden. waaronder een deel der groote buurt de Blese, in 1840 457, in 18ü0 009, in 1870 817, in 1890 915 inw. had. Er is eeno Herv. kerk, met stompen toren. In 1413 werd Blesdijko door de benden van den Utrechtsehen Bisschop Frederik van Blankenheim in brand geschoten. 151 eikenstraat", d. in do Z.-Holl. gom. Bleskensgraaf-en.IIofwegon. Het ligt op beide zijden van den Graafstroom, waarover hier eene brug voort. Vóór 1855 was Bloskonsgraaf eene nfzonder- lijko gemeente, die in 1822 470, en in 1840 032 inw. telde. Zij was 1001 heet. groot. BleHkeiisgraaf-eii-IIofwe- {« il. gem. in Z.-H. ingesloten door Streef- kerk, Brandwijk, Molenaarsgraaf, Wijn- gaarden, Oud.Alblas en Xieuw-Lekker- land. Zij bestaat in hare tegenwoordige gedaante eerst sedert 1855, daar Hof- wegen vóór dien tijd eeno afzonderlijke gem. vormde. Zij is 1251 heet. groot, hare oppervlakte meest veen. Alleen in het uiterste noordoosten ligt klei. In 1870 had deze gem. 891, iu 1890 976 inw. Bjj de volkstelling van 1890 be-

-ocr page 74-



		Bloeinenbeek. 1840 met 130, in 1800 met 158, in 189» met 102 inw. Itlijverpolriei\'. polderland in de Z.-Holl. gem. Alkemade. Itlik (liet), li. onder Hasselt in de Overijselscbe gem. Zwollerkerspel. Blikken (!>«), b. in do N.-Brab. gein. Woud. Itlikkciibiirg\'.* voorm. ridderhof- stad in de l\'tr. gein. Zeist, in de 15de eeuw het eigendom der van Gaasbeek\'s. die het aan Bisschop David van l!our- gondië overdroegen. Het is sinds lang gesloopt. Blikvaart, hoofdvaart van de Frie- sclie gein. het lult. *Itiik weven, b. in do Overijs. gem. Kaalte. ltlin<l«\'Mt (>«\'>\' (Be), b. in de Gold. gem. Putten. ISliiillewe;;.* b. in do Z.-Holl. gein. \' Sluip» ijk Itlink (<»roote- en Kleine-). 1 1). in het 1\'r. d. liauwert (Kauwerderheml. Blinkert (De), hoog duin in de N.-Holl. gem. Bloemendaal, bij do hor- berg Kraantjelek. Itlitterswijk. d. in de Limb. gem. Meerloo, in 1840 met 444, in 1800 met 470, in 1890 met 458 inw. Het bevat oen oud kasteel, een li.Kath. kerk, een K.-Katli. kapel en een Herv. kerk. Er is to dezer plaatse een vootveer over do Maas. De heerl. Ulitterswijk werd bijna 300 jaren door do familie van Lijnden bezeten, waarna zij door een huwelijk aan het geslacht de Coe.<[ van Hueftcn kwam. Het kasteel werd in Januari 1580 door den Graaf van Mans- 1\'eld niet een troep Spanjaarden bezet. iiiLkMembosch, b. onder do N.- Brab. gem. Zon c. a. Blo<leilblll-g, voorm. kasteel bij Zierikzee, dat spoorloos verdwenen schijnt. De Zierikzoeönaars hornamou hot den 9den Maart 1304 op de Vla- mingen. Bloetlkailip, b. in de Geld. gom. Gorsol. Bloeiiibei\'ir,, 1. b. in do Dr. gem. Zuidwoldo. S4. b. onder Noorbosch, i in de Gold. gom. Nijmegen. Bloemen (De), geh. in de Dr. gem. Ruinorwolde. Bloemeilberg. geh. in de Limb. j gom. Geulen. Bloeineiibeek, hoekje in de Overijselsche gom. Losser, oen sprank i van de Dinkol.
		94 Klijeiibiii\'g;. in do Linili. gom. Bergen, in 1800 niet 33, in 1890 met 159 inw. waaronder 88 in liet klooster der Jezuïeten. In dit Ren. ligt, aan den grindweg van Atierden naar tfoch, liet vermaarde kasteel lilijonheek of BliSnbeek, oorspronkelijk een Keulsch, en sedert 1528 een Oeldersch leen. liet was ten jare 1405 hot eigendom van Rutger van Alphen, vnn wien het toen in het bezit kwam van de Heeren Schenk van Nydeggcn. Het bleef aan deze Ou- likache familie, tot eenc erfdochter het in \'t begin der 10de eeuw in het geslacht der van de Lippe\'s overbracht. Eerlang echter ontstond een strijd over het be- zit tiisschen de van dor Lippe\'s en een anderen tak der Sohenk\'s. De vermaarde Schenk van Nydeggen, toen krijgoverste in Spaanschen dienst, maakte er zich in 15711 met geweld meester van. In 1580 werd het slot door de Staatschen nan- gevallen, doch door de Spanjaarden voor Schenk behouden. Toen die overste Ben- ter zelf de Stantsche partij had omhelsd, zwichtte het den 25 Juni 1581) voor Marcus van liijeu, Markies de Varram- bon, Spaansch Stadhouder van Gelder- land. In 1730 kwam het door erfrecht usiii liet geslacht der van Hoonsbrook\'s. I{ lijf 91 bil !>\'. lieerl. in de gemeente Utrecht, westwaarts van de Hidder- schapsvaart. Jtliji>nli»ck, b. in de Z.-Holl. gem. Dordrecht. KlijOI\'lK\'ido, buurt in de Limb. gein. Kerkrade, in 1840 met 505, in 1800 met 558, in 18!)0 met 1170 inw., waaronder 72 in het klooster der paters Oblaten en 215 in het klooster der Krnn- ciscaner-broedors niet opvoedingsge- sticht. Jtlijliam, 1. d in de Gron. gem. AVedde, in 1840 met 800, in 1800 met 851, in 18!)0 met 055 inw. Of het ont- stann is ten gevolge der aanslibbingen van den Dollard, is onzeker, terwijl het buiten twijfel is, dat het vroeger meer noordelijk heeft gestaan. De tegenwoor- digo kerk dagteekent van 1783. De spitse toren staat afgescheiden van de kerk. Landbouw is het hoofdbedrijf der ingezetenen. In 1709, 1728, 1703, 1799 en 1825 heeft Blijham veel door over- stroomingen geleden SS. geh. in do Groii. gein. lloogezand. Klijkpolrici\'. pold. in de N..HoU. gem. Xederhorst-deii-15erg, 158 beet gr *«lij (TVr-) of Terblüt,** buurt in de Limb. gom. Berg en-Ter-Bljjt, in

-ocr page 75-



		Bloemendaal.
		Blokker.		95*



		Bloemendaal. 1. gom. in N.-H., in hot noordwesten door de Noordzee l)C8i)oeld en verder ingesloten door Zand. voort, Velzen. Schoten c. n., Haarlem, Heemstede en Bennebroek (N.-Holl.), en Hillegom en Noordwijkerhout (Z.-Holl.). Zij heeft eene oppervlakte van 4039 heet., nllus alluvisch znnd (duinen en duingrmid). In 1822 had /ij 1502, in 1840 2058, in 1870 3480, in 1890 4001 inw. Hij de volkstelling van 18(10 on- derscheidden deze zich in 2807 K.-Kath., 192!» Ned. Herv., 22 AVaalsch-Herv., ti Kom.. 38 Chr.-Ooref., 70 Doopsgez., 117 Kv.-Luth., 40 Herst.-Lutb., til Nod.- (jreref., 3 Oud-Roomsclien, 13 N.-Isr., 13 Port. Isr. en 34 ongenoemdon. De gom. is gevormd uit de voorin, ambachten Aalbreehtsberg ot\' Bloemendaal, Tctte- rode of Overveen en de Vogelenzang. Zij licvat de d. Overveen, Bloemendaal en de Vogelenzang, het prov. krank- zinnigengcsticht Meerenborg en een groot aantal Bchoone, deels zeer uitge- strckte buitenverblijven, zoo als Els- wond, Muriünborg, Jlariënduin, Boeken- rode, Kuilenberg, Vogelenzang, Woest- duin, liloemenheuvel, Lindenheuvel, de Nachtegaal, de Beek, Spnrronheuvol, Duin-en-Daal, Saxemburg, Anlhreehts- berg, Duinzicht, Bijduin, Hartelust, Wild- hoef, Dcnncnheuvel en vele kleineren. Uit dien hoofde is het grootste deel der gom. een zeer schilderachtig oord, ter- wjjl de bloei dezer streek voor een groot deel afhangt van de eigenaars dier bui- tengoederen, meerendeels Amsterdam- men, die er het schoone jaargetijde komen doorbrengen. Verdere _ihronnen van welvaart zijn hloemkweekerij, land- bouw, veefokkerij en het linnenbleoken. Het d. Bloemendaal bestaat uit twee doelen, waarvan het zuidelijke eene kleine straat, het noordelijke een vier- kant om de in 103ti gestichte Herv. kerk vormt. Kr zijn 341 inw., wanronder 14 in het gesticht Eben-Haëzer, in do kom on 512 inw. buiten de kom. 58. pold. in Z.-Holl. bij Oouda, 1201 heet. groot. J$. pold. van 340 boet. in de N \'Brab. gem. Klundert. 4:. p. in do Z.-Holl. gom. Meerkerk, 368 heet. groot. 5. pold. van 158 heet, in do Z.-Holl. gem. Vianen. <$. voorin, rechtsban aan de noordzijde van Amers- foort, in do 14de en 15de eeuwen deels binnen Amersfoort gebracht. 7. b. in de N.-Holl. gem. "Wcesp. H. b. onder Hees, in de Geld. gom. Ngme-
		\| gen. 9. geh. in de Z.-Holl. gem. i tlouda. ÏO. b. in de Geld. gem. j (Jorsel. 11. b. in de N.-Brab. gem. Halsteren. Bloemendaler. IoI<1<-e-. pold. in j de N.-Holl. gemeenten Weespon Muiden, I 415 beet. groot. Itloemesteill.* voorin, kasteel bij ! de Geld. stad Kuilenburg. BloemeilllOVe, b. in de N.-Holl. gem. Heemstede Bloemhof. <>t\' Bloemgaarde. voorin. 1\'reinonstratensei-ahdij bij het Gron. d. Wittewierum, omstreeks 1200 gesticht en in ]5(!U gesloopt. Bloemkool (Be), b. in de N.- Brab. gem. Bergen-op-Zoom. Bloemnlaat (Be), p. ged. in Dusscn, ged. in Werkendam (Z.-Holl.). BloÜM. voormalige heer]., bestaande uit de bannen van Krommenie en West- Zaan, waarschijnlijk uit de oude lieerl. Zaanden gevormd. Zij heeft haar naam ontvangen van Gnido de Chatillon, die, in 1301 wegens schulden zijn in l\'rauk- rijk gelegen graafschap lilois moetende verkoopen, den naam dier bezitting op zijne in Holland gelegene goederen ovcr- bracht. Later vormde Blois een baljaw- ¹ schap, waarbij echter ook Wijk-ann-Zce- en-Duin on Spaarnewoudo behoorden. j terwijl de baljuw, tevens hoogschout van Beverwijk, binnen die stede do hooge vierschaar spande. Klok (<iii-oote en Nieuwe), polders ged. onder Den Bommel, ged. [ onder Ooltgcnsplaat, (Z.-Holl.). Blokdijk, geh. in de N.-Holl. gem. Blokker. Bloken (!><\'). 1. geh. in de Gron. \' Ten Boer. JJ. (De Korte), b. in de Z.-Holl. gem. Klundert. Blokhoveil, geh. in do l\'tr. gem. Schalkwijk, met de ridderhofstad Blok- bovon. BlokhoveiiMche-nolder, pold. in do Utr. gein. Schalkwijk, 374 heet. groot. Klokhuis, b. onder Nübroek in do Geld. gem. Voorst. ItlokliliiMbrilg, b. in de Z.-Holl. gein. Rietveld. Klokhuizen, geh. in de N.-Holl. gom. Oude-Niedorp en llnrenknrspel. Blokker (Be), geh. onder het ! Friesehe dorp Pingjum (Wonseradccl). Blokker, gem. in N.-Holl., in het zuiden door do Zuiderzee (het Hoornsche- j Hop) bcspoeld, en verder ingesloten door

-ocr page 76-



		96 Blokland. Hoorn, Zwnag, Westwoud, Venhuizen en Schellinkhout. Zij beslaat 1384 hectaren grond, waarvan de bodem door vrucht- bare zeeklei is gevormd. In 1822 had zjj 003, in 1640 1072, in 1870 1701, in 1800 1642 imv. Bij de volkstelling van 1800 onderscheidde men deze in 007 R..Kath., 671 llerv,, 2 Doopsgez., 1 Ev.- Luth en 1 ongon. Veeteelt, landbouw, wannoezierderij en ooftteelt zijn de hoofd- bronnen van Blokkcrs\'s bestaan. De gem. bevat de beide dorpen Oosrer Blok- ker en Wcster Blokker, de geb. do Ban- gert, Blokdijk en Lageweg, benevens de Branisluis en Munnikci. \'1\'c Blokker is een halte van den spoerweg Hoorn Enkhuizen. Itloklaitd. 1. buurt in de Utr. gem. Willoskop, vroeger oeno afzonderlijke heerlijkheid, in 1840 met 142, in 1800 met 173 inw. 2. west. deel van de Utr. gem. Mijdrecht, door de Kromnie- Hgdrecht van het overige deel der gem. afgescheiden. Vroeger tot Uithoorn bo- hoorende, is liet in 1811 bij Mijdrecht gevoegd. Het telde in 1840 271, in 1860 334, in 1890 403 inw. De zuider- en westerdeelen, in de vorige eeuw uitge- veend, vormen nu een deel der droog- makerijen van Zevenhoven on Nieuw- veen. 3. polder in de Geld. gem. Herwijnen. groot 50 heet. BIoklaiidNclic-polder, 1. pold. van 102 heet. in de Z.-Holl. gem. ter Aar. JJ. pold. in do Utr. gem. Bun- schoten, 279 heet. groot. tl. pold. in de Utr. gem. Willeskop, 604 heet. BlokMoolder, 1. pold. in N.-Brab. gem. de Klundert en Zevenbergen, gr. 115 heet. 2. pold. in de Zeeuwscho gom. Groede, groot 53 heet. ingedijkt in 1613. Bloknni, geh. in de Gron. gem. Ten Boer. Blok weer, pold. in do Z.-Holl. gem. Alblasserdam, groot 275 hoct. Blokweeren, polderland in de X. Holl. gem. Kdam. Blokzijl, gem. in Ovcrijsel, die naar allo zijden door do gem. Ambt-Vollen- hove, waarvan zij lang cen gedeelte uit- mnakte, wordt ingesloten. Niets dan het stadje, of, gelijk doorgaans gezegd wordt, het vlek Hlokzijl bevattende, is zij nog geenc volle 16 hoct. groot, wat haar sedort in December 1864 de grenzen van Egmond-aan-Zeo zijn uitgebreid, tot do kleinste gem. maakt van de Zeventien Nederlanden (Nederland,België en Luxem-
		- Blokzijl. burg). Blokzijl dankt zjjn ontstaan aan hot graven van een kanaal van .Muggen- beet naar do Zuiderzee dat op aanspo- ring van Jan van Ligny, Graaf van Aremherg, omstreeks het midden der \' 16de eeuw werd gegraven. Ter plaatse waar dit kanaal den Zeedijk bereikte, \| werd eone sluis gelegd, dio den naam van Groot-Zijl ontving, doch sedert als Blokzijl werd verdoopt, wellicht ten ge- volge vnn daaraan gebezigde ffrondstof- fen (blokken hardsteen). De belegering vnn Steenwijk in 1580 en 1518 gaf san- leiding dat Sonoy deze zijl, waarbij eone buurt met haven was ontstaan, versterkte, in den vorm vnn een onregelmatigen zeshoekige n polygoon. Prins Mnurits schonk Blokzijl den 18 Januari 1600 hot recht om eone waag op te richten, en tien dagen later een wapenschild. Het kreeg toen ook eene afzonderlijke regee- ring, en den 10 October 1672 van l\'rins Willem Hendrik van Nassau stadsgo- rechtigheid. Onder hot Fransch bestuur oeno eigene mnirio vormende, werd onder Koninpr Willem I Blokzijl weder met de nabuurschap hereenigd onder den naam van Vollenhove-en-Blokzijl. Doch dit hield slechts weinige jaren stand. Blokzijl, in 1822 nog oen doel der genoemde vor- eeniging, telde, tot eene gelfat. gemeente verheven, in 1840 1666, in 1870 1822, i in 1800 1680 inw., voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1080 Herv., 7 Kern., 5 Ev.-Luth., 14 Chr.-Gorof., 230 Doops- gez., 122 Ned.-Geref., 16 R.-Kath., en 38 Isr. Scheepsvaart, doorvoer en handel zijn de hoofdbronnen der welvaart, waar- by do voordeden van enkele kleine fa- bricken komen. Er zijn 3 openbare bede- ! huizon (eene Herv. en eene Doopsgoz. , kerk en eene synagoge). Do in 1609 : gestichte Waag is in of omstreeks 1826 ] afgebroken. Zij voerde een opschrift, dat van Blokzijl\'s snelle opkomst getuige- nis geeft: Blokzijl heeft meer schepen in getal Dan Ovcrijsel heel en al. Do oude vestingwerken zijn verdwenen, doch het stadje, waarvan de havenkom een groot gedeelte beslnat, is door grach- ten van het omliggend platteland ge- scheiden. Blokzijl gaf zich, den 17 Juni 1862, aan de Munstorschen over, doch was do eerste plaats dio het vijandelijk juk afschudde, ilet hulp van 450 Frie- zen werd het_; na l?k week in de macht

-ocr page 77-



		Bodegraver-Vnart. 97 Boddeveld, b. in de Dr. gem. Gieten. Bodegraafsclie-Meie, oostelijk deel van het d. de 3Ieie in Z.-Holl. Bodegraven, gem. in Z.-Holl., omringd door Zegveld (Utr.), en Riet* veld, Waarder, Lange Ruige-Weide, Zwammerdam, Aarlandcrvcen en Nieuw- koop (Z.-Holl.). Zij wordt door den Kijn " doorsneden en door de Meie in het noord-oosten bepaald. Hare grootte be- loopt 2569 heet., bestaande de grond in het zuiden uit klei, doch naar do zijde van Nieuwkoop en Zegveld uit laag veen. De bevolking bedroeg in 1822 2119, in 1840 2374, in 1870 uit 3051, in 1890 uit 3755 inw. Bij de volks- telling van 1890 vond men 2208 Ned.- Herv., 28 Kern., 221 Chr.-Geref., 5Doops- gez., 54 Ev.-Luth. 5 Herst.-Luth., 861 R.-Kath., 10 Isr. en 32 ongenoemden. Veeteelt en zuivelbereiding maken, nevens den landbouw, het hool\'dbedrijf der ingezetenen uit. Er zyn echter ook enkele scheepstiiiimerwcrven en andere I kleino fabriekmatige inrichtingen. Do gem. bevat verscheidene polders en, be- halvo het d. dorp Bodegraven, een deel van de Meie, de buurt Nieuwerbrugge, hot fort de Wiorikkerschans en vor- scheidone buitenplaatsen. Het grooto, aanzienlijke d. Bodegraven, oudtijds ook : Bodelo, werd in of omstreeks 1018 door ! de Hollanders op den draaf van Bodelo on zijne medestanders, de Utrechtschen, veroverd, doch eerst ten tijde van Graaf j Floris V voor goed met Hollund vor- ; eenigd. In 1489 richtten de Hoekschen er groote schade aan, evenals in 1507 en 1512 de Gelderschen. In 1672 leed ; Bodegraven veel van de Pranschen, dio er vreeselijke gruwelen pleegden. Den 31 ilei en 1 Juni 1870 is het voor een i groot deel eene prooi der vlammen ge- worden, die in do Bruggcbuurt hare I vernielingen aanvingen. De brand vcr- j teerde 140 huizen en inboedels, benevens de Luth. kerk, alles ter waarde van i ruim 731,515 gulden. De groote sluis, die hier in den Kijn ligt, dient om het I opperwater uit Rijnland to koeren. Er I zijn kerken voor de Herv., de Luth. en de Chr.-Geref. Eene K.-Kath. kerk staat mede in het d., doch op een uithoek der gein. Zwammerdam. Te Bodegraven j is een station van den spoorweg Leiden \| Woerden en het beginpunt van de stoom* j tram naar Gouda. Bodegraver-Vaart, vaart uit 7
		Klom mei-Mi ijk. des Bisschops geweest te zijn, door eigene kracht verlost (23 Aug.). Bloililliersdijk, 2 polders in de gein. Rotterdam, dio door de Sellio ge- scheiden, de namen van ~\\Vost-Blominer8- dijk (232 beet.) en Oost-Blommcrsdijk (60 heet.) voeren. Itlondrok, binnengedijktc kreek in de Zeouwscho gem. Waterlandkcrkje. BlO-N, 1. huurt en heerl. in de Zceuw- sche gem. Zonnemaire. 2. en-Olld- Koitiinriii\'dc. pold. in de Zeeuwsche gem. Zonnemaire, bedijkt in 1425, 252 heet. groot. Itlotemaat, b. onder Garderen in de Geld. gem. Barneveld. Bolteldijk, buurt in de X. Huil. gemeenten Berkhout (334 inw.) on Span- brook (74 inw.). Bot\'ht (De), geh. in de X. Brab. gem. Steenbergen c. a. Kochten, b. in de N.-Brab. gem. OosterwiJK. Bocliolz, gem. in Limburg, op do wester grenzen ingesloten door do gein. Wïttem en Simpelveld (Ned.), en op do oostcr door Horbach, Laurensberg, Kick- terich en Orsbach (Pruisen). Zy be- hoort tot do hoogste doelen des lands, aangezien oon der meest verheven pun- ten 215 M. boven hot vlak der zeo ver- rijst, en zelfs het laagste gedeelte meer dan 150 M, hoog is. Do grond bestaat uit Lifflb. klei, rustende op .Maastrichtsch krijt. Do grootte beloopt 852 heet. In 1822 had deze gem. 790, in 140 1008, in 1860 1167, in 1870 1324, in 1890 1484 inw. De ingezetenen behooren op 3 Herv. na, allen tot de K.-Kath. kerk. De landbouw is hun hoofdbezigheid. Voorts hebben zij knlkbrandi rij, brouwery en brnndcry. Door de gronsregeling van 1816 werd in 1817 oen deel van Rick- terich met deze gom. veroenigd. Be- halve het d. Bocholz, bevat de gein. de goh. Stein of Steinstrasse, Bocholzer- heide en Broek, en de geh. 1\'rikart en Bonenheide. Het d. Bocholz ligt nauwelijks een kwartier van de l\'ruisi- sche grens. Hot had in 1860, zonder do ondorhoorighcdon, 426 inw , in 1890 643. In 1869 is er eono nieuwe kerk ge- bouwd. Naar hot noordoosten ligt het kasteel Bongaard of Bongart, zyudo de Hoeren van Bongart door huwelyk in het bezit der heerl. Bocholz gekomen. Bovholxerhcide, buurt in do Limb. gem. Bocholz, in 1840 met 140, in 1860 met 221, in 1890 met 239 inw. Witkamp.

-ocr page 78-



		98 Koe«le. den Rijn bij Bodegraven naar den IJsol binnen Gouda voerende. lioede. 1. wijk van het N.-Holl. dorp Andijk. - Si. (Ter), landhuis in de Zeouwache gem. Koudokerko, dat aan het Tci-Boede-Ambacht den naam heeft gegeven. Roedelliof. havezate in de Geld. gem. Gorsel. Koeien (De), geh. in de Utr. gem. Broukelcn. lioeienk. huurt in de Geld. gem. Winterswijk. iiroeiink. geh. in de N.-Brab. gem Rozcndaal e. a. lioeikoop. «treek in de Z.-Holl. gemeenten Heikoop en-Boeikoop en Scboonrowoerd, bestaande uit den polder Nedor-Boeikoop, groot 423 heet., en Over-Bocikoop, groot 301 heet. Itoeiineer. huurt in de N.-Brab. gem. Prinsenhage, in 1840 met 89, in 18(50 met 98, in 181)0 met 120 inw. Itoekel. 1. gem. in N.-Brab., inge- sloten door Uden, Wanrooi, Beugen, Ge- mert en Erp. Z\\j heeft 8481 heet. opper- vlakte en over het geheel zandgrond (diluvium). Alleen in het uiterste zuid- westen ligt een weinig klei, terwijl de oostgrens uit hoogveen (ten deele afge- graven) bestaat. In 1822 had deze gein. 1923, in 1840 2351), in 1870 2243, in 1890 8319 inw., allen tot de 1{. Kath. kerk hehoorende. Landbouw en veeteelt ninken het hoofdhedrijf der ingezetenen uit, zijnde rogge, haver, boekweit, aard- appelen en vlas de hoofdproducten van den grond. Behalve hot d. Boekei, be- vat de gem. de buurt Bovenstehiiis, de Berkhoek, Peelstraat, Molenwijk, /and- hoek, Leurke, Neerbraakt, de Elzen en 1\'eelsehe-Huiö, benevens de llandelsehe- Kluis. liet d. Boekei, ook de Kork- straat genoemd, bevat eene groote K.-K. kerk. Het had in 18110 in de kom 310 inw. Er is een gesticht voor krankzin- nigen gen. Huize l\'adun, buiten de dorps- kom, in 1890 met 131 ninnn. bewoners. In vroegere eeuwen heeft Boekei een deel van l\'den uitgemaakt. Si. huurt in de N.-Holl. gein. Akersloot, aan het Noord-Hollnndsoh-Kanaal.Tgdons de oude Graven stond bier een adellijk slot, dat reeds sedert eeuwen verdwenen is. Zy had in 1840 60, in 1800 113, in 1890 250 inw. Boekelerlioek, b. in de övorjjs. gom. Lonneker. Roekelermeer, in 1580 drooggem.
		Koer. meer in de N.-Holl. gemeenten Hoiloo en Akersloot, groot 338 heet. Koekelernolder, pold. in de N.-Holl. gemeenten Heiloo en Akersloot, groot 5.^r) heet. Koekeleo, 1. huurtseb. in ()verijsel- gem. Haaksbergen. Si. huurt in de Overijselsche gem. Lonneker, in 1840 met 433, in 18(!0 met 489, in 1890 met 524 inw. Do havezate het Hof-te-Boe- keloo, in het begin der 17de eeuw eene bezitting der Ripperda\'a, was in 1817 nog een schoon huis. Te Boekeloo is een station van den Spoorweg Kuurlooül- denzaal, terwijl Boekeloo ook door een zijlijn met Enschedé verbinding heeft. *Roekelooclie-lteek. beek in Overijsel, die ook de namen van Hee- gerbeek en ltubeek voert en in de Alnic- looseheAa valt. Roekeill\'ode, fraai buiten in de N.-Holl. gem. Bloemendaal. lioekent, geh. in de N.-Brab. gem. Ge inert. Koeket. 1. huurt in de Limb. gom. Nederweert, in 1840 met 171, In 18G0 met 134, in 1890 met 154 inw. Si. geh. hij het Friesche d. Beuil (West- stellingwerf). 3. geh. onder Blerik in de Limb. gem. .Maashree. lioekhort. 1.* voorin, heerl., be- vattende Noord wijkerliout,Hilh\'gom,Lisse en Voorhout, in 1271 door Graaf Kloris Y aan Boudewijn van Xoordwijk ver- kocht. Zij is in de 18de eeuw zeer ver- kleind en gesmaldeeld. Si. geh. bij het Friesche d. Oostorwolde (Ooststel- lingwerf). Si. (Re), geh. in do Gron. gem. Vlaehtwedde. 4. (Be), land- huis in de Geld. gein. Kheden. 5. (De), havezate in de Geld. gom. La- ren. 6. (Vrije), heerl. in de Z.-Holl. gem Alkemade. 7. geh. in de >".-Brab. gem. Etten c. a. lioekhoi\'Mt\|>ol<ler, p. in de Z.-Holl. gem. Voorhout. Roekinn, h. onder het Fr. d.Tietjerk (Tietjerksteradeol). Koel «Ier brug, b, onder Blarik in de N.-Brab. gem. Maashree. Koelen», landgoed in het Friesche d. Oltorterp (Opstorland). KoeleMtein, ridderhofstedo in de Utr. gein. Alaarsen. Roenink, h. onder Beltrum in de Gold. gein. Eibergen. Koepolder, p. in de Z.-Holl. gem. AVoubrugge. Koer, 1. d. in do Friesche gem.

-ocr page 79-



		Boerakker. Boertanger-Moeras. 99

		Boerenfforsem (of Henriët- tapolder), p. in de N.-Brab. gem. r\'ijnnart. Boerenkamp, b. onder Wilp on de Geld. gem. Voorst. Boe ren polder, p. in do N.-Brab. gem. H.- en L.-Zwaluwe. *Boeren!** ui, b. in de N.-Holl. gein. Winkel. Boerenwtraat,* of De Bel, b. in de N.-Brab. gem. Etten-cn-Leur. Boerenstreek (De). 1. geh. bij het l\'riesehe d. (iaast (YVonsera- deel). --JJ. buurt in de Gron. gein. de Leek, in 1840 met 134 inw. *Boerenverdriet (Nieuw) en (Olld-). polders in de N.-Brab. gein. Bussen. Boerliaar (De) is een halte tus- sehen AVijlie en Olst van den spoorweg (lokaaldienst) ZwolleDeventer. Boerrioliter, b. in de Overijs. gem. Losser. Boerxtede. b. in de Geld. gem. Vorden. Boertailge, eene vroeger beves- tigde plaats in de Gron. gem. Vlacht- wedde, op een zandige hoogte, te mid- den van hot vroeger ondoorwaadbare Boertanger-moeras. De eerste aanleg dagteekent van 1580, toen Jonkheer Diederik van Sonoy den Spanjaarden in Groningen daardoor den toevoer wilde afsngdon. De vesting werd kort na hare stichting door den Kommandeur de Jonge tegen Vcrdugo, en in 1672 door Kapitein l\'rot tegen den Munstersehen Bisschop van Galen dapper verdedigd en voor het vaderland behouden. Bin- nen de schans zijn ook burgerluiizen gebouwd, die haar het aanzien eenor kleine stad geven. Zij had in 1860 binnen de wallen 278 bewoners, doch die vestingwerken zijn sinds lang niet meer onderhouden en dan ook grooten- deels gesloopt. Landbouw en handel z(jn de voornaamste middelen van be- staan der ingezetenen. De Herv. kerk is een stichting van 1607. In 1807 heeft men te Boertonge eenige kopcron pon- ningen van Keizer Galba opgedolven. Boertonger-Meeraa, groote** moerassige heide in het zuidoosten der prov. Groningen. Hare lengte beloopt omstreeks 12 uren. Vroeger zoo drassig, dat zelfs oen voetganger niet dan met moeite daarover kon gaan, is hot moo- ras allengs uitgedroogd en deelswgze ontgonnen. Het strekte oudtyds ter be-
		t\'ranckerttdeol, in 1840 met 93, in 1860 met 104, in 1870 met 115, in 1890 met 112 inw. liet bevat eene llerv. kerk en was vroeger versierd door de state K1- gersma. \'£. (J><-). buurt in do N.-Br. gem. JUil-onSt.-Hubeit. 3. (Ten.) gom. in Gron., tusschcn Stodum, I.op- persum, Sloohteren, Noorddjjk, en Beduin, met eene oppervlakte van 5890 heet. en door het Dnmsterdiep doorsneden. Het westen en het zuiden is klei, liet oosten veengrond. In 1822 had deze gem. 2468, in 1840 8113, in 1870 4171 en in 1890 5184 inw., voor laatstgenoemd jaar onder- scheiden in 8402 Herv., 2 Rem., 3 Herat- Luth., 38 Doopsgez., 1577 C\'hr.-Geref., .58 Ned.-üeref., 12 Isr. en 102 onge- noemden- De gem. de d. Ten Boer, Gar- merwoldo, Tezinge, Lellena, \\Yittewie- rum en Woltersuin, de limirten Ten Post, en St.-Aiincn, benevens de geli. Bouwer- schap, Boltklapstreek, Dijkshorn, Lutje- wolde, Iiniuerwolde, Ileidenschap, Boven- Kgge, Achter Tozing, Hemert, Krodde- buren, Blokkum, Luddeweer, een gedeelte van Grnuwendijk en meer dan 100 ver- spreide woningen. Het d Ten Boer, in 1840 met 279, in 1860 mot 297, in 1890 met 382 inw. binnen de kom (in laatstgen. jaar 159 inw. buiten de kom), ligt op den westoever van het Damster- diep. Het heeft eene Herv. kerk, die vroeger de kapel van een Benedictijner nonnenklooster is geweest en op eene hoogte staat. Ook heelt het eene kerk der <Jhr.-(iereformeerden. Boerakker, b. onder Jlidwolda in de Qron. gein. Beek. Boerdam, geli. in de Qron. gein. Middelstam. Boerdaiiniier (De), b. in de Overga, gem. Wjjne. Boerdijk, geh. in de N.-Holl. gem. Midwoud. Boerdonk, buurt in de N.-Brab. gem. Krp, in 1840 met 177, in 1860 met 154, in 1890 met cenigc andere buurten (>52 inw. Vroeger stond er de St.-Cor- neliuskapel. Boereiiduuw. b. in de Overijs. gem. Batmeii. Boereildiep, wijk aan het Stads- kanaal (Gron.), onder de gem. Onst- wedde, in 1890 met 272 inw. Hoeren «Ion k. geh. in de N.-Brab. gem. Hoeven. Boerenyors. polderland in de N.- Brab. gem. Nieuw-Vosmeer, 74 heet. groot.

-ocr page 80-



		100 Boeteloo. Bolgerij.

		en zijno vrouw Ilélèno de Montmoroncy prijkt. Verder hoeft zij een gedenksteen ter herinnering aan 15 personon, dio door het omslaan cener schuit, den 7 Hoi 1837, in do Diozo verdronken, on een grafsteen door Franciacus Xaverius Verheijen, in leven griffier der Staton van Noord-Brabant. De kerkstichting dagteekent van 1390, nadat er reeds van 1363 tot 1396 een kapel was geweest. Vroeger was er ook oen grafelijk kasteel. Bokkeilgat, vaarwater in het Goe roesche-Gat. BokkenpoMer, pold. in de Z.- Holl. gem. (ioedcreede, aan den duin- voet, ongeveer 20 heet. groot. Kokken «aard, pold. in do Geld. gem. Oorael. Bokkiim, goh. bij het Friescho d. Akkrum (Utingeradeel). Bokkuiiiermeer, meertje in do Friesehe gem. Utingeradeel. Boksbergen of Boxbergcn, havezate in de Overijsolsche gom. Olst, bij Wezepe, op \'t einde der vorige eeuw door den Graaf von "NVartonsleben on vervolgens door zijno weduwe, de Gra- vin van Hogendorp, bewoond. Zij word in 1581 door Rennenberg, en in 1585 door üvei\'ijselsche on Gelderscho bur- gers ingenomen. Boksbergerweg, is oen balto nabij Deventer van den spoorweg (lokaal- dienst) ZwolleDeventer. Boksla;;\', buurt in do Geld. gom. Yorden. Boksveil, poel in de N.-Brab. gem. Bergeik, op de Belgische grens, uit wel- ken poel de Groote-Beerse voortkomt. Bokswijk, buurt in do Gron. gem. Oude-Pokela. Bukt, of het Boxt, buurt in de N.-Brab. gem. Zon-en-Breugel. Bokuin, gehucht in de Gron. gem. Kloosterburen. Bokuiliorpolder, p. in de Gron. gem. Kloosterburen. BolailMlorp, goh. in de X.-IIoll. gein. Alkmaar. Bolberj»\'. 1. buurt in de N.-Brnh. gem. Uilze-en-Kijen. JJ. geb. in de N.-Brab. gem. Ginneken. Bolenbei\'g, geb. iu de Limb. gem. Belfeld. Itol-eu-Fiïkbeeg, buurt in de N.- Brab. gein. Ginneken, in 1840 met 174, in 1800 met 158, in 1890 met 118 inw. Bolg\'ei\'ij, 1. pold. in do Z.-Koll. gom. Lverdingen, groot 238 koet.
		scherming onzer noordoostelijke grenzen. Boeteloo, of\' Hoetele, buurt in de Overijselschc gem. Ilaalte, in 1840 met 21.^!3, in 1800 met 230, in 1890 mot 224 inw. Bootjes (Ur), b. onder Burg en do N.-Holl. gem. Tessel. Boetxelaai\', boerderij inde Zeeuw- scke gein. U roede, waar in vorige eeu- wen bet kasteel Boetzelaar stond. BoertkenNgors. p. in de N.-Br. gom. Klundert. Boerveen, b. in de Dr. gem. Gas- selte. Boetelerenk, b. in de Overijs. gem. Kaalte. Boevelen,, of Boven-Henvel, geb. in de N.-Brab. gem. Eersel. Boeveitheuvel, geb. iu de N.-Br. gom. Eersol. BocveuMlag, b. in do Geld. gem. Gtandringen. Booze-.Jail, b. in de Overijs. gem. Ommen. BooKemiiolder, pold. van 107 koet. id de Z.-Holl. gem. lteeuwijk. Bok, 1. geb. in de Limb. gem. Heerlen. JJ. (De), b. in de Geld. gem. Bemmel. Bokriam, b. iu do Overijs. gom. Ambt-Delden. Bokeiul, of Boekend, buurt in do Limb. gem. Maasbree, in 1840 met 390, in 1860 met 337, in 1890 met 437 inwoners. Bokhoven, gem, in N.-Brab., door do Maas van de Geld. gem. Ammerzo- don en Hedol gescheiden, en verder in- gesloten door lledikbuizen en Engelen. Zij is 323 beet. groot en bevat niets dan het d. Bokhoven. De grond, uit klei bestaande, ligt zeer laag, en wordt bijna geheel tot wei- en nooilnnd gebezigd. Slechts op enkele bunders worden aard- appelen en haver aangekweekt. In 1822 had de gem. 190, iu 1840 235, in 1870 276, in 1892 200 inw. Alle ingezetenen belijdenden B.-K godsdienst. Bokhoven was oudtijds eene heerlijkb., die, oor- Hpronkelijk leenroerig aan Luik, den 16 Maart 1499 tot eene baronie of baan- derbeerlijkbeid, en in 1040 door Keizer Ferdinand III tot eenrijksgraafsehap werd verheven. Door de Franschen in 1795 in bezit genomen, kwam dit graafschap in 1800 dooi\' transactie aan bet 15ataal\'sch- Gomeenebest. liet d. Bokhoven bevat do ruime St.-Antoniuskerk, die mot oen schoon praalgraf van Engelbert van Liero

-ocr page 81-



		Bolgerijen (Be). Bolsward. 101

		soradcel, doch overigens nnar alle zijden door "Wonseradeel ingesloten. Zij is 423 heet. groot on bevat, behalve de stad Bolsward, niet dan verspreidde wonin- gen in den zoogenoemden Klokslag. De grond, grootondeels door het opslijken der oude Middelzee ontstaan, bestaat geheel uit klei en wordt door vele vnar- ten doorsneden. In 1784 had Bolsward 2878, in 1811 3048, in 1822 3374, in 1840 4450, in 1860 4380, in 1870 4915, in 1890 6015 inw., voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 2945 Herv., 2 "Waalsch-Herv., 7 Ev.-Luth.. 1 Herst.- Lnth., 173 Xed.-Gercf., 162 Doopsgez., 4 Kom., 448 Chr. Gcref., 1969 K.-Kath., 70 Isr. en 134 ongenoemden. De zware kleigrond in den Klokslag bestaat ge- noegznam geheel uit weiden, vandaar dat vele burgers van den handel in vee en zuivelproducten bestaan, terwijl velen der overigen in het spinnen van snjet, in winkelnering en eenige inrichtingen van nijverheid hun bestaan vinden. Do voornaamste fabrieken zijn spinnerijen, wol kam me rijen, aardewerkfabrieken, pot- tcn- en pannenbakkeryen, kaohelfa- brieken, gnitterijen, goud- en zilver- sinedcrijon enz. De stad Bolsward, die 22\'V heet beslaat, is zeer oud, daar zij reeds in \'t jaar 725 wordt genoemd. Destijds lag do plaats aan de Middelzee, waardoor zij eon uitgestrekten handel kon drijven. Deze handel hield zelfs stand, nndat de golf, waaraan zij was gebouwd, opslijkte en in vruchtbare landen veranderde. De Bolswnrders dol- ven eon kanaal naar de Zuiderzee en breiddon hunne betrokkingen met andcro gewesten zoozeer uit, dat hunne woon- stede in 1422 in de rij der Hanzesteden eene plaats verwierf. De voornaamste historische herinneringen van Bolsward zijn: de inneming der stad door do Schioringors in 1420; do brand van 25 April 147"), dio door Albert Lcidecker was gesticht en tweehonderd huizen ver- nielde; de veroveringen door de Schierin- gers in 1494 on 1497; hot beleg door do Gelderschen in 1514 ; de plundering door den Zwarten Hoop in 1514: bet verraad der Gelderschen in 1516, waardoor do stad voor 600 Emder guldens aan do Bourgondiërs word overgeleverd; hot binnenlaten der Geuzen op 27 Augustus 1572. Bolsward heeft kerken voorde Herv., de Chr.-Gor., de Doopsgez., de K.-Kath. on Israëlieten. Onder (leze gebouwen munt do Groote- of Maartenskerk uit,
		2. geh. in do Z.-Holl. gem. Yianen. Bolgcrijcii <I)e). pold. in do Z.-Holl. gem. Vianen, onderscheiden in Soudcn-Bolgorij on liCiden-Bolgerij, te zamon 393 lioct. groot. Bolhaar, geh. in de Ovcrijselscho gem. Lonnekcr. KolllOI\'st, buurt in do Gold. gem. Harderwijk. BoIkllOl\'Mt. 1>. onder Twclloo in ! de Geld. gom. Voorst. Bolkshcek. boek, die bij Hnnrloo uit de Berkel komt en onder Yerwolde in do Schipbeek vnlt. Zij vormt een deel I der grenslijn tiisschcn Gelderland en OvcriJ8el. Kolwlmek. wijk der Oyerijaelscho gem. Ambt-Almeloo, tollende mot Wa- teregge en Boonuhoek in 1890 394 inw. Itolh\'iid\'H\'p. goh. in de N.-HolL gem Hoiloo, in 1840 met GO inw. Bolliiljjwt\'er, goh. aan do l\'esons, onder het Krieseho d. Njjkerk (Oost- dongerndeel). Bol lies, buurt in de Z.-Holl. gem. Ridderkerk, nan de Maas, in 1840 met 527, in 1800 met 1361 inw. Erzijnver- scheidenc werven. Bolgeher (Bc), b. in de Overijs. gem. Ambt-Delden. Bolscliorbcok, hoek in het zuid- oosten van Overijsol, die haar water door de Ylijbeek on 1\'otleo naar de Rogge voert. BolMCilltrook, b. in do Geld. gom. Zolhem. Bolsliuixeil. geh. in do Gron. gem. Ezinge. Bolspoldcr <<>}rooto en Kl?i- li»\'). twee polders in de N.-Brab. gem. Steenbergen. Itoht. geh. in de N.-Brab. gom Erp. Itolsuaard, p. in de Z.-Holl. gem. Lekemond. Bolxivard, zevende kant. van het arrondissement Leeuwarden (Friesl.), bevattende de gom. Bolsward, Heinelunicr- Oldefaart en Xoordwolde, Hindeloopen, Stavoren, AVorkum, Wonseradeel on Hennaarderadeel. Bolsward, ring dor klasse Frane- ker van de Herv. kerk, bevattende de gem. Bolsward, Burgword-Hardwerd-en- Ilichtum, Kuhaarden-Wnaxens, Edens- en-Spannuni, Lolluin, Oosterend, Oostor- littens, "Winsum-cnBanrd, \\Yommelscn- Hidaard, Iteiis-en-Hennaard. BolMirard, gom. in Friesland, pa- londo in hot zuidoosten aan \\Vymbrit-

-ocr page 82-



		KoiiimeIei-waar«l.
		102 KolMwarderbrug.


		ook wel OKlehove genoemd, van 1440 tot 1400 gebouwd en algemeen voorliet grootste en schoonste bedehuis van Fries- land gehouden. Bezienswaardig zijn daar* in de fraaigesneden gestoelten, het kost- hare Orgel, de graven van vele edele Friezen en het in 1823 geplaatste ge- denkteeken voor don Frioschen dichter Gijsbert Jacobs. De Kleine^- of Broeren- kerk ia een overblijfsel van het vroegere Franciscanerklooster, waarin nog even als in het koor der Grooto kerk, vele inerk- waardige antieke banken van gesneden houtwerk worden gevonden. Het Stad- huis van Bolsward, van 1014 tot 1618 gebouwd, munt door architectonisch schoon uit. Verdere bezienswaardige ge- bouwen zijn: het St.-Antliony-gast- of proveniershuis; bet nieuwe Hurgerwees- liuis. Bolsward beeft onder bare opon- bare en bijzondere scholen een teoken- scbool, een muziekschool, een werkschoot enz. Te Bolsward is een halte van de stoomtram SnoekHarlingon. \|{olMtvtii-dei\'l»ruj>-. geh. in do Fr. gem. Menaldumadeel. Bolwivardervaart. trekvaart van Bolsward langs Burgwerd, Wommels, Edens, Baard en Lions naar 1\'jjphorne aan de Harlingervnart. Zij vormt bet grootste deel van den waterweg van Bolsward nnar Leeuwarden. Kolt. 1. geh. in de N.-Brab. gem. Escharen. Ji. b. in de üverijs. gein. Grnmsbergen. Rolte, of Itoltklapslroek, geh. in de (iron. gom. Ten Hoer. Bolwerk, buurt in de (iron. gein. Appingodain, onder Tjnmswoer, in 1800 met 200 inw. Bomberg. goh. in do Limb. gom. Grubbenvorst. Bomen, geh. in de N.-Brab. gem. Lierop. Bomliof (De), b. in do Overn\'s. gein. Ambts-Dolden. Bommel (Den), gem. in Zuid- Holland, on bet eiland Overttakkee, rei- kende vnn het noorden vaar bet zuiden van het Haringvliet tot het Krammer. Naar het oosten paalt zij aan Ooitgens- plaat, naar hot westen aan 8tad-aan- \'t Haringvliet, Middelharnis en Oude* Tonge. Zij bestaat uit de polders: den Bommel, groot 790 beet. (in of kort na 1481 hedjjkt); bet oosterdeel of ruim 350 beet. - van den Tille- of St.-Ke- bastiaanspolder, (in 1515 bedijkt); den l\'itslngpolder, groot 50 beet. (na 1515		aan do zee ontwoekerd); den Nieuwen- Blokpobler, 149 heet. (in 1523 bedijkt), de wester* en noorderdeelen van den Grooten-Blokpolder, te zamen meer dan 300 beet. (in 1600 gewonnen) den i!o- lcnpolder, van 29 beet. oppervlakte (in 1014 verkregen); den Krammerpoldor; 122 boet. groot, (die van 1094 dagtce- keekent); en het wostor* en middendeel van den in 1800 gewonnen Wilhcl- minapolder, beslaande ongeveer 120 heet. Met de gorzen en stranden is do ge- beole gem. 2085 beet. groot. De bodem bestaat uit vruchtbare zeeklei, weshalve bet meeste land tot akkers is bewerkt. 11e landbouw is derhalve ook het hoofd- bedrijf der ingezetenen, van welke men in 1822 800, in 1840 1306, in 1350 1308, in 1870 1434 en in 1890 1522 tolde. Bij de volkstelling van 1890 was de bov. onderscheidon in 955 Herv. 3 Chr.- Ger., 1 Doopsgez., 205 Xed.-(!eref., 352 H.-Katb. on 0 ongenoemden. De Herv. maken sedert 1044 eeno afzonderijke gem. uit. De K.-Katbolieken pnroebiëeren te Aebtbiiizen, onder Ooltgensplaat. Het dorp den Hommel ligt 2¹/» uur oost ten zuiden van Soinmelsdijk, aan eene haven die in het naburige Haringvliet uitloopt. In de kom telt bet 035 inw. Do sluishavcn dagteekent van 1019, de Herv. kerk van 1047, de Poldora-raad- kamer van bet begin der 18de eeuw, en de meestoof van 1731. Het gemeente- buis werd in 1820 verkregen, inzonder- heid door do bemoeiingen van Johannes Mijn, die in 1823 overleed. - Den Bom- inel is meermalen door wntervloedeit geteisterd. De polder den Bommel werd overstroomd in Sopt. 1511, waarna bij bleef drijven tot 1520, in 1530 ten tweedo en in Januari 1082 ten derde male. Kommelerwatci\'d, waard of door de Waaben-Maas gevormd eiland in Geld., dat in de Middeleeuwen een ge- deelto vnn Teisterband vormde, doeh in de 9de eeuw (ten doele althans) aan het Bisdom van Utrecht kwam. "\\Vaarschijn- 1 ij Ie word bet door de Bisschoppen in leen gegeven aan de Hertogen van Bra- bant, en door deze weder in nchterloen aan de Oelderseho Vorsten. Alleen het Huis van Loevestein kwam nnn Hol- land. Do oudste plaats van de Bommc- lerwaard is waarschijnlijk Kossuni, waar reeds de Homeinen zich gevestigd heb- bon. Dozo plaats komt onder den naam van Kothom in 070 voor. Van Aalst, Driol en Hodel wordt gewaagd in 8I4

-ocr page 83-

-ocr page 84-



		Boonei sluis. Booltiiik,h.indcGeld. gem.Zelhem. Boom 1. (l>en), grensoord hij Aardenburg, deels onder do Zeeuwsche gem. St.-Kruis, deels onder de Belg. gem. St.-Margaretha (Oost-Vlaanderen). 2. (Ctroot- en Klein), polders in do Zeeuwsche gom. St.-Kruis. KooillhoKch, h. in do Zeeuwsche gom. St.-Kruis. BooiiiKuorp, buurt in do Geld. gem. Gorsel. Boomdijk, 1. goh. in de N.-Brab. gem. Steenbergen. 2. buurt in do ! N.-Holl. gem. Klaaswaal. Boomeii, 1. geh. in do N.-Brab. gem. Lierop. 2. l)o), geh. in do N.-Holl. gein. Oude-Xiedorp. II.* b. \| in de Geld. gem. Putton. Boomken (\'t), geh. in de N.-Br. gem. Rijsbergen. Boomkreok, vischrijko kreek in [ de Zeeuwsche gem. St.-Kruis. *Roompolder <(ioote-* en Kloiiic ). polders in de Zeeuwsche \' gom. St.-Kruis. BooiiiMhook, huurtsch. dor gem. Ambt-Almcloo. Zij telde mot Reiger- gerhofte, in 1840 324, in 1860 452, in 1800 4GG inw. Boomvlict, water, do grens uit- makende tusschen de Z.-Holl. gem Som- melsdijk on Melissant. lioondijk, of Bonendijk, be- dijking op Walcheren. Zij is ten jare 1372 verkregen en in 1390 verbeterd. J Daardoor werd de West-Wetering met ; de Zuid-Wetering verbonden. ItooiioiihiiiM, buurt in do Geld. gem. "Winterswijk. Booiicpoldcr, of Coi^,iielis- JaiiNx.-Itoonopoldor, polder in de Zeeuwsche gemeenten Hoedekenskcrko en \'s-Gravonpolder, dio in 1022 ovor- stroomdo, sedert meermalen werd hor- wonnen on weder verloren, en het laatst ten jare 1825 weder is bedijkt. Vroeger van veel grooter uitgestrektheid, heeft hij in zijn tegenwoordigon omvang 18 heet. oppervlakte. Boonepolder, polders in do \\ Zeeuwsche gem. Serooskerke (AValche- ren), \'s-Gravenpolder en Hoedekens- kerke (Zuid Heveland). Boon<\'l*Nl\'liailM, geh. in de Gron. gem. Xieuweschans. BoonerMliiiw, sluis in de Z.-Holl. gem. Maasland, dienende om het ovor- tolligc water van Delfland in do Maas te ontlasten.
		104 Bonjeterp. Friesche d. Idscgahuizcn (Wonseradeel). Boiljett\'l\'p. 1>. In het Friesche d. Allinguwier (Wonseradeel). Boiikcmateil. 1). in do Overys. gom. Denekamp. BostkeilliaVC, voorin, hav. in do Ovorijselsche gom. Aml>t-Vollonl)ovo, in do 17de eeuw door de van Steenwijk\'» en in de 18do door de Gansneb\'s ge- naamd Tengnagel bezeten. Bounelieid, of Baneheld, geh. god. in Wittem, god. in Bochholz (Limb.)- Itoinioü, buurt in de Drentsche gom. Gieten, in 1811 niet 157, In 1840 met BOS, in 1870 met 434, in 1S00 mot 331 inw. BonnerveeU) buurt in de Drent- sche gein. Gieten, in 1811 met ICO, in 1840 mot 308, in 1800 met 434, in 1800 met 518 inw. Boiirepa. 1. zuidelijk deel der gom. Ylist, tusschen de Vlist en de prov. Utrecht. Het is tevens een polder van nagenoeg 300 heet. oppervlakte. Vroe- gur was het eene afzonderlijke heerlijk- heid, wier opbrengst, volgens do over- levering, door een enkel maal dat den eigenaar, de Graaf van (\'hntillon, gaf, werd verslonden. Van dit slechts door eene overlevering gestaafd feit zou de naam afkomstig zijn. SS. buurt in de Zeeuwsche gem. Koudekerke. Bons, geh. onder het Friesche d. Ysbrechtum (Wynibritseradeel). BonsiiKi, of BniiMiuii, geh. in de Oron. gein. Bierum, eigenlek een uithoek van het d. Holwiorde. Stoute, buurt in do Overijs. gom. Denekamp. Boiltcbok (l>e). geh. onder het Friesche d. Njjehorae (Schoterland). Bont(\'ko(>, geh. in de Z.-IIoll. gom. Pernis. Bontekr!<^klpolder, pold. in de Z.-Holl. gem. Lisse. Boiitehrock, buurt in de Over\\js. gem. Donekamp. Boiltf-O. <!>«\'). 1. buurt in de Geld. gein. Behield. Ji. buurt in de Geld. gein. l\'bbergen. Itoiitcpaal, t. wijk van hot Z.- Holl. (1. Alten, van \'s-Molennarsbrug tot aan de scheiding van Hazerswoude. SJ. dichtbebouwd grenspunt, met tolhek, der gemeente Hottcrdam en Delftshcven, aan den .Schielandschen dijk. li.* b. in de Z.-Holl. gem. Hof-van-Delft. BoittepOOl\'t, geh. in de Geld. gom. XÜkerk.

-ocr page 85-



		Boonervliet.		Borger. 105


		Boonervliet, wetering van Zou- toveon nnnr de Boonorsluis. Boonhil, geh. in do N.-Brab. gem. Steenbergen. Boon rak, p. in de Z.-Holl. gem. Leiden. Boord (Bet), moerassige strook van 200 heet. in do N.-Brab. gemeente Gassol. Boorn, riv. in Friesland. Zij ont- springt tusacken Bakkoveon en Wilp, stroomt inot zeer kronkelenden loop, onder don naam van Koningsdiep, langs de zuidelijke helling van den landrug, waarop Beetsterzwaag en Bects zijn bo- bouvvd, erlangt dan eon wijd en diep bed, waardoor zo voor het benedenpand voor grooto binnenschepen bevaarbaar is, on stroomt eindelijk langs Oldeboorn, Nes on Akkrum, nnar de Oude-Sckouw, waar zij door de Niéuwe-Wetering af- vloeit in het Sneokormeer. Boorilberglim, d. in de Frioscho gem. Smallingerlnnd, in 1840 met 060, in 1800 met 845, in 1870 mot 004, in 1890 mot 1074 inw. Onder dit dorp bo- booren de buurten de "Wilgen, Goïngn- huizen on Smalle-Ee, wier bevolking onder bovenstaande opgaven is begre- pen. Zonder deze buurten had Boorn- bergum in 1890 618 inw. Landbouw, veeteelt en veenderij zijn er de hoofd- bronnon van bestaan. Er is oeno llerv. kerk, die in do plaats staat van een bodohuis, dat in 1733 door het omvallen van den hoogon stompon toren werd vernield. Boornz vraag, buurt met dorps- rechten in de Frioscho gom. Doniawor- Btal, in 1840 mot 68, in 1860 mot 75, in 1870 mot 102, in 1890 mot 96 inw. Vroeger was bet eon d., doch de kerk is reods voor meer dan eene eeuw, wol- licht reeds in den Bourgondiscken tijd, gesloopt. Boort, geh. in do N.-Brab. gem. Nunen c. a. Bootjesveer, goh. in do N.-Brab. gem. Dirksland. Bootland, goh. in het Fr. dorp Pingjum (Wonseradoel). BootNlllll, b. in het Fr. dorp Hart- werd ("Wonseradcel). Borg (Be), buurt in do Limb. gem. Potsterholt, in 1840 met 80, in 1860 met 99, in 1890 118 inw. Borg (Ter), 1. geh. in do Gron. Som. Ylaohtwedde. Borg-Beuningen, hav. in de
		Overijselscho gom. Losser, in do 17de eeuw door do van Twikkel\'s, en in de 18de door de Sloot\'s en van Kechtoron\'s bezeten. Borge, b. onder Bcltrum in de Gold. gom. Eibergon, Borgele, of Borgeloo, buurtsch. in do Overijselscho gom. Diepenveen, in 1840 met 156. in 1860 met 338, in 1890 met 385 inw. Hot bevat de haveznto Borgel, dio in de 16e oouw aan do van Brienen\'s, in do 17o eeuw aan de van Haersolte\'s en in de 18e eeuw aan de van Yoorst\'s toebehoorde. Deze word in do vorige eeuw voor drie vierden afgc- brokken, zoodat bet huis niet veel moor beteekent. Borger, gom in Drente, tussebon Gasselte, Rolde, "Westorbork, Zweeloo, Slcen en Odoorn, (Drente),Onstwedde en "Wildervnnk (Groningen). Op oene oper- vlakto van 13,035 heet., telde in 1811 1177, in 1822 1262, in 1840 2541, in 1870 5200, in 1890 6279 inw., voor laatst- genoemd jaar onderscheiden in 4930 Ned.-Herv., 67 Ev Luth , 23 Herst.Luth., 33 Doopsgez., 819Chr.-Gor.,4 Nod "Gerof., 177 R.,Kath., 37 Israëlieten en 89 onge- noomden. De grond bestaat ongeveer ter belfte uit diluvisch zand, ter helfto uit ongerept of afgegraven boog veen en langs de stroompjes bet Oude-Diep, het Voorste-Diep en liet Achterste-Diep uit laag veen. Eon groot deel der gem. bo- staat uit heide. De gein. Borger onder- scheidt zich door een groot aantal hun- nobeddon Zo zijner namelijk 11 in getal, waarvan 3 van tien tot vijftig minuten afstand van hot dorp Borger en 8 in do omstreken van de buurt Drouwen liggen. Hot hunebed, 10 min. ten noordoosten vnn Borger, is het grootste in de Neder- landen. Het heeft nagenoeg 21 31 lengte. Naar hot westen beslaat de binnenruimte 2.5 M, dio naar het oosten tot 1.5 M vermindert. De zijstecnen, 45 in getal en van eene geweldige grootte, staan 1 meter van elkander, ofschoon hier en daar door kleinere keien nnneengescha- keld. Op oen moter boven den grond worden zij door 9 ontzaglijk groote stee- non gedekt, een cijfer dat blijkbaar een- maal grooter was. Do grootste der dek- steenon schat men op eene zwaarte van 20,000 kilo\'s. Eene voorpoort of portaal van steenon verheft zich aan do zuid- oostzijde. In 1685 dood de Frioscho juf- fer Titia Brongersma dit bed openen. Zy vond er eenige urnen of kruiken,

-ocr page 86-



		Borkeloo. gebouwd op een 3 M. hoogc wierde en heeft eene Herv. kerk. Borkel, 1. d. in de N.-Brab. gom. Borkel-cn-Sohaft, in 1890 met slechts. 31 inw in de kom; buiten de kom rijn er 202. Het ligt te midden van een zeer schraal oord, terwijl de akkers eene zoo geringe uitgestrektheid bezitten,, dat men uit een der huizen, hetzelfde welk, een bal werpende, daarmede ge- makkelijk do ongerepte heide kan be- reiken. *Si. <«ll Schaft), gom. in N.-Brab., die, tussehen Bergeik, Wester- hoven, Dommelen en Valkenswaard (N.-Brab.), Achel en Neer-Pelt (België) gedegen, eene oppervlakte beslaat van 2473 heet., bijna geheel zandgrond, mot cenige verstrooide moeren en beekklci langs den Dommel. In 1822 had deze gein. 445, in 1840 511, in 1870 585, in 1890 543 inw. De gem. bevat de beide d. Borkel en Schaft, benevens de geb. Klein-Borkel, Hoek, Heuvel, Hoef-en- Brug, Peutersond, Heiorsend en Klem- Schaft. De ingezetenen, allen B.-Kath., hadden vroeger in elk der beide d.oeno kerk, doch in 1843 zijn deze vervangen door een nieuw bedehuis, halverwege beide dorpen opgericht. 3. geb. in de Overijs. gem. Holton. Borkel<l of de Borkelt, bnnrt- sehap in de Overijselsche gem. Holton, in 1840 met 193, in 1800 met 210 inw. Borkes, buurt in do Geld. gem. Gendringen. Borkeloo, 1.** hcerl. in Geld. be- vattende de gem. Borkeloo, Eibergen en Neede. Do eerste Heer dien men vermeld vindt, was Hendrik van Borcke- loo, die in 1140 leefde. Henrica van Borkeloo, liet deze heerlijkheid na aan haro zonen Godart en Hoimerich van Borkeloo van Doodingweerde, welke haar in 1397 ann Gijsbrecht van Bronkhorst verkochten. Gijsbert liet do heerl. na aan een neef, die haar in 1406 in het geheim aan den Bisschop van Munster opdroeg, ofschoon hot oppergebied en de leenplichtigheid sinds onheugelijke tijden aan den Hertog van Gelder had- den toebohoord. Uit dien hoofde wilde Bisschop Ernst van Munster, uit den Huizo Beieren, bij den dood van Graaf Jodocus van Bronkhorst, in 1553, deze heerlijkheid tot zich nemen. Doch de Goldorscho Staten gaven haar als een Zutphensch leen aan Graaf George van Limburg-Stirum, wiens gude de naaste bloedverwant was van den overleden
		106 Borger-Compagnic. waarvan zij nochtans niets dan eenige scherven kon inzamelen. In onzen tijd is om dezen grootselien steenhoop plant- soen aangolegd. De gom. bevat de d. Borger en Nieuw Duinen, de buurten DrOuwen, Drouwenerveen, Duinen, Iiui- nervcen, Dronwenermond, Ees, Westdorp, Brongcr of Bronucger en Elderslianr of Ellertshaar. Het d. Borger, in 1850 met 519, in 18(>0 met 655, in 1890 met 720 inw., heeft een ecnigszins steedseh aanzien en hevat 2 kerken, die der Her- vormden en der (\'lir.-Gercfornieerden. De eerste is een gebouw van den jare 1820, hetwelk de oude parochiekerk heeft vervangen. Vrooger lag in de nabuur- schap de havezate Westrup. Borger-Compagnie, b. ged. in Muntendnm, ged. in Sappemeer, Veen- dam AYildervnnk (Oroningen). Borgei\'-C\'ouipag-iiicstcrweg;, is een station van den spoorw. Gronin- genNiéuwe-Schans, gelegen tussehen Hoogeznnd en Zuidbroek. Boigli (Tor). 1. Zie Terborg. Sj. voorin, kasteel aan de oostzijde van het N.-Brab. vlek Oosterwjjk. 3. voorin, havezate bij het Drentsehe dorp Eeldo. In 175!) bestond zij reeds niet meer. Boi\'g\'haill, I). in de Oron. gcm. Noorddijk. Borgliarcil. gcm. in Limb., tus- gchen Itteren, floersen en Oud-Vroen- hoven (Limb.) en I.unakcn (België). Zij heeft eene oppervlakte van 381 heet., grootendeels rivierklei, deels Limhurg- sche klei. De Mans vormt de woster grenzen, terwijl de Cnnjolbeek en de Oude-Cunjel haar doorsnijden, In 1822 had deze gem. 328, in 1840 4117, in 1870 599, in 1890 045 inw. In laatstgenoemd jaar waren zij allen R.-Kath. De land* bouw is het hoofdbedrijf der ingezete- nen. Het d. Burgharon lijft aan de Maas. Behalve door do Kath. St.-Maar- tonskork is het versierd door een oud kasteel, het stamhuis van het Frlosohe geslacht der van Ilaron\'s, waarop in 1748 de Graaf van Löwcnthal bij het beleg van Maastricht zijn hoofdkwartier vestigde. Ogier Sire van Haren, de oudst- bekende eigenaar der heerlijkheid, wordt in het jaar 1248 vermeld. BorgMinan, b. in de Geld. gem. Neede. Borgeneer, d. in de Gron. gem. Termunten, in 1840 met 100, in 1800 mot 127, in 1890 met 130 inw. Het is

-ocr page 87-



		Rorkeloo.
		Borne.
		107.



		eigenaar. Ofschoon het kamergericht te Spier» het geschil daarover ontstaan, in 1015 ten gunste der Geldenene Sta- ton besliste, vernieuwde Bisschop Bern* hard, uit den Huize van Galen, de Muü- stersche aanspraken in de tweede helft der 17o eeuw en poogde in 1005 en 1072 de heerlijkheid door wapengeweld te bemachtigen. Hij slaagde er in, deze strook tijdelijk te bezetten maur hij den vrede van Kleef, in 1674, moest hij van zijn eiscli afzien. In 1720 kwam Borkeloo door koop aan den Graaf van Flodorf-Wartenslehen, vervolgens aan den Poolschen 1\'rins Adam Ozartorinski en eindelijk in 1777 aan Prins "Willem V van Oranje-Xassau. SS. voorin, hoofd* schoutambt of distrikt, dat onder het bewind van Koning Willem I opgericht, do schoutambt of gemeenten Borkeloo, Eibergen, Lichtovoorde en Neode om- vatte. 3. gom. in Geld., ingesloten door Laren, Kuurloo, Eihergen en Neede (Geld.), en Dicpenhcim en Markeloo (Overijsel). Zij is 5408 hert. groot on l>evat, behalve het stadje Borkeloo, de d. Geesteren, Gelselaar en Hnarloo, be- nevens do buurtschappen Lemperhoek, Nederbiel, Kespelhoek. Kulsdom, Over- hiel, Rietelaar en Ileuren. De grond be- staat meest uit diluviseh zand, doch aan de rivier de Berkel en hare zijtakken, de Slinge, de Blankcnborgsohe heek en de Bolkslieek, benevens aan de Schip- heck die do noorder grenzen nadert, liggen kleigronden. In 1822 had de gom. 3121, in 1840 4081, in 1870 4209, in 1890 waren 4070 inw. Bij de volkstel- ling van 1890 waren de ingezetenen onderscheiden in 3554 Nod.llerv., 3 Rem., 135 Chr.-Geref. 4 üoopsgez., 1 Horst. Luth., 254 K.-Kath. en 100 Isrnë- lieten. Do landbouw en veeteelt is hun hoofdbedrijf. Onder het Fransch bestuur, onder Koning Willem I en Willem II was op het Hof eene belangrijke stoe- tery. Het stadje Borkeloo, in een bocht van de Berkel gebouwd, had in 1840 1207, in 1300 1218, in 1890 1309 inw. Het werd in 1348 op last van Jan van Arkel, Bisschop van Utrecht, plat- gebrnnd, als zoenoffer voor het leed dat Heer Gijshreeht van Bronkhorst der stad Goor had toegebracht. Vroeger was het Hof het voornaamste gebouw. Van de drio kerken behoort een den Horv., een den R.-Kath. en eenden Israëlieten. Te Borkeloo is oen station van don spoorw. OldenzaalRuurloo en een hnlte
		(eindpunt) van de stoomtram Deventer Rorkeloo. Borlaiisclu\'-I\'older, polder iu de X.-Holl. gem. Weesperkerspel. Bon-u. gem. in Limh., ingesloten door Roosteren, Susteren, Nieuwstad, Limbricht, Sittard, l\'rmond, Obbioht c. a.. on Grevenhicht, en 1544 heet. groot. Do grond bestaat bijna geheel uit Lim- burgsche klei, terwijl langs de >Iolen- beek, die op de oostergrenzen vliet, ook rivierklei wordt aangetroffen. Op de I westorgi\'Ciizen zijn overblijfselen van een \| oud stroombed, de Oude-.Maas genoemd. De gem. lievat de d. Born, Buchten en Holtum, de geli, Hoogenborg, Kratei en Kloin-Holtuin, benevens de zuiderhelft der buurt lllikhoven. In 1822 had deze gein. 1250, in 1840 1453, in 1870 1540, in 1890 1004 inw., zijnde deze bevolking in laatstgenoemd janr onderscheidon in 1054 R.-Kath. en 10 Herv. De landbouw is hun hoofdbedrijf. Het d. Born, in 1840 met 590, in 1800 met 058, in 1890\' met 705 inw. en met eene R.-Kath. kerk, is zeer oud. Op een kasteel bij het na- burige Grasbroek (in de gem. Limbricht) zetelde in de Ode eeuw Koning Zwenti bold. Do eerste Heer van Born was I (iozewijn I, die in 1150 wordt genoemd. Do Bornsche Hecren waren leenplichtig aan de Graven van Loon en Gelder en vazallen der Hoeren van Valkenburg.. Arnold van Stem, Heer van Born, droeg deze heerlijkheid iu 1320 aan Jan van Valkenburg, Heer van Sittard, op, wiens, erfgenamen haar behielden tot in 1398, als wanneer Born met Sittard aan de Hertogen van Gulik overging. De latere Hecren van Born waren vazalen der- Gulikscho Hertogen. Het tegenwoordige kasteel is oen gebouw der 17de eouw. Daarop wordt een meubel bewaard, dat door do landlieden dezor streek den stoel van Koning Banderbout" wordt genoemd, ofschoon het blijkbaar een aanrecht" (kredenz-) tafel is, welko uit de 15de eeuw dagteekent. Het d. Born bezat in do 14de eeuw stedelijke rechten. Koi\'lie, 1. gom. in Overijsel, tus- schen Ambt-Alineloo, Tubbergen, Weer- seloo, Hengeloo, Ambt-Delden en Wier- den. De grond eene uitgestrektheid van 3997 heet. bestaat grootendoels uit diluviseh zand, terwijl een klein deel door beekklei is gevormd, t. w. langs do Rogge, do Almeloosehe-Aa en de Loo.. In 1822 had deze gem. 2610, in 1340 3325, in 1870 3567, in 1890 4459 inw.,.

-ocr page 88-



		Borsele. Borrenbrood, polder in de gem. Zonnemaire, afd. Bommenedo, 35 heet. groot. Borrendamnie, voorm. d. in Zec- land, nal)ij en ten zuiden van Zicrikzee. Het had een kasteel, dat niet het dorp hij het beleg on de verdediging van Zie- rikzee in 1304 afbrandde. Door de over- stroomingen van 1477 en 1530 leed Bor- j rendamme veel, door de overstrooming van Januari 1613 werd het geheel ver- woest. Borsele. 1. voorm. eiland in Zee- land, dat reeds in de 7de eeuw vermeld, tot de 13de eeuw uit de heide eilanden "West-Borselo bestond, die door de Yve van elkander werden gescheiden. Het werd toen in het noorden bespoeld door de Loo Yve, ten noordoosten door de Dierik, in het zuiden door do "\\Vijling- Ee, en in het westen door Sloe en de Zwake. Het bevatte toen de d. Koudorp, Ellewoudsdijk, Everingen, St.-Katrijn, Monster, Oostkerke, "Wcstkcrk, te Wijk on Wolfaartedorp, "West Borsele maakte de beroemde heerlijkheid Borsele uit. In 1530 en 1532 is dit eiland zoo zeer door overstroomingen geteisterd dat hot jaren lang onder water bedolven bleef. Een deel daarvan werd in 1616 herdijkt en door verlandingen en indijkingen in 1680 aan Zuid-Beveland gehecht. Yan de toen nog bedolven gronden zijn sedert velen weder door indijking hernieuwd, het laatst de Van-Citterspolder. \'£. ring der Zeeuwsche klasse Goos van de Herv. kerk. bevattende de gem. Borsele, Baar- land Ellewoudsdijk, \'s Gravenpolder, VHeerenhoek-cn-Xiouwedorp, IIeinkens- zand, Hoodokenskerke, Xisse, Oudelande, Ovezandeen-Driewegen. 3. gem. op I het eil. Zuid-Beveland in Zeeland, die in I het zuiden door de Hont of \'\\Voster- j Schelde wordt bespoeld, en overigens ^! omringd is door \'s-Heer-Areydskerke, \| \'s Heerenhoek, Oveznnde en Driewegen. Zij is door overstroomingen en bedijkin- gen vele malen van gedaante veranderd en bestaat nu uit het grootste deel van den Nieuw-Borsepolder, den geheclen Oud Borselc-of-Hollepolder, beiden in 1616 bedijkt; het zuidoostcrdeel vnn den in 1612 bedijkten Nieuwcii-AVest-Graayert- polder; het zuiderdeel van den in 1531 bedijkten St.-Anthonie-polder; de groot- ste helft vnn den in 1573 bedijkten Koningspolder; on don oosthoek van den in 1861 gewonnen Van-Citterspolder. Al dezo gedeelten zjjn te samen ruim
		108 Jtornegoor. voor laatstgenoemd .jnnr onderscheiden in 2968 R.-Kath., 1211 IIerv., 05 Doops- gezinden. 21 Chr.-Geref., 41 Xed.-Gercf., 4 Ev.-Luth., 2 Herst.-Luth., 127 Isr. en 25 ongenoemden. De landbouw is liet hoofdhedrijf der ingezetenen, wnnrnevens het fabriekwezen middelen tot onder- hond levert, t. w. katoenspinnerij, ver- werij en weverij (van enlieot, bombazijn, damast, marseille en linnen), ijzergieterü, bierbrouwerij, enz. Do gem. bevat het d. Borne en de kerkbuurten Senderen, Hertme en Bornerbroek. Het dorp Borne in 1840 met 1219, in 18G0 met 1193, in 1800 met 1300 inw., ig eene aanzienlijke plaats, die sedert Oct. 1865 nan het spoorwegnet is verbonden. Er zijn kerken voor de Herv., Doopsgez., K.-Kath. en Isr. gem. De predikstoel in de Herv. kerk is een overoud kunststuk, uit zandsteen gewrocht. Te Borne is een station van den spoorweg Alme- looHengeloo. SJ. buurtschap in do N.-Brab. gem. Schijndel, in 1860 met 27!), in 1890 met 204 inw. Boi\'iiojjnor.b.indc Geld.geni.Xeede. lioi\'iM\'rlii\'ock, d. met een K.-Kath. kerk in de Overijselscho gom. Borne, tellende in 1840 570, in 1860 641, in 1890 688 inw. Koi\'iiismo of Itci\'iiis .«\'. oen der Z.-Holl. stroomen Dit water scheidde in de Middeleeuwen Voorne en I\'utten en beznt toon een aanzienlijke breedte. Door verlanding en indijking is de Bornisse zoo versmald en voor de scheepvaart onbruikbaar geworden, dat de (ieer- vlietsche tol (in de Middeleeuwen een twistappel tusscuen Vlaanderen en Hol- land) in 1C00 deswegens naar Dordrecht verlegd moest worden. Van dien ver- smnlden en ingedijkten stroomnrm is het zuiderdeel geheel verloren gegaan, zoo- dat de Bornisse nu nog alleen van Zuid- land tot aan haren mond tusschen Geer- vliet en Heenvliet reikt. Bormverd. (of Benrw ir«lk d. in do Fricsche gem. "Westdongeradcol, in 1840 met 84, in 1860 mede met 84, in in 1870 met 110, in 1890 met 86 inw. Er is eene kleine Herv. kerk. Itoriiivt\'rriorliiiiy.fii. gch. dat met Betterwird, eene der afdeelingen van de Kriesche gem. "Westdongcrndeel, uitmaakt. Borawerdenneer, riotpoel by het Frieschc d. Bornwerd. Ito ril zijl. brug 5 min. vnn het Fr. d. Kornjum (Loeuwarderadeel).

-ocr page 89-



		Boschhoek. 109
		Borst.


		1600 heet. groot. Do gem. tolde in 1822 «46, in 1840 819, in 1868 876, in 1870 995, in 1890 1047 inw., voor laatstge- noemd jaar onderscheiden in 617 Herv., 1 E-v.-Luth., 36 Chr. Geref., 218 B.Kath., on 34 ongenoemdon. Do grond bestaat uit vruchtbare zeeklei, die ruime oog- sten van granen en andere veldvruchteu, vooral tarwe, boonen, erwten, aardappe- lon en koolzaad, oplevert. Behalve het d. Borsele bovat zij niet clan verstrooide hofsteden en woningen. Het d. Bor- sele, of Monster, is oone aanzienlijke, ruim gebouwde plaats, met cone Herv. kerk. In 1890 had het in de kom 612 inw. Een vliedberg, ten noordoosten van het d., draagt den naam van Berg-vau- Troyo, waarschijnlijk naar het slot Troye, waarop vóór de overstroomingen die het oude Borselo vernielden, do hoofdstnm der Borsselo\'s zetelde. De Heoren van Borssole rekenden zich ge- sproten uit den stam der Schwabische (Zwaabsehe) Hertogen. De heerlijkh. zelve is door hen en door de geslachten van Beaumont, Lalaing, Pallandt, Ren- nenberg en Borssole van den llooge bc- zoten. Den 19 December 1813 landden 120 Franscho militairen bij Borsele, dio er eene door hen verlaten batterij ver- nielden. Andermaal doden de Fransehen er eene landing in het begin van Januari 1814, doch zij werden door eenige En- gelsehe kanonniers onder Maefarlano en Hollandsche vrijwilligers Oiidor Domiui- cus vandaar verdreven. Itmsl (\'><\') geb.. onder het Frio- sche d. Oostermeer (Tietjerksterdeel). Boi\'stlappeveer, veer over de Douge in de X.-B. gem. Oosterhout. Hot ontleent zijn naam aan de verval- len schuns Borstlappe. Borteidonk, buurtsch. in de X.- Brab. gem. Kozendaal c. a., in 1840 mot 215, in 1860 met 244, in 1890 met 206 inw. Kortland of Bootltuul, gch. onder het Friesche d. Pingjum (AVon- seradeol). Bos (Ciroote), goh. indoX.-Holl. £cm. Broek.op-Langendyk. Bosoll, 1. plaat in do Noordzee, noordwaarts van het Groningerwad, ten westen van Kottumoroog. Vroeger een eiland, dat aan de abdy te Kottum toe- behoorde, bracht het bij de secularisatio van dit klooster, in 1594, met ecnigo andere platen 700 gulden op. Het was toen echter niet bewoond moer, zooals		nog in 1555 het geval was, toen er eenigo visschers hutten bezaten. Xiet alleen bij laag water ligt hot boven, maar zelfs bij gewone hooge vlooden. \'£. buurt in de X.-Brab. gem. Budel, ! in 1840 met 159, in 1860 met 154, in : 1890 mot 133 inw. 3. huurt in de Limb. gom. Maasbroc, in 1840 met 85, J in 1860 met 152, in 1890 met 124 inw. -4. goh. in de X.-Brab. gem. Oosterhout. 5. gen. in do X.-Brab. gem. Euikgestel. tt. (l>e), goh. in I de X.-Brab. gem. Maashees. 7¹. (!>«\'). ; geh. in do Z.-Holl. gem. Nieuwkoop, ouder Achttienhoven. S. {De), goh. j ouder het Friesche d. Langedjjke (Oost- j stellingwerf). 9. (Bet), geh. onder i het Friesche d. Kollumerzwnag (gem. Kollumerland e. a.). ÏO. geh. in de Gron. gom. Xoordbroek, 11. geh. i in do Gron. gein. Uskwerd. 1JJ. <<j}roote-), geh. in de X.-Holl. gom. Haarlem. 13. b. in do Overijs. gem. [ Volleuhove. 1-1. p. in de Z.-IIoll. gom. Xieuwkoop. 15. geh. in de ; Overys. gem. Diepenheim. 10. I A.in \| den), b. in do Oeld. gem. Aalten. Boschakkei\', b. in de Liinb. gem. \', Kossel. Bosvbbeek, p. in de X.-lIoll. gem. : Heemstedo. Boschbroek of het Bossclie- broek, pold. in de X. Brab. gemeon- \' ten \'s-Hertogenbosch, Rosmalen, St.-Mi- ehielsgestel, den Dongen en Vucht, 837 heet. groot. Boseheind, b. by do N.-Brab. \| gom. \'s-llertogenbosch. Boscli-eu-ïlove, b. onder Blauw. kupel in de Utr. gom. Maartensdijk. BosMclteuhuixeii, buurt in do Limb. gem. Simpelveld, in 1840 met j 118, in 1860 met 130, in 1890 met 89 inwoners. Bosch-en-Yareiiliout, wfjk der X.-Brab, gem. St.-Oedenrode, bevattende do buurten Bosch on Vurenhout, te za- men met 726 inw. in 1840, met 830 in 1860 en met 947 in 1890. Boschgoed, b. in do Geld. gom. Apeldoorn. BoNchg\'i\'ubbeu, geh. in de Limb. gom. Sehinuen. Boselibeill\'iie, buurtschap in de Gold. gem. Laren, aan do Berkel, in j 1840 met 173, in 1800 met 199, in 1890 met 194 inw. Boscltlioek. geh. onder Oeno, ia do Geld. gem. Epo.

-ocr page 90-

-ocr page 91-



		Ito* los.
		ltots\|»ol«l(T. Hl


		Lot aankweekeii van geboomte en andere voortbrenselen uit hot plnntenrijk ge- schikt, üoodat do I>oom-, bloem* en vruchtkweokcrijen van Boskoop eene Europeesche vermaardheid bezitten. Voorts zijn er weiden, kleine scheeps* tiininerwci\'von en eenige andere kleine inrichtingen van volksvlijt. Do gem. bo- staat in hare tegenwoordige uitgestrokt- heid eerst sedert 1 Januari 18 tt>, toen de gein. Zuidwijk daarbij werd inge- lijt\'d. liet d. Boskoop, aan do Gouwe, ia oen aanzienlijke plaats, die zich tot in do aanpalende gom. Waddinxvoon uitstrekt. Er is on Ier Boskoop een fraai Herv. kerk; de Rcinonstrantsche, in 1801 gebouwd, staat aan de voorkade, langs de Gouwe. Voorts zijn or kerken dor Chr.-Ger. en der K.-Katb. In do kom van het d. woonden ten jure 1890 1410 mensohen. Ue drukke scheepvaart langs de Gouwe en de boouikweekerijen maken dit dorp zeer aangenaam. Waar- schijnlijk heeft ten tijde van Graaf "Wil- lem I te Boskoop de sterkte ten llussche gelegen, die togen de Uireehtsehen was opgeworpen. De Heer van Amstel bezat in 1284 te Boskoop goederen, die hij, op verzoek der Abdis, aan het convent te llijnsburg verkocht. ItnsloM. b. in de Geld. gom. Gorgel. KoMiiian. t. b. iu de N.-Brab.gera. Deurne. J}. buurt in de Geld. gein. Uendriugcn. B<>M\|H»lder, voorin, pold. van 148 hoct. in de Z.-Holl. gein. Hillogersberg, thans een deel van den Prins-Alexandors- Polder. Bossclienbroek, b. onder Vnasen in de Geld. gom. Kope. Bossclu\'adijk, 1. buurt in de N.-Brab. gom. Oudenbosch. J$. in de Z.-Holl. gem. Rozenburg. BOMKt\'lieallooid, huurt in de N.-Brub. gem. lIoevcn-on-St.-Maartens- poltler, in 1840 met 20!), in 1800 mot (161, in 1800 met 5;!0 inw. KoHMolii-iihiiiKeii, huurt in de Limb. gemeente Simpelveld, in 1860 met 118, in 1800 met 8!) inw. BoscIieilieide, buurt in do Limb. gein. Bergen, onder "Wel, in 1810 niet 182, in 1890 met 148 inw. BoHMchcnwaai\'d <H>e),pold. van 52 heet. in de Utr. gem. Vreeswijk. *Bossche Polder,** pold. in do Z.- Holl. gemeente Oud-Beierland, God- schalkoord en Mijnshcorenland, 118 heet. groot.
		Bosschesloot. wetering in X.-Br., die van de vereoniging van de Oude- vaart en Leibeek naar do Diezo loopt. Bossolievelrï-eji-lïHai. pold. in de gem. \'s-Hertogenbosch, 407 bect.gr. BoMscbopoldt-r of lïo«-vlipol- ilt-r, pold. in de Z.-Holl. gemeenten Delftshaven on Schiedam, 34 heet. groot. Bosserstraat, buurt in de Limb. gem. Noderweort, in 1840 met 180, in 18(50 met 205, in 1890 met 252 inw. Bot(-blllf-lt.geb. onder bet ï\'rieschc d. Perword (Ferworderadoel). Boterbeek, beekje in Twente, dat in de Schipbeek valt. Boterdtep, vaart van de stad Gro- ningen, langs Znidwolde en Bedum naar Onderdendam. Botei\'dijk, buurt in de N.-Holl. gem. Uithoorn, in 1840 met 105, in 1800 met 118, in 1890 met 182 inw., zoo landlieden als visschers. Boterhoek, 1. buurt onder het Friesche d. Halluin (Ferwerderadeel). "ii.* b. iu de Zeeuwsclio gein. Eikerzoo. 3. b. in de Geld. gem. Heteren. 5Jot»!\'ln.!H-8«»ld«"r. pold. in de Z.-Holl. gemeenten "Warmond, Leider- dorp en Oegstgeost, 299 heet. groot. Boternessepolder, polder ia do N.-Holl. gem. Weesperkarspel. Btkt(-r]»old(-r, 1, p. in de N. Brab. gem. Raamsdonk. 2. p. in de Z.-Holl. gein. Hozcrswoude. Botcrsloat, pold. van 221 hoct. in do Z.-Holl. gem. Woordeloos. Botei\'ton, b, in de Geld. gom. Putten. Botei\'tvijk, deel van de N.-Brab. buurt Spoordonk (Oorschot). Boterzande of Wewelswaar- de, voormalig dijkdistrikt in Vlaandoren, bevattende do dorpen Koudekerk, Fron- dio en Pokenge, door de overstroomin- gen van 1877 en 15!J0 te gronde go- gaan. Do Koude* en Lovenpolders in de gem. Hoek zijn in 1572 van dit oord op de Hont herwonnen. Botlaiid of Itotlilaiid. heerl. in de Zecuwsche gem. Nieuwerkerk. Botloor, p. in do Geld. gem. Bor- koloo. Botshol, hoorl. in de Utr. gom. Vinkeveoi\'.-en-Waverveon. Zij behoorde reeds in de Middeleeuwen aan hot ka- pittel van JSt.-Mnria to Utrecht. Botshoofd of Boscbboofd, goh. in de Zoouwsche gein. Oud-Vosmeer. Botspolder <(»roote- en

-ocr page 92-



		Bovenhuizen. Borkeloo. 2. b. in de Geld. gem- Xeede. Bonwrenen, p. in de X.-HoU. gom. Blnrikum. Boven, of Itovou-Vt\'aspik, b. in do N.-Brab. gom. Waspik, in 1860 met 517, in 1890 mot 724 inw. Bovenboer, geh. in de Ovcrn>el- schc gem. Wannepervoen. Boveilbliren, 1. geh. bh\' het Fr. dorp Ivoudum (gom. Hemelumor-01do- faart-en-Xoordwolde). Sï. b. in de j Gron. gom. Winschoten, in 1800 met 1C3, in 1890 met 233 inw. Itovenbliurt, b. in do Geld. gem. ¹ Eede. Boven-de-Brng- van-Doe ve- l\'Oll, pold. van nagenoeg 1 heet. in de X.-Brab. gem. Drongelen. Boven-de-Boeveren»clie- Sllii. pold. van 2 heet. in de X.- Brab. gein. Oud-IIeusden. Bovendokerk,* pold. in do X.- Brab. gein. Waspik, groot 169 heet. Bovendekerk-over-de- YroutvkciiNvaart, pold. in de X.- Brab. gem. Waspik, groot 86 heet. *Boveii-den-BaKeiiooi\'tMthen-** Sadijk. pold. in de X.-Brab. gem. Drongelen c. a. en Kapelle. Boven-de-öiide-Waag;,* pold. \' van 1 beet. grootte in de X.-Brab. gem. , Drongelen. Itovendijks, b. in de Gron. gem. Lopperaum. Bovendonk, wijk van het X.-Brab. dorp Hoeven (gein. Hoeven c. a.). Bovendood, p. in do X..Brab. gem. Made. Boventlorp, is een halte by Wijhe j voor hot lokaal verkeer op den apoorw. ZwolleDeventer. Boven-Eextra, zuidcrdeol van ! hot Gron. dorp Eextra. Boveneind, 1. b. in de Gold. gem. Herwijnen. SJ. b. in do X.-Brab. gem. Veen. Boveneinde-van-Jaarsveld, oostel. deel van het Utrechtseho dorp Jaarsveld. Boveneinde-van-Ooien, oostel. deel van het X.-Brab. d. Ooien. Boven-Hardiiixveld, pold. van 309 heet. in Z.-Holl. gem. Hardinxveld. Bovenlieuvel, b. in do X.-Brab. gem. Eersel. Bovenhuizen, 1. goh. in de Gron. gem. Sloehteron S$. geh. in de Gron. gem. Uithuizen.
		112 Bottee. Iïloiiie-). polders in de X.-Brab. gem. Steenbergen. Bottee, voorm. stroom op Walche- ron, die van de Aruc naar de 1\'ekclinge liep. Bottel, geh. in do X.-Brab. gem. Deurae. *Bottoilteill, voorin. ridderhof- stad in de l\'tr. gein. Vleuten. BotteriJ (!>«\'). buurt in de Gron. gem. Termanten. Bottestede, buurt in de Geld. gem. Pannerden. ltottin<£. buurt in de Geld. gem. Brammen. Koiu\'liantei\'-Ainbacllt, am- bacbt van liet voorin. Graafschap Ylaan- deren, waarvan een ged. (dat waarin Filippino ligt) thans tot Zeeland behoort. Bont\'bailtei\'-Haveil. h. in de Zeeuwache gem. Filippino, in 1840 wet 152, in 18(i0 met 103 inw. Boiirieloodijk.* dijk in de Zccuw- sehe gem. Hontenisse, nan de noord- zijde van het d. Lemswaarde. Hij ont- leent zijn naam on oorsprong aan de Cisterciënser abdij van Boudeloo of Boo- deloo, die in den jaro 1200 in het Land- van-Waas werd gestieht en later bin- nen Gent verplaatst. Boildevtijnsdorn, vooi-m. d. bij Bergen-op-Zoom, in de 15de eeuw door een overstrooming vernield. Het lag ter plaatse waar thans do Glimespoldcr wordt gevonden. Boildcvt\'ijliskei\'ke, geh. in de Zeeuwache gem. Zoutelande, doch in de 13de eeuw een dorp. Boilkoel, buurt in do Limb. gem. Zwalmen, in 1840 met 322, in 1800 met 333, in 1890 met 388 inw. Bouvij>\'iie, 1. b. in de Zeeuwache gem. "Wolt\'aartsdijk. Si. kasteel in de N.-Brab. gem. Ginneken. Bouwbei\'g, geh. in do Limb. gem. Brunsum. Boilvvoi\'Olll (Hot), p. in do N,- Holl. gem. Schagen. Bouwers, b. in de Geld. gem. Winterswijk. Boiiwoi\'Mclia», geh. in de Gron. gein. Ten Boer. Bonwert (of Bonwaard), b. in de Geld. gem. Heteren. Boiiwing, 1. b. onder Knpol-Avc- zaat in de Geld. gom. Zooien. 2. (\\iemvc-), b. in do Geld. gemeente Beosd. Bouwman, 1. b. in de Gold. gem.

-ocr page 93-



		Boven-Msel. BovoiiIJsel. of l>ei»arte- ment-vaii-deii-Boveii-I.I«el, dept. van het eerste Fransche Keizerrijk en vnn het Soeverein Vorstendom der Vereenigde-Nederlanden. Het was in 1810 gevormd uit het (red. van het dept. Gelderland van het Kun. Holland, voor zoo ver dit ton noorden van de Vaal lag, doch met toevoeging van Herwijnen. "Vuren en Dalem. liet was verdeeld in de arr. Arnhem, Zutphen en Tiel, tot op het besl. van den Soev. Vorst van 20 Febr. 1814, toen het arr. Nijmegen en hot kant. Zalt-Bommel daarbij werden gevoegd. Do Fransche administratie noemde dit gewestDepartement-de-l\'Issel- Snpérieur. Bovenkarspel, 1. gom. in N.-* Holl., tusschen Enkhuizen, Andijk, Groo- tebroek, Venhuizen en de Zuiderzee. Zij heeft 859 heet. oppervlakte en oon uit zeeklei gevormden bodem In 1822 had zij 047, in 1840 902, in 1870 1303, in 1800 1092 inw. Bij de volkstelling van 1890 waren de ingezetenen gesplitst in 771 Herv., 83 Chr.-Geref., 4 Doopsgez., 2 Herst.-Luth., 864 R.-Kath., 6 Ned.- Geref. on 12 ongenoomden. Dehoofdbe- drijven der ingezetenen bestaan uit vee- teelt en landbouw, die ruime winsten afwerpen. Behalve het d. Bovenkarspel, bevat de gem. ook de buurt Broeker- haven of Beekkarspel. Het d. Boven- karspel, of Broekkarspel, het oostelijkste van de Streek, bevatte in 1840 789, in 1360 899, in 1890 1304 inw., en is naar Streeksch gebruik geheel in de lengte langs don straatweg van Hoorn naar Enkhuizen gebouwd, van do westor tot de ooster gemeente-grenzen in vorige eeuwen had het één, sedert 1017 heeft het 2 kerken: een Herv. en een R.-Kath. In 1703 werd hot door een brand ge- toisterd, die GO tot 70 huizen vernielde. Te Bovenkarspel is een station, tevens voor Grootebroek, van den Bpoorw. HoornEnkhuizen. SJ. polder van 794 heet. in do X.-H. gem. Bovenkar- spel. Kovenkerk, 1. wijk der N.-Holl. gem. Dioinon. 5J. klein d. in de X.- Holl. gein. Xieuworainstel, met eene R.- Kath. kerk, die hier in 1803 word go- sticht in de plaats van eene, die oin- streeks 1030 een groot half uur zuide- lijker aan den Bovenkerkorweg was go- bouwd. Toen dit dorpje nog slechts een geh. vormde, noomde men liet naar een handwijzer de Hand-van-Beiden.		Boven-Bijn. 113 Bovenkerkerpolder, ged. van de N.-Holl. gem. >üeuwer-Amstel, dat in het midden der 18de eeuw gonoeg- zaam geheel in een veenplas was her- schapen en in 1704 werd droog gemaakt. De polder is 1250 heet. groot. Bovenkerkache-Polder, i>- in de Z.-IIoll. gem. Stolwijk. Itovciiknijpe. dorp in de Friesche gom. Schoterland. liet strekt zich langs de Sohoterlands-Compagnoiisvaart uit en telde in 1840 571, in 1870 059, in 1890 030 inw. Bovenland-van-Heusden, oostelijk deel in het Land-van-llensden, bevattende alle gemeenten, die zich ton oosten der stad Housden tot aan do Dieze uitstrekken, te zamen 2735 heet. Bovi\'ll-llanx, gedeelte der rivier de Maas. De algcmeeue geographie noemt de Boven-Maas het gedeelte der rivier van haar oorsprong in de Vosges (Vogezen) tot aan den mond van de Joker bij .Maastricht, waar de Maas hot vlakke land bereikt. By den >\'ederland- schen Waterstaat noemt men Boven- Maas het gansche gedeelte van den stroom, dat in Limburg en N.-Brabant tot aan de groote bocht tusschen 31ook en Ho urnen reikt. Korenmolens, geh. indeZ.-Holl. gem. Berkel. Boven-polder-van-Biesland, pol. van 173 heet. in de Z.-IIoll. gom. Vrijenban. Bovenpolder-\'s Lanii-ran- Havenstein, pold. aan de Maas, in de N.-Brab. gem. Velp, Reek, Schaaik en Herpon, 1775 heet. groot. Bovenpolder-van-Schieveen ofOude-Polder-van-Schieveen, pold in de Z.Holl. gem. üverschie, 556 heet. groot. Bovenpolder-van-Waffenin- geil, pold. in de Geld. gom. "\\Vagenin- gen, 100 heet. groot. ltovcn-Kijge, geh bij het Gron. dorp Garmerwoldo (gem. Ten Boor). Boven-Kijn, ged. van den Rijn. In goographischen zin is de Boven-Rijn hot gedeelte der rivier in het hoogo ge- bergte, de .Middel-Rijn, het godeelto van Bazel tot Bonn, den Ncdor-Rijn iiet ged. van den Rijn door de vlakten tot aan den mond. Bij den Ned. "Waterstaat noemt men Boven-Rijn hot ged. dor rivier van de Pruisische grens ten zuiden van Hoog-Eltcn tot aan het deo- lingspunt bij 1\'annerdon.


		8
		"Witkamp.

-ocr page 94-



		114 Ito \\<\'nl ui.		Boxmeer.


		RoyciinIiiis. geh. met sluis nan het Hollnndsche-Diep in do N.-lirab. gem. Willemstad. Boven-Slllilde, noordelijk ge- deelto der Drentscho gom. Sniilde, in 1840 mot 896, in 1800 met 1266, in 1890 met 1114 inw. *ltov«»ii«-Xieuw»iiliaj>:eii,/.uidel.** deel yan het Limb. d. Nieuwenhagen. KovoiiMpijk, pold. inde (leid. gein. Herwen. De Boven-Spijkscho dijk word, na eone doorbraak van den vroegere, in het jaar 1784 gelegd. ItoveiiMtal. Ii. in de Geld. gein. Ambt-Doetinchem. ItovciiMti\'-HiiiM. buurt in de N.-Br. gein. Boekol. Ito vouwt raat. buurt in de N.-Brab. gem. Hoeven e. a., in 1840 met 75, in 1800 met 104, in 181)0 met 87 inw. KovoiiMtrot\'k. 1. buurtgeh. in do Geld. gem. Oldebrook, in 18(10 met 188, in 18i»0 met 1!»1 inw. 2. buurt in de Gron. gem. Bellingwolde, in 181(0 met 83!) inw. \',ï. b. in de Dr. gein. Gio- ten. -4. b. in de Gron. gem. Noord- wijk. Boven-Veenpolder, of Jioven- IMihliM\'-vnii-Vmtrluirg* pold. in do Z.-Hnll. gein. Voorburg, 868 boet. groot. Bovtiu-Wa«\|»ik, b. indeN.-Brab. gem. Waspik. ltov«»-niv«»Bi««.\'lM^,~lolil«»r, S^e(\'- vau den polder Noordpias in Z.-Holl. liowick (of Jtowïjk), gen. in de Geld. gom. Laren. itoxl»«\'!\'f4\'n tof KokNbergeii), b. in du Overijs. gom. Gist. JioxIl<^ki<lo, buurt in de N.-Brnb. gem. Eersel, in 1840 met 88, in 1800 met 114, in 1890 met 97 inw. Boxmeer (of IJnUsiaiei r i. 1. vrije heerl. nan de Maas, naar de land- zyde door do heerl. Knik en de heerl. Geinert, naar de Maaszijde door het hert. Gelder bepaald. Zij bevatte behalve do tegenwoordige gein. Boxmeer, ook het dorp St.-Antonis met de daartoe behoo- rondo gehuchten, thans de noordwester helft dor gem. Gploo e. a. Tot in de 10de eeuw word Boxmeer alleen Aleer of .Meren gehoeten en behoorde toon tot de heerl. lvuik, uit welken hoofde Hoor Jan van Cuyk don 15 Gctober 1294 do novale tienden van .Meer, te gelijk mot die vau Knik, Beugen en Sambeek ter helfto aan do pastoors der kerspelen en ter helfto aan het St.-Cntharinagasthuis te Gravo schonk. Kort daarna kreeg
		het echter oen eigen Hoer, die uit don Huize van Buc of Bok gesproten, z^jn naam nan dien van Meer verbond, sedert welken tijd de heerl. on de hoofdplaats Itoksiuoer of Boxmeer zijn gehoeten. Een tijd lang was ook de helft van Sambeek, Beugen en Hnps daarmede verbonden. Johanna, dochter van Jan Bok, bracht deze heerlijkheid ten jure 1300 aan Pieter van Culoniborg, dic_rnadat hij tot zijne schade in den oorlog tusschen de Hertogen van Brabant en Gelder de zijde van den laatstgenoemde hnd gekozen, in 1305 verplicht werd, zijn gocil als een leen aan Hertog \\Ven- ceslaus van Brabant op te dragen. Uit den Huize van Culemborg ging de heerl. in of omstreeks 1473 nan dat van Vier- tein, eir uit dat van Viertein in 1479 aan dat van ESgmond over. Door dat huwelijk van Anna van Eginond met Willem van den Bergh kwam Boxmeer aan het Gelderschc geslacht Bergh. In 1538 kwam Boxmeer aan Kloris van Buren, in 1545 aan Oswald van den \', Bergh, in 1713 nan r\'rnneiscus Wilhelm : van Hohcnzollcrn-Sigmaringen. De Hee- ren van Boxmeer hielden sedert 1365 hun land van de Brabantsclie Hertogen ter leen en brachten hun ook die hulde . nadat Cuyk aan de Staten der Veree- nigdo Nederlanden was gekomen. A1- bort Graaf van den Bergh verhief zijn leen te Brussel den 27 Juni 1029, doch nadat in 1053 zijne heerlijkheid Bergh tot een graafschap was verheven, nam hij het züiie onderzaten ten hoogste euvel, dat afgevaardigden uit hun mid- don te Brussel verklaarden, dat Boxmeer onder Brabant behoorde. Ofschoon de soevereiniteit over Boxmeer sedert oen betwist punt bleef, betaalden de inge- zetenen geen schattingen of tienden dan aan hun Heer. Tijdens den Spaanscheu oorlog hadden zij beurtelings aan Spanje en de Staten contributiën moeten op- brengen. In 1794 door de Franschcn in bezit genomen, werd de heerl. den 18 Dec. 1797 bij Ernnkrijk ingelijfd enden 23 Januari 1798 bij het Depurtement- van-dcTtoer gevoegd. Door het trnctaat van 5 Januari 1800 kwam echter Box- meer bij de Bataafscho Republiek, ton gevolge waarvan het in 1805 bij het Departement Brabant werd ingelyfd. Ji, voorin, distr. van N. Brabant tijdens het bewind van Koning Willom I. Hot bevatte do streek langs de Maas van de Limb. grens tot en met de gem..

-ocr page 95-



		meren grafstede van Graaf Oswald van den Bergh; het Raadhuis; het Karate* lieter klooster, niet het gymnasium; het nonnenklooster Klzcndaal in den Bngij- nenhoek; het kasteel, aan een meer of ouden strooniarm; de bevallig gelegen Herv. kerk in de wijk het Zand. Voorts zijn er nog 2 H.-Kath. kapellen. Het kasteel, in do 16de eeuw eene vesting, die een aanval der Spanjaarden in 1580 afsloeg, werd in 1784 prachtig herbouwd, doch in het begin dezer eeuw voor meer dan twee derden gesloopt. In 1522 zijn vele ingezetenen van Boxmeer door de Spanjaarden opgelicht. In 163S werden zij in hunne huizen door Krouten uitge- plunderd, en in 1653 door rVansclic ben- den (IiOthnringcrs) zwaar gebrandschat. Van 1057 tot 1000 plaatsten de Staten der Vcrconigde-Nederlnnden er een snuve- garde, waardoor aan de veelvuldige kne- velarijen, den ingezetenen aangedaan, een einde kwam. De Boxmeersche Vaart is een jaarmarkt, die tegelijk niet een her- inneringsfeest der Kath. Kerk van Box- meer, kort na Pinksteren, wordt ge- houden. itoxtcl (of Bokütel), voorm. distr. van N.-Brabant ten tijde van Koning Willem I. bevattende de gem. Boxtel, Alom c. n., Berkel c. a., Borlikitm c. n., Kromvoort, Dinter, den Dungen, Kmpel e. o., Esch, (i elfen, Haren, lleesch, Heeswijk, Ilelvoort, Liemple, Lit, Lit- ooien, St.-Michelsgestel, Nistelrode, Nu- land, Oosterwijk, Osch,Rosmalen, Schijn- del, Udenhout, Vucht. 5J. vroeger een kant. van het N.-Brab. arr. \'s-Hertogen- bosch, tegenwoordig ingedeeld bij het kanton \'s-Hertogenbosch. \'.i. dek. van het bisd. \'s-Hertogenhosch, hevat- tende de par. Berkel, Beilikum, Boxtel, Kromvoort, Dinter, den Dungen, Ensehot Esch, Gemonde, Haren, Heeschwijk, Hel- voort Liempde, 8t.-.» ichelsgestel, Ooster- wijk, Sehnndel, Udenhout, Vucht en Wijbosch. ltoxtcl, 4:. gem. in N.-Brab., tus- schen Vucht, St.-Michelsgestel, St.-Oe- denrode, Liempde, Oorschot, Haren en Ilelvoort. Hare oppervlakte beslaat 5134 heet., genoegzaam allen diluvisch zand, terwjjl het overige, langs do boorden vnn den Dommel en de Aa, door beek- klei is gevormd. De landbouw is het hoofdbedrijf der ingezetenen, wier aantal in 1822 3212, in 1840 4222, in 4870 4800 en in 18!)0 6082 boliep, zijnde in laatstgenoemd jaar de bevolking onder-
		Ooien-en-Toeffelen (zonder do stad Gravo), on in het westen tot en niet Berchcm, Schaaik, Uden en Boekei, in het geheel 29 gom. 3. vroeger hoofd- kiesdistr. voor liet afvaardigen van lo- den naar de Tweede Kamer dor Staten- Gcncrnnl. Tegenwoordig mankt het deel uit van het hoofdkiesdistr. (irave. 4:. zesde kant. van het N.-Brab. urr. \'s-Hertogenbosch, bevattende do gem. Beers, liergen, Boxmeer, Kuik-eirSt.- Agntlia, Eschoron, Gtassel, Gennep, Linden, Milen St.Itubert, O ttersum, IIiii>h, Maashees-en-Overloon, Ooffelt, Oploo, Sambeok, Vierlingsbeok, Wanrooi. Koxmoei\', 5. gem. in N.-Brab., ingesloten door Heugen, Oploo e. n. en Sambeek in N.-Brab. en Bergen in Limb. Zij heeft eene oppervlakte van 1172 heet., die grootendeelH uit diluvisch zand, en alleen in het oosten, langs de Maas, uit een strook rivierklei bestaat. In het oosten en midden is de grond met vlijt ontgonnen on vormt een bevallig land- Bchap, niet veel geboomte. In het westen ligt veel moerassige heide, nevens uit- gestrekte bosehgrond, b.v. het Brest- bosch. Do voornaamste oogst is die van rogge on aardappelen, voorts garst, ha- ver, boekweit, tarwe, erwten, vlas, tabak, doch in geringo hoeveelheid. De ingeze- nen waren in 1822 1808, in 1840 2007, in 1870 208!), in 1800 2326 in getal. Zij putsen zich in laatstgenoemd jaar in 2317 K.Kath., 5!) Ned. Herv., 1 Kern., 1 Luth. en 48 Isr. Behalve liet dorp Boxmeer bevat de gem. de buurten Over- Biest en Holsteeg. Het d. Boxmeer is eene vvijduitgestrekte plaats, waarvan het middelste gedeelte een steedseh aan- zien heeft. Andere wijken bezitten een meer landelijk voorkomen, b. v. \'t Zand in het noordoosten, en de Bagijnenhoek in het zuid-westen; zij komen nochtans te dicht hij het middelpunt, om haar als afzonderlijke buurten te beschouwen. Er zijn kloosters der paters Karmelie- ton, der zusters Karmelietessen, en der Liefdezusters, benevens een gesticht van de Zusters van Liefde. Er is ook een kazerne der marechaussee. Behalve vele renteniers en landbouwers, wonen te Boxmeer ook onderscheidene indus- trieëlen, zoo als bierbrouwers, fabriknn- ten van korksieradeu en anderen. Te Boxmeer is een station van den spoor- wog NijmegenVenloo. Do voornaamste gebouwen van Boxmeer zyn de schoono St.-Petrus-en-Pauluskerk, met do mar-

-ocr page 96-



		116
		ICoxiiin.
		JB raakhoek.



		scheiden in 5725 K.-Knth., 336 >ed.- Horv., 6 Chr.-Geref. 1 Doopsgez., 2 Ev.- Luth. en 1 Kom. Behalve het vlek Box- tel bevat de gem. het zuidwestelijk deel van liet (1. Gemonde, de buurten, Breu- kelen, Leunishevel, Tongeren, Kleiner- Liempdo, Selissen, Roond, Luidd, H il, Onrooi, Munzel en Langenberg, benevens ilc geh. Molenwjjk, Heult on Boscheind. Boxtel was in de (irafelijke tijden een vrije baronie des Rijks tot Elizabeth van Heorheim, in 1439, toen het kei- zerlijk aanzien sterk was gedaald, hare heerlijkheid opdroeg aan l\'ilips den Goede, Hertog van Brabant. Door huwelijk kwam deze heerl. aan het Huis van Ranst, daarna aan dat van Hoorno, vervolgens aan dat van Salm. Het d. Bokste!, 2 uur ten zuiden van \'s-Hertogenbosch, thans hot middelpunt van het spoorwegver- keer in het oostelijk Noord-Brabant, is langs den Dommel gebouwd en bestaat uit vele aanzienlijke huizen, met een fraai marktplein in het midden. Hot had in 1860 1189 inw., onder welken vele bekwame wevers, die onder anderen uit- muntend damast weven. Do groote, schoons St.-I\'otruskerk heeft oen praeh- tig hoofdaltaar on een vrij hoogen toren, de llerv. kork sinds 1803 oen klein orgel. Het kasteel van Stapele of Box- tel is voor weinige jaren fraai vernieuwd. Er is een station van den spoorweg \'s-Bosch Boxtel, van don spoorweg BredaBoxtel en vanden spoorw. Box- tel-Goih. In 138S en in 1543 werd Boxtel door de lleldersohen geplunderd, in 1583 door Staatsolie krijgsbenden, in 1G03 door de Spanjaarden, in 1072 door de Fransohen. BoXlllil, d. in het zuid-oosten der Friesche gein. Meaaldumadeel. Het had in 1840 237, in 1860 312, in 1870 302, iu 1890 383 inw Bij de Horv. kork stond tot 1842 een stompe zeer scheeve klok- ketoren, wier spits den 0 Febr. van dat jaar instortte, doch sedert door een an- dere word vervangen. Er -is ook cene kerk der Chr.-Ger. Vroeger vond men er do adell. staten Scheltema en Oeds- ma, evenals twee uithoven der abdij Lidlum, onder don naam van Monnikhuls en ter Poorte bekend. Den 17 Januari 158(3 viel bier een veldslag voor tus- do krijgsbenden van Graaf Willem Lode- wjjk van .Nassau en de Spanjaarden van don Overste de Tussis. De Staatsche vaandrig Otto Clant weigerde de lijfgo- genade, die men hom bood, toen hg
		overmand werd, ïninr zich in zijn vaan- dol wikkelde, verdedigde hij zich, tot h\\j in hot eerekloed dat hij gekozen had, werd doorstoken. Bi>xiliM(-r--C»ol, vaart van het d. t Boxum naar de Snceker-trekvaart. Boxenhoi on, p. in d l\'tr. gem. Mijdrecht. Knxiiui. d. in de Friesche gom. Buarderadeel, in 1340 mot 553, in 1860 met 591 en iu 1870 met 629 inw., met inbegrip der ingezetenen van do goh. Indijk, Bongierd, Dijkshorne en Mnkkum benevens die van een deel van Kleiterp. Zonder die geh. had Bozuin in 1860 350 inw. Er is een Herv. kerk niet een stompen toren. Vroeger stond er de state Walta. Er is een station van den spoorweg Leen warden-S neek(-St averen.) lS»KiiiiiiM--Xieiitvlaii<l, het deel van het door do opslijking der Middel- zee gewonnen nieuwland, voor zoo ver dit onder Bozum ligt. Bozumer*Vaart, vaart in Fries- land, van Bozum naar de Sneekcr- vaart. Oudtijds maakte zij een deel uit van den waterweg van Franekor naar de Middolzee. ISraaiaal. bekende herberg en pleisterplaats l>ü het Gold. d. Vuren. Kraak <I>i-% I. geh. in de N.-H. gein. Ursem. 5S. (AartMWOJldVr), pold. ter grootte van 3 heet. in N.-H., gom. Hoogwoude. 3. voorin, meer of inbraak in de N.-Holl. gem. Medem- blik, in 1631 drooggemaakt, ongeveer 100 heet. groot. -i. pold. in de N~.- Holl. gein. Barsingerkorn. Hot is een in 1634 bedijkt meertje, 72"» heet. groot 5. b. in de N\'.-Brab. gem Alfen. O. b. in de Overijs. gem. Ambt-Deldon. V. geh. in de N.-Brab. gom. Soerendonk. 8. b. onder Beltrum in de Geld. gom. Eibergen. 9. b. in de Geld. gom. Barehem. ÏO. pold. in de N.-Holl. gem. Kolhorn. Braake ^Ter), voorm. hofstede der Tempelieren in het goh. ten Oever bij het N.-Brab. d. Riol. De ordo ontving dit landgoed in 1100 van Hendrik 11, Hoor van Breda. Na de uitroeiing der Tempelieren kwam ter Braake in 1311 aan de St.-Jansridders, en in den vrij- heidskamp tegen Spanje nan do domei- non van het Huis OranjeNassau. Braakliek, b. onder Almen in de Geld. gein. Gorscl. Braakliuek. geh. in do N Brab. gem. Hoogeon-Lage-Miordo

-ocr page 97-



		Braakhorat. Brabant. 117

		Braakliorst, b. in do Geld. gom. Gendringen. Brtiakliorrii, b. in de Limb. gein. Susteren. Braiakliuizoil, 1. buurt in de N.Brab. gom. Geldrop, in (iroot- en Klein Braakhuizen onderscheidenen 1340 niet 453, in 1860 met 516 inw. Ji. b. in de Overga, gein. Tubbergen. Braak man of Iti-akman.zijarm van de Hont of Wester-Schelde, door den watervloed van 22 Januari 1440 ontstaan, die de d. Huigersluis, Steekcrk, Hertingen, Peerboom, Moerkerk en St.- Janskapel verzwolg. Vroeger, toen dezo arm ook de Dullaert of kot W^rooste- Water werd golieeten, was hij veel uit- gestrekter en doelde zich bij de Vogol- schor in tweo armen, dio do namen van Axelscke-Gat on Sassche-(iat droe- gen. In den jongsten tijd is do Braak- inan zoer opgeslijkt on daardoor zijn verscheidene nieuwe polders gewonnen, zoo a. a. do in 18G8 on 1869 bedijkte Visart polder. Bi-aakpolder, p. in do N.-Holl. gom. Winkel. Bi\'aani, goh. in de Ovorijselscho gom. Haaksborgen, bestaando uit eon kantoor van iuk. rechten en oonige boe- renwoiiingen. Braambeek, b. in de Zeouwscho gem. Kolijnsplaat. Bl-aamberg, 1. heuvel bij het Grou. d. do Horsten (gem. Onstwodde) \'4. heuvel in do Drentscho gem. Zuid- wolde. Braamboscli, goh. in do N.-Brab. gem. Westerhoven. Braamt of Bvaainpt, buurt in do Geld. gom. Berg, in 1840 met 292, in 1860 met 354, in 1890 met 502 inw. Braardei\'bureii, b. onder het Fr. d. Wirdum (Loeuwarderadeol). Bfaatllioek, geh. in do N.-Brab. gem. Lage.Mierdo. Brabant, 1. voorin hertogdom tusschen Holland, Gelderland, Kleef, Luik, Kamen, Honogouwon, Vlaanderen on Zeeland. Het ontleent zijn naam aan do gouw Bracbant, Bruebantia of Brabunt, dio in de 9e oouw de landen van Eenaine (ef Eonham), Brussel, Leu- von en Mivelles omvatte. In 1080 nam Graaf Hendrik van Leuven den titel van Graal\' en Voogd van Brabant aan, waarna diens broeder en opvolger, God- friod met den Baard, door Keizer Hen- drik IV in 1106 met do waardigheid van		Hertog van Neder-Lotbaringen werd bekleed. Sedert noemden zijne opvolgers zich Hertogen van Brabant en Lotha- ringen. De Vorsten uit het Huis van Leuven wonnen in 1288 het hertogdom Limburg on bleven in het bezit van beide gewesten tot op Jan III (de Vreed- zame), die in 1355 overleed. Door het huwelijk van Jolianna, oudste dochter van genoemden Jan, kwamen Brabant en Limburg aan het Huis van Luxem- burg; doch Johanna stierf den 1 De- cember 1406 zonder kinderen na to la- ten, waarop overeenkomstig haar uiter- sto wilsbeschikking, de Staten van lira- bant Antonie van Bourgondië als Hertog huldigden. Nadat Hertog Antonie in den slag bij Azincourt (25 October 1415) was gesneuveld, word hij eerst opgevolgd door zijn zoon Jan IV en toon deze in 1427 overleed, door zijn tweeden zoon Filips, die slechts drie jaren het roer van staat omklemde. Toen deze na 4 Augustus 1430 te Leuven was overleden, was Margarethn, oud-Gravin van Hene- gouwon, de naaste erfgenaam tot den troon. Doch haar neef Filips do Goede, Hertog van Bourgondië, Graaf van Vlaanderen en Namen, eischte de erfenis als do oudsto van zijn Huis. Het geschil werd voor do Staten van Brabant ge- bracht, die voor den veelvermogenden invloed van den Hertog wijkende, hem de rijke erfenis totwezen. Brabant werd nu het middelpunt der Bourgondische macht, en toen het Huis van Oostenrijk door het huwelijk van Aartshertog Maxi- miliaan met Maria van Bourgondië in 1477, do rijke Bourgondische erfenis verwierf, werd Brabant\'s tweede hoofd- stad Brussel het middelpunt voor het bewind der Zeventien Nederlanden. Daar zetelden de Landvoogdessen en Land- voogdon die door Karel V en Filips II over hunne Bourgondische landen wer- don gesteld. Gedurende den vrijheids- krüg der Nederlanders tegen do Spnan- scho Koningen, verdreven de Staatsehen do Castilianen uit het noorden van Bra- bant en de Brabantsche Maaslanden, waardoor hot goheelo Kwartier van VHertogenbosoh en een groot deel van hot Kwart ier van Antwerpen nevens do stad Maastricht mot de daarbij gelegen Brabantsche tncUtreê aan do Republiek der Voreenigdo-Nederlnnden kwamen. Hot zuidordeel van Brabant bleef een zelfstandig Hertogdom tot 1700 onder de Spaansehe Koningen, en na 1713

-ocr page 98-



		118 Brabant.
		Brake (I>e).


		onder het Huis van Oostenrijk Bij den vrede van Campo-Formio, op 6 October 1797, verklaarde Keizer Frans afstand te doen van zijne rechten op dit gewest, dat reeds in 1294 door de Kranschen overweldigd was. Oostenrijksch-Brabant was toen in de Departementen vande- Dijle en van-de-Beide-Nethen afgodeeld, terwijl Staatsch-Brabant, niet uitzonde- ring van Maastricht en omstreken die aan het Fransche Departement-van-do Neder-Maas waren afgestaan, een af- zonderlijk departement werd van de Ba- taafache-Republiek. Brabant, \'4. departement van de Bataafsche-Bepubliek, volgens de staats- regeling van 1801. Het was saauigesteld uit het voorin. Stuatsch-Brabaiit, (zon- der Maastricht en onderhoorigheden) en omringd door de departementen Zeeland, Holland en Gelderland van de Bataaf- sche-Kepuhlick en door de Fransche Departementen vande-Roer, vnn-de- Xeder-Mnas en van de Beide-Xcthen. Bij besluit van Hunne Hoogmogendon, de vertegenwoordigers van liet Bataafsch- Gemeenebest, van den 20 September 1805, werden daarann toegevoegd do op 5 Januari 1800 door de Fransclion aan do Bataven gecedeerde lauden, t. w Bavestoin, Mogen, (ïemert, Boxmeer, Oeffelt en Bokhoven. Het departement hleef binnen deze grenzen, ook nadat de Bataafsche-Kepubliek in een konink- rijk was veranderd, tot in 1807. 3. departement van het Koninkrijk Holland, dat in 1807 werd samengesteld uit het dep. Brabant van de Butaafsehc-Uepu- bliek, met bijvoeging der zuidelijkste districten van Holland, namelijk de heerl. Klundert, Zevenbergen, Hooge- en-Lage-Zwaluwo, Drimmelen en (Stnnd- haze, de dorpen van de Lnngcstraat, do steden (ieertruidenberg en Hcusdcn, en de heerlijkheden van het l,andvan- Heusden ten zuiden der Oude Maas, t. w. Oud-Heusdon, Baardwijk, Drunen, Vlij- men, Herpt, Hedikhuizen, Onzenoord en Engelen. Van Gelderland werden Ooien en Dieden ingelijfd. Van Zeeland kwam daaraan, hij besluit vnn lü April 1807, de polder van Hinkeloord, en bij bosluit van ii Mei 1809 de heerl. >*ieuw- Vossemeer. Bij tractaat, don 11 Novem- her 1807 te Foiitainebleau gesloten, ver- kreeg het departement, in ruiling voor Lommel on het zuidelijk uiteindo van Eersel, de hoerl. Luiksgestel. Het was in 3 kwartieren verdeeld, waarvan het
		eerste \'s-Hertogenbosch, het tweede Eind- hoven en het derde Breda tot hoofd- plaats had. Toen hij het traktaat van I\'nrijs, van 16 Maart 1810, Brabant aan het Fransche Keizerrijk werd afgestaan, werd de oosthelft van Brabant (liet land ton oosten van de Donge) tot het toen opgerichte Depnrtement-van.don-Monden- vnn den-llijn gebracht, en de west- helft tot het Depnrteinent-der-Beide-Ne- then. -t. prov. van het Souvoreino Vorstendom der Vereenigde Nederlanden, bij het vaststellen der grondwet van Maart 1814 gevormd. Het bevatte het voorin. Staatsch-Brabant, Stnatsch-Vlaan- deren, Staatsch-Limborg en Staatsch- Opper-Gclder, benevens al de in 1800 door Frankrijk aan de Bataafsche-Hopu- bliek gecedeerde landen, met uitzonde- ring van Oeffelt, dat weder aan 1\'ruisen kwam. Ook bleven Ooien en Dieden dnar- aan. Aanvankelijk werd nochtans een afzonderlijke commissie van bestuur voor het voorm Staatsch-Limborg en Staatsoh- Crelder ingesteld, wier werkzaamheden van 24 Januari 1814 tot 1 Januari 1815 duurden. De provincie veranderde aan- iiierkelijk van gedaante door het besluit van 29 Juli 1814, waardoor Staatsch- Vlaanderen daaraan werd ontnomen, maar die deelen van Holland en Zeeland weder daaraan werden toegevoegd, welke onder het Koninkrijk Holland tot Brabant waren gebracht. Een nieuwe vergrooting verkreeg het den 10 Februari 1815, toen het Land-van-Altenn, benevens de noord- westhelft vnn het Land-van-Heusden, twee Hollandsche distrikten, daarbij wer- den ingelijfd. De vertegenwoordiging der provincie bestond uit 50 leden, als 10 uit do ridderschap, 20 uit de steden en 19 uit de eigenerfden. Als volksvertogen- woordigers der steden werden benoemd uit Maastricht 5, \'s-Hertogenbosch 4, Breda 4, Tilburg ü, Bergen-op-Zoom 2 en Oosterhout 2 leden; uit Eindhoven 1, Gecrtruidenherg 1, Grave 1, Helmond 1, Heusden 1, Venloo 4 on Willemstad 1 lid. Overeenkomstig de grondwet van 1815 gingen het voormalige Staatsch- Limborg en Stuatseh-Opper-Gelder, bone- vens de gem. Lommel aan de toengevorm- de prov. Limb., op den 9 Oct. 1815, over. BrabaiitMchc-Polder, pold. in deZ.-Holl.gem. Spijkenisse,;t70 hect.groot. Brabei-Mpolder, kleine pold. in do Z.-Holl. gem. Dubbeldam. Brake (De), p. in do N.-Holl. gom. Medemblik.

-ocr page 99-



		Krakel. Brakel, 1. gem. en heerl. in Geld , tusschen Vuren, Herwijnen, Zuilichem en Poederooien, groot 1266 heet., met een bodem van rivierklei. De noorder grenslijn loopt door de rivier de Waal. In 1822 had deze gem. 930, in 1840 1096, in 1870 1129, in 1890 1314 inw. Bij de tolling vnn 1890 splitsten do in- gezetonen zich in 1258 Herv., 53 (\'hr.- Ger.., 1 Evang.-Luth., 2 K.Knth. De hoofdbronnen vnn welvaart zijn veefok- kerij, landbouw, steenbakkerij en vis- Bcherij. Het d. Brakel, aan den zuider Waalwijk, prijkte vroeger met een nan- zicnlijk kasteel, dat in 1672 verwoest werd, doch vroeger de zetel was der inachtige Heeren van Brakel. Kr zijn nog eenige bouwvallen over. De Herv. kerk is een oud gebouw. Er is een veer over do Waal. ït. geh. onder Beel in de N.-Brab. gem. Alten. Itrakolen, b. in de >\\-Brab. gem. Boxtel. Brakelst\'lie-Yeer, veer over het .Spui in Z.-IIoll. gem. Nieuw-Beierland en Ilekelingen. Itra ken i l>o). drooggem. meertjes in de N.-Holl. gem. Obdam. Met do Wiel zijn zy 77 heet. Zy werden in 1632 bedijkt. UrtlkliP (3>e)- herberg met grens- kantoor in de Zeeuwsehe gem. St.-Kruis. Brakken (!»«\'). 1. geh. in do N.-Brab. gein. Gilze-en-Hijen. 5$. geh. in de N.-Brab. gem. Ossendrecht. Bramelnad, b. in de Z.-lioll. gem. Rozenburg. Bramelerbroek, b. in de Geld. gem. Neode. Brammeloo. buurt in de Overijsel- gem. Haaksbergen. Itl\'aill»lllitt, sluis en buurt in de N.-Holl. gein. Blokker. lira lil mei\'slioop. heuvel in Drente, tevens greiispunt voor de gem. Borger, Rolde, AVesterbork, Zweeloo en Sleen. Bril ml (l>e)- 1. buur in de N.-Brab. gem. Zeeland. 2. buurt in de N.\'Brab. gem. Bukten. 3. geh. inde L\'tr. gem. Hoogland -l. b. in de Geld. gein. Barneveld. - 5, geh. in de N.-Brab. gem. Udenhout. ö. b. in de X.-I!rab. gem. Habs. 7. b. in do N.-Brab. gem. Meerloo. Braildaris. (Do), lichttoren bij het d. West Terschelling, in 1594 ge- bouwd en in 1C66 bij de vernieling van allo gebouwen op het eiland op merkwaardige wijze gespaard. De nieuwe
		Brandwijk.
		119


		inrichting van het licht dagteekent vnn 1 October 1838. Itraiirioiiioor. meertje op de gron- zen der Eriesche gem. Lemsterland, Gaas- terland en Sloten. Brandenborg;, (<»root- en Klein-). buurten in de (leid. gem. Vorden. Braiideilboroll, is een lialte van den spoorw. ZutphenWinterswijk. Itrandenbnrg;, \'». in de l\'tr. gom. de Bilt. Itraiid-oii-ltsuirwiiijv. polder in de N.-Brab. gem. der. Dungon, 131 heet. groot. Brand-en-Yeernolder, p. in de N.-Brab. gein. Zwaluwe. Branderdijk, geh. in de Over ijselsche gein. Grafhorst. Brandevoort, geh. in do N.-Brab. gem. Alierloo. Brandram, of Brantgnm, d. in de Frieschc gem. Westdonge- radeel, in 1840 met 295, in 1860 met 299, in 1870 met 373, in 1890 met 407 inw. Er is eeno Herv. kork, welke met die van Waaxens is gecombi- neerd. Brandkreek, voorm. kreek in Staatsch-Vlaanderen, in 1622 en eenige volende jaren gegraven, om tot verde- diging van het noordwaarts van daar gelegen land, het (.\'oxysche-Gnt met het Jonkvrouwengat te vereenigen. In 1664 werd het een deel der grenslyn tusschen Staatsch^- en Spaansch-Vlaan- peren, doch sedert is het allengs op- geslijkt. Brandkreeknolder. pold., deels in do Zeeuwsehe gein. Uzendijko en St.-Kruis, deels in de Oost-Vlaam- sche gem. St.-JIargaretha. Van 220 heet. belmoren 99 tot Nederland, 121 tot tot België. De polder is in 1775 bedijkt. lirand vliet. b. in de N.-Brab. gem. l-\'ijnaart. Brandweren, b. in het Er. dorp Birdaard (Dantomadeol). Brand» ijk. gem in Z.-Holl., tus- sclien Streefkerk, Bleskensgrauf, Mole- naarsgraaf, Ottoland en Groot-Aminers, een oppervlakte van 1111 heet. be- slaande. Het grootste gedeelte van den bodem bestaat uit laag veen, met wei- nig klei naar de zijde van Groot-Ammers. Doch de grond vnn het geh. de Donk onderscheidt zich aanmerkelijk. Deze be- staat uit diluvisch zand, dat zich nis een

-ocr page 100-



		*120 Iti-aitdwijksche-Foldei. Breda.**

		heuvel boven het omringende land ver- heft. In 1822 had deze gem. 419, in 1840 007, in 1870 728, in 1800 838 inw. Men onderscheidde de bevolking ten jare 18!»0 in 722 Herv., 8 Chr. Oeref. en 108 Ned.-Geref. De grond bestaat meest uit weiden en hooilandon. Eenig akkerland ligt bij den Donk. Hcnnip groeit echter ook in bet vorige der gem. Behalve het d. Brandwijk en het geh. de Donk, bevat de gein. ook de heerl. Gijbeland. - Het d. Brandwijk is zeer klein. Het bevat een Herv. kerk, waarin men het blauw- arduinen graf van den Dordschen bur- gemeester Samuel Onderwater ziet. *Braad w ijkt-li<\'-Polder, pold. van G90 heet. in de Z.-Holl. gein. Brand- wijk. Itr;i lldsciil>iii^ai>\', voorin, havez. in de Geld. gein. Steendoren, die langen tijd aan een tak der Heeekeren\'s heeft toebehoord. Ter plaatse daarvan staat thans een boerenhuis. I4i\'!i »( iii«- iiiuc i\'. meer in Z. HolL, dat ruim 300 heet. groot, deels onder Kijnsaterwoude, deels onder Alkemade behoort. Door de üudir"Wetering heeft het gemeenschap met do Ringvaart dor Haarlemmermeer, gelijk door de Woud- Wetering en door de Wyde-Aa en do voortzetting daarvan met den Rijn. Itrasvcn. b. in de Overijs. gem. Staphorst. Brt\'fll tdwi\'l». buurt in do N.Holl. gein. Schoorl, in 1840 met 109, in 18G0 met 124, in 1890 met 130 inw. Kl\'l\'da. 1.** voorin, baronie, thans oen voornaam deel uitmakende van do prov. N.-lirab., tusachen de Meierij van \'s-Hertogenbosch, de Meierij van Turn- hout, het graafschap Hoogstraten, het Land-van Rijen, het markgraafschap Tan Bergon op Zoom en het baljuwschap van Zuid-Holland. Het was oudtyds een heer- lijkheid, die haar ontstaan ontleende aan do smaldeeling van het graafschap Strijen in 1G32. in het laatst der 13de eeuw word deze heerl. in tweeën gescheiden: do stad Breda en de ooster helft dos lttnds kwamen aan Raso van Gaveren, terwijl de westerhelft (Bergen-op Zoom) aan Qerard van We/.emale, Hoor van Quabeek, ton deel viel. De kleindochter van genoemden Raso bracht Breda aan haar echtgonoot, Oerard von Razogt.em, dio in 1320 het Land van-Breda aan Jan III, Hertog van Brabant, verkocht. Op zijne beurt vorkocht Hertog Jan dozo hoorlykhoid aan Jan van Polanen, Heer
		van dor Lek (2 April 1351), die in 137T werd opgevolgd door zijn zoon, mede Jan goheeten. Doch door het huwelijk van Jolianna van Polanen met Engel- bert van Nassau in 1403 kwam Breda aan een stamhuis uit do Lahngouw, dat eeno eeuw vroeger het graafsche Vian- , den had verworven en zich sedert tot het vermogendste geslacht in de Neder- landen verhief. De Graven van Nassau, I die den tittel van Baron van Breda voer- den, zijn geweest: Engelbert, Hendrik, Reinier of Réné, "Willem (de Zwyger), l\'ilips Willem, Maurits, Froderik Hendrik, Willem II, Willem III, Willem Karel Hendrik l-\'riso, Willem IV en Willem V. Bij de omwenteling van 1795 kwam de baronie van Breda bij \'s Lande domeinon, doch de wet van 20 Mei 1810 bepaalde i dat de goederen in do rentambten van Breda, Niervaart, Oosterhout, Steenbor- : \'gen, Zevenbergen on de Zwaluwe, wier i zuivere opbrengst toen op f 190,000 word \| geraamd, in eigendom moesten komen I aan Prins l\'redorik der Nederlanden, om die voor zich en zijne wettige mannelijko nakomelingen te bezitten. De baronie van Breda was afgedeeld in 3 deelon: 1 de stad Breda met haar rechtsgebied , waaronder het d. Tetcriiigen was begro- pen; 2. do 11 dingbankon Terlieiden, Dongen, Gilzc on-Rijen, Alfen.en (\'haam, Baarle-Xassau, Ginnekenen llavel, Zun- ! dert-en Rijsbergen, Hertersen of Prinscn- j hage (met Beek), Ktten, Leur eu Sprun- j del; 3. do beide heerlijkheden Oostor- hout en RozendaaL 2. kiesdistrikt J voor het afvaardigen van een lid naar do Tweede Kamer der Staten Generaal. j Het bovat do gem. Breda, Prinsenha- j gen, Hoevcn-cn-St.-Maartenspolder, Et- ten en-Leur, Rukfen-en-Yorenseindo en j Terlieiden. 3. provinciaal kiesdis- I trikt in Noord-Brnbant, bevattende de ( gemeenten Breda, Ginneken e. a, To- teringen, Prinsenhage, Etten-en-Leur, Rijsbergen, Zundert c. a., C\'haam, A1- fen-enRiel, Baarlo-Nassau.\' 4. 2do arrondissement vnn NoordTlrabant, het westelijk deel dor provincie uitma- kende. Do vorming van hot oor- spronkel\\jke arrond. (toon hot 3de) is geschied bij do verdeeling van het do- partemeut Brabant in April 1807, toen de voorin, baronie van Breda het mark- grrafschap van Bergen-op.Zoom en het zuid westelijkst deel van hot baljuwschap van Zuid-Holland als Kwartier van Breda werden vereenigd. Bij kon. besluit vau

-ocr page 101-



Itii\'il.i.
lire da.		121



13 April 1807 word daaraan toegewezen do polder Hinkelenoord, hij besluit van 3 Mei 1800 de beerl. Nieuw-Vossemeer. Toen bij hot verdrag vnn 16 Vaart 1810 geheel Zeeland en nl het land ten zuiden van de Waal aan hot Fransche Keizer- ryk worden afgestaan, ontving het Kwar- tier van Breda don naam van arrondis- sement Breda en werd aan het Depnrte- ment dei-Beide-Xetben toegevoegd, waar- van Antwerpen de hoofdstad was. Doch den 15 December 1813 werd dit arron- dissenient door den Souvereinen Vorst Willem Frederik weder van genoemd Departement gesebeiden en uan het De- partement.der Monden-vandeu-Rijn toe- gevoegd. Bij de grondwet van Maart 1814 werden de Hollandsche distrikten aan dit arr. ontnomen, docb slechts tot 20 Juli daaraanvolgende, toen zij op- nieuw bij bet arrondissement Breda werden ingelijfd. Destijds was het arr. verdoold in 7 kantons: Breda, Bergcn- op Zoom, OoHterhout, Zevenbergen, Ro- zendaal, Oudenbosch, Ginnekcn. Thans is dit getal met 2 verminderd en bostaat het uit do kantons: Breda, Ootorhout, Zevenbergen, Borgen op-Zoom en Til- burg. 5. eerste kant. van het arr. Breda, bevattende do gom. Breda, Chaam, Ginneken, Prinsenhage, Rijsber- gen, Terbeiden, Teteringon, Zondert. H. klasse dor llerv. kerk in de prov. N. Brab., verdeeld in de ringen Breda, Bergen op-Zoom. Willemstad, Geertrui* denberg. 7. kerk. ring der klasse van Breda, bevattende de gom. Breda, Chaam-Baarle-Xassau-Alfon-Oilze-en- Rijen, Ettenen-do-llooven, Ginneken-en- Bavel, do Leur, Prinsenhage, Zundert- on-Rijsbergen. 3. bisd. in N.-Brab. en Zoeland, opgericht den 4 Maart 1853. liet word toon in 0 dek. nfgedeeld, 4 in N.-Brab. en 2 in Zeeland, doch later is bij een nieuwe omschrijving een 5de en 6do dek. in N.-Brab. gevormd. Thans bevat dit bisdom: in het dek. Breda 7 parochiën, in Borgen-op Zoom 12 par., in Etten 12 par., in Ginneken 11 par., in Steenbergen 10, in Oosterhout 9, in Aardenburg 10 par., in Hulst 17 par. it. dek. aan \'t bisdom Breda, bevattende de par. Aohtniaul, Beek, Breda (St.- Antonius van 1\'adua), Breda (St..Bar- bara), Breda (St. Maria Hemelvaart), Groot-Zundert, KleiirZundert, Prinson- hago, Rnsbergen. Breda, 10. gom. in N.-Brab., in het noord-westen, westen en zuidwesten	door Prinsenhage, en in het zuid oosten, oosten en noordoosten door Teteringon bepaald. Door de Merk doorsneden, hooft zij oen deels zandigen, deels kleiachti- gen bodem en beslaat een oppervlakte van ruim 282 heet. De gom. Breda be- vat niets dan de stad Breda on den grond door do nu ten deelo gesloopto vestingwerken ingenomen. Zij tolde in 1435 974 haardsteden. In 1742 had zij 1500, in 1800 2733, in 1890 3035 hui- zen. De bevolking, in 1742 op 11,000 berekend, beliep in 1790 slechts 8250. In 1822 was zij weder gestegen tot 9502, in 1830 tot 13,114, in 1840 tot 13,559, in 1350 tot 14,743, in 1800 tot 14,930, in 1870 tot 15,340, in 1890 tot 22170. In laatstgenoemd jaar deelden zij zich in 17228 R-Kath. 2 Oud-Roomsohen, 4021 Ned.-Herv., 72 Waalsch-Herv., 3 Presbyt., 7 Anglik., 903 Ev.-Luth., 44 Horst."Luth., 76 Doopsgez., 47 Re- monstr. 96 Nederd. Gorof. 19 Ohr.-Geref., 165 Isr. on 198 ongonoemdon. Volgens oude kronieken zou Breda reeds in do 9do eeuw bestaan en in 1252 stadsrechten bekomen hebben. Vnn 1355 tot 1410 kreeg do stad het aanzien eenor vesting, daar zij toon mot muren werd omringd, waarom, tot betere verdediging, grach- ten werden gegraven, terwijl de muren zelven mot sterke torens en hechte poorthuizen werden voorzien. Van 1531 tot 1536 werd de stad belangrijk uitge- logd on met een nieuwen wal omgeven. Sedert onderging do stad geeno uitbreU ding meer, doch hare vestingwerken worden in 1578, 1622, 1682 en het laatst onder Koning Willem I veel vermecr- derd. Na den aanleg der Stnatsspoor- wogen is Breda als vesting opgeheven. (Do spoorweg van Breda naar Rozen- daal werd geopend 1 Moi 1855, dio van Breda naar Tilburg 5 Octobor 1863, die van Breda naar den Moerdijk 1 Juli 1886, do verbinding over \'s-Bosch mot Nijmegen 2 Juni 1881.) Tot de geschied- kundige herinneringen van Breda bo- hooron: de zware branden van 27 Augus- tus 1490 en 23 Juli 1534, die telkens een groot gedeelte der stad vernielden; het bezoek van Keizer Knrel V in Augustus 1540; de bijeenkomst dor Ne- derlandscho edelen in bet begin vau 1506; de beeldstormer^ op 22 Augustus 1566; de komst van Alba op don 6 Juli 1568; do vergeofsoho vrodehandeling mot Spanje in 1575; do verovering door do Staatschen op 4 October 1577; do

-ocr page 102-



		Bredelaar.
		122 Hi-eda.


		dappere, maar ongelukkige verdediging door de burgers na een Hchclmsch verraad in Juni 1581; de inneming door middel van een turfschip, onder de leiding van den Stnatschen Overste Charles de Héraugière, op 4 Maart 1590: de over- gave aan de Spanjaarden op 2 Juni 1625 ; do verovering door Prins Frederik Hen- >drik op 7 October 1637; do komst van Charles II van Kngeland en zijne zuster de Prinses van Oranje in 1660; het slui- ton van den vrede met Engeland op 24 Aug. 1667; de vergcefsche vrode- handeling in September 1746; de over- gave aan de Franschen op 24 Februari 1703: de overgave door de Franachen aan de Nederlanden den 5 April 1793; de dappere verdediging door den Genc- raal-Mujoor von Gcusau in 1794: de overgave op lnst hunner Hoogmogenden op 28 Januari 1795; het aftrekken der Franachen op 10 December 1813; de verdediging tegen do Fransehen van 20 tot 22 December 1813. Het schoonste deel van lireda bestaat uit de ruime Markt, met de hoofdstraten die derwaarts leiden, en de Haven. Van de wereldlijke gebouwen zijn het Kasteel on liet Kaadliuisde voornaamsten. Het eerste vervangt twee vroegere kas- teelen, waarvan het oudste reeds in de 9de eeuw gebouwd schijnt. Het tweede werd van 1350 tot 1362 gebouwd. Graaf Hendrik van Nassau deed den bouw van het tegenwoordige Kasteel in 1536 nan- vangen, doch eerst in 1696 voltooide hot de beroemde bouwmeester Jaoobus Itomans, op kosten van Koning Willem III. Sedert 1828 dient het tot eene Mi- litaire Academie. Het schoonste vertrek is de uitspanningszaal, waar door do officieren, beambten en kadetten eene galerij tot stand is gebracht van de por- tretten der meest beroemde helden die Nederland heeft opgeleverd, en van cn- kele afbeeldingen van belangrijke oor- logsl\'eiten. Op het Raadhuis, dat in de eerste helft der 16de eeuw werd go- bouwd, doch in 1776 zijn tegenwoordigen voorgevel ontving, prijken eenigc por- tretten van Hoeren van Breda, iiizon- derheid Oranje Vorsten. Breda heeft fraaie K.-Kath. kerken, eene Hcrv. kerk, oen Waalsch-Hcrv. kerk, een Luth. kerk en eene synagoge. Het ruime Begijnhof is van hoogen ouderdom, daar de oor- sprong tot 1240 opklimt. De Grootc- of O.-L.-Vrouwenkerk, sedert 1637 bfl do Hervormden in gebruik, is een der		schoonste kerken van Noord-Brabant en heeft den hoogsten toren van dat ge- west. Zij is ruim 80 M lang, bijna 37 M breed en 21 M hoog, terwijl de hoogte des torens 85 M beloopt. Ken fraai ko- peren doopvont verdient opmerking, maar de kostbaarste sieraden zjjn twee praal- graven, die van Engelbert van Nassau en van Hendrik van Nassau. Het eerste, veelal voor een werk Michael Angelo Buanarotti gehouden, vertoont zos levensgroote beelden van doorschijnend marmer, zoo stout en uitvoerig tevens gebeiteld, dat de kunstvriend mot mooite vnn het weorgaloos meesterstuk afscheid neemt. Van de K.-Kath. kerkgebouwen behooren vooral genoemd to worden de schoone Nt.Barbarakerk, die den 3 Aug. 1869 werd ingewijd, en de prachtige kathedraal, in 1876 voltooid. Als wan- delplaats bezit Breda den voormnligen tuin van het Kasteel, Valkenborg ge- noemd. De nabijheid van het Mnstbosch is voor de Bredaënaars van veel belang. Na de Militaire Academie zijn do voor- naamsto inrichtingen van onderwijs, het gymnasium en de gemeentelijko hoogere burgerschool. Breda\'s fabriekmatige in- riehtingen zijn talrijk en veelal bloeiond. Zij leveren tapijten, meubelen, hoeden, stoom werkt uigen,metnol waren, kachels, chocolade, waskaarsen, rijtuigen, instru- menten, olie, zeep, bier, gemaakte lijf- goederen, enz. Te Breda is een proef- station (landbouw) gevestigd voor de provinciën Noordbrabant, Zeeland on Limburg, alsmede de eilanden Goede- reede en Overrlakkce. Kr zijn voorts tal van genootschappen op het gebied van wetenschappen, letteren, kunsten onz. gevestigd. Het station Breda is voor do spoorlijnen KotterdamBreda (Ant- worpen) en VlissingenGoch. Breda is het beginpunt van de stoomtramlijn BredaOosterhoutGeertruidenberg en Dongen en van de stoomtramlijn Breda Antwerpen. Verder voert een paar- dentram van Breda naar I\'rinsenhuge. Ki\'<MlaMc]i<>-<iiat. mond van do Koodc-Vaart in het Hollandschdiep. ]ll\'(MlaKlll<>-llciu>. naam waar- onder do verschillende heidevelden in de Baronie van Breda meermalen voor- komen. Jtre<laMclie-lol<ler,pold. van 112** heet. in de N.-Brub. gemeenten Klundert en Zevenbergen. Krodelaai\', gehucht in de Geld. gein. KIst.

-ocr page 103-



		«rede voort. 123
		Iti-edeiibroek.


		Bredeiibi-oek (<i!root- en Kl(\'ill-), buurten in de Geld. gem. Gendriugen. Broderode. 1. voorin, heerl. in Holland, die uit een aantal gerechten in de duinstreek en aan liet IJ bestond, welke later hot baljuwschap van Brede- rodo vormden, benevens de ambaehts- heorl. Sloten-Slotenlijk-Osdorp.en-Vrijc- Oeer, dio in 1529 door koop van do heerl. werd ontvreemd. De Heeren van Brederode zijn voorts in bet bezit gc- weost van goederen te Waddinxveen, verder in de gemeenten Nieuwer-Amstel, Viancn, Amoide, Goudriaan, Uiesen- Niouwkerk, llardinxveld, Hofwegen, I*a- pendrecht, 1\'eursum, .Slingeland, Wijn- gaarden. De oorsprong der Heeren van Brederode is onzeker. Vleiende geslnchtslijsten ver- melden dat Holland\'» (iravonzoon Sicco, de broeder van Dirk lil, bun stamvader is geweest. Andere verhalen wijzen op eeno afstamming van Graaf Willem I of sproken van het geslacht Brederode als zijtak van de Teilingen\'s. De oudste Heer van Biederode is ontwijfelbaar Dirk Drossaet, wiens zoon Willem van Brede- derode in 1252 door den Roomsch-Koning Willem zijn bloedverwant werd genoemd. De Heeren van Brederode stegen tot grooten luister en hebben in de geschie- denis der Nederlanden een groote rol gespeeld, Beinoud III van Brederode, dio van 1531 tot 1556 Heer van Brode- rode was, nam zelfs hot wapen en den titel Graaf van Holland" aan, tot oen vonnis van Keizer Karcl V dit belette. 2. voorin, baljuwschap in Holland, gevormd uit verschillende gerechten, waarover do Heeren van Brederode in den grafelijken tijd het hooge rechtsge- bied bezaten, t. w. Zandvooi\'t, Tetrode- Albreehtsborg-cn-do-Vogolonzang,Nclioo- ton, Zuid- en Noord-Akendam, llaarlem- merliede, Noord Schalkwijk, llofamhacht, Velzen, SchoorHIargenen-Kamp. Het werd opgericht nadat Wolfaard III, Heer van Brederode, den l!l Juni 1679, was overleden, wijl men, ofschoon ten on- rechte, meende, dat deze edelman, Ko- lonel in .Staatsehcn dienst, het laatste wettig mannelijk oir der Brederode\'s was. 3. vervallen adell. huis op do zuider grenzen der gein. Velzen, waar- sehynlijk in de 13de eeuw gebouwd. Het word in 1426 door do Kabeljauwsche Haarlemmers ingenomen on verwoost, zoodat slechts een bouwval overbleef. Een
		doel daarvan werd echter hersteld. Nog in 1378 verstrekte het kasteel Brederode tot woning aan Johanna van Lalaing, weduwe van Heer Beinoud II van Brc- derode. In 1573, tijdens den grooten vrijheidsoorlog, ging het herstelde ge- deelte door het bedrijf van Spaansche legerbenden weder in vlammen op, zoo- dat, toen do Heeren in rustiger tjjd weder oen rentmeester op hun kasteel plaatsten, men voor eeno woning van dien beambte nieuwe gebouwen moest oprichten. Ook deze rentmeesterswoning is weder vervallen, en niets dan een kleine behuizing is nog tusschen do bouwvallen overgebleven. De bouwvallen zelven zijn zeer uitgestrekt en maken nu een der merkwaardigste punten van Velzon\'s schoono omstreken uit. In do uitspanningsplaats Velzerend is een ge- leider voor hen die de goed onderhouden ruïne bezoeken. JRrcdevoort of liredevoorde, 1. voorm. heerl. in Geld., bestaande uit do ambten Bredovoort, Anlten, Winters- wijk en Dinxperloo. Zij maakte in de 12de eeuw een deel uit der Westfaalsche heerl. Lohn, die aan het stift Munster toebehoorde. Bisschop Werner liet tus- sehen 1131 en 1151 een slot te Lohn bouwen, hetwelk hij ter bewaring gaf aan den edelen Heer Godschalk van Lohn, zoon van Gerhard van Lohn. Na den dood van Werner beweerde Godschalk niet deze heerl. beleend te zijn. Hij en zijne opvolgers handhaafden zich in \'t be- zit daarvan enbemuurdenook Bredovoort. In 1233 voerde Herman van Lohn den grafelijken titel. Hij droeg in 1235, in gemeenschap met zijne gade Sophia, zijn huis te Bredovoort aan den Graaf van (ielder op on ontving het van dezen weer ter leen. Later moest Herman zich on zijne erfgoederen leenplichtig maken aan Graaf Everhard van der Mark, on in 1301 nam Otto van Rietberg, Bis- schop van Munster, het slot Bredovoort in, dat hij voor zich behield. Do rech- I ten van Graaf Herman op Lohn en Bre- devoort, \'overgegaan op Otto, Heen\' van ! Ahaus, werden in 1316 aan den Bis- \| schop van Munster verkocht. Doch graaf Beinoud II van Gelder, te recht bewe- rende, dat de leenheersehappij bij hem berustte, betwistte den Munsterschcn Kerkvoogd het bezit van Bredovoort on handhaafde zich in een hevigen oorlog, dio tot het verdrag van C\'oesveld in 1824 duurde. De Gelderseho Graaf behield

-ocr page 104-



		124 Bredhonwer. Bredevoort, doch beloofde, dat do gc- reehten van "Winterswijk, Aalten en Dinxperloo, met het Vrggraafschap, ten uilen tijde door den Bisschop konden ingelost worden voor 3500 mark. In volgende tijden is do hoerl. Bredevoort dikwijls verpand o. a. aan Prins "Willem 1 en zijne opvolgers, totdat de Geldersche Staten in 1697 de heerl. aan Prins Willem lil opdroegen. SJ. voorin. hoofdschoutambt of distrikt van Geldor- lnnd ten tijde van Koning AYillein I. liet bevatte de gein. Aalten, Dinxperloo, Winterswijk en "Wïsch. 3. d , vroe- ger een kleine stad, in de Geld. geni. Aalten, aan de Aaltensche heek. Vroe- gcr was zij de hoofdpl. der heerl. Bre- devoort, en onder het Fransche bewind nog eene afzonderlijke mairie. Onder Koning Willem 1 werd zij, afsihoon do hoofdpl. van het distr. Bredevoort, bij het schoutambt (de gein.) Aalten inge- lyfd. In 1811 had zij 710, in 1840 902, in 1860 828, in 1890 956 inw. De plaats is, ofschoon ontmanteld, nog door grach* ten omringd, waardoor twee poorten voeren. Zij had in 1890 215 huizen en 2 kerken, een voor ile Ilerv. on een voor de R.-Kath. Van het voormalige slot dat aan de noordwestzijde heeft ge- staan, zag men in de vorige eeuw nog puinhoopen. In of na 1276 voerde Graal\' Herman van Lohn Engolbert Graaf van der Mark als gevangene naar zijn slot to Bredevoort, waar de laatstgenoemde zijn leven eindigde. Het gevolg was, dat Everhard van der Mark voor Bredevoort kwam, on, daar de bezetting des nachts in stilte uittrok, zonder veel moeite zich van het gebalsemd lijk zijns vaders meester maakte. In 1303 maakte Bis- schop Wichbold van Keulen zich mees- ter der sterkte, ten bohoevo van zijn schoonbroeder, den Graaf van Lohn. Op het einde ven 1326 werd het slot van Bredevoort door Graaf Reinoud II van Gelder ingenomen. Latere herinne- ringen zijn: do verovering der stad door l^Jrius Maurits op 9 October 1597, do verovering door Vordugo in het begin van 1606, de verovering door Staatsolie benden op 22 Maart 1606, het in de lucht springen van het slot door do ontploffing van buskruit op 11 Juli 1646, de overgave aan den Munsteraehen Generaal"Wachtmeester St.-Paul op 12 Juni 1672. BredilOllwer, b. in do Geld. gom. Aalton.		Breedwcer. Uree, westelijk deel der Z.-Holl, gein. Kictveld of Rietvcld-cn-de-Bree. bestaande uit een pold. van 343 heet. oppervlakte. Breeberj»^-, of Breebnrg, voorm. schans bij \'t r\'rissche d. Donkerbroek (Oost-Stellingwerf.) Breed (Het?, b. in do N.-Holl. gom. Hoorn. Breede. d. in de Gron. gom. Warf- fum, in 1940 met 95, in 1860 met 80, in 1890 met 126 inw. Behalve de Herv. kerk, bevat het de oud ailell. huizing den Broedenburg. Breede-tiiooi, kreek in het zuid- westen der Z.-Holl. gom. Dirksland. Breedelaar, 1. b. onder Wilp in do Geld. gem. Voorst. 2. b. in de Geld. gem. Eist. Breede-Made, voorm. buurt in de Z.-IIoll. gem. Zoeterwoude. Zij werd in 1268 kerkhoorig aan Leiderdorp, doch is later spoorloos verdwenen. Brcedenbroek, b. in de Geld. gein. Gendringen, in Groot-Broeden- broek in 1890 mot 257 inw. en Klein* Breedenbroek in 1890 met 409 inw. af- gedeeld. Men vindt er de Kath. kerk dei- par. Dinxperloo. Breedenhorst, havezate in de Overijselsche gem. Heinoo. In de 16de eeuw werd zij door de van Hechteren\'s, in do 17do door de van Haersolte\'s in de 19de door do Sloot\'s bezoton. Breedenvliet, pold. van 122 heet. in de Zeeuwscho gemeenten St-Anna- lanil en Maartensdijk. Do bodijking dag- teekent van 1560. Breedcsteeg, b. in do Utr. gom. Jaarsvehl. Breedevaart, vaart tussehon de Z.-Holl. dorpen Bodegraven on Reeuwijk. Breede watering, of Breede- watering-bewesten-Yerseke, dijkgruafschap in het Zeeuwscho land- schap Zuid-Beveland. Het . bevat don Buronpohler, den Koudepolder, den Kaars- polder, don Vorderfpolder, den Storme- zand on de Oudo-Nisse, derhalve het ge- heele midden of het grootste en voor- naainste deel van het landschap. Het is 9445 heet., groot. Breedschoot, of Breedste hoi. geh. in do X.Brab. gem. Rijsbergen. Bredezand, of Breexand, noor- derstrand van het Zeeuwscho eiland Walcheren, bekend door do landing der Engelschoii op 30 Juli 1809. Breed wet»r-van-Flürisü-van-

-ocr page 105-



		*Krenken.** 125
		Breegat.


		Brei (De), b. in de Overijs. gem. Den Ham. Breil (Ben), pold. in de N.-Holl. gem. Barnsingerhorn. Bretversort of Kreivenxrot. buurt in de Limb. gein. Stamprooi, in 1840 niet 198, in 1860 met 213, in 1890 eveneons met 213 inw. Breinder (of Itreidenradei. geh. in de Limb. gem. Schinnen. Itrekeleiikamp. of Kreklen- kanip. buurt in de Overijselsche gem. Denekamp, in 1840 met 257, in 1860 met 275, in 1890 met 211 inw. De ba- vezato Brekelonkamp behoorde bij den inval der Munstorschen in 1672 aan i (ierhard Adolph Bontinck, die den R.- Kath. godsdienst beleed en zich zoor ingenomen met den vijand betoonde. Breken »I>e). geh. in de (iron. gem. Middelstam. Brem. buurt in de X.-Brab. gem. (ioorle. Bromberg, buurt in de X.-Brab. gsm. Etten-en-Leur, in 1840 met 194, in 1860 met 189, in 1890 met 247 inw. Kremltoseli. buurt in do N.-Brab. gom. Rozendaal. *BremptllJij, buurt in de Geld. gein. Eibergen. Brentselie-IIeide, heide in do N.-Brab. gem. Mierloo. Krenken,* gein. in Zecuwsch- Vlaandoren, Zeeland, dio, in het westen door de Hout bespoeld, naar de land- zijdo bepaald is door do gem. (iroede. Do gi\'ond, gevormd door het bedijken van don Oud-Breskenspolder, den Jong. Broskonspoldor en don Klisubothpolder, beeft cene oppervlakte van 635 beet. en bestaat uit zeeklei, die dools tot weide dient, deels schoono akkers bevat, die vooral tarwe, gerst, aardappelen, meo- krap en suikerbieten opleveren. In 1322 bad Breskens 8S-<, in 1840 1638, in 1860 1655, in 1870 1555, in 1890 eveneens 1555 inw., voor laatstgenoemd jaar on- dersebeiden in 1317 Xed.-Horv.. 1 Kern., 1 Doopsgez., 85 Ev.<Luth., 24 Chr.-(jcr., 1 Nod.-üeref., 112 R.-Kath., 3 Isr. on 61 ongenoemden. Behalve landbouw en veeteelt zijn scheepvaart, handel, door- voer on arbeid aan de dijken er do voor- naamste bronnen van welvaart. Behalve het d. Breskens, bevat do gom. de buur- ten Xiouwesluis, \'t I\'oldertjo en Papen* drecht. Ofschhoon de polders waaruit dezo gem. thans bestaat, eerst sedort ! 1619 op het water zyn gowonnon, is
		tien-Tempel, i>. In do X.-Brab. gem. Werkendam. Breejjat, kreek in de X.-Brab. gem. "Willemstad. Itreehoek, 1>. in de Overijs. gem. Zwolle. K re e hof. b. in de Utr. gem. Wou- denberg. KreekliniM, b. in de X.-Brab. gem. Hilverenbeek. Itreekant. geh. in de X.-Brab. gem. Lierop. Itreekom, p. id de X.-Holl. gem. Schagen. Breembroekslioek. «eb. in de Overijselsche gem. Kaalte. Breemeiitol, gcb. in de X.-Brab. gem. Deurne. IIreen <I>e), (jen. in de Limb. gem. Klimmen. Breettaap, of Breezaap, duin- vallei van 245 beet. oppervlakte in de Z.-Holl. gem. Velzen, door wier zuider- dcel het Amsterdamsche Noordzeekanaal is gegraven. In vorige eeuwen lag zij geheel of grootendeels woest. Sedert hot midden der 18de eeuw is zjj echter met meer vrucht ontgonnen. In de 19de eeuw onderging zij belangrijke herschep* pingen door Jaeobus Stuart, die in 1836 daarvan eigenaar werd. BreeMchot (of BreeuWliot), gehucht in de X.-Brab. gein. Rijsbor- gen. Breextraat, geh. in do X.-Brab. gem. Dongen. Breevaart, vaarwater, dat van Delft langs Schipluiden, Maasland en Zoutoveen naar Vlaardingen loopt. Bree-Veertien, zandbank in do X\'oordzoe, vóór de Holl. kust, zich van 52» 40\' tot 54o noorderbreedte uitstrck- kende. Aan do binnenzijde daalt zij steil af tot 26 vademen. De bank zelve ligt slechts 14 vademen beneden bot vlak der zee. Uree veld. pold. van 814 beet. in de Z.-IIoll. gem. Woerden. Brejfge <Ter-), of Terbrejjge, buurt in de Z.-Holl. gem. Hillegersberg, aan do Rotte, waarover te dezer plaatse cene brug voert, die don naam aan de buurt beeft gegeven. Met Strekkade maakt Terbrcgge één wijk uit. In 1890 telde Terbreggo alleen 106 inw. Een andere wjjk boot Xieuw-Terbregge mot 471 inw. Brehees, gob. in de X.-Brab gem. Hilvaronbeek.

-ocr page 106-



		Brenkelen-Xijenrode. vattende de gemeenten Broukelen-Nijen- rode, Breukelen-St.-Pieter, Nieuwveen, ^Nieuwkoop, Zevenbergen, Ter-Anr, Ab- koude-l\'roostdij, Ahkoude-Bnam brugge, Loosdrecht, Vinkeveen, Vreeland, Loe- nen, liOenersloot, Mijdrecht, "Wilnis, Jlnarscveen, Mnursen, Tienhoven, Zuilen, Vleuten, Laag Nieuwkoop. Kokkengen. Kamorik, Zegveld, Ilaarzuilens, Rnwiel, llarmelen, Veldhuizen on Linschoten. 3. distr. in Utrecht, ter verkiezing der 1\'rov. Staten, bevattende de gein. Breu- keleirXijenrode, Broukelen-JSt.T\'ieters. Abkoude-Iiaam brugge, Abkoude l\'roost- dij-en-Aasdom,Aclitticnhoven,de Bilt,Loe- nen, Loonorsloot, Loosdrecht, Maareen, Maarsevoen, Maartensdijk, Mjjdrecht- Nichtevecht, Ru wiel, Tienhoven, Vinke- veen-onWaterveen, Vreeland, West- broek, Wilnis, Zuilen. Kreukelen. 1. d. in de Utr. gein. Breuki Ion \\Xijenrode, aad de Vecht, waar- over hier eene ophaalbrug voert. Het is eene groote, scboone plaats met ker- ken voor de Herv. en H.-lvath. De om- trek is bijzonder bekoorlijk uithoofde van de menigvuldige buitengoederen welke zich op beide oevers der Vecht uitstrekken. Er is een station van den spoorweg Amsterdam- Utrecht. Bij Breukeion gaat een zijlijntjo naar het station llarmelen van den spoorweg Utrecht Woerden enz. In 1840 telde het 001, iu 1800 1207, in 1890 1314 inw. in de kom. Breukelen komt reeds vroeg in de geschiedenis voor, want zekere Botgerius schonk het in 838 aan de Utrechtsehe Kerk. In 1488 leed hot dorp voel in den oorlog tusschen do stad Utrecht en Aartshertog Maximiliaan, en in 1072 in den strijd der Staten tegen Louis XIV. Kreiikelen-Xijeiirode.gevormd \| uit de heerlijkheid Breukeleii-Nijenrode, , BreukelenOrtts en Portengen Lettesge- recht, is eene gein in de prov. Utrecht op den westoever van de Vecht, tus- Bchen Loenen, Rnwiel, Kokkengen, Lnag- Nieuwkoop, Maareen en 15reukelen-St.- Pietera. Baar tegenwoordige omvang dagteekent eerst sedert de wet van 27 Juni 1857, die de gein. 1\'ortengen duar- bij inlijfde. Zij heeft nu 1115 heet. op- pervlakte, meerendeels rivierklei, doch in het westen laag veen. Hare bevolking in 1822 1290 zielen, beliep in 1840 1600, terwijl Portengen in eerstgenoemd jaar t door 56, in laatstgenoemd jaar door 55 zielen was bevolkt. Ten jaro 1870 had
		126 KreMkeiiMzand. Broskens voel ouder. Romeinscbe pon- ningon iiMaiir opgedolvcn, spreken van de eerste tijden onzer jaartelling. Doch liet oude dorp Breskens werd in de 15de eeuw overstroomd, in 1480 (of 1480)op de golven herwonnen doch in 1570 door hot bozwjjken van den zeedijk weder verloren. - Het d. Breskens, in 1800 met 703, in 18!(0 met 1258 inw., is eono aanzienlijke plaats, met eene goede ha- vcn. Er is eene llerv. kerk en oen ka- zerne der marcliaussee. De bloei van dit d. begint met het tijdperk sinds de groote weg van Brugge naar Middelbnrg in dit deel van het noordelijk Vlaanderen werd aangelegd (18081818). llreskens is het beginpunt van de stoomtramlijn naar Maldegbom in België. KreMkeiiMxatnd, pold. in Vlaan- dcreii, die van 1480 (of 1480) tot 1570 was bedijkt, doch toen weder inbrak. Sedert 1019 herdijkt, noemt men dien grond den Oud Breskenspolder. Kreildi.jlv. 1. dijk in de Utr. gein. Harmeien, waaraan verscheidene boer- derijcu gebouwd zijn. Aan het zuid- westeinde is het station Harmelon van den spoorweg Utrecht"Woerden. Ü. pold. van 430 heet. in de Utr. gein. Hormolcn. Kreuj>-el, d. in de N.-Brab. gem. Zon-on-Breugel, in 1840 (de onderhoo* rige gehuchten Breugels-Oerlo, Kind, Eige, Hoogstraat en Btad-von-Oorwen inedogorekond) met 553, in 1800 met 578 inw. In 18!)0 telde Breugel zelf in en buiten de kom 512 inw. Er is eene R.-Kath. kerk. De tocht van .Maarten van Rossum in 1543 bracht veel ellende voor Breugel voort, want het werd toen in brand gestoken. In de eerste dagen der Republiek genoot hot dorp een groo- teil bloei door zijne linnenweverijen, doch de verwoestingen der lYaiischen iu 1073 hebben vele wevers naar elders doen vertrekken. Ook in 1088 dreigden do Pranschon het dorp in de vlammen te laten opgaan, doch deze ramp werd toen, door over te geven al wat men kon bijeenbrengen, afgekocht. KreugeN-Oerle, geh. in de N.- Brab. gem. Zon-on-Breugol. Kreukelen, I. buurt in de N.- Brab. gem. Boxtel, in 1840 met 480, in 1800 met 420, in 181)0 met 1189 inw. in de onmiddellijke nabijheid van het spoorweg-station Boxtel. SS. kiesdistr. voor do verkiezing van één lid van de Tweede Kamer der Stuten-Oeneraal, om-

-ocr page 107-



		Breukeleii-OrttM.		127
		Brielle.


		der Urselinen en oen der Capticijncn. Met de goh. HoogKaastert en Maarland en een deel van St.-Geortruido, vormde ! dit dorp vroeger eene heerl., wier grondgebied zoodanig met dat van do heerl. Eisden was verbonden, dut beiden I als een schaakbord dooreen lagen, zoo j echter dat Eisden slechts halt\' zoo groot I was als Brcust. In de 1822 waren Breust \' en Eisden nog twee afzonderlijke gcmcen- I ten, in welk jaar Brcust !I44 inw. telde. Kort daarna zijn zn* echter vereenigd. ; Breust behoorde in vorige eeuwen aan . bet kapittel van St.-Martin te Luik, hetwelk beweerde dat dit gebied eon onmiddellijk rijksleen uitmaakte. *Breusterbosek, "f Briiii<t^>r- boNt\'Il. buurt in de Limb. gein. St- Geertruid, in 1840 met 170, in 1860 144, in 1890 met 135 inw. Brieftel, b. in de Ovcrüs. gem. Borne. Brief\'kt\'til, geh. in de Oron.gem. Worffum. Bi\'iel. b. in de N.-Brab. gem. Prinsenhage. Brit\'laart <!>«). voorin, landgoed ^; aan de westzyde van het Geld. dorp Barneveld. Brit\'lW\'. I.** kiesdistr. voor het af- vaardigen van een lid naar de Tweede Kamer der Staten-Generaal, bevattende de gem.: Brielle, Den Bommel, Ooltgons- plnat, Stad-aan-\'t-llai ingvliet, Rozen- burg, Viorpolders, Oostvoorne, Nieuwen» hoorn, llellevoetsluis, Niouw-Helvoet, Rokkanjo, Hoonvliet, Geervliet, Zwarte- waal, Spijkenisse, llekelingeu, Zuidland, Abbenbroek, Oudenhoorn, l\'iershil, Gouds- waard, Nieuw-Beierland, Zuid-Biieiliind, l\'oortugual, Hoogvliet, Pernis, SJ.distr. in Z.-llollnnd tot bet afvaardigen van leden naar de 1\'rov. Staten, bevattende de gom. Brielle, Oostvoorne, Zwarte- waal, Vierpolders, Nieuwenhoorn, llelle- voetsluis, Nieuw-Holvoet, Rokkanje, Zuidland, Geervliet, Spijkenisse, Ileke- lingen, Uudenhoorn, lleenvliet, Abben- broek. 3. vr. arr. in de prov. Z.-Hol- land. Het werd in 1811 als arr. van het De- partement-der-Bouches-de-la-Meuse op- gericht, en in 3 kantons: Brielle, Som- inelsdijk on Goedereede afgedeeld. Bjj de invoering der rechterlijke organisatie van 1838 behield het denzelfden omvang, doch toen werd het kanton Goedereede by Sonimelsdijk ingolijfd. Hot arr. is thans als zoodanig opgeheven en bjj Rotterdam gevoegd. 4. zesde kant. van
		de gemeente Breukelen 1827, in 18i)0 2323 inw., onderscheiden in 1275 Ncd.- Herv., 1 \'Waalsch-Hcrv., 15 Ev.-Luth., 6 Herst.-Luth., 127 Ned.-Geref., 7 Doops- gez., 5 Rein., 38 Christ.Geref., 828 K.-Knth., 1 [er. en 20 ongcnocnidon. De vectoelt is de voornaamste bron van welvaart. Voorts komen in aanmerking de voordeelen die liet zomerverblijf van vele stedelingen afwerpt, scheepvaart, zuivelbereiding, en enkele inrichtingen van volksvlijt. Behalve het d. Breukelen, bevat de gem. de geh. Galgerwaard, Kort- rijk en I\'ortengcnsche-Brug. Voorts vindt men er een ridderbofstad Nijenrode, be- nevens de groote buitens Vredenoord, Vechtstroom, Vochtvliot, Hofwerk, Rijn- en.Vecht, enz. Breu kelen-Ortts, heerlijkheid in Utrecht, in de gein. lireukelen-Nijenrode. Ki\'eiikoioii-St.-1\'iotei\'H, gem. in Utrecht, op beide oevers van de Vecht, doch meest op de oostzijde, door üreu- kelen Nijenrode. Loosdrecht, Maarseveen, Tienhoven en Hilversum (N\'.-Holl.) be- paald. Lange de Vecht is de bodem klei, doch meer naar het westen heeft men waterplassen, meest door uitdelving ont- staan, met vele strooken laag veen daar- tusschen. De gem. beslaat 1275 beet. en bad in 1822 507, in 1810 337, in 1870 808, in 18Ü0 858 inw., wijzende verdee- ling in laatstgenoemd jaar aan: 4b\'3 Ned.-lleiv., 1 Waiilsch-IIoiv., 12 Chr.- (ier., 2 Herst.-Luth., 245 Ned.-Geref, 122 K.-kath. en 3 ongonoemden. Do gom. bevat, de aanzienlijke buurtsch. Brenkelerveen, op don weg van Nieuw* Loosdrecht naar Tienhoven. Aan de Vecht liggen, behalve steenovens, ook de ridderhot\'steden (iunterstein en Oudaan, do landgoederen (iroenevccht, Kweekho* hoven, Vochthof, Boomrijk en Slangen- vecht. BreukHerveen, I. buurt in de L\'tr. gem. Breukelen-St.-l\'ieters, in 1840 met 398, iu 1860 met B9S, in 18\'JO met 429 inw. - S. polder iu do L\'tr. gem. Breukelen-St.-l\'ieters. Kreukelt\'!* w aard, geh, in do Utr. gemeenten Bawiel en Breukelen- Nnenrodo. Ibciil , l>l"). ambaebtsheerl. in de gem. Zeist. Brouwt, d. in de Limb. gem. Eis- den, in 1840 met 2G0, in 1860 met 301, in 1890 met 426 inw. De St.-Maartens- kerk, van zandsteen opgetrokken, is in Gothiscben bouwstijl. Er is een klooster

-ocr page 108-



		128 Krielle. hot nrr. Rotterdam, bevattende de gein. Brielle,0o8tvoome, lIellevoctsluis,Nieuw- Helvoet, Nieuwenlioorn, Oudenhoorn, Zuidland, Abbenbroek, Zwartewaal, Vier- polders, Rokkanje, Rozenburg, Heenvliet, Geervliet, Spijkenisse, Hokelingeii. 5. klasse der Herv. kerk in Z.-lIollnnd, verdeeld in 3 vingen: Brielle, Geervliet en Soinnielsdijk. ft. kerk, ring dei- klasse van Brielle, bevattende de gein. Brielle, Brielsch-Nieuwland, Hellevoet- Hlnis, Nieuwenlioorn, Nieuwhelvoet, Oost- voorne, Rokkanje, Zwartewaal. Brielle (of l>«>n Kriel), 7.gom,* in Z.-Holl., in liet noordoosten door de Oude-Maas bespeeld en daardoor van Rozenburg gescheiden, terwijl zij naar de landzijde bepaald is in het noord- westen en westen door Oost voorna, in liet zuiden door Nieuwenlioorn, in het oosten door Vierpolders. Zij is slechts 238 heet. groot en bevat, behalve de stnd Brielle, nog slechts weinige por- ceelen grond. De bodem bestaat uit rivierklei. In 1796 bad Brielle 3170, in 1811 3600, in 1822 3192, in 1830 4185, in 1840 4504, in 1850 4483, in 1870 4220, in 1890 4280 inw. Hij de volks- ti\'lling van 1890 onderscheidde de be- volking zich in 3405 Ned.-Herv., 0 Wnalsch-Herv.. 1 Hem., 103 C\'hr.-Ger.. 2 Doopgez., 81 Ev.-Luth., 2 Herst.-Luth., 106 Xed.-Geref., 403 R.-Kath., 1 Oud- Roomsche, 86 Ned.-lsr. en 20 ongenoem- den. Rriclle is van hoogen ouderdom, ofsshoon gecne oudere oorkonden dan van 1280 het vermelden. Het word in de eerste jaren des 14de eeuw tot eene stad verheven (tusschen 13021306) en was de hoofdplaats der uitgestrekte heerl. Voorne. In 1417 werd de stad door Hertog Jan van Beieren ingeno- men; in 1471 door zeeroovers verrast, doch door het ontdekken van den toeleg voor plundering gespaard. Den 1 April 1572 maakten de Watergeuzen zich van haar meester, en sloegen vier dagen la- ter (5 April), bij welke gelegenheid Rochus Meeuwesz zich bijzonder onder- scheidde, den aanval van den Oraaf van Bossu af. Den 3 Oetober 1579 mislukte de verraderlijke toeleg van den Spaanschen Overste Ynlentin de l\'ardieu om.haar te vermce^teren. In Juni 1575 verheugde Brielle zich in bet huwelijk, te dier stede tusschen Willem I en Charlotto de Bourbon voltrokken. Van 1585 tot 1616 was de stad aan Enge- land verpand. In 1813 (1 December)
		Bi-ielMche-Diep. ! was Brielle de eerste Nederlandsehe I vesting, die do Kranschen uit hare wal- \\ len verdreef. Het derde eeuwfeest van Brielle\'s bevrijding van het Kpaansche \' juk is don 1 April 1872, in de tegon- woordigheid van Koning Willem III, op luisterrijke, hartverheffende wijze gc- J vierd. -- Do stnd is ceno vesting, die \' de mond der Maas beschermt. Aan het eind der haven ligt het ruime havenfort. Brielle, vroeger bloeiend door de ha- ringvangst, bestaat thans voor een groot I deel van de scheepvaart, aangezien vele inwoners zeelieden of loodsen zijn. A\'oorts zijn er eenige kleine fabrieken, zooals zeilmakerij, scheepstimmcrwerf, touwslager^, zoutkeet enz. liet korps torpedisten ligt er in garnizoen. Kr zijn te Brielle kerken voor de Herv., van welke de Kleine kerk ook door de Luth. wordt gebruikt, R.-Kath. en Israëlieten. De Grooto- of (\'atharinakerk is een zeer hoog gebouw, mot een broeden, zwaren, doch niet volbouwden toren, die 75 M. hoogte heeft. Deze toren is in 1462 gebouwd, nadat de vorige, die in 1417 was gesticht, in 14Ö6 omstortte. Tot de sieraden behoort het marmeren praal- graf van den Luitenant-Admiraal I\'ilips van Almonde. Andere merkwaardige gebouwen zijn het Stadhuis en het Wees- huis, welk laatste in 1557 werd gesticht uit de nalatenschap van den beroemden \' Heenvlietschen pastoor Engel Willems- zoon de Meerle (Angelus Meruia),wiens afbeeldsel er bewaard wordt. Ter plaatse waar vóór 1817 do Maarlandscho kerk stond, op welke plek later eenc spinnerij was gevestigd, zijn tweo ge- denkteekenen aan hot innemen van Brielle door de Watergeuzen opgericht: oen Asyl voor zeelieden, waaraan de boer Mr. Alexandcr Vor-Huoll te Arnhem een belangrijk vermogen heeft geschonken, j on een Nimf, gebeeldhouwd door don Haagschen kunstenaar J. P. Koelman, dat in Sopt. 1873 werd onthuld. Hot huis, waar Maarten Harpertz. Tromp in 1597 werd geboren, stond in de Kaats- : baan on het Kolfslop, doch is ten tyde I van Koning Willem I afgebroken. Er is te Brielle een hoogere burgerschool ! mot 3-jarigen cursus. Briclwt\'lie-lHep. arm der Maas tusschen Voorne on Rozenburg. Op do- zen stroom viel, den 4 Juli 1354, de scheepsstrijd voor, waarin de Vloot van Willem van Henegouwen de scheepsmacht ! van z\\jno moeder Margaretha versloog.

-ocr page 109-

Brielshoek.

Britswerd. 129

Brielseh-Xieiiwlaiid,ofXieiiw-
laild, il. ia de Z.-Holl. gom. Yierpol-
ders, mot een Horv. kerk. Tegenwoordig
spreekt men alleen nog van Yierpolders.
Ter herinnering aan het behoud van
Brielle, toen dit door den Graaf van
Bossu werd bedreigd, en Rochus 3Ieeu-
wesz. de sluis openzette, dio het water
over Brielsch-Jueuwland hracht, kreeg
dit dorp tot wapen: een schild van keel,
heiaden met een zilveren zwaard, heb-
bende één gouden penning op de punt,
en geplaatst tusschen twee rijen gouden
penningen, te zamen 9 stuks, ter herin-
nering dat do tegenstand, aan Alba\'s
tienden penning geboden, eeno der oor-
zaken is geweest van Xederland\'s be-
vrijding en verheffing.

Brielshoek (of Brienshoek i,

geh. in do Limb. gem. Veuraai.

Brieltffcnsnolder, pold. in do
N.-Brab. gemeenten Oosterhout en ilade,
153 heet. groot.

Brienenswaard (Van-), pold.
in de Z.-Holl. gemeenten Goudswaard en
Zuid-Beierland, het westelijk deel van
het eiland do Tien-Gemeten uitma-
kende. De polder is in 1844 ingedijkt
on 53 heet. groot.

Brieskerke, voorm.Zeeuwsch dorp
op Schouwen.

Bl\'i»\'daillllie, buurt in do Zeeuw-
sche gein. St.-Laurens, aan don weg van
Middelburg on Domburg. Vroeger was
Brigdamme van grooter aanzien, want
reeds in den jare 1196 of 1197 vergunde
do Utreehtscho Bischop Dirk van dor
Ahr aan die van Brigdamme, eene nieuwe
kerk te stichten. Deze kerk werd in den
vrijheidsoorlog togen do Spanjaarden
verwoest. Brigdamme vormt eene heer-
lijkheid van 584 heet. oppervlakte, in 1840
met 300, in 1860 met 276, in 1890 met
278 inw. Hopman Jakob Seotta versloeg
hier in 1874 con hoop Spanjaarden.

Brijdorpe, of itiit \'ppe. d. en
heerl in de Zoouwsche gem. Duivendijke,
462 heet. groot, 1840 met 79, in 1860
met 109, in 189Ó met 107 inw. Brijdorpe
was in don tijd van Graaf Floris V ecu
bloeiend dorp.

Brijdweg, geh. in de Limb. gem.
Linne.

Brijsloot, wetering in de X.-Holl.
gom. Schagen.

Bril < !>««). I. goh. onder het Frie-
sche d. Hitzum (Franekcradeel). Ü.
geh. en brug in de Gron. gem. Zuidhorn.

Brildiep, vaart in de Gron. gom.

Oldekerk, van hot Kolonelsdiep naar het
Hoendiep.

BriInpolder, pold. in de Zeeuw-
scho gom. Biervliet, 8 heet. groot. In
1808 ingebroken zijnde, is hij later weder
heverscht.

Brink (!>< ). 1. Loolirink of
l.ooliu i/.cn. buurt in do Geld. gem.
Kpe, in 1840 met 143, in 1890 met 260
inw. JJ. landgoed in do Gold. gem.
Arnhem, aan den straatweg naar Oostcr-
beek. 3. geh. in de l\'tr. gem. Amers-
foort.

Brillkel, buurt onder Vaasen in de
Geld. gem. Kpe.

Briilk-eil-Ordcn, buurt in de
Geld. gem. Apeldoorn, in 1860 mot 1083
in 1890 met 2740 inw.

Brinkjjreve. 1. hnvez. in de Over-
ijselsche gem. Diepenveen. Ü. b. in
de Geld. gem. Epe.

Briiikheiirne, buurt in de Geld.
gom. Winterswijk, in 1849 met 295, in
18G0 met 254, in 1890 met 289 inw.

Brinkhorst, buurt in de Utr. gem.
i Leusden.

Brinkhuis, buurt in de Overgs.
gom. Hengeloo.

Brinkkant, buurt in de Utr. gem.
Woudenberg.

Brillkllinn. buurt onder Barchem
in do Geld. gem. Laren

Briiikinaiishoek. baurt in do

; Geld. gein. Buurloo, in 1840 met 159,

in 1860 met 130, in 1890 met 149 inw.

Brinksorde, buurt in de Gold.
! gem. Apeldoorn.

Britsaard. geh. onder het Friesehe
d. Wommela (Hennaarderadeel).

Britsilill. d. in do Friesehe gom,
, Leeuwarderadeel, aan de Stienzervaart.
in 1811 mot 271, in 1840 mot 326, in
\' 1870 met 434, in 1890 met 488 inw.,
meerendcels landbouwers. In de Middel-
eeuwen stond hier eene zware sterkte,
Britsonburg, waarvan in 1290 nog alleen
j eenigo grondslagen werden gevonden.
; Later bloeiden er do staten Lettinga,
Jornsma, Tjessinga, Eringn (of Geringa),
Joltinga, Swyiizenhuis en anderen. Op
Lettingastate. dat lang in welstand bleef,
word in 1641 Menno Baron van Coe-
hoorn geboren. De dorpskerk, dio den
Horv. behoort, staat op een hooge terp.
Er is ook eeno kerk der Chr.-Cieref. gem.

Britswerd, d. in de Friesehe gom.
Baarderadeel, met de kerkbuurt Krom-
wal on het geh. Jet in 1811 door 190,
in 1840 door 202 en in 1875 door 251

Witkamp.

\'.>

-ocr page 110-



		130 *Brit werdermeer. in 1890 door 315 inw. bevolkt. Drio vijfden der ingezetenen wonen in de dorpskom. Er is eene Herv. kerk. Kritawerdermeer,** voorm. meer bij het friesehe dorp Britewerd, unn_ado Sneekster-Zeilvaart, doch in 1855 droog* gemaakt. Britteiil»ur,»-. of liet Huis te Itritteil. voorm. sterkte, van Homein- schen oorsprong, aan het strand der Noordzee, op eene plaats nn reeds sedert eeuwen door de zee overdekt. Het vormde een vierkant, waarvan elke zijde 75 meter lengte had, was van vooruit- springende torens voorzien en omvatte binnen zijne muren een binnenhof, met een hoofdgebouw in het midden. De fondamentsteenen hadden eene lengte van ongeveer 17i meter bij 1 meter breedte. De tijd der stichting is onzeker. Het was geheel vergeten, toen de bouw- vallen toen nog bijna 3 meter hoog op Kerstdag van den jare 15211 door een hevigen zuidoostenwind, die de zco naar het westen terugatuwde, werden ontbloot. Sedert zijn die bouwvallen nog meniginalen gezien tot in 1750. Toen echter waren ze, zoo door afspoeling als door \'t vervoer wanneer ze bloot lagen, tot geringe sporen ingekrompen. Brixiispolder. polder, deels in de Zoeuwschc gein. Sluis, deels in de llel- gische gem. Westkappelle. Het Neder- landsche deel is nagenoeg 15 heet. gr. Broeder-eii-Ziaterpolder, p. van 114 heet. in de Zeeuwsche gem. Wolfaartadjjk, in 1854 ingedijkt. Broeder Jaii-KlaaMe iim- Sellïl>sloot, vaart in de Friesehe gem. Opsterland. uitloopendo in het Koningsdiep. Broek, 1. d. in de Friesehe gem. Doniawerstal, aan de Joustervnart. liet heeft eene llerv. kerk. In 1811 telde men er 130, in 1840 158, in 1870 248, in 1890 251 inw. In den Spaanschen tijd vestigde zich hier een berucht par tijganger, die, eigen voordeel beoogende, allen plunderde, welke in zijne macht vielen. De wocstaard werd echter einde- lijk overmand en met zijne 30 trawan- ten te Leeuwarden onthalsd. Si. buurt in de N.-Brab. gein Mierloo, in 1840 met 250, in 1800 met 303, in 1890 met 200 inw. De kapel, die hier in vorige eeuwen stond, is spoorloos verdwenen. 3. buurt in de (leid. gom. "Weel, in 1840 met 419, in 1800 met 514, in 1890 met 598 inw. 4. of YaaMem«elie
		Broekdi.jk. Broek, buurt in do Geld. gem. Epe, in 1840 met 423, in 1800 met 499, in 1890 met 420 inw. 5. goh. in de N.-l$rab. gem. Kaainsdonk. <S. buurt in de l.imb. gem. Kessel, in 1800 met 160, in 1890, met 235 inw. 7. geh. in do Limb. gem. Simpelveld. H. (ofllid* delbroek), pold. in do Z.-H. gem. .Meerkerk, in 1277 bedijkt, hebbende met het Zouweland 924 heet. opper- vlakte. O. voorm. pold. in Zuid-Hol- land tusschen de Gouwe en den Zuid- plas, sinds 1303 een deel van den Oost- polder-van-Schieland uitmakende. IO. buurtschap in de N.-Brab. gem. I Veldhoven c. a, 1840, met 135, in 1390 met 183 inw. 11. pold. van 799 heet in de l\'tr. gem. Uselstein. 12. buurt* schap in de Limb. gem. Geul, onder- scheiden in Oostbroek in 1890 met 43 en Westbroek in 1890 met 101 inw. 13. buurt in de Limb, gem. Halen, in 1840 niet 107, in 1800 niet 111, in 1890 met 121 inw. 1-4. b. in het Fr. d. Rinsumageest (Dantumadeel). 15. b. in de L\'tr. gem. Woudenberg. 10. b. in de Geld. gem. Gendringen. 17. b. in de Geld. gem. Ede. iH. buur- ton in de N.-Brab. gemeenten Deurne, Dommelen, Woensel. Broekbeek, beek in de Overijsel- sche gem. Tubbergcn, loopende van het Drieschicht naar de Hollandsche- (i raven. Broek-vmu-aiiiiexiM, voorm. gem. in Zuid-Holland, gevormd uit de heerlijkheden Droek-Tuil-en-\'t-\'Wegje, I Broekhuizen en Bloemendaal, te zinnen 1708 heet. groot. In 1822 hal zij 1116, \| in 1830 1319, in 1840 1052, in 1850 1527, op 30 Juni 1870 1741 inw. Door do wet van 1 Juni 1870 is zij gedeeld, en ten gevolge daarvan, den 1 Juli daaraanvolgende, deels bjj Waddinxveen, deels by Gouda ingelijfd. Het deel tot (iouda gebracht beslaat 420 heet, tcr* wijl liet deel aan Waddinxveen toebe- deeld, 1342 heet. bevat. Aan de Gouwe, die deze voorm. gem. doorsnijdt, staat in het deel thans tot Waddinxveen bc- hoorende, een R.-Kath. kerk. Broekdijk, 1. buurt in de Geld. gem. Oldebroek, in 1800 niet 393, in 1890 met 458 inw. Si. geh. in do Geld. gem. Huiscn. 3. dijk in do , Overijselsche gemeenten Diepenveen en ; Olst, tusschen Okkenbrook en "Wezepo. Langs dezen weg staan ettelijke huizen en buitenplaatsou.

-ocr page 111-



		Broekhuizen. 131
		Broeke.


		Kroekhont, b. in de N.-Brab. gem. Heesch. Broekhoven, 1. buurt in de N.- Brab. gem. Riethoven. Si. buurt der N.-Brab. gem. Tilburg, niet voorname wollenstoffenfabrieken. Zij had in 1890, niet Oerle, 3333 inw. 3. geh. in de Limb. gom. Geul. Broekhuis, 1. h. in de Geld. gem. Xeede. - \'£. 1). onder Hornebroek in de Overijs. gem. liorne. Broekhuizen 1. of Kroek- li\'.i;,/en. gem. in de Limb., ingesloten door Meerloo, Horst, Grubbenvorst, Ar- cen-en-Velden en Bergen, zijnde de oos- telijke grenslijn (die naar de zijde Arcen e. a. en Bergen) door de Maas gevormd. Met uitzondering van eenigo gronden langs dien stroom, die klei hebben, be- Btaat de geheele oppervlakte uit dilu- visch zand. De gem. bevat de d. Broek- huizen en Broekhuizervorst, benevens de geh. .Stokt en Ooien en de buurten Von- kel, Heimeren, Heide, Zeelberg, Smeelon Heiming, Belsberg, IJcerendonk en Gee- ncnhcrg. Zij beslaat 1150 heet. In 1822 had het 045, in 1840 871, in 1880 857, in 1890 828 inw. Al de ingezetenen be- lijden den K.-Kath. godsdienst. Behalve de hoofdbron van bestaan, de landbouw, bloeien er de zuivelbereiding, het olie- slaan en steenbakkerij. De oude Heeren van Broekhuizen hebben in de gesehic- denis van Gelderland eene merkwaar- digc rol gespeeld. Het d. Broekhuizen, tydens het bestaan van liet Dept.-van- de-Roer een hoofdplaats van een vrede* gerecht, telde in 1800 131, in 1890 113 inw. in do kom. \'£. buurt in de Limb. gem. Ubach-over-Worms, in 1900 met 192, in 1890 met 103 inw. 3. buurt in de Drentsehe gem. Ruinerwold, in 1860 met 202, in 1890 met 255 inw. 4. heerl. van 116 heet. in de Z.-Holl. gem. Gouda, aan den Hollandsehen-Usel. Zij had in 1840, toen zij nog onder Broek c. a. behoorde, 81 inw. 5. ridderhofstad in de l\'tr. gem. Leersum. Zy bestond reeds in den jare 1294 en werd bezeten door de Broekhuizen\'», de C\'ulemborg\'s, de Gaasbeek\'s en de Gent\'s, tot zij in 1460 door Bisschop David van Bourgondië werd aangekocht. Sedert kwam zij achtereenvolgens weder aan onderscheiden voorname geslachten, tot zjj aan de Nellensteyn\'s ten deel viel, die op den Donderberg het bekende fa- miliegraf stichtten. Het huis is in 1810 fraai vernieuwd. ö. b. en p. in do
		Broeke, 1. voorin. <1. op liet Zeeuw- sche eiland Zuid-Beveland, aan de Schelde, sinds 1530 geheel weggespoeld. Jï. li. iu de Geld. gein. Noede, in 1840 met 197, in 1860 met 228 in 1890 met 256 inw. Broekeind, I. buurt in do N.- Brab. gem. Gemert. tè. buurt in de Limb. gein. Grubbenvorst, in 1840 met 147, in 1800 met 106 in 1890 met 305 II w. Kr is een klooster der Urselinen. Broeklllll, buurt in de Limb. gem. Houtem, in 1810 met 107, in 1890 met 117 inw. Men vindt hierbij eene begraaf* plaats der Romeinen. In 1327 liet Jan III Hertog van Brabant hier een dam in de Geul leggen om het stadje Val- kenburg door overstroomiiig tot over- gave te dwingen. Broekeii-eii-^Iaten. pold. in de gem. Kampen, groot ongeveer 000 heet. Op 15 November 1825 brak de dijk door, waardoor het land onder water werd gezet. Broek-en-SimoiiNpolrier, i>. van 202 heet. oppervlakte in de Z.-Holl. gemeenten Oegstgeest en Warmond. Broekerhaveii, of Beekkar- tipelj Iniurt in de N.-HolL gein. Bo- venkarspel, aan de Zuiderzee, in 1840 met 203, in 1860 niet 328, in 1890 met 239 inw. Het heeft eene ruime, in 1449 aangelegde haven. Krockerineei\', in 1624 <lroogge- maakt meer in de N.-HolL gemeenten Broek-in. Waterland, Nieuwendam en Landsmeer, groot 290 heet. In 1825 werd het overstroomd. Broeker-Oll<le-4iiouw, moertje in do N.-Holl. gem. Grootobroek. Broekerpolder, p. in de Jf.-HolL gem. Weesperkarspel. Bl\'Ockei\'N <I>0>, b. in de Geld. gem. Dinxperloo. Bl\'ockl\'l\'vanrt, vaart in do prov. Xoord-Holl, van de Broekerschouw aan het Noord-Hollandsche-kanaal naar het d. Broek-in-Waterland. Broeklieiirne, buurtschap in Overijsel, in de gem. Lonneker, in de LTsseler-Broekheurne en Eschmarktsclie- Broekbeurno onderscheiden. Zij had in 1840 107, in 18!)0 247 inw. Broekhoek, buurt in de X.Brab. gem. Heesch. Broek liorn, of Broekerliorn, geh. in de N.-Holl. gem. Broek-op-Lan- gedijk, aan den dijk van de lieer Hu- gowaard.

-ocr page 112-



		132 Ilroekhnixei-vorst. Brock-op-JLangenrtijk.

		Z.-Holl. gem. Wnddinxveen. 7. b. in de Utr. gem. Amerongen. 8. b. in de Geld. gemeenten \'Weel, Humme- loo en Xijkerk. Broi\'khuixorvoi\'Mt, dorp in de Limb. gem. Broekhuizen, in 1860 niet 333, in 18il0 met 214 inw. Bl-ockllll iy.<>rv» «\'£>. I). in de Limb. (rem. Grubbenvorst. It roe keil. pold. in de Limb. gom. Roermond. Kroek-iii-\'\\Yatei^,laii<l, gem. in Noord Holland, ingesloten door Mon- nikkcndaai, Landsmeer, Niouwcndain, Kansdorp en de Zuiderzee, on samen- gesteld uit do vroegere Waterlandsche bannen Broek-in-Wnterland en Zuider* woude, benevens een klein deel van Kansdorp, namelijk bet zuider uiteinde van Uitdun. De gom beslaat 2329 heet. grond, in het dusgenoemde oude land laag veen, doek in de drooggemnakte moren uit klei. In 1822 had deze gein. 112G, in 1840 1420, in 1870 1528, in 1890 1553 inw. De gem. bevat de dor- pen Broek-in-Waterland, Zaiderwoude en Uitdain, benevens de drooggemaakte Noordmeer en deelen van de Broeker* meer, Belmermeer en Monnikenmeer. Bij de volkstelling van 1890 vond men er: 1404 Herv., 1 Kern., 23 Chr.-Afg.. 50 Doopsgez.. 20 Ev.-Luth.. 2 Herst.- Luth., 23 Ned. Ger 7 R. Kath. on 23 ongenoemdcn. Yeofokkcrij en zuivelhe- rciding maken de hoofdbronnen van welvaart uit. Ten tijde der Republiek woonden te Broek kooplieden, die dn- gelijks de Anisterdainsche Beurs be- zochten, om aan den handel op de Oost- zee en andere gewesten deel te nemeu, terwijl te l\'itdam vele ingezetenen wa- reu [gevestigd, die zich met het lichten der koopvaardijschepen over het Pampus bozig hielden. Het d. BroekinWn- terland, aan drie zijden van een wijdon waterkom, het Havenrak, gebouwd, is hot schoonste dorp van Waterland, en bevatte in de dorpskom in 1890 887 inw. Eerst in 1858 is een weg door dit dorp gemaakt, die toelaat, dat paar- den en rijtuigen binnen hot d. komen. Vroeger bevatte het slechts voetpaden. Het is thans een halte van de stoom- tramlijn AmsterdamEdam. Toonbeel- deu van netheid, leveren de strnten met hare bontgeverfde huizen, met de eigen- aardige beplantingen van de grootere en kleinere tuinen, talryke bruggen en heldere watoren een bijzonder gehool.
		De voorbeelden van overdreven zindc- lijkheid, die men van de oude Broekers verhaalt, belmoren niet meer tot onzon leeftijd. De kerk der Hervormden is I een fraai gebouw met spitsen toren, beschilderde glazen en een kunstig gc- sueden predikstoel. Ook het Kaadhuis en de school zijn goede gebouwen, ter- wijl vroeger voor vreemdelingen hot huis van mejuffrouw A. Eregeres, nabij \| den ingang van liet dorp, grooto aan- trekkelijkheid bezat. De eigenares toch had oene uitmuntende verzameling van Broeksche oudheden, zoonis klooderen, meubelen en vaatwerk. Vooral was de verzameling zeer ryk aan allerlei oud Chineesc.h en Japansch porcclein, zoo \| als dit in do 17de en 18de eeuwen in \'. alle huizen der Broeksche aanzienlijken , in gebruik was. Later is deze verza- ! meling overgeplaatst in het dusgen. Broc- kerhuis in het Vondelpark te Ainster- dam: maar daar heeft zij geen stand \' gehouden. In 1573 is Broek door de I Spanjaarden geplunderd, in 1825 door den watervloed van Februari zwaar ge- teistord. Kroekkant, 1. buurt in do N.- Brab. gem. Beek-en-Donk. Sj. buurt in de N.\'Brab. gem. Budel, in 18G0 met 168, in 1890 met 153 inw. 3. bunrt- schap in de N.-Brab. gem. Lierop. -l. b. in de Limb. gem. Halen. 5. b. in de N.\'Brab, gem. Oemert. <i. b. in de N.\'Brab, gem. Waurooi. 7. b. in de Utr. gem. Woudenborg. Itrocklaiiu, 1. buurt in do Geld. gem. Apeldoorn, in 1840 mot 278, in 1860 met 334, in 1S90 met 341 inw. JJ. buurt in de Overijselseho gem. Kaalte, in 1840 met 165, in 1860 met 196, in 1890 met 209 inw. ItroekovM. b. in de Overys. gem. Hellendoorn. Jti\'ookooril, wijk derN.-Holl.gem. Andijk, in 1890 met 510 inw. Jii\'oek-oi>-fjani>eii<lijk, gem. in N.TIoll., ingesloten door de gem. Zuid- Scharwoude, lleer-Hugowaard, St.-Pau- cras en Koedijk. De grond, die 460 heet. beslaat, bestaat voor de oosthelft uit alluvisch zand, voor de westhelft uit zeeklei, in 2822 had zij 612, in 1840 700, in 1870 1008, in 1890 1358 inw. Bij de volkstelling van 1890 onder* scheidde men do ingezetenen in 692 Nod.-Herv., 1 Kern., 282 Chr.-Ger. 52 Doopsgez., 1 Ev.-Luth.. 283 Ned.-Ger., i 20 K.-Kath., 1 Oud-ltoomsehe en 27.

-ocr page 113-



		Bronbeek. 133
		Broekpolder.


		Broeksteeg, geh. in de N.-Brab. gem. Uden. Broeksterlinizen. geh. onder het Eriesche d. Wouterswoude (Dantu- madeel). Broekstraat. 1. buurt in de N.- Brab. gem. Bergeik. SS. buurt in do N.-Brab. gem. Geffen, in 1840 met 195, in 18G0 met 191. in 1890 met 101 inw. 3. buurt in de N.-Brab. gem. Go- mert. 4. buurt in de N.-Brab. gom. Schijndel, in 1840 met 330, in 1860 met 326, in 1890 met 163 inw. 5. b. in de N.-Brab. gem. Tilburg. ö. b. in de N.-Brab. gom. Herpen. B roek-Tnil-en\'t-Weegje, licerl. in de Z.-Holl. gemeenten Gouda en Waddinxveen, die tot 1870 met do hoerl. Blocmendaal en Broekhuizen do gom Broek-cnni-annexis vormde. Broektot\'llt, wetering, loopendo van den Bennemeer naar Medemblik. Broekveld. p. in de Z.-Holl. gem. Recuwijk. Broekvelden. pold. in de Z.- Holl. gem. Zwammerdam, 838 heet. gr. Broekweg. I. b. in de Z.-Holl. gem. Ketel. SS. b. in de Utr. gem. Wijk-liij-Duurstede. Broekzijde. \'o. in de Ovcrijs. gem. Tubbcrgen. Broekzijden (We), b. in do N.-Brab. gein. Moergestel. Broekxijderpolder. pold. in do Utr. gem. Ahknude Eroostdij-en-Aasdom, 300 heet. groot. Broeresloot. vanrt uitliet Tjeuke- meer naar do Tjonger, tusschen Yior- huizen en Westergaast. Brom (De), b. in de Geld. gem. Barneveld. Bromliaar, b. in de Overijs. gein. Rnalte. Brommeieil. buurt in de Limb. gem. Geul. Zij had in 1840 met Broek 225, in 1860 alleen 99, in 1890 116. Bronbeek, koninkl. koloniaal mi- litair invalidenhuis in de gem. Arnhem aan den Yelpschcn weg. Het was een nieuw landgoed, toen Koning Willem Hl dit terrein in Maart 1854 aankocht. Sedert werd het bescheiden landhuis in een koninklijk paleis herschapen, waar een koninklijk balling, de Graaf van C\'hambord, in 1859 eenigo maanden achtereen de Nederlandscho gastvrijheid leerde kennen. Nog dntzelfdo jaar, 15 October, droeg de Koning dit landgoed aan den Nederlandschen Staat over,
		ongenoemden. Tecteolt, zuivelbereiding en warmoezorij verschaffen den ingeze- tonen het noodige. Het d. Brock-op- Langendijk, ot\' Broekkarspel, maakt liet zuidelijkste der Lnngendykcr dorpen uit. De Broekers onderscheidden zich door hunne trouw aan Vrouwe Jakoba van Beieren, ter wier behoeve zij aan een aanval togen Haarlem in April 1436 deelnamen. Er zijn kerken voor de Herv., Doopsgez., C\'hr.-Oer. en R.-Kath. In de kom telt het d. 1223 inw. Broekpolder. 1. peil. in de Z.- Holl. gemeenten Ylaardinger-Ambacht en Maasland, 387 heet. groot. SS. (of *Heiikeliiiii<lie-Broek),* polders, deels in de Z.-Holl. gem. Heukelum, deels in de Geld. Vuren, 524 heet. gr. 3. pold. van 102 heet. in de Zecuw- scho gein. \'l\'olen. -l. p. in liet Fr. d. Akkerwoude (Dantumadccl). ö. (5>ienw), p. in de Z.-Holl. gein. Naald- wijk. Ui. tXieiiw en Oud->, p. in de Z.-Holl. gem. Kijswijk. 7. <;Oo«t- en ^Vest), p. in de Z.-Holl. gem. Zoe- terwoude. 8. (Oud-), pold. in de Z - Holl. gem. Naaldwijk en Wateringen. 9. p. in de Z.-Holl. gem. Warmond. Broekwclie-Iloek. of Bab.vlo- niënbroeksche-Hoek, pold. in de N.-Brab. gem. Meeuwen e. n., 15 heet. groot. Broekselier-Hoff, b. in de Geld. gein. Gverasselt. Brot\'ksehe-Slnis, p. in do N.- Brab. gem. Drongelen. Broek-Sittard. gem. in Limb., in het westen en zuiden door do gom. Sittard, en in het noordon en oosten door de Pruisische gem. Ttlddc-rn en Hillons- berg ingesloten. Zij beslaat 210 heet , had in 1822 521, in 1840 664, in 1870 651, in 1890 612 inw. De grond, uit Limb. klei gevormd, bestaat meest uit akkerland, daar de ingezetenen, dio allen den R.-Kath. godsdienst belijden, in den landbouw hun hoofdbestaan vinden. Behalve het d. Broek-Sittard, dat eone aan de Maagd Maria gewijde kerk be- zit, bevat de gem. het goh. Hoiligen- huis en do eenigo vorstrooido landlioo- ven, zooals Haag-Sittnrd. Het d. had in 1840 607, in 1860 021, in 1890 573 inw. In 1845 zijn bij Broek-Sittard onder het veen de overblijfselen van eene houten brug gevonden, die waarschijnlijk uit den tyd der Romeinen dagteekent. Broekslag, b. onder Etten in de Geld. gem. Gendringen.

-ocr page 114-



		134 *Itrongerga.* onder voorwaarde, dat dit goed tot een koloniaal invalidenhuis zon worden in- fccriclit en nimmer van die bestemming vervreemd. Sedert niet verschillende bij- gebouwen vermeerderd, is het zoowel een bekoorlijke rustplaats voor de vete- ranen van het Oost-Indische leper als een getuigenis voor den weldadigen in- borst van wijlen Koning Willem [II.Br. bezit eene merkwaardige verzameling portretten van krijgshelden uit de In- dische oorlogen, en eene even zeldzame als kostbare eollectie Indische wapens en zegeteckenen. In het fraaie park ziet men een standbeeld van Willem II nis Kroonprins, den arm, die in den slag bij Quatrebras werd gewond, in een doek dragende. Br«il"<»rj»\'i»- buurt in de Friesche gom. Schoterland, onder Mildam. Zij bad in 1840 42, in 18110 02 inwoners. In vorige eeuwen was zij een dorp, doch de kerk, de staten van Haren en Tam- mingn en het vorstelijk lusthuis (\'aro- linabnrg, die lirongcrgn eens versierden, zijn allen reeds voor jaren gesloopt. Jiroiiklioi\'Nt, of l{i-oii<-Iihorst, heerl. in Cield., uitmakende het west. deel der gein. Steenderen, bevattende het vlek Bronkhorst en do kerkbuurt Olburgen. Oude kronieken vermelden als eerste Heer van dit gebied Jan van Bronkhorst, die omtrent het jaar 1035 leefde. Doch de eerste, die in oen echt charter voorkomt, was Adam van Bronk* horst, getuige van Graaf Gerhard van Gelder in een oorkonde, tusse.hen 1127 en 1181 uitgevaardigd. Zijne opvolgers werden sedert als leden van het edelste Geldersehe geslacht aangeduid en ver- kregen in dit Hertogdom het grootste aanzien. De Heeren van Bronkhorst zijn ook bezitters van Itcnkum (Bodichom), Batenburg, llorkeloo, Homoet, Wiscb, Stiruni en andere goederen in Gelder- land en aangrenzende oorden geweest, en nan vorstelijke geslachten verniaag- scbapt. Sedert 1811 is deze hoerigkheid bij Steenderen ingelijfd. Het vlekBronk* borst, aan den l.lsel, 2 uur ten zuiden van Zutphcn gelegen, is zoor klein. 1) Het bad in 1800 278, in 18!)0 320" inw. Gedurende den Spaonschon oorlog leed
		Bronwei\'Nliaven. ! het veel door plundering, en werd in I 1033, 1060 en 1770 hevig door brand geteisterd. Er is een slot, dat vóór j 182S veel grooter en aanzienlijker was. [ Door het Bronkhorsterveer, dat met ponten wordt bediend, heeft dit vlek ge- meensohap met het groote Veluwscho j dorp Brammen. Er zijn in de nabuur» ! schap steenbakkerijen. Itroiiiiiiigci\'. of Bronger, geh in de Drentsche gcm. Borger. KroiilKMlM. geh. in de Gron. gcm. i ten Boer. bij I.ellens. Bronsveld, b. in de Geld. gem. . Ambt Doetinchem. Kl\'Oorikninp, b. in de Geld. gein. j Eist. Iti\'oiu\'liem, b. in de Limb. gcm. ! Houtein. JtroiMVCl\'sliavcil, 1. kerk. ring van de klasse Zierikzee der Hcrv. Kerk, \' bevattende de gemeenten: Brouwersha- \' ven, Burg, Driesehor, Elkerzee, Haam- stede, Noordgouwe, Benessoen-Noord- wello, Serooskerke, Zonnemaire. 2. \', gem. in de prov. Zeeland, op Schouwen, in het Noorden door do Grevclinge be- i spoeld, en in het oosten door Zonne- maire, in het zuiden door Korkworvc, in het westen door Buivendijke bepaald. De grond, samengesteld uit de stad Brouwershaven, den Groeten Jnkobs- i polder, den Inlaag, den Zuider-Nieuw- ! landpolder, den GecstXieuwlandpolder, den Noorder-Nienwlandpolder, den St.- CbristoH\'elpoldor en den Keetpolder, is 220 heet. groot en bestaat uit zeeklei, die buiten de kom der gemeente ruime oogsten van tarwe, rogge, gerst, haver, boouen, erwten, aardappelen, meekrap en mangelwortels oplevert. De bevolking van Brouwershaven is in onze eeuw snel toegenomen, maar in de laatste jaren weder sterk afnemende. In 1822 beliep het aantal ingezetenen 322, in 1840 1200, in 1870 1739, in 1890 1453, die zich in laatstgenoemd jaar onderscheidden in 1235 Hcrv., 1 "Waalseh-IIerv., 170 Cbrist - Gerei\'., 0 Doopsgez., 1 Herst. Imth., 25 Ned.-Gor., 8 Roomscb Kath. en 1 Israël. Brouworsbaven dankt zijne stichting nan de afdamining der Ditvenee, ten ge- volge waarvan Graaf i\'loris, daartoe door Pieter Nobel en diens broeder bewogen, in 1285 het plan vormde, te dezer plaatse eene stad aan te loggen. Doch nog in de 15e eeuw was Brouwershaven niet meer dan een dor]), de hoofdplaats eoner heerlykhoid, die in 1461 onder de go-

		1) \'In do Uitkomsten der Zevende tienjnarl. Volksstolling" op 31 Dec. 1889 wordt niet van Bronkhorst, wel van Bunkhorst gesproken.

-ocr page 115-

-ocr page 116-



		*136 Brngsche-1 \'a art* polder. Brnintjeskreek.**

		polder en do Inlaag. Haro grootte bo- draagt 852 hectaren. In hot noorden bestaat de grond uit klei, in het zuiden uit klei met zand vermengd. Bruinisse bestond slechts uit schorren, toen Adriaan ! van Borsscle van Graaf Filips I, den 27 Januari 1452, octrooi erlangde om die gronden in te djjken. Het duurde echter tot 1467, eer do Bruinissepolder werd gewonnen. Mot den Stoofpolder werd de gomoente in 1621 vergroot. Do schorren van Humoord en Nieke, die vroeger tot liruinisse behoorden, werden in 1847 by den Anna-Jakobapolder in- gedijkt, en deze grond bij do wet van j 12 Aug. 1857 bij St.-Filipsland ingelijfd. In 1822 had Bruinisse 1041, in 1840 j 1430, in 1870 1803, in 1890 2338 inw., I in laatstgenoemd jaar onderscheiden in J 1575 Ncd.-Herv., 1 Rem., 272 Chr.-Ge- I ref., 2 Luth., 414 Ned.-Geref. en 74 on- \| genoemden. Nevens visscherij, scheep- vaart en arbeid in de meestoven, maakt de landbouw eene der voornaamste bron- nen van welvaart uit. Do grootste ver- bouw is van tarwe, aardappelen, erwten, boonen en vlas, verder van haver, gerst, rogge, moekrap, enz. De gem. bevat het d. Bruinisse on het geh. Zijpe. Het groote, schoono dorp Bruinisse of Oost Duiveland, is in de geschiedenis bekend door de landing der Spanjaarden op 28 September 1571, dio hier, na het doorwaden van hot Koeten, op Duiveland aan wal kwamen. Do Herv. kerk, de kerk der Chr.-Goref. en het dorpshuis zijn de voornaamste gebouwen. In de nabuurschap zijn 2 meestoven en oes- torputten. Van Bruinisse bestaan ver- schillende overzetveeren naar naburige plaatsen op Schouwen, Goodereede-en- Ovorflakkeo, don Noord Brabantscheu wal, St.-Filipsland, Tolen on Zuid-Bo- veland. KrniniMMepolder, pold. in de Zeeuwsche gem. Bruinisse, in 1467 be- dijkt, 792 heet. groot Itruin <inK. b. onder Terborg in do Geld. gem. "Wisch. Itru inxiiia. b. in het Fr. d. Grouw (Idaarderadeel). Itrn iiis\|ian. duinvallei in do Z.-Holl. gem. Katwijk. lirninMtei\'bosch, goh. in de Limb. gom. Bt.-Geertruds. Brniiit.jeakrcek, kreek in de Zeeuwsche gem. St.-Filipsland, ton deele in 1847 binnon do nieuwo bodijkingen op de wostzyde van dit eiland gebracht.
		der "Wester-Schelde, mogclyk door ar- beid ontstaan. Door liet bedijken van den Mauritspolder in 1614 en den Oranjepolder in 1611 werd deze vnart ingekort, waarna zij, in 1650 en 1651, door liet bedijken der I^>rins-\'\\Villeni8- polder en in 1684 door het bedijken van den Brugsche-Vaartpolder bijna geheel te niet ging. Het overgeblevene deel bij Oostburg draagt den naam van het Groote-Gat. Brusfwflie-Vnartpolder, pold. in de Zeeuwsche gom. Oostburg, in 1684 ingedijkt en 86 heet. groot. Briljjwloot. doel van het vaarwater ten zuidoosten van Sneek (Friesland), langs het dorp Uitwcllingerga. Brugziclit, b. in do Z.-Holl. gem. "Woerden. Ki\'ii Im-zc. voorm. kasteel in de N.- lirab gem. Baarle-Nassau, te Loveren, het stamlmis van eon beroemd Bra- bantsch geslacht. Bruil (De), huurt in de Geld. gem. Kuurloo, in 1840 met 161, in 1860 met 167, in 1890 met 151 inw. Brniiidcer, geh. by het Frissche dorp Allingawier ("Wonseradecl). Jtl\'flilldijk. geh. bij het Friesche dorp Schettens ("Wonseradecl). Itruiiii-haar. buurt in de Over- ijselsche gem. Vriezenveen, in 1840 met 80, in 1860 met 119, in 1890 eveneens met 119 inw. Bl\'llillCincer, voorm. moor in do N.Brab. gem. Deurne. Sedert den aan- leg van hot Helcnaveen is het water afgetapt. Bi\'uiiicnberg, heuvel in de Ovcr- ijselsche gem. Amht-Hardenberg. Bl\'tiiiieiihocks<\'lie- \\\\aard. p. in do N.-Brab. gemeenten Dussen on "Werkendam, 135 heet. groot Bruine-Spijker, geh. in de Geld gem. Doomspijk. lïi-iiïiijfijiN«l«M\'l. pold. in do Z.- Holl. gem. Leerbroek. Briiiniiig«poldei\', pold. in de N.-Brab. gem. Zevenbergen, 33 heet. gr. IfriiiiiÏMM\'. gem. in Zeeland, hot oostelijkst deel van Duiveland nitma- kende. Zij wordt in het noordon door de Grevelingo, in het oosten door het Zijpe, en in het zuidoosten en zuiden door het Mastgat bespoeld, zijnde zij naar het westen door de gem. Ooster- land bepaald. Drie polders vormen haar grondgebied, namelijk de Bruinisso- of\' Oost-Duivolandscho-Boldor, do Stoof-

-ocr page 117-



		Brak. Brimske. 137

		in de Scheveningsche Boschjes vermoor- den knaap W. Bognardt een wit mar- marmeren beeld, voorstellende eene treu- ronde vrouwefiguur. Br. heeft oen Herv. on een R.-Kath kerk. Keizer Otto I besliste in 997, dat de helft van Bram- men, die vroeger door Graaf Wichman aan het stift te Eltan was geschonken, daaraan zou blijven toebchooren. Er is een station van den spoorweg Arnhem Zutphen. Het landgoed Spaanschweerd is een bloeinde kostschool. Brnmiiiensclie-Aeliterlio- veil. b. in de Geld. gem. Zutphen. *Bram iiienolie-Beek, beek uit twee Veluwspranken gevormd. Zij om- kronkelt het zuiden en oosten van het d. Brammen en valt iets lager in den IJsol. Brammensche-Uiterwaar-** den, uiterwaarden langs den IJsol in de gem. Brummen, 315 heet. groot. Bl\'llllknill, geh. in de X.-Brab. gem. Boers. Braniiepe, 1. buurt in de Over- ijselsche gem. Kampen. Zij maakt een voorstad van Kampen uit, van welke stad zij zich landwaarts in noordweste- lijke richting uitbreidt. Men vindt er steen- en knlkovens, S. buurt in de Overijs. gem. "SVilsum. Branillkhllis, b. in de Overijs. gem. Tubbergen. Bran*berg;. b. in do Geld. gem. "Wnrnsveld. BruilHOm, gom. in Limb., ingeslo- ten door Schinveld, Merkelbeek, Am- stenrade, Heerlen, Nieuwenlmgen, Ubach- over-AVorms en Rimburg, benevens door liet Pruisisch grondgebied van Toveren. De geheele oppervlakte beloopt 1245 heet. en bestaat bijna geheel uit Lim- burgscho klei. Alleen aan eene beek, dio in het midden der gom. van het zuiden naar hot noorden vlooit, vindt men beekklei. Behalve het d. Brunsem bevat do gom. nog de buurt Rampen, benevens do geh. Kling en Bouwberg, Zij had in 1822 922, in 1840 1025, in 1870 1021, in 1890 1115 inw., die, op geringe uitzondering na, meest in den landbouw hun bestaan vinden. Nabij Bouwberg is een pannenbakkerij. Al de ingezetenen belijden den R-Kath. gods- dienst. Het d. Brunsem had in 1840 713, in 1860 679, in 1890 812 inw. Het bezit eene R.-Kath. kerk en oen kasteel, hot klooster der Franciscanessen. Brunske, goh. in de Limb. gom. Venrai.
		Iti\'iik. 1. goh. in de N.-Brab. gem. Drongelen. 2. b. in de Geld. gom. Groesbeek. Brillixke, goh. in do Limb. gom. Venraai. Brul (De), bosch in de Drentsche gem. Xorg. Briimliolt. buurt in de Limb. gem. Neer, in 1840 met 159, in 1860 met 171, in 1890 met 242 inw. Braiiimolei\'bi\'oek, b. in de Geld. gem. Neede. Brnimnelerveld, b. in de Overys. gem. Haaksbergen. BraiiiinelNberg. b. in de l\'tr. gem. Maarn. Brammen, gem. in Geld., inge- sloton door Apeldoorn, Voorst, Zutphen en Rhedon. Sedert zij in 1303 eeuige perceelen in de Hoven aan Zutphen ver- loor, beslaat hare oppervlakte 8463 heet. Het geheele westen en midden bestaat uit diluvisch zand. In het oosten zijn de gemengde gronden langs den IJsel meest uit klei gevormd, en hier on daar met alluvisch zand vermengd. Over het ge- heel zijn do akkers uitmuntend vrucht- baar, terwijl de menigvuldige buitens, zooals de Engelenburg, Spaanschweerd enz., een pracht van hoogopgaand ge- boomte vertoonen. Heidegronden vindt men nog alleen ten westen van Empe en Tonden, ten noorden van Eerbeek en ten zuiden van Koldenhavo. In 1822 had doze gem. 3523, In 1840 5548, in 1870 6447, in 1890 7194 inw. 13ij de volks- telling van 1890 onderscheidden de ingo- zetenen zich in 6190 Ned.-Herv., 9 Waalsch-Herv, 3 Rem., 34 Chr.-Ger., 14 Doopsgoz., 14 Ev.-Luth., 1 Herst.- Luth., 1 Angl.-Episc, 79 Hed.-Ger., 782 R.-Kath., 52 Isr. en 16 ongen. Eenigo inw. bestaan door don arbeid op do papierfabrieken, die langs eenigo beken zjjn opgericht, anderen door liet klom- pen maken. De landbouw is hier echter do hoofdbron van welvaart. De gem. bevat de dorpen Brammen, Hal on Eer- boek, benevens de buurten Rienderen, Empe, Oeken, Leuvenhoim, Voorstonden, Tonden en Kortenoever. Het d. Brommen, in 1860 met 807, in 1890 met 522 inw. bin- nen de kom, is een der schoonste en welvarendgto plaatsen van de Veluwe, en te midden van een allerbevalligst landschap gelogen. Het landgoed Enge- lenburg van den hoer Bogaardt is een der fraaiste van don omtrek. Op het kerkhof vindt men op het graf van don

-ocr page 118-



		Blljjjjt\'lllllll. Hnmont (België). Zij maakt hot zuide- lijkst deel der provincie uit, heeft een zandigen bodem (diluvium en deels nf- gegrnvon hoop: veen) en beslaat in bet geheel 4034 hectaren. De gem. bevat, nevens het d. Budcl, de buurten Hees- akker, Scborik, Broekkant, Rosch, Toom, Heikant, Midbuul, Keunenhoek. Groot- Schoot on Meemortel, henevens de goh. Berg en Klein-Seboot. In 1822 bad zj 2052, in 1340 2199, in 1870 2144, in 1890 2102 inw., in laatstgonomd jaar onder- scheiden in 2044 R.-Kath. 1 Luth., 1 Chr.-Ger., en 56 Hervormden. De land- bouw vormt het hoofdhedrijf der inge- zotenen. Doch onder hen zijn ook rei- zende kramers, zoogenaamde Teuten, terwijl anderen arbeiden in 1 hrouwerij, 1 leerlooierij en 1 olieslngerij. Kr is een station van den spoorweg Glodbacb I Antwerpen. Budcl was een vrij, eigen goed der Heeren van Kranendonk, tot ! het in 1421 hij de Meierij van \'s-Hosch werd ingelijfd. De ingezetenen kregen in 1424 bet recht, dat zij nimmer hooger zouden heiast worden dan tot de helft der som, waarop Maarheeze en Soeren- donk werden aangeslagen. Het d. Budel, hij verkorting veelal liuul geheeten, had in 1840 440, in 1800 459, in 1890 404 inw. De R.-Kath. bobben er een groot, de llerv. een klein kerkgebouw. Het dorp bestond reeds in den jure 779, toen Keizer Karel de Groote de tienden al- daar aan de St.-Mariakcrk te Aken schonk. "Wegens de voortdurende veeton tusschen de Gelderschen en Brnbanters hebben de ingezetenen van dit dorp en die van bet naburige "Weert in den ber- togelijken tijd menigon Moedigen strijd met elkander gevoerd. Daardoor werd Budcl, ten jnre 1504, door de Gelder- I seben verbrand. In 1054 werd het d. door de Spaansche bezetting van Roer- mond geplunderd, en in 1072 en 1673 door do Fransehon deerlijk gekweld. De orknnn van 9 November 1800 brncht er groote gebade aan. 8fUa<!wj\'I»<»l>. buurt in de Limb. gem. Nedorweort, in 1840 met 144, in 1800 met 112, in 1890 met 125 inw. Bll££l*IIUIIl, gem. in Limburg, op ; den linker Maasoever tusschen Roer- mond, Swalmen, Neer, Nunhein, Halen en Hora. Hare grootte beloopt 547 \| heet., deels diluvische zandgrond, deels rivierklei. In 1822 bad deze gem. 506. i in 1849 008, in 1870 743, in 1890 395 ; inw. Allo ingezetenen belijden don R.-
		138 ld \'miKtiiiff. It ril 11 stilt»\', geb. in do Drcntscbc (jcin. Beilen, in 1840 met 72, in 1800 mot 98, in 18!l() met 114 inw. Kl\'llllMVt\'ld, gen. in de Geld. gem. Zclhcm. KriiiiMVOOi\'t. buurt in de Ovcrijs. gem. Batmen. lii\'iiiiou ijl». 1. I). in de Geld. gem. Putten. 5J. b. in de Zeeowscbe gem. \'s-ileer-Aromlskerke. Itrimtcl. huurt in de Geld. gem. liuurloo. ISniniiuye. greb. in de Drentsche trem. Weaterbork. Brussel, b. in de Dr. gem. Peizel. Itrillik of iti-tik. huurt in de Geld. jfom. liroesbeek, in 1840 niet 212, in 1800 niet 278, in 1890 met 335 inw. Kuchten, dorp in de Limb. gem. liorn, aan den weg van Snateren nanr (irevenbiclit. liet bad in 1840 288, in 1800 289, in 1890 305 inw., allen R.- Katb. De dorpskork, aan St.-Oathnrina gewijd, staat aan de noordzijde der in do lengte gebouwde plaats. BlIt-klloi-Kt. voorin, kanteel in de Overijselseho gom. Zalk, inden loop dei- eeuwen door do geslachten van Buck- horst, Kloet, Oer, Weleveld en Bentinck bewoond. Het werd in 1225 op last van Hisschop Otto van der Lippo verwoest; in 1505, toen bet door Johan van Buck- liorst was bezet, door zijn broeder Ar- nold van Buckborst belegerd; in 1524 door de Gelderseben ingenomen en in 1340 gesloopt. Nu vindt men te zelfder plaatse een boerenerve. _ Bad <!>«\'>. of Bird, geb. bij bet r\'riesche (1. Idsinga (Wviiibritscradocl). Itiiiltli iij;c. kluft of wijk der Drent- üobe Rem. Ruinerwold. Itli<I<lin»«>»va»M. oudtijds Ru«l- dinckwalde, kluft of wijk der Drentsche gein. Ruinerwold. Het vormde oudtijds, mot llaakswold, bet voornaam- sto deel van bet Buincnsche kerspel Ruinerwold. De keur, die Heer Berend van Munster en zijne gade Jobanna van Ruinen in 1428 aan bet kerspelBuiner- wold verleenden, droeg den naam van bet landreebt van Buddinge-en-Haaks- wold, en werd na verloop van tijd op do gebeele beerl. Ruinen toepasselijk verklaard. Buddinge en Buddingewold vormen tbans te zamen de buurtschap Dijkhuizen. Klldel, gem. in N.-Brab., tuBsehen de gemeenten Soerondonk en Maarheeze (N.-13rab.), "Weert (Limb.) enlJocholton

-ocr page 119-

-ocr page 120-



		- Bnitenpoldei\'-vaii-llnisen, op de zuidzijde van het IJ, in de N.- Holl. gem. Sloten c. a. In de vorige eeuw en vroeger lag danrbij in het IJ een eilandje van denzelfden naam, dat sedert geheel is weggespoeld. Buitenhuizen, polder in de gem. Assendclft, waardoor het Kanaal door Hollnml-op-zijn-Smnlst is gevoerd. Kuiten-liaaspolder, pold. van 94 hert. in de N.-Holl. gem. Assendelft. Buitenkamp, havez. in de Geld. \| gem. Gorscl. Buitenkant, b. in de Overijs. gem. "Wierden. Buitenkerk, wijk der N.-Holl. gem. Diemen. Bliitenkerklaan is een halte ! voor liet lokanl verkeer op den spoor- wcg RotterdamAmsterdam, gelegen tussehen Schiedam en Delft. Buiten-Kijveland, pold. in de Z.-Holl. gem. Poortugaal, 274 heet. gr. BuitenIanden-vau-Heinen- oord. pold. van 430 heet. in de Z.-Holl. gem Heinenoord. Biiitenland-van-OoNt-en- Wet-Barendreclit-en-I£ar- lliMMe. pold. in de Z.-Holl. gein. Oost- en-"Wcst-Barondrecht, groot 418 heet. Buitenland\' van-Koon, pold. in de Z.-Holl. gem. Koon, groot 282 heet. Buiteii-liauwers, zeegat in het Groninger wad. Buiten-Oranjepolder, pold. in de Z.-Holl. gom. Naaldwijk. Biiitenpolder,of]Haapolder, pold. van 102 heet. oppervlakte in de N.-Brab. gem. Kscharen en Gassel. Bnitenpolder-van-Xi«Me, be- \' dijking in het Zeouwsche distr. Zuid- I Beveland, bestaande uit eenige polders \| in do gem. Nisse, \'s-Heer-Abskerke, Hoinkenszand en Baarland. Buiteupolder-van-Baard- W ijk. pold. van 555 heet. in de N.-Br. gem. Banrdwijk. Bnitenpolder-van-Bexooien. ! pold. van 542 heet. in de N.-Brab gom. j Bezooien. Bn i tenpol der-van-<iianKooi- en, pold. van 18 heet. in de N.-Brab. I gem. Ganzooien. Bn iteiipolder-van-H edel, pold. van 179 heet. in de Geld. gom. Hodel. Buitenpolder-vaii-Hui«en, pold. in de Geld. gom. Huisen, groot 4G4 heet.
		140 ICuii >akkei-. slecht. Intusschcn wordt het bestaan vnn dit kanteel betwijfeld. Nijhoff (Oedenk- waardigheden uit de Geldersehe geschie- denis, Deol II hladz. LX) meent, dut Pontnnus het heeft verward met het kasteel Ooiswaard. Bllirakker. geh. in de Oron. gem. de Neek, l>ü \'t Oldebert. Bllirte. gehucht in de Gron. gém. 0riji>skerk. BiiSm (De). 1>. in de Z.-Holl. gein. Maasland. Blli««lH\'r<j. 1). in de N.-Brab. gem. Zundert. Biiitenhiiren. 1). in het Friesche d. Beuil (Weststellingwerf). Blliteu-dc-Koppel. geh. in de Utr. gein. Hoogland. Buiteudellen-van-WaMpik- Oo«t-(\'ii-Wo!<t-vaii-Vroiiw- keilMVtiart. pold. van 6\' 2 heet. oppcr- vlakte in de N.-Brab. gem. Waspik. Buitendijk. 1. geh. in de Z.-Holl. gem. liarondrecht. SS. p. in de N.- Holl. gem. Schagen. li. geh. is de N.-Brab. gem. Dussen. Buitendijken. (Xoorder-), p. in de N.-Holl. gem. Beverwijk. Buiteiidijkvlie-lolder, om- kade polder aan het IJ, in do gem. Uiemon. BiiitcndijkNi\']ie-Biiiiieiivel- dei\'Nt\'lie-Polder, polder van 1421 heet. in de N.-Holl. gem. N\'ieuwer-Amstel. Buiteiidijk»vhe-Waarden, geh. in de (ielil. gem. Benimel. Bllitendijkttkanip, havez. inde Overijs. gem. Olst. BuiteudijkN-SIng-u ijl», polder van 20\'/_a heet. in de N.-Brab. gemeente Vrinsenhago. Kil itendijkN-Nnelre waard, pold. van 14 heet. in de Z.-Holl. gem. Haastrecht. Biliteuduiii, buurt in de N.-Holl. gem. Schoorl. Biiiten-DwarMgracht, vnarwa- ter in de Overijselsche gem. Giethoorn, van de Beulakerwijde tot de Klos8en- gracht. Buiteng;edijkte-Xooi\'dpol- der, polder in de Z.-Holl. gem. Oolt- gensplnat. Bniten-dionw, pold van 55 heet. in de N.-Holl. gem. Broek-in-AVaterland. Buitensjroiideii-van-Heeii- vliet, polil. in de Z.-Holl. gemeente Heenvliet. Kiiitenlteiniiig, omkadc polder

-ocr page 121-



		Bnitennoldei\' -vaii-Mijiiden.
		Hult <!»<). 141


		Boitenpelder-Tsn-lIJJiideB, polder van 181 heet. in de Utr. gem. Loosd recht. Kuiten \|>oldei\'-van-XuIaiid. pold. in de X.-Brnb. gem. Xuland, 701 heet. groot. liiiiteiipoId«^kr-vaii-Vi\'ijlioe- Ve-Kapelle, pold. in de X.-Brab. gein. Vrijlioeve-Kniielle, bijna 19 hectaren groot. Buitenpost. oudtijds Uitpostema, d. en hoofdplaats der 1\'riesche gem. Achtkarspelen, aan den straatweg van Leeuwarden naar (irollingen, in 1811 met ruim 000, in 1840 met 882, in 1870 met 943, in 1890 met 1103 iuw., de be- volking der kleine buurtjes Uitland, Hora, Dijkhuizen, Oost en West mede- gerekend. Het fraaie dorp bevat, behalve de Herv. kerk, het gemeentehuis van Achtkarspelen en deschoono state Haers- ma. Vroeger vond men er ook de staten Herbranda en Jelkema of Jeltinga. De Buitenposter jaar- en paardenmarkt wordt druk bezocht. Het dorp heeft veel in betekenis en ligging gewonnen sedert er een station is van den spoorweg van Leeuwarden op Uroningen, die den 1 Juni 18G0 geopend werd. Van 1811 tot 1838 was Buitenpost de hoofdplaats van een kanton, omvattende Achtkarspelon en Kollumerland c. a. Klliteiirot, 1). in de Overijs. gem. Bijsen.. *Buiten! nis. sluis in den Xumans- poldersclien dijk, binnen het d. Xumans- dorp waarna dat dorp in de wandeling do Buitensluis wordt genoemd. Kuiteu-Tliamerpoldei, pold.* van 50 heet. in de X.-Holl. gem. Uit- hoorn liuiteiiveld, b. onder Langenoord in de Utr. gem. Hoogland. Klliteiiveldei\'t, wijk van de gem. Xieuwer-Amstel, zich uitstrekkende van den Overtoom tot aan de Kalfjeslaan, of het Kloine-Loopveld, vroeger met een schoone rij van buitengoederen. Daar- ondor Beigersdaal van schier vorstelijke schoonheid. Er is een in 1050 gestichte B.-Knth. kerk. liuitoiiveldje, pold. in do N.-HolL gom. Hroek-in-Waterland. KuiteuveldNclie-l\'older, p. in de N.-HolL gem. Amstelveen. *Buitenwegache-lold< r. l.i>ol- i** der van 289 heet. in do Utr. gem. West- broek. Ü, p. in de Z.-Holl. gem. Ha- zerswoudo.
		Bnitenweide. pold. van 33 heet. in de Z.-HoU. gem. Vlaardingon. BliitcM\'-Itoiu. pold. in de X.-Holl. gem. Brook-in-Waterland. Kuizen, b. in de /eeuwscho gem. Oroede. Uu iy.wgni. kleine inham dor Noord- zoo op de X.-Holl. kust tusschen den Helder en Kalbuitsoog. Bllizenpoldcr, polderland van 30 heet. in de Zeeuwsche gem. (Jrocde. Itukking. b. in de Ueld. Voorst, onder Xijhrock. l{\|ii«l<\'r>«toi\';ï. is een halte voor het lokaalverkeer op den spoorweg Dor- drechtKesteren, gelegen tusschen Gie- sendam en Sehelluinen in Z.-Holl. Ituli>\'ei\'wteill. voorm. kasteel in Schieland (toen X.-Holl., thans Z.-Holl.\|. Het lag ten westen der tegenwoordige Hoogstraat binnen de stad Rotterdam. Volgens overleveringen was het zoo oud, dat men het jaartal 1071, dat op oen der torens stond aangeteekend, voor een aanduiding houdt van den tijd van hor- bouw. In hot midden der 17de eeuw was de slotgracht nog aanwezig. Aan dit slot en aan het naburige Wena is de stad Rotterdam haar oorsprong verschul- digd. liulgierMt-liaii». b. in do Geld. gem. Winterswijk. Itulkcnaar (I>e). gek. in de N.- Brali. gem. Hozendaal. ItlllkeMteiu. voorm. kasteel in de Geld. gem. Deil, in 1788 gesloopt. liu llenaarshoek, b. in de Overijs. gem. Wierden. Hiilh\'Yvijk. wijk der X.-Holl. gem. Ouderkerk, aan de zuidzijde der Bulle- wjjk of Holendrecht. De R.-Kath. kerk, die omstreeks 1020 in het midden dier buurt word gesticht, is in 1820 naar Ouderkerk verplaatst. BHllewijker-eii-Holeiidreeli- ter-Polder, pold. in de gem. Ouder- Amstel, ten noorden van het water der Holendrecht of Bullew-yk, van 1802 tot 1800 uitgeveend, doch in 1804 droog gemaakt. De polder, die 430 heet. groot is, werd onverwachts, den 24 December 1809, ondergezet, doch sedert weder beverscht. Bult <I>e), 1. geh. bjj hot Frie- scho d. Teridzerd (Weststellingwerf). 2. wijk van de N.-Brab. buurt Slieven (Zomeren). 8. g»h. in do Gron gem. Belliiigwolde. 4. buiten met zwaar geboomte in do Overüselsche gem. Steen-

-ocr page 122-



		142 Biilte <J)« ). wijkerwold, ton oosten van den Wold- berg, min den wog nnnr Erederiksoord.- - > 1). in de Overijs. gein. ZwnrtHluis. O. I>. in het 1<>. d. Makkingn (Ooststel- lingwerf). 7. in de Dr. gein. Vled- der. H. 1). in het Friesehe d. Beuil (Weststollingwerf). ISnile (SJc). li. in de Geld. gein. Hengeloo. I{lllt<>l\'-Verlaat, sluis in do (iron. gom. Ëellingwolde, waardoor de Pekel» Aa in de AYosterwoldscheAa valt. Itllltjo <ilet), goh. in de (Iron. gem. Kloosterburen. Itllltvciliie. hoogc plek in de Gron. gein. Termunten, in de oudste eeuwen onzer geschiedenis een begraafplaats der Ileidensclie landzaten. Klilwijk. pold. in do Z.-Holl. gein. Woerden. Itliml (l»e), b. in do l\'tr. gein. Soest. Huilde, gem. in Limb., ingesloten door de Neder!, gemeenten Geul, Meer- sen en Ittoron, en door de Jielg. gein. Neerharen. Op 528 heet. had zij in 1822 512, in 1840 632, in 1870 696, in 1890 871 inw., wat laatstgenoemd jaar be- treft onderscheiden in 8(14 ll.-lvath., 11 Herv. en 1 Ivv.-Luth. Landbouw is de hoofdbron der welvaart, doch men vindt er ook een brouwerij en 2 branderijen. Behalve liet d. Bande, bevat do gem. de buurt Kasen, een deel van do buurt Weert, het goh. Vuilwames, benevens de verspreide huizen Iloolhuis, Aan- de-Baan, OvorBunde, Steenberg en Hoolstrant. liunde was in den grafelij- ken tijd een afzonderlijke boerl., dio in 1241 aan Reinard van Bunde tocbe- hoorde. Acrt van Bunde was schepen te .Maastricht, in 1570, doch Jonker Jan van Bumle werd uitgesloten, toen Banna in 157!l eene nlgemeene vergiffenis voor de Maastrichtenaren afkondigde. In 1026 was Bunde aan den Heer van Geul voor 4000 galden verpand. Het d. Bunde, dat sedert G November 18(i5, door de opening van den Staatsspoorweg Maas* trichtVenloo een gemakkelijk verkeer heeft niet alle aanzienlijke plaatsen des lands en den vreemde, bevatte zoowol in 1840 als in 1800 380 inw. on in 1890 474 inw. ISiuifi<>»lM>l<lei\', p. in do N.-HolL gem. Heiloo. ItnilllO. buurt in do Drontschc gom. Vries, in 1840 mot 110, in 1800 mot 103, in 1890 met 102 inw. In den bis-
		KuiiMfliotoii. sehoppolijkcn tijd was te Bunno een kommanderij van de Duitscho Bidder- orde. Pieter van Ilemert, de laatste Kommandeur van Bunno, verliet zijn I residentie den 15 Jlaart 1560 in stilte. Kllllilik, gein. in l\'tr., ingesloten tusschen de Bilt, Zeist, Odijk en Hou- ten, beslaat, sedert de wet van 27 Juni 1857 uitvoering erlangde (waarbij de i gemeenten Bunnik en-Vechten en l!ijn- anwen werden vereenigd), ruim 1458 ! heet. Hare oppervlakte, die door den Ouden-Uijn wordt dooi sneden, bestaat J uit vruchtbare klei, die deels tot weiden wordt gebruikt, deels schoono akkers bevat. Ook vindt men er op de buiten- vorblijven welig groeiend bosch. In 1822 had Bunnik 689 en Rijnauwen 59 inw., ¹ die in 1840 vermeerderd waren tot 824 en 79. In 1870 was de bevolking der ; gemeente 1065, in 1890 1098, onder- \| scheiden in 576 K.-Knth., 512 Herv., i 2 Ev.-Luth., 1 Oud Uoomsche en 7 Isr. De hoofdplaats is bet d. Bunnik. Ver- der bevat de gem. de buurt Vechten en do goh. ter Huil on Kijnauwen. Het d. Bunnik ligt aan den Ouden-Kijn, in oon liefelijk oord. Het bevat, in 2 door den Staatsspoorweg van elkander ge- scheiden doelen, oen Herv. on een K.- \| Kath. kerk. In 1860 telde men er 123, in 1890 411 inw. Er is oen halto van den spoorweg UtrechtZeist (Arnhem). Itimink, buurt in de Geld. gom. : "Winterswijk. KiaiiMchoteii, gem. in Utrecht, in : het noorden door de Zuiderzee bespoeld, i en verder bepaald door Eenmes, Baarn ! on Hoogland (L\'tr.) en door Nijkerk \' (Geld.) Zij bestaat uit do dorpen Bun- j schoten en Spakenburg, met de onder* j hoorigo polders. Do grond, in hot go- I hooi 2221 heet., bestaat meest uit zoe- ! klei. Alleen in het uiterste zuiden ligt ! zoowel eenig zand als laag veen. Do woster-grenslijn vormt de rivier de Eem. : In 1822 had do gom. 810, in 1840 1127, i in 1870 1670, in 1890 2349 inw., voor j laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1389 I (Jhr.-Gcref., 95 Herv., 835 Ned.-Gcr.. 9 j R.-Kuth. en 21 ongenoemden. Do be- ! wonera van Bunschoten en het geh. Dijk- huizen bestaan meest voefokkerij, zui- velbereiding en hooibouw, de ingczote- nen van Spakenburg van de visscherjj en do daarmede verwante bedrijven. Het d. Bunschoten verwierf in 1383 van Bisschop Kloris uit den Huize van We- velinkhoven stedelijke rechten, doch

-ocr page 123-



		KuiiNi\'Iiotei\'veeii.
		Itlll-CIl.		143


		werd in 1428 door Bisschop Rudolf uit dcu Huize van Dicpholt ontmanteld. Echter telde Bisschop David uit den Huize vnn Bourgondiö het in 1407 nog onder de steden. De grond van Hun- schoten wijst nog de uitgestrektheid der voormalige stad aan. Doch alleen do hoofdstraat, die van het noorden naar het zuiden loopt, is ter wederzijde be- bouwd. In 1840 had Bunschoten 390, in 1890 520 inw. De llerv. kerk prijkt mot een zwaren toren van tweo verdie- pingen en een spits. De haven van Bun- schoten werd, na schier geheel verval- len te zijn, in 1732 hersteld. De paar- denmarkt, die hier in Juli wordt gehou- den, heeft een druk liezoek. Historische herinneringen zijn het gevecht hij de stad tusschon de Hollanders en l\'trecht- schen in 1353, waarhij 70 Bunschoters sneuvelden, en de 1\'ontiaansvloed van 1552, die hier een schade van een ton gouds aanrichtte. KmiMi\'hoterveeii, pold. in de Utr. gein. Bunschoten, gr. 529 heet. Kuilt, geh. in de Utr. gein. Soest. KlU\'i\'ll, 1. geh. in do X.-Holl. gem. Wieringen, l>ü den Oever. g. (Ter), geh. hij het Friescho d. Ivuhaard (llen- aaardoradeel. \'.i. 1>. in liet É\'r. il. Oadega (Smallingerland). Kliri\'itt (HoOj;r-), hoogc grond met eenige boerenwoningen in de Z.- Holl. gem. /wammerdam. Alen meent dat hier oen Bomeinsche hurg gestaan heeft. Cievonden oudheden schijnen die meening te bevestigen. Kurckineer of *Itui-kiiieei, voorm. meer in de N.-Holl. gein. Nieu- wendam. Het is van 1807 tot 1871 droog- gemaukt. Kurri (<!<\') "\'\' Itirtl, vaart en geh. in \'t Fr. d. (irouw (ldaaideradeol). Kui\'U\'tt\'ruaf <SI>o). b. in de Z.- Holl. gein. Meerkerk. Kuren, 1.** voorm. graafschap, tus- do Lek en Linge. Oorspronkelijk een gedeelte van Teisterhand, vinden wjj Buren ten jare 1152 als een afzonder- lijke heerlijkheid vermeld, den eigendom van Heer Hugo van Huren. De Heeren van Buren bezaten hun land toen als een eigen goed. De eerste band, die hen aan Gelderland hechtte, werd lieer Otto in 1298 opgelegd, draaf Beinoud ver- plichtte hem toen, uithoofde van ge- pleegd geweld, zijn slot te Buren over te geven en het als een leen weder te ontvangen. Do heerlijkheid schijnt echter
		te dien tijde nog een eigen goed geble- ven te zijn, doch in 132!) werd Heer Lam bert, van wegen den Hertog van _: Brabant, met Buren beleend. Later werd Buren aan het Hertogdom Gelder onder* ; hoorig, want den 14 Augustus 1367 bc- ^! leende Hertog Eduard Heer Alard van Buren met het huis aldaar, zijne gnicli- I ten en don voorburg, met de heerschap- pij, de hooge en lage gerichten der Lan- i den van Buren en al wat daartoe bo- boorde. Met Buren waren verscheidene heerlijkheden vereenigd, als Beusieliein, Zoelmond en het noorderdeel van Malse» (Buurmalsen). In 1430 werd Heer \\Vil- lem van Buren door Hertog Arnold uit zijn land verjaagd, dut nu in een Gel- dersch ambt werd herschapen, en in dio verhouding bleef, tot genoemde Hertog den 12 Juni 1472 aan zijns broederszoon Frederik van Egmond, den Heer van Uselstein, de heerlijkheid Buren afstond, ter vergoeding vun de kosten, die ge- noemde Frederik gedurende de onlusten, door Jonker Adolf van Gelder verwekt, te zijnen behoeve had gemankt. Ten be- hoeve van dezen Frederik word Buren door Keizer Mnximiüaan in 1492 tot een Graafschap verheven, dat Anna van Eg- niond, door huwelijk met Prins Willem van Nassau-Oranje, in 1551, aan het Huis van Xassau bracht. Het Graafschap Buren werd tijdens de Republiek niet I als een Oeldcrsche landstreek beschouwd, j en de pogingen, door de Staten van j Gelderland in 17u9 en 1719 gedaan, om j Buren bij hun gewest in te lijven, bleven , zonder gevolg. 2. gem. in Gelderland, in het noorden door Beusichem en Hau- rik, in hot oosten door Zoelen, in bet zuiden door Geldennulsen en in het westen door Buurmalsen bepaald, heb- bende eene uitgestrektheid van 1990 hectaren. De grond, dio in het zuiden door de Linge van Geldermalsen wordt gescheiden, en door de Korne van hel noordoosten nnar het zuidwesten wordt doorsneden, bestaat uit klei, die deels in weilanden zijn afgeperkt. In 1822 had deze gem. 1548, in 1840 1828, in 1870 1874, in 1890 1818 inw. Bij de volks- telling van 1890 onderscheidde men de bevolking in 1057 Ned.-Herv., 3 Ned.- Ger., 3 Doopsgez., 1 Ev.-Lutb, 132 R.- Katli. en 22 Israëlieten. De hoofd- plaats is het stadje Buren, met zeer bloeiendepaardenniarkten, waarnevens do gein. nog de dorpen Asch en Ericliein, benevens het geh. Achter-den-Haag

-ocr page 124-



		144 *Bnren-en-Kiiilenbuig. Burger-Compagnie.**

		de N.-Holl. gem. Tessel, in 1840 met 1523, in 1860 mot 1684, in 1890 met 1557 inw. Er zijn kerken voor do Horv., Doopsgez. en R.-Kath. Eene oude kloos- torgevnngenis wordt, waarschijnlijk ton onrechte, als kerker van Gravin Ada (12031 aangewezen. Voorts vindt men er een Raadhuis, verscheidene liefdadige inrichtingen en schoone wandelwogen. 5$. geh. in de Limb. gem. Heer. 3. b- \| in de N.-Brab. gem. Erp. -l. b. in [ de N.-Holl. gem. Berkhout. Biirger-Biirg-en-We»ter- sclionweil, gem. op het Zeouwsche eiland Schouwen, in het zuiden door de Ooster Schelde bespoeld, en vorder door Haamstede bepaald. Vroeger bestond zij uit twee heerlijkheden, wier verceniging tot één gem. van 1810 dagteekent. De gem. is 494 heet. groot. In 1322 had zij 443, in 1840 528, in 1870 704, in 1890 631 inw., voor laatstgenoemd jaar onder- scheidon in 591 Nod.-Herv., 39 Chr.- Ger. en 1 R.-Kath. De landbouw is hot hoofdbedrijf der ingezetenen, zijnde de grond deels klei, deels alluvisch zand, deels uit beide aardsoorton saamge- steld. Het d. Burg, in 1840 met 351, in 1860 met 418, in 1890 met 352 inw., bevat een fraaie, van 1609 tot 1674 vol- bouwde Herv. kerk, waarin twee praaU graven do gedachtenis bewaren der Heeren de Huybcrt, dio het nabijgelegen slot Kraaienstein bewoonden. In vorige eeuwen bevatte het ook hot nonnen- kloostcr Leliëndaal. Bargemeesterpolder, p. in do N.-Brab. gem. "Werkendam. Burgerveen, b. in de N.-Holl. gom. Haarlemmer moor. Burg-eii-Westlaii<l, polder in de Zeeuwscho gem. Burg, 488 heet. gr. Bnrgerbrugvlotbrug, wijk van N.-Holl. gem. Zijpe. Met de Mennonieten- buurt telde zij in 1890 432 inw. Burgerbrug, of Kcnigenbur- gerbrilg, d. met oen Bcrv. kerk in de N.-Holl. gem. Zjjpo. Hot had in 1840 1S5, in 1860 239, in 1890 mot 465 inw. Burger-Compagnie of Borger- Compagnie, veenkolonio in Gron., aangevangen in 1647 langs een vaart, dio bij Sappemeor uit het \\Vinschoter- diop naar de woeste venen werd geleid. Zij strekt zieh uit door 4 gemeenten. By de volkstelling in 1890 behoorden van de 1543 inw. 183 onder Sappemeer, 550 onder Muntendam (met Trips-Com- pagnio daarondor begrepen), 737 onder
		bevat. Het stadje Buren ligt op den westeroever vnn de Korno en aan den weg van Tiel naar Kuilenburg. Het telde binnen do wallen, die voor een deel nog in wezen zijn, in 1840 1089, in 1800 1050, in 1890 970 ingezetenen. Do aan- zienlijkste gebouwen zijn: het in 1154 gebouwde Raadhuis; het zeer fraaie weeshuis, dat van 1014 dagteekent en gesticht werd door gravin Maria van Uuren, weduwe van den graat\' van Ho- henlo, dochter vnn "Willem den Zwijger ; de IIorv. kerk, niet een sierlijken toren; de R.-Kath. kerk, in 1797 gesticht, en de synagoge. Buiten de stad, aan de westzijde wijst een vierkant wandelpark de plaats aan, waar eens het sterke kasteel van Buren prijkte, dat niot minder dan 170 vertrekken bevatte. Het is verinaard door de zesjarige gevangen- schap vnn Hertog Arnoud van Gelder (van 1405 tot 1470) en door de geboorte van Filips Willem van Oranje op 19 December 1554. Dit kasteel is tusschen 1803 en 1814 gesloopt. Tot de historische herinneringen aan Buren verbonden be- hooreii, behalve die, welke reeds hier- voor zijn vermeld, de vernieling van het kasteel in 1493 door Hertog Karel van Gelder; de verovering van Buren door de Staatschen den 10 Juli 1572; de verovering door de Spanjaarden onder onder Hierges, in 1573; de bezetting door de Franschen in 1G72. 3. dorp in de Fricseho gem. (het uil.) Ameland, ten oosten van en onder Nes, in 1840 met 147, in 1800 met 157, in 1870 mot 181, in 1890 mot 213 inw. In de na- buurscliap ligt de algemeene begraai\'- plaats des eilands, waarop, volgens de overlevering, in vroegere eeuwen de eerste kerk van Ameland stond. J. geh. onder Midsland op het N.-Holl. eil. Tessel. 5. (We), b. in het Fr. d. Otulega (Smallingerland). 6. b. in het Fr. d. Lemmer (Lcmnierland). 7. b. in het Fr. d. Exmorra (Wonseradeel). 8. (Nieuwe»), b. in het Fr. d. Tor- naard (Westdongoradoel). Biiren-eii-Kuileiiburg, tijdens de regeering van Koning \'Willem I een der 15 hoofdschoutambten van Gelder- land, uit de gein. Buren, Beusichem, Buurnialsen en Beest gevormd. BnrenpoMer of Mebaapspol- «ler. pold. op Zuid-Bovenland, den 26 Januari 1682 ingebroken, doch vervol- gens weder boverscht. Burg (De), 1. open stad ot\' dorp in

-ocr page 125-

ItllMMIIlll. 145

Itui-gerhout.

Veendam en 73 onder "Wildervank.
Bnrgerhout. b. in de N.-Brab.
gem. Oosterwijk.

Burger-Xienwlaml, p. in de
N.-Holl. Rem. Tessel.

Burgers, l>. in do Ovorijs. gom.
Diepenheim.

BurgerMlijk, buurt in de Z.-Holl.
gem. Maasland.

If.n rghoru. pold. en wijk in de N.-
Holl. gem. Schagen, in 1400 bedijkt,
808 heet. groot. Daarin waren in 1840
8 huizen met 50, in 1890 9 met 38 inw.
Kiirtfpoldcr. ol\' lturg-eii-Zou-
telaiiuspolder, pold. in de Zeeuw-
sche gem. OsBenlsso, 207 heet. groot.

ICtii-ji\'*> 1 ii i*>- buurt in de Zeeuwsche
gem. aan de Ooiter-Schelde, in 1840
met 89, in 18G0 niet 720, in 1890 niet
168 inw.

BurgMt, heerl. en geh. in de N.-
Brab. gem. 1\'rinsenhage, in 1840 met
86, in 1890 niet slechts 65 inw. Daarin
ligt de adell. huizinge Burgst.

Burgvliet, of Borgvliot. d. in
N.-Brab. gem. Bergen op-Zoom, vroeger
do hoofdplaats der heerl. Burgvliet, die
in 1467 door Jan van Delft aan do Hee-
ren van Bergen werd verkocht. Het d.
werd in 1587 door de Spanjaarden, die
Bergon-en-Zoom belegerden, verwoest en
kreeg sinds het aanzien van een goh.,
tot het in de laatste tijden allengs weder
toenam en door het bouwen eener R.-
Kath. kerk ten jare 1864 in den rang
der dorpen terugkeerde. In 1860 had
Burgvliet 163, in 1890 met 1\'oorterij
1912 inw.

Burgwal, buurt in do Utr. gem.
Amersfoort.

Burgweru, d. in do Friesche gem.
"Wonscradcel, aan de vaart van Bols-
ward naar Leeuwarden. Het had in 1811
281, in 1840 324, in 1870 308, in 1890
481 inw., die van de geh. Andlahuizen
of Andelahuis, de Bieren, Grons, Krom-
wal, Heniort, Sjungadijk en Terliornc
medcgerekend. Er is eone Herv. kerk.

Biirtl\'illiuixeil, geh. in dcGron.
gem. Slocliteren.

Barton, buurt in de Ovorijs. gem.
Zwolle.

Itiil\'illll. dorp in de Friesche gem.
Kollumerlaud cn-Nieuw-Kruisland. Het
heeft een Herv. en oen Cur.-Geref. kerk,
terwijl het aantal ingezetenen in 1840
op 1569, in 1870 op 1479, in 1890 op
1648 werd berekend. Tot Burum bc-
hooron hot goh. Muunikozijl en do buurt-

sckap "Wnrfstermolen. De akkers onder
het behoor van dit dorp zijn wegens
hunne vruchtbaarheid beroemd.

Hum. gehucht in de N.-Brab. gem.
Vechel.

HiiMUcrk, gehucht in de N.-Brab.
Nistelrode.

BllMt\'ll. geh. in de N.-Holl. gom.
Krommenie. Men heeft beweerd dat het
in de tijden der Hollandscho Graven uit
het eerste Stumhuis een kerkdorp was,
! dat in eene oorkonde van 1033 onder
den naam van Bushusa is vernield.

BllMclMMiKchailM. geh. in de Limb.
gein. Simpelheid.

BuHolioter-Water. vaart van do
! Beemster naar de Zuiderzee, do grens
uitmakende tusschen Groothuizen en
! Oudendijk.

BllKNfliO <Teil). voorm. sterkto

¹ in Z.Holl., in 1204 door Graaf Willem

, 1 tegen de Sticbtsehen opgeworpen,

I doch door eon list van Bisschop Dirk

i van der Ahr aan den vijand verloren.

Men meent dat dezo sterkte lag ter

plaatse van of nabij het d. Boskoop.

BiiNNcheleii, geli. in do Limb.

gem. Hcorlem.

BiiMMt\'lH>rliei<le, b. in de Limb.

I gem. Wansum.

Bussel, geh. in de N.-Brab. gem.

I Asten.

Busselte, b. in de Drentsche gem.

| Havelte.

Bussei\'illg, b. in de Limb. gem.

j Beczel.

Bussiiik 1. ((.rooi ). b. in do

I Geld. gem. Gorscl SS. b. inde Geld.
gem. Borkeloo.

Bussloo, ll.-Knth. parochie van het
dekenaat Zutphen. Zij ontleent haar
naam aan het landgoed Bussloo, waar
zy in 1847 a\'s statie werd gevestigd.
De kerkbuurt zelve, die tot de Geld.
gem. Voorst behoort, draagt den naam
van Giotel.

Biissuiu. gem. in N.-Holl., inge-

\\ sloten door Naarden en Hilversum. Op

! eene uitgestrektheid van bijna033 heet.
alles diluvisch zand teldo zy in 1822
498, in 1810 798, in 1870 1160, in 1890
3395 inw. Die bevolking was by de
telling van 1890 onderscheiden in 2041
R.-Kath., 838 Ned-Herv., 30 Waalsch-
Herv.. 20 Kern.. 12 Chr.-Ger., 39 Doops-
gez., 202 Ned.-Ger., 53 Ev.-Luth., 15
Horst. Ev.-Luth., 5 Isr. en 78 onge-
uooniden. De middelen van bestaan
zyu land* en tuinbouw, blcekenj, zan-

WlTKAMP.

-ocr page 126-



		*146 ltii«iiiiier- Vaart.**		Itlllll-St4\'ll(>ll«\'itl<\'.


		dcrij en eenigen fabriekarbeid. In vroc- gore tijdon, zelfs nog onder het Franaoh bestuur, behoorde Bussum tot do gom. Naarden. Het d. Bussum bevat 2 kerken, eene B.-Kath., die in 1796 werd gesticht, doch in 1843 vernieuwd, en eene Herv., de oude dorpskapel, die, na lang verval, in 1870 opnieuw tot de openbare godsdienstoefenidg werd inge- rloht. In 1890 woonden 1049 menschen binnen do kom. Kr is een halte van de stoonitrainlijn NaardenBussum Hui- zen. Velen wonen hier op fraaie bui- tengoederen, die hunne zaken in Am- sterdam drijven. Men heeft er veel tot verbetering gedaun van het uiterlijk aanzien. Er zijn groote hotels en goede scholen. Den 30 November 1572 was Bussum het hoofdkwartier van Don Fre- derico do Toledo, vanwaar hij 1 Dee. vertrok om Naarden aan zijne wraak op te offeren. Gedurende het beleg van Naarden in 1813 en 1814 had Bussum veel te lijden. Er viel o. n. binnen dit dorp op 22 Deo. van eerstgenoemd jaar oen scherp gerecht voor. Bussnmer- Vaart, buurt in de N.- Holl. gem. Naarden, in 1840 niet 100 inwoners. lillMcIlot, buurt in de Liinb. gem. Nederwoert. KatpoIrftT. pold., groot 199 heet, in de Zeouwsche gem. Axel, bedykt in 1606. Itlltsclliai\'. buurt in de Geld. gem. Bnrneveld. Katte, buurt onder Beltrum in de Gold. gom. Eibergen. Kattoi\'doi\'pxjflie-Poldop. of Kott\'ruoi-pwi -he-Polder, uitge- veende en weder drooggeniaakte polder in de Z.-HolL gemeenten Bergschenhoek en llillegersberg, 1021 heet. groot. ISnt < rliiiizcn. of Koterliai- zcii. geh. in N.-IIoll., deels gem. 8t.- Pancras, deels gem. Heer-Hugowaard. Het ligt aan den dijk van genoemde waard en aan het zuidwestelijk einde van de lluttersloot (of Botersloot). Huiterpolder, pold. in de Z.-H. gem. Hazerswoude. Kattiaga, goh. onder het Friesche d. Oosterwolde (Oost-Stellingwerf). Ituttin>«>. buurt in de Zeeuwscho gem. Grijpskerk, in 1860 met 37, in 1890 met 96 inw. Zij ontleent haar oor- sprong aan do rivier de Bottce, die t\|j- dens het eerste grafelijke Huis van Hol- land en nog eenigon tyd later langs dozo
		plaats stroomde en de Pekelinge mot de Arno verbond. Buttinge verhief zich zelfs tot oen d., doch de kerk is reeds voor lang gesloopt, evenals hot oud-adellüke huis Raveatein aldaar. RaalderboMcll, geh. in de. N.- Brali. gem. Budel. Kaarlo (Hoon). b. onder Beok- bergen in de Geld. gem. Apeldoorn. Kaarnialsen, gem. in Gelderland, tusscheu Kuilenburg, Beusieliem, Buren, Geldcrmalsen, Deil en Beest, 2112 heet. groot. De grond, die in het zuiden door de Linge wordt bospoeld, bestaat uit rivierklei, die deels in weiden, deels in akkers is gescheiden, en ook Benig bosch bevat. In 1822 had deze gem. 1074, in 1840 1233, in 1870 1650, in 1890 1736 inw. Bij de volkstelling van 1890 onder- scheidde men deze bev. in 1470 Ned.- Herv., 15 Chr.-Ger., 94 Ned. Gor., 2 Hcrst.-Luth., 121 B.-Kath. 9 Oud-Room- schen 8 Isr. en 17 ongenoemden. Do gem. bevat de beide dorpen Buurnialsen en Triclit. Het d. Buurinalsen, aan don grooton weg van Kuilenburg naar Zult-Hommel, had in 1840 465, in 1860 597, in 1890 697 inw. De Herv. kerk staat aan do zuidzijde. De stichting van dit bedehuis klimt tot een zeer hoogo oudheid op; ja do overlevering meldt dat het reeds door den Evangelieprediker Switbert, een tijdgenoot van Willebrord, werd ingewijd. In 1287 hadden do Heeren van Buren, die dit deel der heerl. Mal- sen hadden verworven, geschil met het kapittel van St.-Pieter te Utrecht over de Buurmalsensche tienden. Ituiirpnd. b. in Z. Holl. gem. Moor- d recht. Knui\'Kbcrgen, b. in de Overüs. gem. Markeloo. Itaai\'Mo of Knnrste, d. in do Overijselsche gem. Haaksbergen, in 1840 met 676, in 1890 met 750 inw. Het was tot 1852 slechts eene buurtschap, maar toen werd er eene B.-Kath. en vervol- gens ook eene Herv. kerk gebouwd. Itaai\'MOl\'boek, pand van de rivier de Schipbeek, of wel van de Hegge, door het oostelijk deel der gem. Hauks- bergon, met een spiegel van 30 tot 36 meter boven A. P. Kuui\'sing, p. in de N.-Brab. gem. \'s-Bosch. Jtaarstedeheïde, buurtschap in de N.-Brab. gem. Prinsenhage, in 1840 met 181, in 1860 met 216, in 1890 mot 300 inw.

-ocr page 127-

Ca* te re II. 147

Rnnrt.

Huurzerliege, geh. in de Overga,
gom. Haaksbergen.

IC ii ii si. hav. in de N.-Brab. gem.
Oosterhout.

Itnnüldit. h. in het Friesche d.
Dodgum (AYonseradeel).

KnweklooMter, goh. onder \'t
Friesche d. llarkeina Opeinde (Aclitkar-
spelen). Hot ontleent zijn naam aan
een in 1242 door Buwo Harkema ge-
sticht nonnenklooster, dat gedurende
den tachtigjarigen oorlog te gronde
ging.

Huwenlioek, b. in de Geld. gem.
AVisch.

liuxer (I>e). b. onder Luntoronin
do Gold. gem Ede.

Itiiiii-r. <!>«\'). 1. gch. in de N.-
Holl. gom. Midwoude. &. goh. op het
N.-Holl. eil. Marken. it. b. in do
Geld. gem. AVagcniugen. -4. I». in do
N.-Holl. gein. Andijk. 5. gch. in do
N.-Br.gem. Halsteren. <». 4 I.:i i:ü«--).
h. in de Z.-IIoll. gein. Uitgeest. 7.
geh. in de Geld. gom. "Winterswijk.
H. b. in do Ttr. gom. AVijk-liij-Duurstede.

Ruurterpoltler, of lt:ikhcis-
|)<»l<ler. pold. in do Z.-IIoll. gom.
Alkemade, 70 heet. groot.

Buurtje <*t), huurt in do N.-Holl.
gein. Zijpe.

Huiirtsdi jk. 1). onder Langenoord
in de [Ttr. gom. Hoogland.

Kuurt wei, geh. op AVieringen, bjj
Stroe.

c. »>

Caroliiienberg;, hoogte in het
Mi(ldachterl)Osch onder de Geld. gem.
Klieden.

Carwteiiwijk, h. in de Dr. gem.
Hoogeveen.

Caxpar-ltalilewdiep. of Kolo-
uelMtliep. vaart in Friosl., op last
van t\\on Spnanschen Stadhouder (Jaspar
de liobles omstreeks 1574, ter verbin-
ding van Leeuwarden en Groningen ge-
dolven. Zij begint bij Schnilenbnrg aan
hot Bergumorineer, loopt door de ge-
meenten Tietjerksteradeel en Achtkar-
spelon en valt bij (ierkesklooster in do
trokvaart van Dokkum op Stroobos.

Uastelré, buurt in do N.-Brab. gom.
gom. Baarle-Xassau, in 1840 met 305,
in 1800 met 447 inw.

t\'astenraai. d. in do Limb. gem.
Venraai, met eeno K.-Kath. kerk. Hot
had in 1840 211, in 1860 207 inw.

Gasteren, 1. d. in de N.-Brab.
gem. Hoogeloon, op een grond, die voor
den schraalste der Meierij van \'s-Her-
togonbosch wordt gehouden. Do inw.,
in 1840 273, in 1800 271, hebben oeno
R.-Kath. kerk. S8. buurt in do N.-

t\'nlanjjepoider. pold. van 19
heet. in de Zeeuwsehe gem. Ovezande.

CalniKlMpolrter, p. in do Zeeuw-
sche gem. Arnomuidon.

Camalierbeeck, voorin. Iiavezato
in de Overijselselio gem. Zwollorkerspcl,
op den linker Vechtoever. Het voerde
in de Middeleouwen den naam van Birc-
mede, en later dien van Berkman. In
1400 was het in het bezit der Campher-
hceck\'s, doch kwam vervolgens aan do
van C\'oeverdcn\'s, daarna aan de Mulert\'s,
de Keppel\'s, de Scheltiis\' en do Bongcrs\'.

(\'st mi«traltureu. noordelijke buurt*
schap der Frioscho hoofdpl. Leeuwar-
den, langs de Ee of do trokvaart naar
Dokkum, in 1890 mot 254 inw. Men
heeft er oen stoomhoutzaagmolcn en eeno
Üzergioterij.

C\'itiiite. kasteel mot hoeve in de
Liml). gem. Ond-Vroonhoven. Het kas-
teel, Oanno of Noder-Canne genoemd,
is roods in do 12de eeuw hekend geweest.
Heiden liggen aan do Jeker, en maken
het noordcrdeol uit van hot d. Canne,
dat met de verdero onderhoorigheden
eone gom. van België vormt.

C worden gespeld, cu hier niot voor-

1) De plaatsnamen, dio vroeger met
komen, zooko men onder dio met K.

-ocr page 128-



		148 Caterepolder. Brab. gem. Llempde, in 1840 met 177. in 1800 met 1G9 inw. C\'aterxpoliler, pold. in de N. Br. (tem. Woenadrecht, groot 137 heet., in 1861 ingedijkt. < \':H I»:iri.jnc. of f{n i(en C \':i i li:i- rijilt\'. westelijke voorstad van Utrecht, vroeger eene ambachtshcerlijkheid, die in 1715 door de stad Utrecht werd aan- gekoeht. C\'atliariiiaplnat. 1. p. in de N.-Brab. gem. Made c. a. SJ. p. in de N.-Brah. gem. Werkendam. 3> p. in de Z.-Holl. gem. Blicdrecht. t\'athariiiapoldt\'i\'. pold. in de Zeeuwsche gem. Axel en Broekkappelle, 411 heet. groot, in 1840 ingedijkt. C\'atliariiitMidail (St-.). nonnen- kloostor, in 1040 gesticht, h. de X.-Br. stad Oosterhout, ter vervanging van een vroeger convent, dat in 1208 te Yroen- liout onder Rozendaal zijn oorsprong had genomen. CatxllOCVe, hofstede in de Zeeuw- sehe gem. O roede, eens bewoond door den staatsman dichter Jakoh C\'ats. OIlcaillidtMl. gch. in de Over- ijselsclie gem Zwollerkerspel, naliij het Zwartewater en de stad Gencmuiden. C\'eincntNpollcn, geh. in do Fr. gem. Sneek. Centraal-Spoorweg, of Xe- derlaudscke-Centraal-Spoor- nfg, spoorweg, wnarvoor in 1859 con- cessie werd verleend. De grondwerken zijn aangevangen in 1801. De opening der lijn van Utrecht tot Jlattcm had plaats 20 Aug. 1803, der lijn llattem tot Zwolle 4 Juni 1804, en die van Zwolle tot Kampen 10 Mei 1805. De weg is bijna 101 kilometer lang, waar- van de IJsclbrug bij het Katerveer 473 nieter beslaat. <li;ia in. gem. in >" -Brab., tusschen de gemeenten Ginneken, Gilze-on-Rijen, Alten en-Hiel, BaarlevN\'assau (N\'ed.) en Meerle (België). Zij beslaat 2087 heet. oppervlakte, alles diluvisch zand, en had in 1822 1070, in 1840 1350, in 1870 1395, in 1890 1324 inw., voor laatstge- Hoemd jaar onderscheiden in 1255 R.- Kath., 08 Xed.-Herv. en 1 Chr.-Geref. De landbouw maakt het voornaamste bedrQf der ingezetenen uit. Men ver- bouwt er meest rogge, haver, boekweit en aardappelen. De gem. bevat het d. C\'haam, de buurten ileikant, Dassemus, Snijders-C\'haam en Oinderdoor of C\'haam- dijk, benevens do geh. Houtgoor, Leg,
		Charlois. Meisberg, do Sluis, enz. Het d. C\'haam strekt zich in do lengte van het noord- westen naar het zuidoosten, langs den weg van Breda naar Baarle uit. Het had in 1840, met de verspreide huizen in den omtrek, 390, in 1800 binnen de kom 291, in 1890 277 inw. Er zijn kerken voor do Herv. en R.-Kath. C\'haam is zeer oud, aangezien oude Kronieken hot als een der maalstcden der Franken ver- melden. In 1243 werd het de hoofdplaats eener heerl., die door Godevaart van Breda aan zekeren Willem werd ge- ; schonken. In 1024 had het veel van de Spanjaarden te lijden. Chaanil>ONili, geh. in de >\' -Brab. I gem (iilze-en-Kijen. Cliaanidijk. of diinderdoor,* buurt in de N.-Brab. gom. C\'haam, in j 1840 met 142, in 1860 met 141, in 1890 voor Door met 78, voor Dijk met 73 inw. Men noemt haar ook Dijk-cn-Door, C\'liarloiw. 1. gem. in Z.-Holl., \| tusschen Rotterdam, Delftshaven, Schie- dam, Pernis, Roon, Oost- en West-Ba- rendrecht en IJselmonde, en ruim 2000 heet. groot. Door de wet van 15 Juli 1809 zijn cenige buitengorzen langs de Maas en een deel dier rivier van haar afgescheiden en aan Rotterdam toege- voegd. De grond, uit klei gevormd, is zeer vruchtbaar, en levert, behalve het noodige voedsel voor een aanzienlijken veestapel, inzonderheid tarwe, koolzaad, erwten, gerst, hennip en vlas. De be- volking dezer gem. is in de laatste jaren snel toegenomen: in 1822 had zij 2010, in 1840 2806, in 1870 400:!, in 1S90 9700 inw. Bij do telling van 1890 j onderscheidde de bevolking zich in 8254 Ned.-Herr., 5 Waalschen, 5 Rem., 5 Doopsgez., 383 Ned.-Ger., 03 Chr.-Gcr., 24 Kv.-Luth., 3 Herst.-Luth. 222 R.-Kath. 19 Isr. en 23 ongenoemden. Behalve landbouw en veeteelt, maken handel, scheepvaart en verschillende bedrijven de middelen van bestaan uit. Men vindt er schecpstimmerwerven en eene vlas- bereiding-fnbriek. De gem. ontleent haar oorsprong aan eene bedijking van do oude Kolderwaard in 1400, door Karel, Graaf van C\'harolais, zoon van Hertog Filips van Bourgoudië, Graaf van Hol- land, later onder den naam van Karel den Stoute bekend. Het groote, achoono d. Charlois had in 1840 1040, in 1860 1285, in 1890 in do kom 3279 inw. Het heeft eene fraaie haven, eene mime J Herv. kerk en langs de dyken weelde-

-ocr page 129-

-ocr page 130-



		Crèvecoeur,
		150 Coiiipascuuni.

		van het water geregeld, daar het einde nnby de Drentsche grens ruim 10 meter hooger ligt dan het begin, liet werd in 1704 aangevangen, doch vooral na 1781 met kracht voortgezet, en, na het over- winnen van velerlei beletselen omstreeks 1820 tot op ongeveer 300 meter van de Drentscho grens ten einde gebracht. De vaart bleef sedert door enkele nog af te graven perceelen van de Witte-Wijk on- dor de Smilde gescheiden. Tot het vor- eenigon van beide vaarten werd later door Friesland verlof gegeven. Het struikel- blok was het bouwen van eene kapitale sluis aan de Scheid, daar de waterspie- gel der vaart door de Wittc-AVijk ruim 3 meter hooger lag dan die van het einde der Compagnons vaart. 3. of Mcliotei\'laii<lM-Coiiii>a£itoiiM- ratll\'t, vaart of kanaal in de Friescho gem. Sehoterland, op de grenzen van Opsterland. De vaart lieeft ontelbare zij- takken of wijken, die by het afgraven dor venen ontstaan zyn. Do vaart is aangevangen door Hoeren Compagnons der Dekema, Cuyk- en Foitsvonen, in 1550 te Heerenvecn en vervolgens be- stendig voortgezet tot het d. Hornstcr- zwaag, waar zij eene lengte hooft van ruim 4 uren. De waterstand wordt door 4 sluizen geregeld. <\'<mi \|>aMi\'IIIIIII, buurt in de Drcnt- sche geui. Emmen, dio haar naam ont- loent aan eene overeenkomst (compas- cuum), betreffende de veengronden van Noord- en Zuid-Barge. Er is in 1809 eene lagere school gesticht. Coppenijsnoliler, of Coppa-* niespolder, voorm. polder in de Zeeuwsche gem. Nieuwvliet, ongeveer 20 heet. groot, doch omstreeks bet be- gin dezer oouw door overstrooming te gronde gegaan. CoraicliHMloot, of <\'<s»s\'ii<>lis- gracllt, vaart in de Ovorysolsche gem. (Jiethoorn, voerende van het d. Giet- hoorn naar .ionen. Cornel is Landeke, pold. van 12 heet. in do Z.-Holl. gem. üost-en-"\\Vest- Barendrecht, in 1361 ingedijkt. CoriicliKKCiMlorp, goh. in de X.-Holl. gem. Schagen. Cortcnbacli, oud adelL kasteel in de Limb. gem. Voerend aal. (ierord van Cortonbach bezat hot in 1881. Uit zijn geslacht kwam het in 1531 aan de Berlo\'s, zijnde liet sedert 1634 door de geslachten do Schnottor, Baats, Montel- bano en Lamborts bezeten. In 1034 bo-		stond Cortonbach uit een oud kasteel, nevens hetwelk de Generaal Caspar Baron de Schnetter eene pachterswoning, geflankeerd met vier torens, liet bou- wen. Later word het kasteel vernieuwd. Eon der in 1034 gebouwde torens werd den 24 September 1804 door brand vor- nield. Sommige oudheidkundigen moe- nen, doch waarschijnlijk ten onrechte, dat Cortonbach de plaats beslaat vnn het Coriovallum dor ltomeinen, in het reisboek van Antonius vermeld. CortiuglllliM, voorin, kasteel in (iron., in Selwerd, zeer nabij do stad Groningen. .Men achtte het in de 14do eeuw een der sterkste burchten dor pro- vincie. Het werd in 1338 door de Om- niclanderr» op Herman van Coevorden veroverd. Aan do stad Groningen ver- kocht, is het afgebroken. Conlwter (Ter), ridderhofstad in N.-Holl. gom. Heiloo, het stamhuis van het oud-adellijk geslacht ter (\'oulster, dat van 1412 tot 1337 oen belangrijke rol in do geschiedenis van Holland speelde. Het huis tor Coulster word in 1643 door don Hoor Thcophilus Kats herbouwd. Het tegenwoordige huis is in 1810 aangevangen. t\'ouworve, voorm. d. on heerl. op Z.-Beveland, tegenover St.-Manrtensdijk, door den wntorvloed van 5 November 1530 vernietigd; C\'oxy, voorm. hoorl. in Vlaanderen, bij Aardenburg, door verschillende over- stroomingon in het laatst der 16de eeuw vernietigd. Zij was met een kasteel voor- zien. Coxy«cllO-<i}at, voorm. water tus- schen de Zeeuwsche steden Oostburg on Sluis, dat door indijkingen is to loor gegaan. Creeclce, voorm. d. on ainb. op \'t Zeeuwsche eiland Zuid-Bevoland, in 1530 overstroomd. Crèvecoeur, fort in do N.-Brab. gem. Empel, gebouwd op een bindpunt, door den mond van de Dieze en de Maas gevormd. Hot ontving den naam vnn Crèvecoeur, nadat het in den zomer van 1587 door den Staatschen Vold- overste van llohenlohe was veroverd. Daarop geslecht, bouwden de Spanjaar- don het eerlang weder op, maar met geen andere uitkomst, dan dat Prins Maurits het in 1590 bemachtigde. To vergeefs poogde l\'ieter Ernst, Graaf van Mansfold, doze schans in 1593 voor do Spanjaarden to heroveren. Prins Maurits

-ocr page 131-

Ooy.

Daellieni. 151

ons land in de N.-Brab. gem. Stiphout,
aan de Mierle. Het behoorde vóór 1642
tot de gem. Aarle, en is o. a. bezeten
door de geslachten Dekker, de Mello,
van EIten en van der Brugghen.

4\'iil(|iiiiis (Dr), eon der groote
stoomgemalen, die de Haarlemmermeer
mede heeft drooggemalen. Nog altnM is
het in werking, om de Ringvaart op
peil te houden.

«Jiiiu^kraber{rJ^- heuvel, 4 min.
ten zuidoosten van Rhenen, aan den
weg langs den voet van den Heimen-
berg, met een prachtig uitzicht op den
Rijn, de Betuwe, de stad en den berg-
wand.

den vijaiitl dien toeleg op te geven. In
1599 ging deze sterkte echter voor de
Nederlanders verloren, doch Prins Mau-
rits hernam hanr den 2it Munrt 1600,
waarna de dappere Stadhouder haar met
zeven bolwerken versterkte. Hare ver-
overing in 11>72 en 1794 door de Fran-
schen werd nis een gevoelig verlies nan-
gemorkt. In 1746 is een kanaal uit do
Diozo door dit fort geleid, welk kanaal
van 1858 tot 1861, toen de mond der
Dioze werd afgesloten, met groote kos-
ten werd verbeterd en tot den gewonen
waterweg van en naar \'s-Hertogenbosch
ingericht.

Croy, een der oudste kastcelcn van

I>aal. of I>al. goh. in de Limb.
gein. Voerendnal.

Daallioeveil, b. in de Geld. gem.
Apeldoorn.

Daalliot*. voorin, slot in de Overn\'s.
gem. Giethoorn, omstreeks 1680 ge-
sloopt.

l>aalllllixeil, schoon en uitgestrekt
landgoed te Vclp, hclionrendo tot de
(icld. gein. Rheden, in de vorige eeuw
door den geschiedschrijver (ierard van
Hasselt aangelegd, die er in 1816 een
gedenktecken plaatste ter eero van den
held Prins Willem b\'redorik (ioorgoLo-
dewijk en diens wapenbroeders.

l>aaliue<M-, of Aalmeer, in
1575 drooggemaakt meer in do N.-Holl.
gein. Koedijk, 131 heet. groot.

l)aalMc*Iu>-I)i.jk, weg van L\'trecht
naar de voorin, abdij Mnriëndaal.

I>aail/.aa«l, gch. in de Limb. gem.
Oorsbeek.

]>aarle. d. in de Overijselscho ge-
meente Hellcndoorn, in 1840 met 386, in
1860 niet 634, in 1890 met Daarleveen
1043 inw. Tot 1855 slechts eene buurt,
is het toen door de stichting van eeno
Herv. kerk in den rang der dorpen ge-
treden.

J>aarleveeil, b. van het d. Daarle
*voorn.

Daaadonck, meermalen het Lad-
derkasteeltjo genoemd, voorin, kasteel
in de N.-Brab. gem. (Mnncken-en Bavel,
in 1832 afgebrand.

Daelhem, of Dalliem. voorm.
graafschap aan de Maas en de Berwine,
welks beheerschers hun land deels als
eigen goederen bezaten, deels in leen
van de Hertogen van Limburg en Bra-
bant hadden ontvangen. De eerste Uraaf,
die door de geschiedenis wordt vermeld,
Willem, ontmoeten wij in 1108 en 1112.
Hij werd opgevolgd door Koenraad, die
in bescheiden van 1146 tot 1152 voor-
komt on waarschijnlijk het graafschap
aan het huis van Hocbatade bracht. Uit
dit geslacht regeerden over Daelhem :
Dirk 1 (tot omstreeks 1197); l.otharius
I (tot omstreeks 1219); Lotharius II
(tot omstreeks 1238); en Dirk II, die
zich gedrongen zag, den 23 Februari
1244, zijn land aan Hertog Hendrik II
van Brabant af te staan. De leenhulde.
waartoe de Hertog van Brabant over
eenige doelen \\a\\i dit graafschap aan
den Hertog van Limburg verplicht was,
kocht Hendrik III vnn Walram IV in
1258 af. Nadat Limburg ia 1288 aan
Brabant was gekomen, is Daelhem aan
Limburg toegevoegd, als een der Lnnden-
! van-Overmaze. Ton gevolge der verovc-

-ocr page 132-



		152 Dagevoorde.
		Dalen.


		ring van hot stadje Daolhom, do hoofd- plaats van liet graafschap, in 1C4-4 door do Staatschen onder von Stein-Kallen- fels, werd het graafschap Daelhem in 1661 tusschon de Staten der Voreenigde- Nederlanden en don Koning van Spanje vordeeld. Dozo splitsing geschiedde in dior vooge, dat de Staten hot stadje Daol- hem, benevens de hans of heerlijkheden Bombay of Bolbcok, Trembleur (met Blogny en St.-André), Feneur, Kadior on Oost bekwamen, terwjjl de bans van Cheratto (met St.-Remy, Housse, Mor- tier, Kichollo, Warsage en Aubin-Neuf- chatoau) en van Aubel (met \'s-Graven- vocren, Meer, Noorbeek, St.-Maartens- vocren, Mouland en St.-Joan Sart) aan Spanje bloven of terugkeerden. Het dorp Berneau was bij dozo verdeeling niet vermeld, doch Noord-Nederland ver- grootte het Staatseh-Daelhem met den ban van Olne, welken het ton gevolge der deeling van het eigenlijke hertog- dom Limburg bekwam. Bij den vrede van 5 November 1785, te Vorsaillos gesloten, stonden de Staten Keizer Jozef af den van oan Olno, do heerlijkheid Blegny-le-Tremblcur met St.-André, de heerlijkheid Feneur, de heerlijkheid Bomliay en de stad en het kasteel van Daelhem, benevens hunne aanspraken op do heerlijkheid Bernan. Do ovorgifte van dit grondgebied had plaats op don 10 en 12 Juli 1786. Sodert bleef het Staatseh-Daelhem beperkt tot Kadior on Oost, die in 1795 aan het Departement van de Xedor Maas werden toegevoegd, wolk gewest in 1815 den naam van Limburg verkreeg. Van Spaansch- of Oostonrijksch-Dnelhem zijn Meer on Noorbeek aan Nedor-Maas en Limburg gekomen. Dagevooi\'de, b. in de Overga, gom. Diepenveen. Dille, buurt in do Geld. gem. Aalten, in 1840 mot 547, in 1872 met 572, in 1890 mot 624 inw. Dalem, 1. d. in de Gold. gom. Vuren, aan den Waaldijk, in 1840 met 321, in 1860 met 338, in 18Ü0 met 363 of, wannoor men het goh. Laag-Dalem meorokont, mot 566 inw. De fraaie Horv. kerk is in 1801 gebouwd. Dalom is eene oudo bezitting der Hoeren van Arkel, zijnde, naar men meent, op hot eindo der lldo eeuw door Heer Jan V ge- sticht. Dalem kwam aan Gelderland als eene veroering, die oenigo odelen uit do Tielorwaard hunnen Hertog aanboden,
		toon dezo in 1423 zijne blijde inkomst hield. In 1498 werd Dalem verpand door Hertog Karol aan Willem van Rossom, en in 1568 werd dozo heerlijkheid door Koning Filips II aan Joachim Hop in loon uitgegeven. Wijl Dalem nauwelijks een kwartier van Gorinchem ligt, heeft het d., zoo vaak deze vesting werd aan- getast, voel geleden, vooral in 1795, als ook in 1813 en 1814. 2. of Dalen, buurt in de N.-Brab. gom. Hoogoloon. Daleinsclie-polder, 1. pold. in de Geld. gom. Vuren, 321 heet. groot \'£. pold. in do Zcouwsche gom. Tolon, waarvan de bodijking tot eon zeer vroeg tijdperk opklimt. Deze pold. is ruim 67 heet. groot. Dalen, gom. in Drente, tusschon de gemeenten Koovorden, Hoogoveon, Oostorhesselon, Sleon en Emmen (Dronto), het hert. Aromberg-Meppen en het graafschap Bentheim (Pruisen). Do grond 14,190 hectaren bestaat voor het grootste deel uit hoog veen. Doch langs de drie beken, het Loodiep, hot Drosten- diop on het Schoonebekerdiep, vindt men Vleels laag veen, dools klei, terwijl men in de westerhelft der gem. uitgo- strekto velden ontmoet, door diluvisch zand gevormd. In 1822 had deze gom. 1604, in 1840 3020, in 1870 3756, in 1890 nog slechts 2592 inw., omdat het d. Schoonebook, dat met Nieuw-Schoone- beok tot Dalen hooft behoord, sedert tot eene afz. gemeente is verheven. Men onderscheidde hen in laatstgenoemd jaar in 2242 Ned.-Herv., 1 Waalsch-Herv., 53 Chr.-Gor. 268 R. Kath.,27 Israëlioten on 1 ongon. Landbouw en veeteelt ma- ken hun hoofdbedrijf uit. Do voornaam- sto handelsproducton, die worden ge- wonnen, zjjn rogge, gerst, haver, boek- weit en aardappelen. In geringe hoevoel- hoid oogst men er ook erwten, boonon on vlas. Do gom. bevat de d. Dalon en do geh. Wachtum, Dalerveon, do Loo, Vossobolt en do Veenhuizen. Het d. Dalen, eon dor fraaiste van Drente, zoo door zijn welig geboomte en velden, als sierlijke en netto huizen, had in 1840 1264 on in 1860 1291, in 1890 1451 inw. Do kerk der Hervormden word in 1824 vernieuwd, omdat do vorige bij het be- leg van Koovorden in 1313 en 1814 was vernield. Vroeger had Dalen bij de veel- vuldigdigo krijgsgobeurtonissen voorKoo- vorden eveneens veol geleden, vooral in don Noderlandsch-Munstersehen oorlog van 1672 tot 1674. Onder hot Fransch

-ocr page 133-



		Dalenbi\'oek. Damakker. 153

		bestuur mankte Dalen met Oosterhesse- len éénc mnirie uit. Dalenbroek, ofDalilenliroek, boerenhoeve in de Limb. gemeente Her- kenbosch-en.Melik. Daarbij lag weleer bet sterke kasteel Dalenbroek, eens oen der belangrijkste van bet bertogdom Gu- lik. Binnen zijne muren werden vele ge- wiebtige aangelegenheden betreffende de heerlijkheid Heinsberg, het graafschap Loon en andere gewesten geregeld, daar zijne eigenaars met vorstelijke geslachten verzwagerd waren. Het kasteel heeft eenmaal den naam aan eeno heerl. ge- geven, waartoe do d. Herten, Jlaasniel en Swalmen behoorden. Den 7 October 1598 werd Dalenbroek door de S»an- jaarden berend en door Ulrioh von Daun, Graaf van Falkcnstoin, die on hot kasteel hot bewind voerde, bij verdrag ovcrge- geven. Do Spanjaarden schonden echter die overeenkomst on vermoorden zoowel den Graaf als zijne volgelingen. Dalei\'veen, buurt in de Drentsche gem Dalen, in 1840 met 275, iu 1800 met 344, in 1890 met 392 inw. ÜiiK\'M\'ii. gem. in Overijsel, die door Zwollerkerspel, Nieuw-Leusen, Ambt- Ommen, Kaalte en Heinoo ingesloten, eene oppervlakte beslaat van ruim 12,860 heet. Vóór de wet van 24 December 1871 rekende men slechts nagenoeg 12,853 heet., doch daarbij vond eene nieuwe regeling naar de zijde van Heinoo plaats. Het grootste deel van Dalt\'sen bestaat uit diluvisch zand. Langs de Vecht en in hot Dalmsholte vindt men kleigrond en op do grens van Zwoller- kerspel en Nieuw-Leusen laag voen. In 1822 had deze gem. 3781, in 1840-534 in 1870 5340, in 1890 5301) inw., die zich in laatstgenoemd jaar onderscheidden in 3093 Ned.Horv., 4 Herst.-Luth., 270 Chr.-Geref., 6 Doopsgev., 223 Ned.-Herv., 1683 K.-Kath., 23 Israêlioton en 4 ongen. Dalfsen bestaat uit uit do dorpen of kerkbuurten Dalfsen en Hoonhorst, be- nevens de buurten Lente (sedert 1815 slechts ten deele), Ankum, Oud-Leusen, Emmcn, Gemor, Millegen Rechteron, Hossen), Welsum, Oostor-Dalfsen en Dalmsholte. Do landbouw is het hoofd- bedrijf der ingezetenen. Doch zij fokken ook vee, bereiden zuivel, leggen zich op de bijenteelt toe enz. Er zijn ook siga- renfabrieken en eene stoomcichorcifa- briek. De gem. wordt verfraaid door een aantal schoone buitenplaatsen on adellijke huizen, als Kochtoron, don Borg,		I Mataram, do Aalshorst, Hoovolding en de Horst, aan de zuidzijde der Vecht, en de Leemculc, Ruitenbergh, Ilofwijk en An. j kum in de noorderhelft. Het schoone I welvarende dorp Dalfsen, in 1840 met ! 1171, in 1860 met 1037 inw. en in 1890 \| met 973 inw. in de kom, ligt op den noorderoevor der Vecht, in eene met i hoog geboomte fraai beplante streek. De j Hervormde kerk, een der grootste en ! fraaiste van het platteland in Overijsel, prijkt met een marmeren graftombe der Graven van Bechteren. Xevons dit bode- \| huis heeft men er kerken voor de C\'hr.- I Geref., B.-Kath. on Israëlieten. De brug over de Vecht is in 1836 gelegd. Dalfsen ! werd reeds ten jare 1227 vermeld. Er ! is een station van den spoorweg Zwolle j Meppel. Dalka naai. is een halte van de stoomtramlijn ZuidbroekBuinermond (Stadskanaal) in de prov. Groningen. DallhiReweer, geh. in de Gron. gom. Termunten. VallllMliolte, oudo markte in de Overijsolscbe gom. Dalfsen en Ambt- Ommen, vroeger genoegzaam alleen moeras en veengronden, doch sedert het graven dor kanalen tusschen Zwolle, \'. Deventer en Almeloo voor een aanzien- lijk doel ontgonnen. In do buurtschap i Dalmsholte, onder Dalfsen aan het Ka- : naai ontstaan, is een gemeenteschool \| gesticht. Do R. Kath. ingezetenen vor- men sinds 1874 eene parochie. Itali oorden, b. in de Ovorijs. gom. Den Ham. Dal tv ijk. b. iu de Drentsche gom. Hoogoveen. Dam. 1. geh. in do Limb. gom. Ottersum. 2. (Den), of \\i«-n wciiriiim. geh. in >.-Holl., deels iu de gem. Assendelft, deels in de gem. Uitgeest, in 1840 met 64, in 1890 mot 176 inw., waarvan 74 in eerstgenoemde on 102 dio van Busch meegerekend, in lnatsgenoemde gem. Het ontleent zijn naam aan den dam die daar ton jaro 1357 in het IJ werd gelegd. \'.i.* (De), oude havezate in de Geld. gem. Gorsol, reeds in 1324 vermeld. 4. geh. in do Gron. gem. Kloosterburen. 5. (Tent, voorin, havoz. in do Over- j ijselsche gem.Hellendoom. tt.(l)oii). ! in do Overys. gem. Ambt-Dolden. 7. b. j in do Overys. gom. Olst. 8. b. in de Geld. gem. Heteron. Da ma kker, b. onder Otterloo in do Geld. gem. Ede.

-ocr page 134-



		Daiitumawonde.
		154 ltamliouderapolder.


		de Eo on aan hot Dokkumerdiep ligt klei. Zoowel om de Houtwiclen on de Sonjes als op do grenzen van Achtkar- spelen vindt men afgegraven hoog veen, gelijk oost- en noordwaarts van Kood- kerk laag veen. De Houtwielen on de Sanjes zijn kleine meren, even als het Kliiarknmpsternieer, de Zwarte-Broek, de Korte-Suwei, de Lange-Suwei,het Aaltjes- j meer, de AVijde-Murk, het Zand-Brekken, ] (dio met Uroote-Brekken en Zwarte-Brek- ken ineonloopen), het Dokkiimcrmecr, do i Jnnt.joszce en het Drieziimcrmeer. Voor i de scheepvaart zijn de ineoste dozor uu- teren van weinig belang; doch danren- tegen zijn de Ee, het Dokkumerdiep, de vaart van Dokkum naar Stroobos, de Kuikhornstervnart on de "Woudvaart drukbezochte vaarwaters. Do bevolking van Dantumadecl, die in 1744 302 Oziclen bedroeg, was in 1811 tot 4485, in 1822 tot 4035, in 1840 tot 6725, in 1872 tot 8558, in 1800 tot 10579 toegenomen. Men berekende haar in laatstgenoemd jaar op 5469 Ned.-Hcrv., 1 Ev.-Luth., 597 Doopsgez., 1435 Chr.-Geref., 2131 Ned.-Ueref., 150 K.-Kath., 3 Isr. on 793 die tot goen Kerkgen. boh. Dantumadecl is in 12 dorpen afgcdeeld; t. w. Akker- woude, Zwaagwestoinde, Kinsumageest, \| Veenwoutlen, Dantumawoudc, Driosum, ï Murinorwoudo, Wouterswoudo, Iiirdnard, Roodkerk, Sybrandahuis on Januiii. On- der Veenwouden behoort tot noorderdeel van Veenwoudsterwal. De bewoners van Dantumadecl moeten hun bestaan moe- rendools vinden in den landbouw en de veeteelt. Er zijn voorts cichoreifubrioken, sinodoryen, grutterijen, houtzaagmolens, 1 kalkbranderij, 2 katoondrukkorijen, korenmolens, mostaardinolens, 1 olie- en comentmolcn, 1 touwslagorij en verwe- rijen. In don Franschcn tijd was Dan- tumadocl (met uitsluiting van Koodkerk dat aan do mairie Oenkerk was toege- voegd) in 3 mairiën gesplitst, namelijk: Dantumawoudc, Kinsumagoest en Veen- wouden. Oudtijds was Dantumawoudc de hoofdplaats der gietenn\', doch reeds voor- lang heeft Kinsumageest dion voorrung vorkregen. Dailtltlliawoude, d. in de Frie- schc gein. Dantuinudccl, ligt oen uur ten zuiden van Dokkum, te midden van bouwlanden on geboomte. Het bevatte in 1811 557, in 1840 558, in 1872 798, 1 in 1890 948 inw. Er zn\'n kerken voor i do Horv. en Doopsgez. In do vorige \\ eeuwen vond men er de stuten Botnia,
		l>aiiilioii<lci\'Npol«lei\', pold. van 138 hort. in do Z. Holl. gom. Stomp- wijk. Oniiiiin-1,1 aderpolder, p. in de N.-Holl. geut. Helder. tin mmi\'i\'di.jk, buurt in de Geld. gom, Wiseh. B>aim)UM-Ht\'llci<l. voorin, kasteel in de Limb. gom. Klimmen, waarvan nog geringe overblijfselen worden ge- vonden. Ikampteil. \|iold. on streek groot 255 heet. in do N.-Holl. gom. Hoorn. l>ampold«>l\'. pold. in de Z.-Holl. gein. Zwainmerduni, groot 448 heet. DaillMtt\'l\'dicp, vaart in de prov. Gron., van de stad Groningen tot de Eems bij Delfzijl. In deze vaart, dio in 1508 werd gedolven, zijn liet voorm. riviertje de Fivol en het kanaal de Delf opgenomen. Zij ontleent haar naam aan de stad Appingadam, waardoor dit diep Joopt. Dampten, pold. in de N.-Holl. gom. Hoorn. IMllllMtveg;, b. in de Z.-IIoll. gom. Heiiienoord. I»:a llixil\'ll t. b. in de Z.-Holl. gom. Maasland. I>aii4^kiiboi{;, 1. b. in de Geld. gom. Nlijk-Hwijk. J8. b. in do Geld. gein. lictoren. I>aiiü^:l»wct\'rd, of l>ani«^:ls- tvirkt. gehucht in do Limb. gom. (irevonbicht. i>:t BiiëlNpoldlM, polder in de Zccuwsehe gom. \'s-Hocr-Abtskorke, op do grens der gom. Heinkenzand. Dailikeil, buurt in de gomcenten Schinnen en Gelecn. In 184U had het deel onder Schinnon 61, dat onder Ue- leen 54 inwoners In 1800 was de bev. van Danikcn onder Schinnen toegenomen tot 84, die onder Geleen gedaald tot iI4 zielen. In 1800 waren deze cijfers rosp. 50 on 31. Daiitiiinadcel, gom. in Friesland, weleer de zevende gieterij van Ooster- goo, ingesloten door Dokkum, ()ostdon- gerudool, Kollumerlnn(l"en-Xieiiw-Kruis- laml, Aehtkarspclen, Tiotjerkstoradeel, Forwederadool en Westdoiigeradeol. Hare grootte beloopt 0083 hoct. De grond is van zeer verscheiden soort. Hot grootste doel is alluvisch zand. Oaar- door loopt van Kinsumagoest tot Driezum een breedo strook dilluvisch zand, dio, met voel geboomte getooid, hot sehildcr- nehtigst oord der gom. uitmaakt. Langs

-ocr page 135-



		Dariiikhnixeii.
		Meel (Ten). 155


		Donin, Oekcinn, Buinga on anderen. Darinkliuixeii, 1. geh. in de !N.-ürab. gom. Steenbergen. 2. in de Ctr. gem. Leersnm. Durtliiiittt-n. buurt in de gein. Lcersum, 1822 met 183, in 1840 met 228, in 1800 niet 241, in 1890 met ::49 inw. Vroeger wus het een klein dorp, doch de kapel, waarvan men in liet inid- den der vorigo eeuw nog belangrijke bouwvallen zag, is nu geheel gesloopt. Ook vormde het tot voor weinige jaren eene afzonderlijke gemeente, die echter b(j de wet van 27 Juni 1857 bij Loer- sum werd ingelijfd. De gom. was 004 heet. groot. Van het oude kasteel der Heeren van Darthuizen is niets meer over. De laatste eigenaar dier ridder- hofstnd, Otto vnn Darthuizen, werd in 1580 te Utrecht vermoord. Diart liuixerbei\'g, aanmerkelijke heuvel noordelijk van den straatweg van Doorn naar Leersum, waarop een jacht- huis (tevens plaats van uitspanning), in Zwitsersehen stijl is gebouwd ter plaatse waar zich eens de ridderhofstad Dart- huizen verhief. Uit deze wonivg en van het terras geniet men de verrukkelijk- ste vergezichten over het zuidwester deel van \'t Utrechtsche Overkwartier en de Betuwe. Kr is een halte van de stoomtram /eistArnhem. l>IIMlioiMt, b. in de Utr. gein. "Woudenberg. DasMclaar, geh. in de Geld. gcm. Putten. IMt«Keluarsliuek. b. in de Overijs. gein. Wierden. Dassen!ix. of DaNseilillM, buurt in do N.-Brab. gcm. Chaam, in 1840 niet 204, in 18C0 met 2:37, in 1390 met 240 inw. Datniotll\', een dor op 18 No. 1421 verdronken dorpen van de Zuid-Holl.- "Waard. Het lag tussehen Lage-Zwaluwe en Dubbelmonde. DcriuiiigalHii\'eii.* of l>edge- blireil, geh. onder het Friesehe dorp Oldeberkoop (Ooststellingwerf). DtMlem* vaart, 1. vaart in Over- ijsel, die aan het Zwartewater te Has- selt oen begin neemt en naar de Vecht bij Ane voert, ter lengte van byna 41 kilometer. Zij hooft haar ontstaan te danken aan Willem Jan Baron Dedem van den Berg, die naar het plan zijns schoonvaders, Gerrit "Willem van Jlarle, in Juli 1809 met don nanleg een begin maakte en dit werk mot zooveel voort-
		varendheid voortzette, dat in 1811 reeds eene lengte van 19 Xed. mijlen, van Hasselt tot het Oosthuizerveld, was ge- graven. Nadat dit kanaal in 1845 door de prov. Overijsel was aangekocht, werd door de Staten, den 13 Juli 1852, het besluit genomen, het tot de Vecht te voltooien. Reeds toen waren eenigc zijtakken aangevangen, die sedert aan- merkelijk vermeerderd zijn. Het Licht- misknnaal en de Hoofdwijk door Lutten zijn duarvnn de voornaamste. Door den aanleg vnn dit kanaal is eene woeste streek, waar in den aanvang dezer eeuw nauwelijks klein wild en gevogelte eene schuilplaats vond, in bloeiende veenko- loniën herschapen. Deze tellen vele duizenden bewoners, die door veeteelt, scheepvaart, handel en fabrieken oen bestaan of ten minste het nondige le- vensonderhoud vinden. De middelpunten dezer veenkoloniën vormen de dorpen Dedemsvaart, Slagharen en Lutten. SJ. d. in de Overijselsche gem. Averccst. aan het kanaal de Dedemsvaart. Van 1309 tot 1311 ontstaan, nam het zeer snel in bloei too. In 1818 werd er oen K.-Kath. on in 1334 een Herv. kerk gc- bouwd. Vervolgens is daarbij ook eene (Jhr.-Afg. (C\'hrist.Geref.) kerk gekomen. Er zijn knlkbranderijen, steenbakkerij, grafsmederijen, stoom-nardappelmeel- en stroopfabrieken, koren- en pelmolens, 8 scheepstiminerwcrven, houtzagerij, iiiast- en blokkenmaker)), touwslagerijen en verscheidene andere inrichtingen van volksvlijt. Er is een station van den ; spoorweg Zwollc- üeppel en een halte \', van de stoonitramlijn Dedemsvaart j Heemsche-Hardeiiberg. Dodj-\'iisn. d. met een Herv. kerk in de Friesehe gom. Wonseradeel. Het had met de geh. Arkum en Ysgum, in 1340 131, in 1872 slechts 118, in 1890 ; 182 inw. In 1890 bedroeg de bevolking i binnen de kom 137 in do gehuchten j 45 zielen. Dedgiiiuerpolrfei\', polder in de Friesehe gemeente "Wonseradeel, die door de Dedgunierzijl het overtollige : water op de Workum-Bolswarder trek- i vaart loost. Dedgiinterxijl, hIuïs in het Fr. \' d. Dedguni (Wonseradeel). DertillKablMU-t. geh. in de Fr. j gein. Ooststellingwerf. I>eel (Teil). 1. benedenpand van het Friesehe kanaal de Heerensloot, van j Akkrum naar Torhorne (Utingerndcel).

-ocr page 136-



		156 Deele (De).
		Delden.


		2. (De), of Teildiel. buurt in de Gron. gein. Middelstum. \'.i. geh. in de X.-Brab. gem Gemert. Deele (De). 1>. in de Overijs. gem. Markeloo. Deeleil, buurt in de Geld. gem. Ede, in 1840 met 09, in 1890 met T6 inw. In vorige euwon stond er het adell. huis Deolen. *Delihurk, gek. in de N.-Brab. gom. Valkenswaard. Deenenplaat. p. in de N.-Brab. gem. Made c. a. DeeiiMche-Hoek, b. in de X.-Br. gem. lieshout. Deei\'Miiiii, d. in de Krieseke gem. Banwerderhem, aan den straatweg van Leeuwarden naar Snoek, in 1811 met 184, in 1840 met 244 (waarvan 32 in het geh. Speers), in 1872 met 281, in 1890 met 292 inw., die moest in vee- teelt en zuivelnering hun bestaan vin- den. Er is een Herv. kerk. Deet,* d. in de Geld. gem. Druten, aan don Waaldijk, in 1840 met 451, in 1872 met 750, in 1890 mot G67 inw. De kerk behoort den R.-Kath. Er is een liot\'desgesticht. Deifel, polder in do Z.-Holl. gom. Pernis. Deikuill, goh. in do Gron. gem. Eenrum. Deil, 1. gem. in Gelderl., tusschen Beest, Buurmalsen, Geldermalson, Waar- denburg, Haaften en Herwijnen, heb- bende eene oppervlakte van 2987 heet. Zij is saamgesteld uit do vier heerlijk- hedon Deil, Drumpt, Gellikum en En- spyk, en tolde in 1822 1477, in 1840 1903, in 1872 2180, in 1890 2203 inw. In laatstgenoemd jaar was do bovolking gesplitst in 1568 Xed.-Horv., 7 Chr. Ger., 1 Ev.-Euth., 1 Herst.-Luth., 19 Nod.- Geref., 592 R.-Kath. 13 Israëlieten en 1 ongen. De grond uit rivierklei ge- vormd, is zeer vruehtbaar, zoodat nevens do veeteelt de landbouw het voornaam- ste middel van l)estaan uitmaakt. .Men oogst er allerlei granen, aardappelen, suikerbieten enz. Fabrieken hoeft men er niet, tenzij men daaronder 2 koren- molens, 1 grutterij en 4 klompenmake- rijen wilde rekenen. Het d. Doil, in 1840 met 058, in 1872 met 817, in 1890 met 997 inw., bevat een Horv. kerk en is zeer aangenaam aan de Lingo gelegen. In vorige eeuwen verhieven er niet min- dor dan zovcn grooto kastoelen kunne tinnen, t. w. Bakerbosck, Ringelenstoin,
		Vogelenburg, Reinestein, Sehorrestein, Palmostein en Bulkestcin. Deil is zeer oud, daar men het reeds in eene oor- kondo van Keizer Otto I uit den jare 970 vermeld vindt. 2. <TVn) of II llis-Teil-Deil. voorm. adell. huis in do Z.-Holl. gem. Wassenaar, nu sedert eene reeks van jaren eene voolbezochte pleisterplaats aan den grooton wog van \'s-Gravenhago naar Leidon. Deilsche-Polder, pold. van 790 heet. in de Geld. gom. Deil. Deinnm, d. in de Friescho gem. Monaldumadeel, aan de trekvaart van Franeker op Leeuwarden, tegen do hel- ling van een terp gebouwd. Men telde er in 1811 366, in 1840 496, in 1872 564, in 1890 539 inw., waaronder de bevolking van de buurtsch. Schenken- schans en Ritsumazijl begrepen zijn. Het d. wordt omringd door het St.- Janspad, aangelegd ten dienste derpro- cessio, die hier vóór der Herv. op feest- dagen ter eero van St.-Jan werd ge- houden. Sedert 1580 behoort de kerk den Hervormden. De zonderlingo vorm des torens hoeft daaraan don naam van Deinumer-Buiskool gegeven. Deinum heeft voel gewonnen sedert in do nabij- heid een station is van den spoorweg- LeeuwardenHarlingen. Men vindt er het buiten Wolgelegen. De oude staten Feitsma en Siersma zijn gesloopt. Dekenia. 1. b. in het Fr. d. Beet- sterzwaag (Opsterland). 2. state in het Fr. d. Baurd (Baarderadoel). Dek kers h ui zen. geh. in de Gron. gem. Bierum. Dekkei\'MOord, b. in de Gron. gem. Oiule-l\'ekcla. Delburen, 1. geh. in het Fr. d. Delfstrahuizen (Sckoterland). 2. in hot Friesche d. Sondel (Gaasterland). Delden, 1. of Stad-Deiden, gem. in Overjjsol, palende in het noor- den, westen en zuidwesten nan \'t Ambt- Delden, en in het zuidoosten en oosten aan Hengcloo. Zij beslaat 508 heet., al- les zandgrond, en telde in 1811 1093, in 1822 1160, in 1840 1495 in 1872 1627, in 1890 1759 inw. Deze bevolking splitste zich in laatstgenoemd jaar in: 895 R.-Kath., 782 Herv., 1 Waalsche, 3 Rem., 4 Ev.-Luth., 9 Doopsgoz., 10 Chr.-Goref., 1 Ned.-Gerof., 48 Israëlieten en 6 ongen. Behalve de kleine stad Delden, bevat de gom. do buitenbuurten Vossebrink, St.-Annebrink on Schoppen- stede die (te zamen) in 1840 316, in

-ocr page 137-



		Delfland. 157
		Delden.


		Deldenerbroek, buurt in do Overijselsche gem. Ambt-Delden, in 1840 met 518, in 1860 met 488. in 1890 met 474 inw. DeldenereMch. buurt in de Over- ijselsche gem. Ambt-Delden, in 1840 met 484, in 1860 met 473, in 7890 met 453 inw. Ter plaatse waar de Twikkels< lie- vaart een begin neemt, staat het veel- bezochte, in 1773 gestichte logement C\'arelshave. Deldeilhont. b. in de Gron. gem. Nieowwolde. Delderliriiik, geh. in de Overijs. gem. Delden. Deldot. b. in de Overijs. gem. Hel- lendoorn. Delf (De). 1. vaartje in de N.-H. gem. Assenilelft. SJ. voorin, vaart in Gron., loopende van Garrelsweer door Appingedam naar Delfzijl. In 1598 werd een deel daarvan in het Damstcrdiep opgenomen. \'.i. wetering in N.-Holl., tusschen de gemeenten Bloemendaal en Velzen eenerzijds, Haarlem en Schoten c. n. anderzijds. Delf. of Departement van den Delf. departement der Bataaf- scheRepubliek, gevormd bij de Staats- regeling van 1798, en in stand gebleven tot 1801. Het splitste zich in 7 ringen, en bevatte het middeldeel van het tegen- woordig Zuid-Holland en het zuid-wester- deel van Utrecht. De hoofdplaatsen der ringen waren: \'s-Grav?nhage, Delft, Schiedam. Rotterdam (2 ringen), Gouda en Oudewater. Deljjaiiw. buurt in de Z.-Holl. gem. Vrijenbnn, in 1890 inet 229 inw. in de kom. Delfland, 1. voorm. baljuwschap van \'t graafschap en de prov. Holland, tusschen Rijnland, Schieland, de .Maas en de Noordzee. Oorspronkelijk een deel van Koord-Holland, is het in later tijd tot Zuid-Holland gerekend. Het had na- genoeg dezelfde uitgestrektheid als het hoogheemraadschap Delfland. Alleen vormde Rijswijk een afzonderlijk baljuw- schap. 55. hoogheemraadschap in Z.- Holl., ruim 30,000 heet. groot, in het W. door de Noordzee en in het zuiden door de Maas bespoeld. Het is verdeeld in de "West-Ambachten en Oost-Ambachten. Tot de "West-Ambachten belmoren : Mon- ster, met den polder Achter-den Pjjk en Klein-Ilof-van-Delft; Wateringen, met Zogbroek en Haag-Ambacht; Voorburg, metïediugerbroek.\'s-Gravenzande buiten
		1860 432, in 1890 558 bow. hadden. ! Delden in een klein stadje, welks omtrek grootendeels door met hagen omzoomde paden wordt aangewezen. Bevallige om- streken (vooral naar de oostzijde, waar het kasteel Twiekel ligt) maken er het : verbijt\' zeer aangenaam. In 1840 telde het 1169 inw., in 18C0 1172, in 1890 1201. Van Deiden wordt het eerst in 1118 melding gemaakt. Het moet toen echter op eene andere ]>Iek hebben ge- legen, daar de Utrcchtschc Bisschop Frederick van Sierck in 1322 aan het verplaatste Delden hetzelfde recht als aan het oude schonk. Kif jaren later (1333) ontving het van Bisschop Johannes ! III (uit den Huize van Diest) stadsrech- ten, gelijk aan die van Oldenzanl. Ten ! jare 1583 werd het door de ruiters van 1\'ruist verbrand. Kr zijn kerken voor de Herv. en R.-lvath., benevens eene syna- goge. Delden heeft veel doortocht en sedert November 1865 een station van den Stnatsspoorweg ZutphenHengeloo. Zijne fabrieken bestaan in eene stoom- weverij (met 70 werkl.), ververijen en drogerijen, stoomgrutterijen en koren- molens, grutterijen en lijnkoekbrekerij. \'i. of \\ lil 1»» Delden, gem. in Over- ijsel, liggende tusschen llorne, Hengeloo, Delden (stad), Haaksliergen, Dicpen- heim, Markeloo, Goor en "Wierden. De grond, 8347 heet., bestaat genoegzaam geheel uit diluvisch zand. Alleen eenige plaatsen langs de Kegge, de Twikkel- sche Vaart en do Aselerbeek maken eene uitzondering, wijl de oppervlakte daar uit klei is gevormd. De bewoonde plaatsen \'in deze gem. bestaan ui; het d. of de kerkbuurt Hengevelde, bene- vens de buurten Deldenerbroek, Deldc- neresch, Zcldam, "Wionc, Benteloo en Azeloo. Zij had in 1811 2802, in 1822 2870, in 1840 3056, in 1850 3072, in 1872 3072, in 1890 2919 inw., voor laatst- genoemd jaar onderscheiden in 1638 K.-Kath., 1283 Herv., 1 Chr.-Gerof., 0 Kv.-Luth. en C Doopsgez. Deze bev. vindt meest haar bestaan in den akkerbouw en daarmede verwante bedrijven. Ook vinden velen arbeid en brood op het landgoed ïwikkel of Twickeloo, dat me- nig vorstelijk park in schoonheid en uitgebreidheid overtreft. 3. buurt in de Geld. gem. Vorden, in 1840 met 464, in 1860 met 454, in 1890 met 444 inw. 4. (De), of Dollen, geh. in de Gron. gemeenten Nieuwwolde, Scheomda en Termunten.

-ocr page 138-



		«elft. noordoosten (de Bieslandsche-Polder) door laag veen gevormd. Behalve de stad Delft en do meeste harer voorsteden, bevat zij ruim 400 heet. weiden, die of tot den Wippolder, öf tot den Noord- Polder vnn-Delfgnuw, den Bieslandschen- polder\' den Krakcelpolder en den Abts- wouder.Polder bchooron. Delft telde in 149»; 32G5 en in 1515 2733 haardsteden. In 1732 rekende men het getal huizen op 4555. In 1840 beliep het 3588, in 18ti0 4524, in 1890 0375. De bevolking werd in 1740 op 22,000 zielen geschat. In 1796 telde men 13,737, in 1811 13,852, in 1822 13,285, in 1830 14,5e0, in 1840 17,514, in 1872 22,902, in 1890 27,514 inw. Bij de telling van 1890 splitste de bevolking zich in 13,412 Ned.-Herv., 142 WaalschHcrv.,301 Ben»., 1171 Chr.-Geref., 59 Doopsgez., U49 Kv.- Luth., 179 Hurst.-Luth., 975 Ned.-Geref., 3 Epise., 2 Lid der Schotsche gem., 11,125 Koomsch-Kath., 102 Oud.Koom- schen, 109 Ned.Tsr., 1 Port.-Isr. on 233 die tot geen Kerkgenootschap behoor- den. Delft sohqnt roods in 1002 onder Floris 1 bestaan te hebben, doch in 1072 werd het door Hertog Godfried met den Bult van muren voorzien. Onder Graaf "Willem II in 1240 en onder Floris V, in 1268, ontving het de rechten eener vrije gemeente. In 1299 werd Wolfaard van Borssele er door do opgeruide menigte gedood, en ten jare 1304 strekte het ten tooneole van eenc geweldige nederlaag der binnengedrongen Vlainin- gon. Hertog Albrecht belegerde de stad in 1359 gedurende tien weken, omdat zij zich tegen hem verzet had, doch toon zij later bewees hem weer van harte te zjjn toegedaan, schonk hij haar in 1389 het voorrecht om eene haven bij Schoonderloo aan te leggen. Den 13 .Mei 1536 brandde do stad grootendeels af, doch na den horbouw breidde z(j zich krachtig uit. Nadat Delft den 26 Juli 1572 tot do Staatsolie zijde was overgegaan, koos 1\'rins Willem 1 haar tot zijn gewoon verblijf in Holland. Hjj eindigde er don 10 Juli 1584 zijn be- langrijko loopbaan door hot schot dos sluipmoordenaars Balthazar Gerardsz. Op 12 October 1654 vloog een goed deel der stad door het springen van oen kruittoren in do lucht, een ramp, die aan vele nienschon het leven kostte. Bjj j do onrustige bewegingen van Juni 1672 I werd zfj door de visscuors van Maas- sluis en de boeren van het Westland
		*18 I>elft«the Wallen. on \'s-Gravenzande-biiinen; Naaldwijk, met de Lier, Westkamp en Oostkamp ; Mnas- land, met den Dijkpolder, den Achtor- burgersdijk en Aehter-de-Gaag; Vlanr- dingen, niet Hoogstad of Broek, Zouto- veen en Aalkeet; Kijswijk; Schipluiden, met Hodenpijl, Woudllarnascb en Aal- keet. Tot de Oost Ambachten: Vrijenban, met Babberspolder; Hof van-Delft, met 1\'oortland ; Pijnnoker, met Ackersdyk ; Herkei, met Schieveon; Ketliel, met .Nootdorp. De zetel van het bestuur is te Delft. l>elftMCIie-\\Y lillen,* buurt in de Z.-Holl. geul. Zoetermeer. I>elt\'s< ra huizen, dnrp niet een llerv. kerk, in de Friesehe gem. Scho- terland, aan do zuidoostzijde van het i\'jcukeineer. Het had in 1811 184, in 1840 287, in 1872 848, in 1890 433 inw., daaronder gerekend die van het geh. Vierbuizen. Delft, 1. kiesdistrict voor het af- vaardigen van één lid naar de Tweede Kamer der Staten-Goneraal. Het bevat de gemeenten Delft, Hof-vnn-Delft, Pijn- nokor, Vrijenban, Derkei, Blciswijk, Ze- venhuizen, Dergsehenhoek en Hilligers- bcrg. 5».prov. kiesdistrict in /. Holl., bevattende de 4 gein. Delft, Hof-Tan- Delft, Vrijenban, .Schipluiden. 3. tweede kanton van liet arr. \'s-Gravenbage IZ.-Holl.), bevattende de gem. Delft, Vrijenban, Berken-en-Rodenrijs, de Lier, Monster, Naaldwijk, Nootdorp, Stomp- wfik, Wateringen, Zegwaard, Zoetermeer, ITjiincker, Schipluiden, Hof-van-Delft. 4. kerk. ring van de Z.-H. klasse \'s-Gra- veuhage der Herv. Kerk, bevattende de gein. Delft, de Lier, Nootdorp, l\'ijnac- ker, Schipluiden, \'t Woud, Zoetermeer- en-Zcgwaard. 5. klasse der Chr.-Ger. kerk, bevattende de gem. Delft, \'s-Gra- venhago (2), \'s-Gravenznnde, de Lier, Maasland, Monster, Naaldwijk, Seho- veuingen, Schiedam, Zegwaard en Zoe- termeer, Hoek-van-Holland. <j- deken. v:in het bisdom van Haarlem, be- vattende de 13 par. Bergschenhoek, Herkei, Bleiswjjk, Brielle, Delft (2 par.), Hellevoetsluis, Ketel. Maasland, Mnns- sluis, 1\'ijnacker, Schipluiden, Vluardin- gen. 7t. gem. in Z."Holland, palende in het noorden, oosten on zuid oosten aan de gein. Vrijenban. en in het zuidwesten, westen on noordwesten aan de gem. Hof-van-Delft. Zjj beslaat eeno opper- vlakte van 559 heet., grootendeels klei- grond, zgnde alleen een uithoek in het

-ocr page 139-



		Uclft.
		Delft. 15»


		in do hand, terwijl de twee andoren, hooger geplaatst, een schild vasthouden, en wijzen naar een oorkonde met Ls- tijnsch opschrift. Het meesterstuk heeft f 30,000 gekost. In don grafkelder werd op 5 Doe. 1890 het stoffelijk overschot bijgezet van don laatsten mannelijken telg, Koning Willem lil. overl. 23 Nov. 1890, uit het doorluchtige Stamhuis vnn Oranje Nassau. Nog rust het gebeente vnn 34 Vorsten en Vorstinnen uit dit Huis in deze Nieuwe Kerk en wel: 1. Prins Willem 1, 10 Juli te Delft doorschoten, begrnven 3 Aug. 1584. 2. Louise de Coligny, vierde Gemalin en Donairièro van Willem I, overl. te Fontainebleau, 9 Oct. 1620, begr. 24 Mei 1(121. 3. Prins Maurits, overl. te \'s-Hago 23 April 1025, begr. 10 Sept. 1625. 4 Eene Prinses, Dochter van l\'rins Frederik Hendrik, overl. 4 Aug. 1630, begr. 18 Aug. 1630. 5. Isabella C\'harlotta, Fchtgenoote van Hendrik de la Tour, Hertog van Bouillon, overl. 17 Mei 1742. 6. Prins Frederik Hendrik, overl. te \'s-Hage, 14 Maart 1647, begr. 10 Mei 1647. 7. Catharinn Pelgiea, Dochter van Willem 1, Douairièro van Lodewijk Graaf van llannu, overl. 12 April 1648, begr. 5 Mei 1648. 8. l\'rins Willem II, overl. to\'s-Hage.6 Nov. 1650. I begr. 8 Maart 1651. 9. Amulia van .Solms, Dounirière van l\'rins Frederik Hendrik, overl. 8 Sept. 1675, begr. 21 Dec. 1675. 10. Do eerstgeborene Dochter van Prins Willem VI, overl. 19 Dec. 1736, begr. 22 Dec. 1736. 11. Prins Willem (Jarel Hendrik Friso of Willem IV overl. 22 Oct. 1751, begr. 4 Febr. 1752. 12. Anna, Prinses van Prunswijk-liUiienburg, l\'rinses van En- geland, Dounirière van Willem IV, overl. 11 Jnn. 1759, begr. 23 Febr. 1759. 13. George Willem Bolgieus, eerstgeb. l\'rins van Nassau-Weilburg, overl. 27 Mei 1762, begr. 1 Juni 1762. 14. Een doodgeboren kind van Nassau-Weilburg, den 15 Oct. 1767, begr. 24 Oct. 1767. 15. De eerstgeboren Zoon van l\'rins Willem V, dood geboren, 23 Maart 1769, begr. 27 Maart 1769. 16. Froderika Louise Wilhelmina, l\'rinses van Oranje- Nnssau, Douairière vnn P>runswijk-Lu- nenburg, overl. 15 Oct. 1819. begr. 26 Oct. 1819. 17. Fredrika Sophia Wil- helmina, l\'rinses vnn Pruisen, Douair. van Prins Willem V, overl. 9 Juni, be- graven to Apeldoorn, overgebracht en bijgezet 27 Nov. 1822. 18. Willem
		overrompeld. Ook den 29 April 1747 speelden dezelfde plattolondbewoners met het Delftscho grauw hier een trou- rigo rol. Onder hot Fransen bewind ging de stad in bevolking en welvnart ontzettend achteruit. Haro eens zoo beroemde fabrieken kwijnden of stonden stil, en haar buitcnlandsche handel werd geheel vernietigd. Delft, ongeveer 100 heet. groot, is door verscheidene grachten doorsneden, van welke twee, die de stad van het noordwesten naar het zuidoosten door- snijden (het Oude-Delft, de Voorstraat, Hypolitusbunrt en Korenmarkt), veelal door fraaie huizen zijn bezoomd. Ken der fraaiste gevels in oud-Ilollaiulschen stijl is die van hot Gemeenlandshuis, d. i, het kantoor van hot Hoogheem- raadschap Delfland. De GrooteMnrkt is een schilderachtig plein, dat prijkt met een door Stracké vervaardigd bronzen standbeeld van llugo de Groot, terwijl de oostelijke en westelijke wallen door fraaie beplantingen aangename wandel- wegen opleveren. Delft heeft 3 Ned.- Herv. kerken, oen Waalsch-Herv. kerk, een Luth. kerk, 1 Rem. kerk, 1 (Jhr.- (ieref. kerk, 1 Ned.-Geref.kerk,2R.-Knth. kerken, 1 Oud-Koomsch-Kath. kerk en eene synagoge. Van deze bedehuizen behooren de beide Hervormde kerken tot de merkwaardigste gebouwen der stad. De Nieuwe of Frsulakerk, in 1881 aangevangen, bevat onder anderen het Praalgraf van "Willem 1, den Vader des vaderlands, met den grafkelder der Vor- Btelijke Familie van Oranje. Dit praal- graf, door Hendrik de Keyser op kosten der Unie in 1U09 begonnen, is vnn zwar- ten toetssteen en zwart marmer. Van het beroemde beeldwerk munt de Faam uit, een zwaar metalen gevaarte, waar- van het geheele gewicht (2000 kilogr.) rust op een gedeelte van den reehtcr- voet. De Faam steekt hare trompet uit over de beeltenis van Willem den Zwager, die in wit marmer uitgehouwen op een praalbed aan hare voeten ligt uitgestrekt, bewaakt door het trouwe hondje dat hem eenmaal het leven redde. Vier andere beelden op de hoeken van het monument stellen voor den gods- dienst, de gerechtigheid, de voorzichtig- heid, (het beleid, kenmerk der dapper- heid tevens) en de vrijheid. Tusschen do vier obelisken, die het geheel bekronen ziet men oen viertal weenende kindertjes. Twee ervan houden uitgedoofde fakkels

-ocr page 140-



		Delft. I witten zandsteen, tot 93 meter hoogte opgetrokken, werd door het onweder vnn 29 September 1872 geschonden, maar is op voortreffelijke wijze hersteld. In de Oude- of Hypolituskork, waarvan de stichting tot 1240 opklimt, is in sierlijke monumenten hulde bewezen aan den overwinnaar der zilvervloot. Piet Hein; aan den ovorwinnanr in den zee- slag bij de Downs (Duins), Maarten ilarpertsz. Tromp; aan den natuuron- derzoeker Anthonie van Lceuwenlioek en aan de dochter van den grooten Marnix vnn St.-Aldegonde, Elizabeth, gehuwd geweest met kolonel Karel Morgan. Ook is er een gedenksteen voor den dichter Poot. De toren met zijn spitsen, ofschoon sterk overhellenden top, wordt voor een hecht kunststuk gehouden. Een Nederlander van den echten stempel, die te Delft verblijft, vergeet nooit een bezoek af te leggen \' aai het St.-Agnthaklooster, sinds 1572 het Prinsenhof genoemd, en later in twee doelen gesplitst, waarvan het eeno tot ecne liefdadige inrichting ,het andere tot eene kazerne strekt. In het laatste wijst een steen de plek aan, waar het schelmstuk, door Koning Filips II uit- gelokt, den 10 Juli 1584 het Vaderland van zijn ,, Vader" beroofde. De belang- rijkste inrichting voor onderwijs te Delft i is de Polytechnische School, opgericht in 1864, bestemd ter o\|jleiding van aan- staande industrieclen of technologen, die eene grootere mate van kennis verlnn- gen dan aan de hoogere burgerscholen verkregen kan worden, en van inge- nieurs voor alle maatschappelijke en burgerlijke ondernemingen. In hetzelfde \' gebouw werd in 1815 de Artillerie- en Genieschool gevestigd, die later naar llreda verplaatst is. Voorts heeft Delft eene gemeentelijke instelling van onderwijs in de Indische taal-, land- en volkenkunde, een gymnasium, eene hoo- gere burgerschool met 5jarigen cursus, een burger dag- en avondschool en wei- ingerichte scholen voor lager onderwijs. Het geneeskundig gesticht voor krank- zinnigen is een dor zeer talrijke instel- lingen van weldadigheid, waarop Delft roem draagt. In het Charitaathuis, het westerdeel van het oude Prinsenhof, is bfj gelegenheid der feesten van 1 April 1872 een gedenkleeken aan Prins Willem I (een borstbeeld) geplaatst. Delft bezit belangrijke werkplaatsen onder het be- heer van het departement van oorlog,
		160 Delft. Frederik Nicolaas Karel, zoon van Prins Kredcrik der Nederlanden, overl. 1 Nov. 1834, begr. 5 Nov. 183-1. 19. Fredc- rika Wilhelmina I.ouisc Koningin der Nederlanden, Koninkl. Prinses van Prui- scn, overl. 12 Oct. 1837, begr. 28 Oct. 1837. 20. Willem Frederik 1, Koning der Ned., Graaf v. Nassau, overl. 12 Pee. 1843, begr. 2 Jan. 1844. 21. "Willem Frederik Nicolaas Albert, zoon van Z. K. H. Prins Willem Karel Fre- derik der Nederl., overl. 22 Jan. 1846, begr. 27 Jan. 1846. 22. \'Willem Alexander Frederik C\'onstantijn Nicolaas MIchaël, 2de zoon van Z. M. "Willem II, Koning der Ned., overl. 20 F\'ebr. 1848, begr. 21 April 1848. 23. "Willem II, Koning der Nederlanden, overl. 17 .Maart 1849, begr. 4 April 1849. 24. WÜ- lem Frederik Maurits Alexander llen- drik Knrel, I\'rins der Nederl., 2de zoon van Z. M. Willem III, overl. 4 Juni 1850, begr. 10 Juni 1850. 25. AVil- lcm Alexander Ernst Casimier, vierde zoon van Koning Willem II, overl. 22 Oct. 1822, begr. te Brussel 28 Oet. 1822, en bijgezet 11 ilei 1860. 26. Anna Pauwlona, Koningin der Ned., Wed. van Koning Willem II, Grootvorstin van Roeland, overl. 1 Jlaart 1865, begr. 17 .Maart 1865. 27. Louisa Augusta Wilhelmina Amalia, Prinses van Pruisen, Gemalin van Z. K. H. Prins Frederik der Ned., overl. 6 Dee. 1870, begr. 21 Dec. 1870. 28. Amalia Maria da Glo- ria Augusta, Prinses van Saksen-Wei- mar, Gemalin van Z. K. H. Prins Hen- drik der Ned., overl. 1 Mei 1872, begr. 17 .Mei 1872. 29. Sophin Fredrika Mathilda, Prinses van Wurtembcrg, Gc- malin van Koning Willem 111, overl. 3 Juni 1877, begr. 20 Juni 1877. 30. Willem Frederik Hendrik, Hroeder van Koning Willem III, overl. 13 Jan. 1879, begr. 25 Jan. 1879. 31. Willem Hico- laas Alexander Frederik Knrel Hendrik, Kroonprins der Nederlanden, overl. 11 Juni 1879, begr. 26 Juni 1879. 32. Willem Frederik Knrel, Oom des Ko- nings, Prins der Nederlanden, overl. 8 Sept. 1881, begr. 23 Sept. 1881. 33. Willem Alexander Karel Hendrik Fre- derik, Prins van Oranje, overl. 21 Juni 1884, begr. 17 Juli 1884. Een tweede praalgraf is aan den grootcn staatsman Hugo de Groot, bet Delftsch orakel" gewyd, die te Delft den 10 April 1583 het eerste levenslicht aanschouwde. De toren der N. kerk, gebouwd van

-ocr page 141-

]>clft»liavcii. 161

Delftshaven.

den Huize Beieren, den Delftenaars ver-
gunde, om eeno haven naar de Maas aan
te leggen. Bij den mond dier haven ont-
; staan, werd Delftshaven allengs grooter,
zoodat hot ten tijde van 1\'iüps van Bour-
gondiö reeds de gedaante van een vlek
| had verkregen. Delftshaven behoorde
tijdens het Grafelijk bewind en de Re-
publiek der Yereenigde-Nederlumlen on-
dor Delft, waarvan het eene bijzondere
wijk uitmaakte, doch bij de omwenteling
van 1795 wilden de ingezetenen het ge-
. zag der Delftsche regeering niet meer
; erkennen. De stad Delft gaf dien ten
! gevolge hare rechten op Delftshaven
prijs. Doch de nieuwe gemeente kreeg
eerst bg een besluit van Koning Willem I,
den 31 Juli 18-5 gegeven, den naam van
stad. In weerwil dezer rangverheffing
kwijnde Delftshaven in de daarop vol-
gende jaren, zoodat do gemeente reeds
vóór jaren aanzoek deed om bij het
I naburig Rotterdam ingelijfd te worden.
, Met de uitbreiding van deze koopstad
\' ontstond voor Delftshaven een gunstiger
tijd. De inlijving van Delftshaven, dat
reeds sedert lang door de buurt Sehoon-
derloo als met Rotterdam vereenigd was,
bij de tweede koopstad des Rijks, kwam
eindelijk tot stand bij de wet van 4 Doe.
1885 (Staatsbl. no. 202), terwijl de for-
meele voreeniging geschiedde op 31 Jan.
1886. Delftshaven wij blijven het nog
afzonderlijk noemen, al is dit oneigen-
lijk ligt aan do Nieuwe-Maas, wier
| hooge vlooden hier door eone sluis iu
de Delftsehe-Schie en den Zeedijk, den
Havendgk en den Mithenossedijk wordt
gekeerd. De huizon, ten deolo op on aan
dozo dijken gebouwd, hebben daardoor
oen zoor verschillend grondvlak. Do
fraaiste deelen der stad zijn de Oudo-
Havon on do Xicu\\ve- of Achtorhaven.
De laatste was in vorige eeuwen grootor
dan thans, nu hot noorderdeel daarvan
is gedempt en in beloiimierde waudol-
paden herschapen. Delftshaven is por
paardentram mot Rotterdam verbonden.
Tot do historische herinneringen dezer
stad behooren ondor anderen: do ver-
woesting door do Hoekschon in 1488,
do overrompeling door don Graaf van
Bossu in don nacht van 10 April 1572,
en do watervlood van 14 Xovembor 1775.
De voornaamste gebouwen van Delfts-
haven zyn het Raadhuis, de Hervormde
kerk en de R.-Kath. St.-.Vnthoniuskerk.
Eone tweede R.-Kath. kerk staat in de
nieuwe wijken op de noordoostgrons bg

zooals \'s lands constructiewinkel, wnar,
met uitzondering van het pieten van
geschut, alles wordt vervaardigd, wat
ten dienste der artillerie en het vervoc-
ren daarvan wordt vereischt, henevens
den zadclmakerswinkel, waarbij aan het
kleeding- en tentcnmngazijn eeno plaats
is aangewezen. Deze werkplaatsen geven
duizenden arbeid en brood. Voorts bevat
do stad 2 geweerfabrieken, ijzergieterij,
koporgieterijen, 2 tapijtfubrieken, be-
roemde tegel- en aardewerkfabrieken,
die het Delftsch" weder in eere bren-
gen, een vermaarde gist- en spiritusfn-
briek, azijninakerij, bergblauw- en lak-
moesfabriek, branderijen, disteleerderijcn,
likeurstokerij, bierbrouwerij, mouterijen,
gasfabriek, houtzagerijen, huldenzouterij,
koffiestroopfabriek, leerlooierijen, meel-
en broodfabriek, oliemolens, tabaks- en
sigarenfabrieken, steenbakkerij, trasmo-
len, zeepziedergen, zinkfabriek enz. Den
31 Mei 1847 werd hot spoorwegverkeer
met \'s.Gravenhage en Rotterdam ge-
opeud. Ook is Delft per stoomtram langs
liijswijk met \'s-Uravenhage verbonden.
8. goli. in do Geld. gom. Druten, aan den
"Waaldijk.

Delftshaven* tot in 1886 eono

afz. gem. in Z.-IIolland, tusschen de ge-

meenten Overschio, Rotterdam, Katen-

drecht en Schiedam. Zg besloeg toon

487 heet., wordt door do Xieuwe-Maas

doorsnodon on hoeft een vetten kleibo-

dem. In 1811 had dezo gom. 2806, in

1822 2823, in 1830 3090, in 1840 3032,

in 1850 3203, in 1872 8271 inw. Het

platteland om Delftshaven meest weiland,

behoort tot don Koolschen polder, den

Boschpoldor, den Xieuwc-Matthenesso-

polder, do Ruigeplaat in do Maas en do

huitondijkscho oeverlanden. Het zuid-

oosterdeel dor gom. is oen bosehrijk

oord. Mon vindt er namelijk het Park,

do westelijke openbare wandelplaats der

stad Rotterdam en enkele sierlijke buiton-

verblgven. In genoemd Park prijkt het

marmoren standbeeld van den dichter

Hendrik Tollens Cz. Do ingezetenen

vindon moest hun bestaan in koophandel,

schoopvaart, fabrieken, handwerken en

winkelnering. Mon telt or o. a. scheeps-

timtnerwervon, verscheidene branderijen,

suikerraffinaderij, leerlooierij, bierbrou-

werij, glasblazerij, cenige mautorgon en

kuipergen, pakkistenmakerg,zeepzioderg,

gasfabriek, enz. Delftshaven is ontstaan

ten govolgo van oen octrooi van 1389,

waarbij Graaf Albrecht van Holland, uit

Witkamp.

-ocr page 142-



		162 Delftsliaveiisclte-Schie. HcMVijl.

		Rotterdam. Delftshaven prijkt in do zoo even vermelde wandelplaats aan de Achtcrhaven met het standbeeld van zijn beroemden inboorling l\'iet I\'ietcrszoon Hein. Het is gehouwen van Uedelfanger steen en 3 meters hoog. De wakkere zeeheld is blootshoofds voorgesteld, in liet oogenblik, waarop hij het kommaudo geeft om den vijand aan te vallen. In de uitgestrekte rechterhand houdt hij den bevelhebbcrstaf. De linker rust op de greep van zijn slngzwanrd. Hij staat met het rechterbeen vooruit, te midden van cenige attributen, kanonstukken, enz. Het voetstuk is van steen, uit de Belgische gemeente Escaussines annge- voerd, 2.8 meter hoog, en aan den onder- kant mede 2.8 meter breed. Op de voor- zijde, die naar de Haven is gekeerd, prijkt het wapen van den held, met de woorden: Argentum auro,ntriimquevir- iitti cedit (Goud gaat boven zilver, deugd overtreft beiden). Aan de achterzijde leest men: Aan den Luitenant-Admiraal Pietor I\'ieterszoon Hein, het dankbare nageslacht. Onthuld 17 October 1870. Aan do rechterzijde van hot beeld ziet inon het wapen van Holland, en dunr- boven: Den heldendood gestorven 20 Juni 1029; aan de linkerzgdo het wapen van Delftshaven, en daarboven: Geboren te Delftshaven, 27 Nov. 1577. Het beeld is vervaardigd door Jos. Gra- vcn to \'s-Hcrtogenbosch, het voetstuk door J. II. Verhoogh te Rotterdam. De plechtige onthulling vond plaats in tegcn- woordigheid van Koning Willem III en Prins Hendrik der Nederlanden. IK\'lt\'txIinvtMische-Nchie, vaart van Overscbie naar de .Maas te Delfts- haven, gegraven naar aanleiding van het privilegie, door Graaf Albreeht in 1389 verleend. *J)eltweg, halte voor lokaalverkeer van den spoorweg HaarlemLeiden, tusschen Hillegominerbeek en Voorhout. Delfzijl, 1.** kerk. ring der klasse Appingedam van de Herv. kerk, in de prov. Groningen, bevattende de 10 gom. Biorum, Delfzijl, Godlinzc, Holwierda, Jukwert, Krewert, Losdorp, Solwert-en- Masum, Spijk, Uitwiorda. %. gem in Groningen, die, in het oosten door de Ecms bespoeld, naar do landzijdo wordt bepaald door Bierum, Appingedam, Slochteren en ïerinunten. Hare grootte beloopt 4674 heet., hebbende het land over hot geheel een vruchtbaron kloi- bodem. Alleon in het uiterste zuidon, by
		het 1\'roostmecr, zjjn eenige porceolen laag veen. Behalve dit grensmcor heeft Delfzijl nog 2 andere binnenlandschc plassen, het Meethuizermeer en het Kleine-Meer. Do gem. bevat de stad of het vlek Delfzijl, de dorpen Farmsum, Weiwerd, Uitwicrdc, Hevcskes, Oterdum en Mecdhuizen, de buurt Biezum, en de geh. Am8weer,Zomerdijk,Heveskeskloos- ter. Gcefsweer, do Warven, Tuikwert, Nieuwenhuis, Schaapbulten, Ovortocht, Idoweer, Opmcedcu, Hare bevolking bc- liep in 1811 3183, in 1822 3368, in 1840 4499 en 1872 5346, in 1890 6582 inw. In 1890 rekende men 5050 Jfed.-Horv., 1 Waalsch-Herv., 2 Kern., 14 Ev.-Luth., 38 Doopsgez., 751 C\'hr.-Geref., 9 Ev.- Luth , 4 Herst.-Luth., 262 Xed.-(ieref., 197 li.-Kath., 1 Oud Roomscho, 157 Israëlieten en 109 ongen. De meeste ingezetenen vinden hnn bestaan in landbouw en veeteelt, anderen in koop- handel, scheepvaart, winkelnering en ambachten. Als fabrieken komen in aanmerking: steen- en pannenbakker jjen, stoomhoutzaagmolcns, korenmolens, ce- mentmolcn, oliemolen, scheepstimmcr- werven, touwslagerijen, zeilmakerijen en kalkbranderijen. Delfzijl, de hoofdplaats der gemeente, ontleent zijn oorsprong en naam aan do kunstwerken, waardoor het wator uit Fivelgo in de Eems wordt nfgevoerd. Do Dorpsterzijl, do jongste der drie sluizen, waardoor deze afvoe- ring plaats vindt, was waarschijnlijk reeds in 1272 in wezen. De beide oudere zijn de Schorm8ter- en do Slochterzijl. Daar aan hot onderhoud dezer sluizen veel gelegen is, werd aldaar ton tijde der Saksische beroerten (in do 15do eeuw) een blokhuis gesticht. Do Hertog van Alva achtte die sterkte van zooveel gewicht, dat hij na don slag van Jcm- gum besloot, haar in eene meer uitge- breide vesting te herscheppen, waaraan hij den naam van Marsburg wilde geven. In 1572 was Marsburg" eene schans vnn vier bolwerken, wnarnevens nog eene an- dere schans, de Opslag, lag. De Groningers begonnen haar in 1577 te ontmantelen, doch door do tusschenkomst der Alge- meeno Staten word zy bohoudon en sedert veel versterkt, vooral in 1696 en 1697. Do naam Marsburg verdween mot de Spaanscho heerschappij. Tot do histo- rischo herinneringen dor vesting behoo- ren: de overrompeling door do Gronin- gers in den nacht van 23 Mei 1551; de beido veroveringen door do Saksors in

-ocr page 143-



		Denekamp. 163 neraal Herman Willem Daendels aan de heide ontwoekerd. Dellen, 1. goh. onder het Frieschc d. Oudwoude (Kollumerland c. a.) JJ. of ]>el<leil, geh. in de Groningsche gemeenten Isieuwoldo en Termanten. *l>elt, buurt in de X.-ürab. gom. Nistelrode. l>ol«« wijk. buurt onder Langenoord in de l\'tr. gein. Hooglnnd. l>elt (l>e), vaartje of meer in Gron., dat nabij den dijk tusschen Warffuin en Uskwert begint, en naar de Schaftil bij Menkeweer voert. Vroeger was het een niet onbelangrijke stroom. J>elvrijaien, 1. buurt in do Geld. gem. Kerkwijk, in 1840 met 258, in 1872 met 221, in 1890 met 258 inw. In de Middeleeuwen stonden er, volgeus de overlevering, verscheidene kasteelen, be- nevens een Tempelierenklooster, waar- naar zekero hooge plek don naam van Koelnf draagt. £. polder van 572 heet. in de Geld. gem. Kerkwijk. Demen, d. met eeno R.-Kath. kerk in de N.-Brab. gem. Dieden c, a., aan den Maasdijk, in 1840 met 167, in 1860 met 140, in 1890 met 156 inw. In do oudste oorkonde, waarin het wordt ver- i meld (29 Xov. 1331), komt het als Dec- \| men voor. J>emensclien-l\'itertlijk, pold. j in de N.-Hrab. gem. Dieden. Demiiierik, heerl., buurtsch. en pold. in de Utr. gem. Yiukovecn, 1033 heet. groot, in 1340 met 568, in 1890 met 629 inw. Dommerik is zeer oud, daar men reeds in 884 daarvan melding vindt gemaakt. Men acht dat het zijn naam ontleent aan do Denen, welke in de 9de eeuw van Keizer Lodewük eenige Friesche landstreken ontvingen. De naam zou dan zoo veel beteekenen als Dononryk. l>eiiekaill]>, 1.** gem. in Ovcrösel, die, in het westen door Tubbergen en in het zuiden door Losser bepaald, de gem. Ootmarsum omsluit, en naar het j oosten en noorden tot het Pruisische i landschnp lienthcim reikt. Zij beslaat 8677 heet., genoogzaam geheel zand- grond (alluvium), daar do eenige uitzon- : doring gevormd wordt door do smalle oeverlanden van do Dinkel, de Gelebeek, do Rammclbeck, de Sombeek en do Roe- tinkbeck, die uit klei bestaan. In 1822 ¹ had dezo gem. 3331, in 1840 4068, in 1872 4191, in 1890 3891 bewoners, in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 3388
		Delishnrkt. 1514; de vermeostering door Graaf Edzard van Oost-Friesland in 1516; het bezetten door de Ommelanden in 1577; do tusschenkomst van den Graaf van < Rennenberg, waardoor Delfzijl weder aan Groningen kwam; het beleg der Spanjaarden in Juni en Juli 1580; do verovering door Prins Maurits in 1591; <lo aanslag van Verdugo op 12 Februari 159-1; de stormvloed van 1508; de ge- schillen tusscben Friesland en Gronin- gen over de mede-soevereiniteit der ves>- ting; de aankoop der heerlijkheid Delf- zjjl van Jonkheer .Maurits van Ripperda, door de Ommelandera den 13 Nov. 1630; het binnenvallen der rijko West-Indische j vloot, onder de leiding van Miehiel de i Ruyter, den G Augustus 1655; het ver- leenen van \'t recht om een volmacht ton Eandsdnge to zenden in 1661; het verijdelen van oen aanslag der Munstor- schen op do veste in 1672; de bezetting door de Franschen tot 23 Mei 1814. De vesting is in 1884 85 ontmanteld, maar reeds in 1874 verliet het garnizoen do plaats. Zij beeft een zeer goede haven. Het vroegere kommandantshuis en do groote kazerne zijn thans particulier eigendom, maar hebben nog hun oorspron- kelijk aanzien. Do kleine kazerne en bet arsenaal zijn nog Rijks eigendom, maar tot woningen ingericht. Ter plaatse waar vroeger het adjudantsgebouw stond, verrijst nu het post- en telegrnafkantoor. Het wachthuis bij de Waterpoort is nog Rijks eigendom en wordt bewoond door «en Rijksambtenaar. Het dusgen. blok- buis op den dijk is gesloopt en do d\\jk daar effen gemaakt. Waar vroeger de wallen waren ligt nu do spoorbaan; do gracht is gedeeltelijk gedempt, gcdecl- t el ijk een binnenhaven geworden. Zij be- vatte in 1811 945, in 1840 1704, in 1860 1762, in 1890 2306 inw., die meeren- deels in scheepvaart, handel, winkcl- noring, nijverheid, visscherij en land- bouw oen bestaan vinden. Er is cene gesubs. bjjz. zeevaartschool Do Herv. kerk is in 1613 op \'s Lands kosten gc- bouwd. De R.-Kath. kerk dagteekent van 1816. Voorts vindt men er ecno kork der Chr.-Geref. El is een station van den spoorweg GroningenDolfzijl. Delisliiirkt, DeeliMliiirk of l>lllslini\'Ut. buurt in do N.-Brab. gein. Valkenswaard, in 1860 met 148, in 1890 met 186 inw. l>elle, uitgestrekt landgoed en buurt in do Geld. gom. Hoerde, door den Ge-

-ocr page 144-

-ocr page 145-



		Deventer. 165 was vóór den vloed van 1421 voel groo- ter, en maakte toen een deel van de Dubbel uit. Wevelslni», sluis en geh. in de Z.-Holl. gem, Groote-Lint, aan de Oudo- Maas. I>evelHtein, voorm. sterk slot in Z.-Holl. bij Dordrecht, in 1332 door Willem van Duivenvoorde gesticht. Het is in 1824 gesloopt. Deventer, 1. kiesdistrikt voor hot afvaardigen van één lid naar de Twcedo Kamer der Staten-Generaal. Het bevat de gem. Deventer, Diepenveen. ISatmen, Olst. Voorst. \'4. prov. kiesdistrikt in Overijsel, bevattende de gem. Deventer en Diepenveen. \'.i. vroeger hot 2do arrondissement van Overijsel, bet mid- delgedeelto dor prov. uitmakende. Het is in 1811 gevormd uit het kwartier Do- venter, dat als zoodanig van 1807 tot 1811 bad bestaan, en werd bij zijne oprichting verdeeld in 4 kantons, t. w. Deventer, Hardenbcrg, Ommen, Kaalte. In 1838. werd bet vergroot met 2 gem. van het kanton Goor, en 2 gem. van het kanton Hijsen, terwijl de indccling verschillende veranderingen onderging. Tegenwoordig behoort het tot het arr. Zutpben. -4. vierde kant. van het arr. Zutphen, bevattende de gem. Batmen, Deventer, Diepenveen, Knalte, Wijhe, Olst. 5. klasse der Herv. Kerk in de prov. Overijsel, verdeeld in 3 ringen: Deventer, Almeloo en Enschedé. O. kerkel. ring der klasso van Deventer bevattende de gem.: Deventer, Holten, Markeloo, Batmen, Diepenveen, Kolm- schato, Welsum, Olst, AYezepe. t. bisdom der Oud Roomscben, waarvan een Oud-Koomsch priester den titel van Bis- schop ontleent, doch het bisdom zelf heeft geono enkele parochie. Het bisdom nam zijn oorsprong door de pauselijke bul van 21 Juli 1559, waarbij het word samengesteld uit doelen der bisd. Utrecht en Munster. Het verkreeg bijna al de parochiën en kerkelijke inrichtingen van Overijsel, benevens dio in de noord- ooster helft der Veluwe, hot graafschap Zutphen, het graafschap Lingen, hot noorderdcel van \'t graafschap IScntheim en de heerlijkheid Anholt. Het was ver- deeld in 13 dekenschappen: Deventer, Oldenzaal, Zutphen, Steenwijk, Kampen, Zwolle, Ootinarsum, Harderwijk, Doos- burg, Hnttem, Doetinchem, Groonloo, Lingen. Dit bisdom bleef niet langer in stuud dan van 30 Xov. 1570 tot 10 Juni
		Denraen. 4, dat dor Ïïed.-Geref. 12. Landbouw, I veenderij en veeteelt geven den meesten het noodige onderhoud. Men vindt er \\ echter ook 1 dnmastweverij en 4 \\vollon- j stoffenfnbrieken. De gem. bevat 3 dor- pen: Deurne, Lieasel en Helcnaveen. j Verder de buurten Zijlbcrg, Moerdijk, Vrekwijk, Wurberg, Vloeieind, benevens i do geh. Hanenberg, Neerkant, Heitrak, Terp of Dorp, Loon, Molenhof, Jlottel I en Bruggen, In 1837 is op de beide on- \| der Deurne een begraafplaats uit den ^:Heidenschen tijd ontdekt. De urnen, danr- uit opgcdolvpn, behooren tot de fijnste gerangschikt te worden, die uit vóór- \' Christelijken tijd binnen onze grenzen zijn opgegraven. Ook oude koperen voor- werpen zijn daarbij gevonden. liemv.en. of J><mm\'ncm, d. in do N.-Brab. gein. Deurzcn-en-Pennenburg, met eeno R.-Kath. kerk en een non- nenklooster van Augustinessen. De in- gezetencn in 1840 262, in 18C0 293, j in 1890 180 bestaan genoegzaam uitsluitend van landbouw en veofokkerij. ^; l>Clir%<MI-<Ml-I>«\'llll«>llI>ll\|-£, gem. in N.-Brab., liggende tusseben [ Dioden, Ravestein, Huiseling, Herpen, Berehem en Mogen. Zjj heeft 561 heet. oppervlakte, welke grond, uit rivierklei gevormd, zoowel uit akkers als weiden bestaat. In 180C had deze gem. 289, in \' 1815 507, in 1822 337, in 1840 444, in 1872 457, in 1890 415 inw., op 2 na, die Herv. zijn, allen Iv.-Kath. Denr%eii-l>eiiiieiil>urg;-IHe- «leil-eil-Denieil, pold. in X.-Brab. aan de Maïs, omstreeks 996 heet. groot. \' ]>eiirvor*t, b. ia de Geld. gem. Gendiingen. Deiiteren, geh. in do N.-Brab. gom. Kromvoort, aan don weg van Waalwijk naar \'s Hertogenboseb, in 1890 met 95 zielen. Het wordt in Groot, en Klein-Deuteron onderscheiden, en is in do geschiedenis merkwaardig, wijl bier in 1566 de eerste Hervormde predikatie in deze streken door C\'ornelis van Diest is gehouden. Hij Klein Deuteren Ing tot 1329 oen boseh, dat toon door do Ro- georing van \'s Hertogenboseb, niet goed- keuring van Hertog Jan 111, van lira- bant, werd uitgeroeid. Devel. riv. in de Zwijndrechtscho Waard (Z.-Holl.) loopende in zeer boch- tige richting van hot d. Groote-Lint langs Oudelnnd-Aiubaeht en Kijfhoek nnar de Develsluis, waardoor dit water j zich in do Oude Maas ontlast. Do rivier

-ocr page 146-



		166 Deventer.
		Deventer.


		1591. Doch sedert 1757 zjjn weder Ris- schoppcn vnn Deventer door de Oud- Roonisclien gekozen. H. dekennnt van liet aartsbisdom vnn Vtrecht, bcvnt- t^iide de pnrochiën : Apeldoorn, KoIm- sohate, Deventer, Duistervoorde, Enter, Goor, Haarle, Hecten, Hellendoorn, Let- telc, Luttenbcrg, Olst, Kaalte, Rijnen, Vaasen-Epc. Dalmholto,\\\\\'yhe (Roerh\'aar), Wjjho. !>. gom. in Ovcrijsel, op beide zyden van den IJsel, grenzende ten noorden en oosten ann Diepenveen (aan die zijde gewijzigd l)ij de wet van 18 Dec. 187G, niet het oog vooral op het landgoed Brinkgreve, dat men bij De- venter wenschte in te lijven ter verplant- sing van het krankzinnigengesticht), ten westen en zuid westen aan Voorst en ten zuiden nan Gorsel, de beide laatste genieenten in Gelderland. De grond der gemeente bestaat deels uit zand (dilu- vium en aluvium), deels uit klei, on wordt behalve door den IJsel, door do Schipbeek doorsneden. Do geheelo op- pervlakte beslaat ruim 1410 heet. De bevolking van Deventer holiep in 179G 8297 zielen, in 1811 10,088, in 1822 9581), in 1840 14,007, in 1872 18,000, in 1890 22,914 zijnde zij in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 15,670 Ned.-Horv., 23 "Waalsch llerv., 32 Baptisten, 8 An- glik., 518 Et. Luth., 158 Uerst.-Ev.-Luth., 200 Doopsgez., 87 Kern., 10 Mormonen, 2 Evnngelischen, 3 Vrije Evang., 404 Ckr.-Gercf., 380 Ned.-Ge\'ref., 4757 R.-K., 2 Üud-R., 427 Xcd.-Isr. 11 Dort.Isr. en 201 ongenoemden. De stad Deventer ligt aan den mond der Sehipheek in den IJsel, op een hoo- gen zandgrond. Haar oorsprong verliest zicli in den nacht der tijden. Doch zeker is liet, dut zij reeds in de 8ste eeuw be- stond en in do 9de eeuw onder de be- langrijkste markten dezer landen werd geteld. In 1241 verkreeg zij van het stilt te Elten den Katertol, en werd sedert door de Vorsten van Holland, Gelder- land, Utrecht en Denemarken niet be- langrijkc rechten ten aanzien vnn handel en scheepvaart begunstigd. Onder do Bisschoppen van Utrecht, Knrel V, Filips II en ten tijde der Republiek was zij de hoofdstad van geheel Ovcrijsel. In 755 werd door don geloofsprediker Eehuïnus cono kerk to Deventer gesticht, die in 700 door do Saksera werd verniold. In 882 werd do stad door de Noormannon geplunderd en verbrand. Toen Keizer Hendrik V haar in 1120 belegerde, moest
		zij zich overgeven, doch in 1123 weer- stond zij do nanvallen van Hertog Lo- tliarius van Saksen en den Bisschop van Munster. Eveneens weerstond zij op het einde der 12de eeuw driemaal de aan- vallen van Gelderscho Graven, als in 1100 en 1180 van Draaf Hendrik, en in 1190 vnn Graat\' Otto 1. In 1202 echter bukte zij voor den Gelderschnian, toen deze, niet Holland verbonden, het bisdom ¹ Utrecht aanviel. In 1334 verkeerden twee ¹ derden der stad door een brand in een puinhoop. Bisschop Jan van Diest ver- pandde de stad nan (iraaf Reinoud II, doch toen Bisschop Jan van Arkel, in 1342 den Utrechtschen stoel besteeg, loste hij deze belangrijke bezitting weder in. In Augustus 1450 werd de stad door do Bourgondiërs, en in 1510 door de (ieldersclien onder Knrel van Egniond belegerd; het eerste beleg werd ten i gevolge van een verdrag, bet tweede ten gevolge van den aftocht des vijands opgeheven. Do Duitsche hulptroepen in dienst des Spaanschen Konings hielden er in 1577 deerlyk huis. Den 19Novcm- bor 1578 bracht de (iraaf van Rennen- berg Deventer onder de macht der Sta- ten, doch nauwelijks was de stad negen jaren van de Spanjaarden bevrijd geweest, toen zij door den lor Willinm Stanley den 29 Januari 1587 verradelijk aan den Spaanschen Overste Taxis werd overge- leverd. Kerst den 10 Juni 1591 werd zij, door Man rits\' heldenmoed, ann do Ver- eenigde-Nederlanden hergeven. Den 22 Juni 1072 werd zij den Munsterschen ingeruimd, waardoor zij tot April 1874 nan de Republiek bleef onttrokken. In Januari 1787 greep het vuur der twee- dracht te Deventer geweldig om zich heen. Het werd door strenge maatre- gelen gebluscht, doch smeulde voort, tot (Ie Druisen den 20 September 1787 bin- nenrukten, en do daarop gevolgde plun- deringen de hoofden der Patriotten naar elders deden wijken. Den 10 November 1813 werd de stad door den Franscben Komninndant in staat vnn beleg verklaard. Dedreigd door de Kozakkon en den Nc- derliindschen landstorm, hielden zy er- stand, tot zij don 20 April 1814 met krijgseer, wapenen en bagage naar Frankrijk aftrokken. Deventer heeft nauwe straten, doch ; dos te ruimer pleinen, waarondor de Drink uitmunt. Do overige markten dra- gen do namen vnn Nieuwemarkt, Visch- niarkt on itoutmnrk. Duiten do wallen,

-ocr page 147-



		Deventer.
		Diriain.
		107


		aan de overzijde des Usels, hoeft men de schoone wandelplaats de Worp en aan den Brinkgreverwcg, het Park Brn- band, dat ook voor liet publiek ia openge- steld. De llorv. hebben te Deventer 2 ker- ken (do Groote- of Lcbuïnuskork en do BerR- of St.-Xikolaaskerk). Voorts heb- ben de Chr.-Gcref., de Doopsgez., de Luth.. de K.-Kath. on de Isr. elk een kerk. Do Groote- of Lobuïnuskerk be- hoort tot de schoonste gebouwen in Nederland. "Waarschijnlijk reeds in 1040 gesticht, werd zij, na eerst in 1235 en vervolgens in 1334 oene prooi der vlam- men geworden te zijn, omstreeks het midden der 14de eeuw vernieuwd. In deze kerk ligt Alcxaiuler Hcgius begra- ven. Merkwaardig is de krocht (crypt) onder het koor, in don vorm vnn een halven achthoek, rustende op 6 pilaren. De toren der kerk is eerst in 1613 vol- boiiwd. De Bcrg- of Jükolaaskerk prijkt met 2 torens van bijmi gelijke hoogte. Tot de gebouwen, die Deventer ten sieraad strekken, behoort de "Waag, waarin beneden het Telograafkantoor en hoven het Gymnasium is gevestigd. Ten are 1528 gesticht, ligt hot gebouw van den smaak des bouwmeesters de gun- stigste getuigenis af. Aan een der zij- muren hangt een groote koperen ketel, waarin, volgens het volksverhaal, een muntmecster gesoden wart." Andere schoone gebouwen zijn het Stadhuis, waarvan de voorgevel in 1C93 word ver- nieiiwd, en waarin onder andere belang- rijke voorwerpen cene zeer schoone schilderij van Gerhard Terborgh wordt bewaard, die in 1872 op meesterlijke wijze is gerestaureerd. In dit gebouw zijn voortreffelijke lokalen voor de stc- dclijke bibliotheek en het archief inge- richt. Verder het Landhuis, thans Poli- tieburoau. Deventer hooft belangrijke inrichtingen van onderwijs. Het Athe- ncum, dugteekonend van 16 Februari 1030, heeft plaats gemaakt voor een gymnasium. Er is voorts cene hoogere burgerschool voor jongens en cene voor meisjes, en een Rijkskweekschool voor onderwijzers. Do nieuwe Schouwburg dagteekent van 1875. Het grootste der talrijke liefdadige gestichten is dat voor krankzinnigen. Deventer bezit cene be- langrijko instelling van praktischen land- bouw in zijn Proeftuin, die don 5 Mei 1860 door cene vereeniging werd ge- sticht, en een Proefstation. Deventer is cen zoor drukbezochte marktplaats,		waartoe de ligging aan den broeden IJsel het meest bijdraagt. Over deze rivier voert een brug, waarvan het mid- deldeel uit negen vaartuigen is gevormd, terwijl het geheel ruim 136 M. lengte heeft. Sedert 5 Augustus 1805 is do ! stad met het Europeoschc spoorwegnet door de lijn ZutphenDeventer verbon- den. De lijn DeventerZwolle word den 1 October 1866 geopend. Ook is Deven- ter met Apeldoorn en Almeloo per spoorweg verbonden en per stoomtram met Borkeloo. Handel, scheepvaart en winkelnering zijn drie voorname bron- ncn van Deventer\'s welvaart. Verder vinden vele ingezetenen het onderhoud in talrijke fabrieken, waartoe behooren: de ijzergieterij met 240 workl., en do tapijtfabriek (met 325 werkl.) inrichtin- gen, die ook buitenslands met roem be- kend zijn. Voorts cen fabriek van ge- breide goederen, een stoomweverij, ver- vcrij en drukkerij, aardewerkfabrieken, stoom-bierlirouwerijen, een gasfabr., ijzer- en kachelfabriekon, een stoom broodfa- briek, een eichoreifabriek, stoom gruttc- rijen en lijnkoekbrekerijen, houtzaag- molens, leerlooierijen, stoom-leerlooierü en lijmziedcrij, stoomolio-, pel-, trns- on korenmolens, boekdrukkeryen, rijtuigfa- briek, sigarenfabrieken, touwslngorij met zeilmakerij en taanderij, velooipèdcfa- briek, sebeepstiinmerwcrf, terraeottafa- briok. De Deventer koekbnkkerijen zyn sedert eeuwen beroemd. Deiffelsche-Polder, of l>eif- felsbroek, pold. van 290 heet. in do Z.\'Holl. gom. Pernis. lHclltereil, buurt in do Gcld.gem. Ambt-Doetinchcm, in 1840 met 384, in 1872 met 404, in 1890 met 328 inw. Didaill, gem. in Geld., tusschen Angerloo, Woel, Berg en Zevenaar, hebbende oono grootte van 3Ü04 heet. Hot noorden, westen en zuidwesten heeft klcigrond, het midden en oosten zand ! (diluvimn). In 1822 had Didam 2734, in 1840 3481, in 1872 3453, in 1890 3944 inw. Men onderscheidde in laatstgenoemd jaar de bevolking in 3787 R.-Kath., 142 Herv., 2 Doopsgez. en 13 Israëlieten. De landbouw, het hoofdbedrijf der in- gezetonen, levert wegens den voortref- folijken grond goede oogsten van tarwe en nndero granen, aardappelen, enz. Men vindt er voorts een stoomoliemolon, cen pnnnenfabriek, 5 korenmolens, waar- onder een door stoom gedreven, cen stroohulzcnfabrick, een roombotorfabriek

-ocr page 148-



		Diemen.
		1C8 Wie.


		gemeente Dieden c. a., 37 hectaren groot. Diederikpolder, pold. van 196 heet. in do Z.Holl. gemeenten Melissant en Dirksland. Dief «lijk, 1. buurt in do Z.-IIoll. gemeenten Leerdam en Schoonrewoord, \| in 1890 met 170 inw. onder Leerdam. 5$. dijk, die sinds April 1820 het grootste deel der grenslijn vormt tusschen Z.- Holland en Gelderland, van de Linge i tot de Lek. "Waarschijnlijk is deze zeer hoogo dijk tusschen 1284 en 1303 gelogd. Dief hoek (De), geh. in do N.- \' Brab. gem. Wouw. Diek (Ter), goh. in de X.-Holl. i gom. XicuweXiedorp. Diekxbergen, buurt in de Overijs. gom. Dcnekamp. Dïelefxmcer, drooggemaakt moer in de X.-Holl. gein. Uitgeest. De tijd van droogmaken was het jaar 1030. Do grootte beloopt ruim 18 heet. Dielillg\'S, noord-oostelijk deel van het Alkmaarder* of Langemeor in Xoord- Holland. Diein, kreek of meer in X.-Holl., dat oorspronkelijk do uitwutoring van het Bijlmermeer is gow^Teest. Hot zuider, zoor smalle gedeelte, tusschen de Wees- per^- en Muider.trekvaarten, draagt don naam van KortonDicm of Slochter. In 1873 is op kosten der Holland- sc.ho IJzeren-Spoorwegmaatschappij oen dam met brug door dezen plas aan- gelegd ten behoeve van den Oostcr* spoorweg, thans Staatsspoorweg. Deze overgang ligt ten zuiden van do buurt Over-Diemen. Door de Diemer- dammersliiis wordt hot overtollige water van don Diem in de Zuiderzee afgeleid. Dieilieil, gem. in X.-Holl., ingeslo-\' ten door Amsterdam, Nieuwer Amstel, Watergraafsmeer, Ouder Amsteb Wces- perkarspel, Muiden, do Zuiderzee en het IJ. Het grootste doel der oppervlakte in het geheel 1459 heet. bestaat uit veengrond. Alleen do buitondijksche landen hebben klei. De gem. omvat ver- dor de plassen do Diem, het Xïeuwedicp, het Akkerswade en het van Tydonswado, welke laitsto echter nu geheel is nit* gedroogd. In 1822 had deze gem. 721, in 1840 855, in 1872 900. in 1890 1676 inw. Bij de telling van 1890 onderscheidde men er 1077 Herv., 32 C\'hr.Gercf., 17 Ned.-Gerof, 10 Doopsgoz., 13 Luth., 15 Horst. Luth., 460 R.-Kath., 5 Israël, en 27 ongenoemden. Vootoelt on zuivelbc-
		enz. Vroeger waren cv vele adellijke huizen. De Mcursentoren of Bergrede, in 1000 afgebroken, achtte men van zeer ouden, waarschijnlijk zelfs van Ro- meinschen oorsprong. Verder bloeiden er Baarle, Doornvest, Hoes, Kerkhoven, Lunhorst, Xcvclhorst, Oldengoor, Scha- dewijk en Tinsenherg. Alleen de Hecgh en Looi! zijn in stand gebleven en prijken met schoon geboomte. Behalve het d. Didam, bevat de gem. de buurten Dijk, Looil, Holtluiizon en Greffelkamp. Het d. Didam, aan den weg van Zeve- naar naar \'s.ireereuberg, bevatte in 1840 850, in 1872 755, in 1890 934 inw. Het was reeds in den jare 824 onder den naam van Theodcm bekend. Het heeft een Herv. kerk, een R.-Kath. kerk en een synagoge. Er is een station van den spoorw. /.evenaarDoetinchciu. Die, breede kreek of meertje in de N.-HoII. gem. Heiloo. Diel>it«n»eer, geh. in do X. Holl. gein. Uitgeest. Dioden, d. in do X\'.Brab. gom. Dieden-Dcmen en-Langel, aan den Maas- dijk, doch zeer verstrooid gelegen, in 1840 met 309, in 18G0 met 318, in 1890 mot 2G3 inw. Het heeft een Herv. en een R.-Kath. kerk. In vorige eeuwen behoorde Dieden tot het Gold ambt van Maas enWual. Ofschoon de Grondwet derVereenigde Xoderlandenvan 29 Maart 1814 in art. 54 bepaalde, dat do pro- vinciën, behoudens daarbij vermelde uit- zondcringen, hare oude grenzen zouden behouden, is Dieden, dat niet bij die uitzonderingen was genoemd, hij Xoord- Brabant gebleven. Dic<leii-Demeit-eii-I.iaiig;ol, gem. in X. Brab., uit declen van het Land-van Kavostoin en Gelderland saam- gesteld. Zij ligt aan de Maas en wordt ingesloten door de gemeenten Appel- tem en Batenburg (Geld.), Ravestein, Deurzen e. a. en Megen. Hare opper- vlaktc bijna 835 heet. is gevormd nit klei, hetgeen oorzaak is dat de ak- kerbouw het voornaamste middel van bestaan uitmaakt. In 1015 had deze gem. 513, in 1822 530. in 1840 575, in 1872 023, in 1890 528 inw. In 1890 berekende men het aantal R.Kath. op 518, dat der Hervormden op 10. Do gem. bevat de beide d. Dieden en De- men, bevens do buurt Xecr Langel. Diedenwolie-literdijk, of Dic- densche-Uiterwaard,bekadepold. langs do Maas, in de XoordBrahantscho

-ocr page 149-



		IMcpenliciiii. 169
		Diemei\'broek.


		reiding zijn do beide hoofdbronnon van welvaart, voorts doortocht, warmoozorij en de voordeden voortspruitende uit het bozock van vreemdelingen, t. w. do bo- woners van do naburige Hoofdstad. Die- men was oudtijds oonc heerl., die aan hot Sticht Utrecht behoorde. In hot bogin der 13do eeuw kwam het voordo helft in erfpacht aan Gijsbroeht H, Heer van Anistel, terwijl do andore helft aan Heer Hendrik van do Velde geschonken word. Twintig jaren later (29 Maart 1226) deed Hendrik van de Volde afstand van zijn gedeelte, waarop Oijsbrecht alleen de geheele erfpacht ontving tegon 30 Utrochtscho ponden \'s jaars. Na do omwenteling, die op de vlucht van Gijs- brocht IV in 1296 volgde, is Diomen mot geheel Amstelland verbeurd ver- klaard en daarmede in 1311 aan Holland gekomon. Do buurt Diemen was oen dorp tot in 1802 do kork word afge- broken, om voor oone aan de Diemor- brug plaats te maken. Het ommuurde kerkhof is echter overgebleven. Volgons de overlevering waren do klokken dezer kork door den Paus zelvon gewijd. In 1170 onderscheidden do bewoners van Diemen zich, ofschoon zelvcn bedreigd, door hunne naburen do Konnemers, bij don watcrvloed van 3 November, te hulp te komen. In 1572 werd Diemen door "Willem van Lumoy en zijne grenzen uiigoplunderd, in 1652 door een zwaren brand deerlijk geteisterd. Diemei\'ln\'OCk, hoorl. on buurt in do Z.-Holl. gom. Papekop, in 1840. mot 133, in 1860 mot 132, in 1890 mot 140 inwoners. Dieiiierhrng, d. in do gom. Die- men, ter plaatse waar do vaurt van Amsterdam naar do Hollandscho. Vecht- oevers zich in twee armen splitst, waar- van de eeno zich op Muidon, do andere op "Wcosp richt. De plaats heeft haar foei to danken aan het graven dezer trokvaart, hetwelk in 1641 geschiedde. Doch reeds voel vroeger lag hier oeno brug in den weg van Ouderkerk naar Diemen, over eeno vaart, die het Diemer- of Watergraafsmeer mot het Jiijlmerr meer verbond, en welke brug zoowel den naam van Dieinorbrug als die van Hein (,\'ysenbrug voerde. Do buurt, aan do Diemerbrug word een dorp, toon in 1786 de R.vKath. kerk van Over-Diemen, en in 1807 do Herv. kork van Diemen derwaarts weid verplaatst. Do laatste is reeds door oene nieuwe vervangen,		waarvan do eerste steen don 16 No- vembor 1865 is gelegd. Het dorp had in 1860 363, in 1890 638 inw. Er is een hnlto van do stoomtram Amster- dainHilversum. J>icmorlniitenvel«l, fortw. in do N.\'Holl. gein. Diomen. IHemci\'dam, goh. aan den Die- mer- en Muidor-Zeedijk, in do gem. Die- men, aan het einde van don Diem, dio hior door de Diemerdammer of Klaas- Jncobsz-sluis met den mond van het IJ gemeenschap heeft. Nog in onze dagen stond hior een dor mijlpalen, dio hot ban- en vangrecht dor stad Amsterdam aanwezen. DioiiievdamMierpoIdei\', pold. van 20 heet. in de gom. Diemen. IMemor-eii-lIuider-Zi\'edijk, zeedijk, dio zich van do dijken van de gem. Amsterdam bij Zeeburg langs het IJ on de Zuiderzee tot het d. Muider- berg uitstrekt. IMeilierilieev, naam van een voor- malig meer tusschen Ouder-Amstel en Diemen, dat drOoggomalen, thans de gom. "Watergraafsmeer vormt. IMemerpoIder, pold. van 380hoct. in de gom. Diomen. DieHieriveg, b. in do N.-Holl. gem. Diomen. Dieae, b. in do Geld. gomoonto Eibergen. JHt\'iïC-^ineiei\'s, b. in de Ovcrijs. gem. Weerseloo. IMopenhroek, havez. in do Gold, gom. Laren. Diepeildaal, zuidelijk ged. van do Utr. gem.. Maarseveen, langs den Dic- pondaulschon-Dijk. Diepenliciiil, gem. in Ovorijsel, tusschen Markcloo, Ambt-Delden en Haaksbergen (Ovorijsel) en Neodo en Borkeloo (Gelderland). Zij beslaat 2637 heet., wordt door de lleggo (hier Schip- boek on Molenbeek genoemd), de Reggo- Vlior on do 1\'oolbcek doorsneden en heeft een meest zandigen (diluvischen) grond. Echtor vindt men langs de stroom- pjes oonige perceolon boekklei. De gom. had in 1811 1104, in 1822 1209, in 1840 1389, in 1860 1657, in 1872 1643, in 1890 1560 inw, wat laatstgenoemd jaar betreft onderscheiden in 13">8 Herv., 2 Doopgez.,6Chr.-Ger.,llLuth.,6Ned.-Ger., 161 R.-Kath.on lólsr.üe landbouw is hun voornaamste bedrijf. Behalve het d. Dio- penlioim, bevat de gem. de buurten Dio- penheimer-Kerspel, Markvelde, 01d-Die-

-ocr page 150-



		170 I>iei»eiilieiiiier- Kerspel.		I>ieren.


		pen en Schipbeek. Het d. Diepenheim, hot westeljjk deel der gem., lijft aan een waterloop, die uit do Schipbeek van de sluis bij Westervlier naar eene krom- ming van de Molenbeek is gevoerd. Het had in 1811 522, in 1840 666, in 1860 762, in 1890 G81 inw In do 11de eeuw was Dieponheim de zetel van oen rid- derlijk geslacht, Bcrnard van Dioponhcim, die in de 12de eeuw leefde, werd door keizerlijke gilt Heer van Aliaus, doch met zijne kleindochter Kegcwino stierf zijn geslacht uit, en kwamen zijne bo- zittingen aan de AVostfaalsche Graven van Dalen. Door Kunegonda van Dalen viel de heer], aan Willem, Heer van Boxtel, ten deel, dio Diepenheim met Dalen in 1331 aan den Utrechtsehen Bisschop Jan van Diest verkocht. Die- penheim had toen reeds stadsrechten, die het waarschijnlijk van een zijner Heeren verkregen had. Van 1521 tot 1536 was Diepenheim in de macht van den Oeldorschen Hertog Knrel van Eg- mond. Diepenheim kreeg eerst eono eigene kapel door do zorg van Vrouwe Kegewine. Die kapel werd in 1224 tot ocno parochiekerk verheven on bleef in het bezit der R.-Kath. tot 1601. Zij stortte don 21 April 167!) wegens ouder- dom in, juist toen men bezig was eono nieuwo Horv. kerk te bouwen. Er is ook eene synagoge. De grond, waar het oude kasteel van Diepenheim gestnan heeft, lag ten jare 1685 onbetimmerd. Een nieuw kasteel, geen sterke brug maar een deftig boerenhuis, word in 1648 door Heer Bernhard Bentinck gebouwd, dat, te midden van een bevallige lustplaats gelegen, den westkant van het dorp verfraait. I>ieiioiilteimer-Iier«i»eI, door- gaans alleen \'t Kerspel genoemd, buurt in de Overijsolsehe gem. Diepenheim, in 1840 met 245 inw., in 1860 met 01d- Diepen medogerokond, 382, in 1890 348 inw. IHepeilliOl\'Mt, naam, waaronder weieons het d. Ouddorp (Z.-Holl.) voor- komt. Diepenveen, gom. in Overüscl, die, in het zuid-wosten door Deventer bepaald, in het noordwesten tot do Geld. gein. Voorst reikt, Olst en Haalto ten noorden van zich hoeft, Holten in het oosten, Batmen in het zuidoosten en do Gelderscho gom. Gorsol in het zuiden. De grond in het geheel 8686 hoct. bestaat grootcndocls uit zand, doch langs		den IJsol, de Schipbeek on de Zandwe- tcring uit klei en gemengde aardsoortcn. In 1811 had zij 2031, in 1822 2383, in 1840 2947, in 1872 3719, in 1890 3860 inw., voor laatstgenoemd jaar onder- scheiden in 2535 Ned.-Herv., 1 Ev. Luth., 1 Doopsgez., 11 Chr..Ger. en 1312 R.-K. De landbouw is het hoofdbedrijf der ingezetenen. Er zijn 4 dorpen of kerk» buurten, die allen klein zjjn, waaronder Diepenveen, Kolmschate, Lettelo en Bande. Overigens bevat de gem. do buurtschappen Averloo, Linde, Tjoene, Hooge-Wetoringon, Lage ."Weteringen, Riefde, Okkenbroek, Borgele, Oxe, Or- tele, Vrieswijk benevens do geh. Vulik, Essen, Wechelo en Schalkhaar. Vóór do grooto omwenteling van 1795 vormde deze gein. de in 1576 aan Deventer ver- pande ainbtmannie Kolmschate. Het d. Diepenveen is zeer klein: in 1860 had het niet meer dan 120, in 1890 147 inw. Do plek was niet veel meer dan een moeras, toen Johan Brinkerink en Zwe- dera van Rechtcron hier in 1402 een klooster stichtten van reguliere kanun- nikken. De Hervormde kerk alhier dag- teekont van 1720. Er is een station van don spoorw. ZwolleDeventer. Diepesteeg is oen halte voor lo- kaalverkcer, tusschen Ellekom en Hotel de Engol van den spoorw. Arnhem Zutphen. Dieperpoel, uithoek van hot Ka- gormeer (Z.-Holl.). Diepei\'Nkant, buurt in de N.\'Brab. gem. Erp, in 1840 met 143, in 1860 mot 157 inw. In 1890 waren er, met Kildonk en Hare, 555 inw. DiepMlliecr, voorin, moor, in 1594 drooggemnlen on in oen polder herscha- pon, in de gem. Oudkarspel (N.-Holl.). Do grootte beloopt 182 hcot. Diepswal, 1. geh. in de Gron. gem. do Look. Ü. westelijk uiteinde van hot goh. do Bril in do Gron. gom. Zuidhorn. Dieren, fraai dorp in de Geld. gem. Rhoden, aan don grooten weg van Am- hom naar Zutphen. Het was eono ge- ringo buurt, toen hier eono konimando- rü van Ridders der Duitscho Orde word opgericht, doch nadat Prins Willem II deze bezitting, den 2 September 1647, van do balijo Utrecht had aangekocht on or een vorstelijk jachthuis liet aan- leggcn, is Dioron zeer in bloei toegono- mcn. In 1840 had het 1468, in 1860 1855, in 1872 2124 inw. eu in 1890 1724

-ocr page 151-



		*Diere n<che- Bosch.**		Wie ver. 171


		in en 1180 buiten de kom. Hot jacht- huis is in December 1795 door do on- voorzichtigheid dor ingelegerde Franachen afgebrand. Een fraai kasteel, liet tegon- woordigo Huis Dieren", te midden van oen vorstelijk aangelegd park mot wa- terpartijen, verrees op die plek. De vele verdere buitenplaatsen maken mot do Bcboone wandelwogen ovor berg en dal Dieren tot een dor bevalligste oorden van Gelderland. Er zijn kerken van de Herv. en de R.-Kath. Dieren is con station van den spoorweg Arnhem Zutphcn en van den spoorweg Dieren ApeldoornHnttem. Voorts is er een halte van de stoomtram VelpDieren Doesburg enz. Men treft er veel land- bouw on tuinderij aan, terwijl 2 papier- fabrieken, 3 leerlooierijen, een likeur- stokerij, een gasfabriek, 2 korenmolens, (één met stoom), een boekdrukkerij en vior sigarenfabrieken de njjverheid uit- maken. BiereiiMche-Bosch, uitgestrekt bosch op do Veluwe bij Dieren (Gold.), ook onder den naam van do 1\'lantage bekend. Bijzonder fraaie punten zijn do Carolinenberg, dio 54, en de I\'rins-Willems- berg, dio zich 70 motor boven de op- porvlakto der zoo verheft. Biereutijdpohler, polder van ruim 27 heet. oppervlakte in de Zeeuw* sehc gom. Uzondijke. Bit-i-gaarde, goh. in do Limb. gom. Echt. Dierilt (We), voorm. stroom in Zeeland, tusscheu Borselo en Baarland. BierkeiiNteinpolder, polder- land in de 1\'rins/Willemspolder on den JJieuw-Passegeulepoldor van de Zeeuw* «clio gom. Wuterlandkerkje. Dierilicil, buurt in de Geld. gein. Putten, in 1840 mot 310, in 1860 met 259, in 1872 mot 259, in 181)0 mot 296 inwoners. Biesdonk, goh. in de N.-Brab. gom. Asten. Wiese, of Bieseil. boekje in do N.-Brab. gom. Dioscn, dat in de Rcusol uitloopt. Diesen, gom. in JïvBrab., tusschon Hilvarenbeek, Moergestel en Oostel- Wostel-en-Middcl-Boers, 2951 heet. groot. Do grond is diluvisch zand, die rogge, boekweit, aardappelen, haver on vooder- kruiden voortbrongt. Van do zuider tot do noordergrenzen wordt do gein. door do Ronsel doorsneden. In 1822 had Diesen 894, in 1840 1003, in 1860 987,		in 1872 950, in 1890 871 inw. Ofschoon do kerk van Diesen van 1648 tot 1798 in liet bezit dor Herv. was, beleden in 1890 alle ingezetenen op 1 Herv. na den R.-Kath. godsdienst. De ingozete- non bestaan grootendeels van den land- bouw. Behalve het d. Diesen, bevat de gom. ook do buurten Hnghorst on Baar- schot. Het dorp Diesen telde in 184l> 560, in 1860 546 inw. In 1890 waren er in de kom, geheeten Heuvel, 83 inw.. terwijl Lurseneind, het Laar, Sprenkels- eind, Westerwijk en "Waterstraat, die to- zamen de wijk A der gem. buiten de kom vormen, 395 zielen tellen. l$ij de kerk is een dusgenoemde St.-Willebrordsput.. Diesen is zeer oud, want in liet jaar 712 schonk Ansbald zijne goederen te Diesen (in het charter Diosne genoemd), aan den geloofsprediker AYillebrord. In 1702 ontnamen de Franachen den boeren hun voorraad, meubelen, klecderen en vee. lMeteren, of Beteren, d. in de Limb. gem. Snateren, met eene R.-Kath. kerk, in 1840 met 492, in 1860 met 491, in 1890 met 484 inw. Keizer Fredorik schonk de hoeve van Dicteren aan den. Graaf van den Bergh, doch de zoon van dezon Graaf, Adolf van den Bergh, be- giftigde daarmede de balije van 8t.-Ca- tharina dor Duitscho Orde te Keulen, die op hare beurt haar in 1420 aan do Landskommnnderij van Aldenbiesen te Maastricht overdroeg. Bievellliail, b. in do Geld. gem.. Borkeloo Biever, gem. in Drente, tusschon. Smildo, Dwingeloo, Hnvelte, Vledder en do Friesche gom. Ooststellingwerf. Op cone uitgestrektheid van 7437 heet. telde zij in 1822 842, in 1840 1233, in 1860 1492, in 1872 1524, in 1890 1914 inw.. Tijdons do Republiek was zij grootor, naardien zij zich toen tot dicht onder het d. Dwingeloo uitstrekte, maar in. den Franachen tijd worden de buurt* schappen Emster en Leggeloo daarvan afgenomen. Daarentegen werd zij toon mot Vledder vergroot, welk deel nog- tana na Nederland\'s herstel weder eene afzonderlijke gem. werd. Behalve het d. Dicvor, bevat de gein. Diever de buur- ton Wapso, Watoren en Wittelte, dio elk weder in een aantal goh. zijn vor- doeld. Do ingezetenen, die bijna allen in de landbouw hun in staan vinden, on- ! dorscheiden zich in 1890 in 1216 Horv.,. 1 278 Ohr.-üerof., 9 Doopsgez., 4 Luth.,.

-ocr page 152-



		Dijklinistertille. 1840 met 692, in 1860 met 795, in 1872 met 830 inw. 4. geh, in do N.-Brab. gem. Boekei. 5. b. in de Geld. gcm. i Didnm. ft. geh. in de N.-Brab. gem. Alfen. 7. buurt in de Overijs. gom. I Wghe. Dijk (De), 1. of Kevenbron- ; iii\'h. beekje in do Limb. gem. Voc- : rendaal, dat in do Geleen valt. 2. I b. in het Fr. d. Oldoberkool> (Ooststelling- I werf) Dijk (Don). 1. buurt in de X.-Br. gem. Asten, in 1860 met 161 inw. \| 2. (of Dijken), buurt in de N.-Brab. ! gem. Eersel, in 1840 met 263, in 1800 I niet 318, in 1890 met 304 inw. 3. buurt in de X.-Brab. gem. Hedikhuizen I in 1840 met 130, in 1800, met 247 \| inw. -4. buurt in do Utrechtsche gom. Rhenen. Dijkbtmrt, 1. buurt inde N.-IIoII. gemeenten Hoogwoud en Heer-lIugo- waard, in 1840 met 206 inw., in 1890 \', wat de eerstgen. gem. betreft met 176 inw. 2. buurt in de Geld. gemeen- ten Maurik. Dijke (Ten), burg bij het Gron. d. Pieterburen, waar de Voldoversto Diederik Sonov den 1 Juni 1597 over- ! leed. Dijken, 1. of Indijken, d. met eeno Herv. kerk zonder toren in do Friesche gem. Doniawerstal, in 1840 met 72, in 1860 met 113, in 1890 met 166 inw. In vroeger tijd stond er do state Solkemn. 2. (De), geh. in de Gron, gcm. Biertim. Dijkorhoek, of Ilolterdijk, ; buurt in de Overijselseho gem. Holten, I station van den spoorw. Deventer-Almeloo, in 1890 met 320 inw. Dijkervot, buurt onder Ocno in de Geld. gem. Epe, in 1860 met 180, in 1890 met 183 inw. *Dijkgraaf (Den), buurt onder Bennekom in dl Geld. gem. Ede. Dijkboi\'iie, geh. in het Fr. dorp Bozum (Baarderadeel). Dijkliof\', geh. in de Z.Holl. gem. Voorschoten. Dijkhni, voorm. burg in do Gron. ! gem. Appingedam, in de eerste helft der ! 15do eeuw door Focke ITkema gesticht, \': in de 10de eeuw van zijne sterkte bc- roofd en in 1738 geheel geslecht. DijkliiiiHter-Ondxijl, buurt in het Fr. d. Akkrum (l\'tingeradeel). DijkililisteH il ie. brug in hot Fr. d. Lutkepost (Achtkarspelen).
		172 Dieverbrng. 5 K.-Knth. en 12 Israëlieten. Hot d. Dievcr, in en buiten do kom, waartoe de goh. Kalteren, Berkenbcuvel, Kas- teel, Vaart, Dieverveld, Dievcrbrug, 01- dondiever en Oldendieverbnig bebooren, telde in 1890 1099 inw. Het d., door een kunstweg met de naburige plaatsen (Noordwolde in Friesland) en de Dic- verderbrug aan de Drcntschc-Hoofdvaart verbonden, ligt bevallig in bet geboomte, on beeft 2 kerken- een Herv. en een Chr.Geref. Op korten afstand daarvan, aan den weg naar de Smilde, ligt een zeer gesebonden hunebed. Dieverbl\'lig. geh. in de Drentsche gein. Diever, in 1890 met 45 zielen, aan den grooten weg van Zwolle naar Gro- ningen en de Drentsche Hoofd vaart, nog altoos cene belangrijke verblijfplaats, ofschoon niet meer zoo zeer als vóór do opening van den spoorweg tussehon Mep- pel en Assen. Dieverderdinjjspel, voormalig dingspel in Drente, bevattende de ker- spelcn Dievcr, Wapserveen Vledder, Dwingeloo, Koekangc, Hnvelte, Meppel, Koldervecn, Nijevcen, Pesso-Echtenen- Anson, de Wijk. Dieverveld, velden ten noordwes- ten van het Drentsche dorp Dievor, en geh. in 1800 met 18, in 1890 met 8 bewoners. Diesce, 1. buurt in de Ovorijselscho gom. Zwolle, in 1840 met 237, in 1800 met 520 inw. 2. riv. in N. Brab., die te \'s-Hertogenbosch uit do vereenigiiig van de Dommel en do Aa ontstaat, en na korten loop bij C\'rèvecoour in de Maas valt. IMe/cl,iii!t of Dioskant. 1. geh. in de N.-Brab. gein. Empel e. a., tegenover Kngelen. Daarin ligt landgoed Meerwijk. 2. wijk van Kngelen (N.-Brab.) langs de Dieze. Dlexerpoort, b. in de Overijsel- sche gein. Zwolle. Diitoleil. buurt in de OveryHclscho gein. Ambt-llardenberg, in 1840 met 153, in 1800 met 155, in 1890 met 142 inwoners. Dijk. I. i\'rpwcllO-Dijk, buurt in de N.-Brab. gem. Erp, in 1840 met 131, in 1800 met 124, in 1890 met do buur- ten Bolst, Oudveld, Morsehehoef, Kraan- meer, Hooieind, Veluwe en Stinkhoek, die te samen één wijk vormen 705 inw. 2. buurt in de N.-Brab. gom. Xiwtelrode, in 1840 met 123, in 1860 met 187 inw. 3. buurt in do Gold. gein. Didani, in

-ocr page 153-



		Dijkhuizen.
		Dinkel.
		173



		Dijkhuizen, 1. of Kenidijk, buurt in <Io Utr. gom, Bunschoten, in 1840 met 150, in 1800 met 148, iu 1890 met 238 inw. 2. buurt in de Geld. gom. Epe, in 1840 met 119, in 1860 met 175, in 1890 met 255 inw 3. buurt in do Drentsohe gom. Ruinerwold, door Buddinge en Bnddingewold gevormd. 4. geh. in de Cield. gem. lierg, uitma- kende een deel der buurtschap Velden- Dijkhuizen. 5. geh. in het Fr. dorp Lutkepost (Achtkarspelen). <J. geh. in de Gron. gein. Xoorddijk. Dijkkuilll», buurt in de Geld. gem. Lochein. Dijkpolder, 1. pold. van 184 heet. in de Z.-IIoll. gem. Monster. JJ. p. in de Z-Holl. gem. Maasland 332 heet. groot. Dijkslioek, geh. onder hot Fr. d. Firdgum (gom Barradcel). Di Ikshorn, geh. in do Gron. gem. Ten Hoer. Dijkshoi\'lie, 1. pold on geh. in het Kr. dorp Ee (Oostdongeradeel). Ü. geh. in het Fr. d. Bozum (Iiaurde- radeel). 3. geh. iu de Friesche gem. Workum. DijkNken, huurt iu do N.-Brah. gem. Waspik. Dijkstaal, goh. in de N.-HolL gem. St.-Maarten. Dijksl raat. goh. in do Gron. gem. \'Warflum. Dijkstrabureu, goh. onder hot Friesche d. Kinisword ("Wonseradecl). Dijkstrahuizen, 1, buurt onder het Friescho d. Boetgum (Mcnnlduma- deel), in 1840 mot 121 inw. 2- b. in hot Fr. d. Tjerkwerd (Wonseradeel) 3. b. in het Fr. d. Kimswerd (\\Yon- seradcel). Dijkstreek, geh in de Gron. ge- meenten Eonrum en Warfuin. Dijklllll, goh. in do Gron. gem. Stodum, vroeger met den burg Dijku- merborg cu waarschijnlijk ook met cene kapel. Dijkveld, hoorl. on pold. in do Utr. gom. Hoenkoop, doch reeds vóór 1520 mot Rateles vereonigd. Dijkveld-en-Uateles, heerl. in de Utr. gem. lloonkoop, 134 heet. gr. Dijkivatei\' (Ilcl). stroom tus- schon do eilanden Schouwen on Duivo- laad, van Zierikzeo tot de Grevelingon. Tusschen Dreisohor en St.-Jansland wordt dit water sinds don tyd van Koning Willem I door een dam doorsneden.
		Dijkwel, geh. in do Zeeuwsche gom Kapelle. Do gronden van dit go- huclit vormen de kern der landen, die het eerst tuschen de "Wijtvliet en Hout bewoond werden. Dikkenberg, b. in de Utr. Rke- non. Dikkeiiest, b. onder Bennekom in de Geld. gem. Edo. Dikllillgeil. landgoed in de Drent- < sche gem. de Wijk, aan de Hoost. Oor- I spronkelijk eene hoeve, werd het in 1325 I een convent, toen de Utrechtsche His- schop Jan van Diest verlof verleende \' om de Benedictijner abdij van St.-Maria van Huinen derwaarts te verplaatsen. De abdij is in 1002 opgeheven, en aan de aanwezige nonnen in 1003 een jaar- geld toegelegd. Vóór 1580 waren te Dikningen ook een abt en monniken. Do abdijkerk is in 1672 door de Munster. schen vernield. Dilifht, geh. in do Gron. gem. Haren, waarbij in vorige eeuwen de burg Linthorst stond. Dille (De), of KriuNerarm, herberg en brug tusschen de Friesche d. Rauwerd in do gom. Kauworderliem en Oosterwierum in de gem. Harradeel. Zij behoort onder Rauwerd. Dillerdorstmaat, b. in de Geld. "Winterswijk. Diiumendal, b. in de Gold. gom. Zelhom. Dillgemnil, b. in do Ovorijs. gom. Losser. Dingen of de Dingen, geh. in do Gron. gom. Bafloo. Dingenweg, halte voor lokaal verkeer, tusschen Uithuizen en L^Tithuis- termecdon, van den spoorweg Gronin- genSauwordKoodeschool. Dillgshof, havezate in de Overijsel- sche gem. Olst, die in de 17de on de eerste helft dor 19de eeuw aan de Kep- pol\'s toebehoorde en vervolgens aan de Homert\'s is gekomen. Dingstede, goh. aan het Meppe- lerdiop, in de Drentsene gom. Meppel. De gronden, daartoe bohoorende, onge- vcer 80 heet., liggen geheel afgcschei- don van hot overige grondgebied zoowel van Meppel als van Drente, on geheel ingesloten door de üverijselscho gemeon- ten Staphorst en \'Wiinneperveon. Dinkel, riv. in Westfalen, Üverijsel on Hanover. Zy ontstaat in de buurt- schap Holtwick, op de noord-wostclijko \| afdeeling dor Koest\'eldsche en Biller-

-ocr page 154-



		Dinxtei-veeii. l>illtei\', gem. in N.-Brab., ingcslo- ten door Heoswijk, Hcesch, Nistelrode. Vechel en Schyndol, 1801 heet. groot, met een bodem, bijna geheel door dilu- visch zand gevormd. Alleen in het uiterste zuiden en zuidwesten, langs do voorbijvlietende Aa, vindt men beekklci. Do inw., dio bijna allen van den land- bouw bestaan, maakten in 1822 een aantal van 1310, in 1840 van 1507, in 1872 van 1621, in 1890 van 1047 uit, In 1890 rekende men 1004 R.-Kath., 43 Herv. De gom. bevat het d. Dinter en een deel van het d. Vorstcnhosch, benevens de buurten Hekkonhoek, Doo- i denhoek, Bocht, Heilaren, Loosbroek, Donk en Hazelberg. Het d. Dinter, in 1840 met 341, in 1860 met 391, (voor ¹ 1890 niet afz. opgegeven), bestond reeds in 1196, toen Albertus, Heer van Dinter, goederen aan de Abdij van Bern schonk. , In 1898 en 1512 is het dorp door do Gelderschen in do asch gelegd. De R.- ¹ Katholicko St.-Scrvatiuskerk prijkt met I een tamelijk hoogen toren. Er is een I halte van de stoomtram \'s-IIertogen- j boschHelmond. lMuxpei\'loO, gem. in Gelderland, I tusschen Gendringen en Aalten (Nederl.) I en Liedern (Pruisen), 1353 heet. groot, I en bevattende het d. Dinxporloo, bone- , vens de buurten Heurno en Beggelder. i De grond is diluvisch zand, dat echter ruime oogsten van granen, vlas, hennep en andere veldvruchten oplevert. In i 1822 had deze gem. 1767, in 1840 2310, j in 1872 2368, in 1890 2433 inw. Men rekende in laatstgenoemd jaar 1066 Herv,, 144 Christ.-Gorof., 1 Doopsgcz., 2 Ev.- Luth., 3 Ned.-Gcr., 495 R.-Kath., 64 Isr. en 58 ongen. Behalve de landbouw, geven handel en ecnigo fabriekmatige inrichtingen, als olieslagerijen, een ver- ¹ verij, een stoomkorenmolen, een hout- I zaagmolen en eon meubelmakerij, bene- ! vens talrijke klompenmakerijen den in- gezeten het noodigo. Het d. Dinx- I perloo ligt zoo dicht op de grons, dat het met het Pruisische d. Süderwick een geheel schijnt uit te maken. Zelfs heeft die nabijheid tot zoo groote mooielijk- hedon aanleiding gegeven, dat in Juni 1873 eene nieuwo grensscheiding op dit punt tusschen do beide Staten werd voor- gestold. Men vindt er eene fraaio Herv. kerk, benovens eene synagoge. In 1840 waren er 690, in 1872 747, in 1890 919 inwoners. IMnxterveen, of l>ingster-
		3 74 *IHntel.* becksche hoogten, stroomt langs Nicn- burg, Epe en Gronau, en treedt beneden het klooster Glano in Overijsel. Hier neemt zij de Ölanerbeek, de Ruinborgel- beek en de Hambiirgerbeek op, doch dringt weldra Benthciin binnen, waar z(j, na do (jelebeek ontvangen te hebben >do molens van Lage en Neuenhaus drijft, en in do Vecht uitloopt. Hij hare komst in Overijsel ligt het rivierwater op 83, bjj de Benthoimsche grens op 18.4 meter boven A. P., zoodat de rivier op Neder* landsch gebied, dat is op eene lengte van 40,000 meter, een verval heeft van 14.6 meter. Dilltel, rivier in de N.-Brab., die tien benedenloop van de Mark vormt en in het Volkcrak uitloopt. De sluizen in den mond dezer rivier zonken in Januari 1810 weg, waarop in 1828 eea nieuw Dintelsch-Sas is gebouwd. IHlltflooi\'tf, d. inde N.-Brab. gem. Dinteloord-on-Prinsland, in de wandeling Prinseland genoemd. Het is fraai gebouwd, bevat eene Herv., eene (Jhr-Gorof. en «ene R.-Kath. kerk en telde in 1840 1073, in 1800 1210 inw. Voor 1890 is de bevolking niet afzonderlijk opgegeven in de l\'itkomsten der tienjaarl. volkstel- ling Het d. is niet voor het begin der 17de eeuw aangelegd. *I>iiiteloord-eii-lrïiisIaii<l, ge- meento in N.-Nrab., die, in het noord- westen door het Volkerak bespoeld, naar do landzijdo wordt bepaald door de gc- meenten Fijnaart. Oud-en-Nieuw-Gastel on Steenbergen. Zij is gevormd uit ver- scheidene polders, dio een vruchtbaren kleigrond hebben, als Oud-Prinsoland, Willemspolder, Mariapoklcr, Konings- oord, Dintclpoldcr, Oud-en-Nieuw Boau- mont, Botorpolder, Groote-Torenpolder, Kleine Torenpolder, Oostveer- en West- veerpolder, Oranjepolder, Nassaupoldor, <St.-Anuapolder, Koogpolder, Carolina- polder en Drie-Vriendenpolder. Al deze gronden te zamen 5991 heet., zijn eerst na 1605 pan do stroomen ontwoekerd. Het aantal inw. beliep in 1822 1727, in 1840 2035, in 1800 2191, in 1872 2552, in 1890 2951. Men rekende ten jare 1890 1334 Horv., 451 Chr.-Geref., 1 Luth. 23 Ned.-Geref. 1112 R.-Kath. en 4 ongen. Do landbouw is het hoofdbedrijf dor in- gozotonen. Men vindt er echter ook mee- krapfabrieken, een bierbrouwerij, ^enz- Dilltt\'lpoldei\',** pold. van 190 hoct. opeervlakto in do N.-Brab. gem. Dintel- oord c. a., in 1708 bedekt.

-ocr page 155-



		Diomedepolder.		Itodewnnrd. 175


		veen, buurt in de Overyselsche gem. Wanneperveen, in 1840 met 438, in 1860 met 408 inw. Voor 1890 is geen afz. cijfer opgegeven. IHomedepolder, polder in do Zeeuw sche gem. Aardenburg, 187 heet. groot, in 1827 ingedijkt. Dipliorn of Dieplioorn, gch. in de Drontsche gein. Sleen, in 1840 mot 82, in 1890 mot 100. Dirk-IMevkpolder, pold. in de N.-Hrab gom. Werkendam. Ii rksliorn, d. in de X.-Holl. gein. Harenkarspol, met ceno Horv. on eone Chr.-Geref. kerk in 1840 had hot 297, in 1890 428 inw. Dirkshorn was slechts ceno buurt tot 1657, toen de Herv. kerk werd gebouwd. iHrUsIniirf. gem. in Z.-Holland, jiaar alle zijden door de gem. Melissant ingesloten. Zij wordt gevormd door den polder Dirksland en een gedeelte van den Diedorifcpolder, te zamen 1447 beet. De grond is zeeklei, die rijke oogsten van granen, aardappelen, vlas en andere veldvruchten geeft. In 1822 bad deze gom. 1568, in 1840 2183, 1872 2211, iu 1890 2130 inw. In 1890 was do bevol- king onderscheiden in 2037 Herv., 1 Luth., 1 Waalsch-Herv., 5 Rem., 10 Uhr.-Geref., 13 Xed-Goref, 16 K.-Kath., 2 Oud-Roomschen en 14 Israël. Er zijn meestoven. Dirksland is eene heorl, dio in 1275 door Graaf Floris V aan Albert Heer van A^roorne, werd verkocht. Het d. Dirksland is cene aanzienlijke plaats, met een fraaio Herv. kerk, een Ambaebtshuis en eene "Waag. Het telt in de kom 1498 inw. Waarschijnlijk ont- leent hot zijn naam ann Heer Diederik van Zierikzce, dio men voor den eersten bedijker van den polder Dirksland houdt. B> i r U m I u ndac li e-Pol der, pold.* op het Z.-Holl. eiland Overflakkee. In of omstreeks 1275 het eerst bedijkt on later nog eens ton tijde van Jan van Beieren, beslaat deze polder thans 1344 hectaren. I>irklandNclie-Hftven, vaart van het Haringvliet naar het d. Dirks- land op Overflakkeeo (Z.-Holl.) ter lengte van ongeveer een uur. IHrk-Mmeetlaiid, polder in do Z.-Holl. gem. IJsclmondc, ongeveer 227 heet. groot. Dishoek, goh. op Walcheren, in do Zeouwscho gom. Koudekorke. Digseldorp, dorp of kerkbuurt in do Z.-Holl. gem. Limmen, met eene in		1657 gcBtichtc R.-Kath. kerk. In 1840 waren er 166, in 1860 157, in 1890 411 inw. in en buiten de kom. l>iMtelbei\'K< of Roestelberg, buurt in de N.-15rab. gem. Helvoort, in 1840 met 254, in 1860 met 263, in 1890 met 305 inw. IHatelbviiik, (4>ii\'oot- en It lciii-). buurten onder Veesen in do Geld. gem. Hoerde. DoltstlijU. geh. in do Gron. gem. \| Uithuizcrmeeden, dat zijn naam ontleent aan do beide Dobben on waterkolken aldaar. I>oclitei\'eii(C]ii\'oot-cnKleiii-), buurten in de (leid. gem. Laren. Dodde, bocht van bot Alkmaarder- of Lange-meer. Doddeildaal, voorin, heerlijkheid en slot, thans buurt, in do Geld. gem. Ewijk, in 1840 met 74, in 1872 mot 71, in 1890 met 103 inw. l>odeilhoek, b. in de X.-I?rab. gem. Dinter. Dodewaard. gem. in Geld., aan de Waal, omringd door de gemeenten Echteld, Kesteren, Heteren, Hemmen, Valburg, Ewijk en Draten. Zij telt do d. Dodewaard en Hien, beslaat 1862 heet. en bestaat geheel uit rivierklei. In 1822 had deze gom. 1095, in 1840 1434, in 1860 1513, in 1872 1618, in 1890 1843 inw., in laatstgenoemd jaar onder- scheiden in 1697 Herv., 1 Waalsch- Herv., 2 Chr.-Geref.. 15 Ned.-Geref., 127 K.-Kath. en 1 ongen. Land- en ooft- bouw zijn er de hoofdbronnen van wei- vaart. Het d. Dodewaard is langs den noorder Waaldijk gebouwd, halver- wege Tiel en Jsijmegen, van olk der beide steden namelijk drio uren. Do Herv. hebben hier eene kerk, een zeer oud gebouw, waarvan de toren aller- waarschynlykst nog uit denKomeinschen tijd dagteekent. Tot het jaar 1863 zag men in dien toren een steen gemetseld dio een Romeinsch veldoverste voorstelt, met het opschrift: M. Tbaianivc Gvmattivs GAI SIOSI8 FVKTALAE Al\'ROR T 1> I. Ds. Heldring verklaarde en vertaalde deze woorden door: Marcus Trajanus Juc- gumattius, zoon van Gaisio, oud-krijgs- overste der Afrikaanscho ruiterbende, heeft zelf by uitersten wil gelast, dit gedenkteeken op te richten", Dr. Bud- dingh door: Voor Marcus Trajanus, heeft Jucgum Attius, zoon van Gaisio, oud-kqjgsoversto der Afrikaanscho rui- terbende, gelaBt dezen toren to stichten".

-ocr page 156-



		1 TC J>oonraa«l.
		I»00>»f»ll !>\'.


		Dc steen is in Let genoemde jaar 1863 uitgebroken en naar het Rijksmuseum te Leiden overgebracht. Dodewnard is een der eerste heerlijkheden, dio dc draven van Gelder in de Betuwe beze- ten hebben. Althans Jolanda, dochter van Graaf Gerhard I, die omstreeks het jaar 1107 met Graaf Boudewijn III van Mons of Henegouwen trouwde, bracht hem Dodewaard ten huwelijk. Dit dorp had in 1840 714, in 1872 018, in 1890 972 inw. Men heeft er o. a. steon- en oen pannenbakkorijon. Hooiiruad. of Hoonrado, d. in de Limb. gem. Oorsbeek, in Groot\' en Klein-Doonraad onderscheiden. Hot bevat het kasteel Docnrade, dat tusschen beide gedeelten ligt, en sedert 1872 eenc pa- rochiale kerk. Vroeger was er slechts eone kapel In 1840 had GrootDoenraad 420, in 1890 306 inw., Klein Doenraad had in 1840 42, in 1890 43 inw. Doos. 1. (De), gracht of wetering in Z."IIoll., die, van Leiderdorp uit den Rijn in noord oostelijke richting tot de "Wijde-Aa gegraven, een deel uitmaakt van den waterweg van de Oude-"\\Yete- ring naar Leiden. Men meent dat het een der vaarten is, die op last van C\'lau- dius Drasus Germanicus is gedolven. ïi. (Tor), voorin, slot nan het verce- nigingspunt van de Doos en den Rijn in de Z.-Holl. gem. Leiderdorp. Tn den grafelijken tijd de zetel van het geslacht ter Does, werd het in 1420 door Hertog Jan van Beieren ingenomen. Op \'t einde der 18do eeuw is het weggebroken. Doesburg, 1. prov. kiesdistrikt in Gelderland, bevattende de gem. Does- burg, llummeloo-cn-Koppel, Doetinchem (Stad^-), Zelhein, Hengeloo, Steenderon. ü. vijfde kanton van hot Geldersch arrondissement Arnhem, bevattennde de gom. Doesburg, Angerloo, Hummeloo-en- Keppel, Steenderon, Didam, "Wehl. t. kerk. ring der klasse Zutphen van de Herv. kerk, bevattende de 11 gom.: Doesburg, Angerloo, Bnareu-Latum, Di- dam, Drempt, Hengeloo, Keppel, Stocu- dcren-en-Bronkborst, "Weel, "Westervoort, Zevenaar. 4. dok. in het aartsb. Utr., bevattende de par. Azewyn, Beek, Didam, Doesburg, Duiven, Groesen, \'s-Heeren- berg, Herwen-en-Aart, Latum, Lobit, \'t Loo, Oud-Zeveuaar, 1\'annerdeu, "Wes- tervoort, Zeddam, Zevenaar. 5. gem. in Gelderland, op boide oevers van den IJsel, grenzende ten noordon on westen aan Ulieden, teu oosten aan		Hummeloo-en-Keppol, ten zuiden aan Angerloo, met oono oppervlakte van 305 heet., Zjj bevat de stad Doesburg, met hare vcstingw erken en eenig om- liggend land. liet grootste deel der gem. ligt op den rechter stroomoever. Op den linker stroomoever vindt men do Stads- weide, tusschen den IJsel on don Lam- men-IJsel. De bevolking beliep in 1796 2074 ziolen. In 1811 bedroeg zij 2374, in 1822 24C6, in 1840 3525, in 1850 3851, in 1872 4405, in 1890 4457. In laatstgenoemd jaar was zij onderschei- den in 2184 Ned.-Herv., 2 "\\Vaalsch- Herv., 174 Ev.Luth., 4 Herst.-Luth., 86 Bom., 70 Chr.-Geref., 10 Doopsgoz., 48 Ned.-Geref., 1877 B.-Kath., 52 Isr. en 50 ongenoemden. De oude naams- afleiding van Drusiburgum getuigt, dat men deze stad reeds sedert eeuwen als een der kusteclen beschouwt, die door den veldheer Drusus hier te Lande zijn opgericht. Zeker is het, dat de burg, dien men in vorige eeuwen nan het punt \| vond, waar de Oude- en Niouwo-IJsel j zich vereenigen, en in 1527 op last van I Hertog Karel van Egmond werd afge- , broken, van hoogc oudheid getuigde. Of het Diushurch, dat in 884 door de Noormannen werd verwoest, het tegon- ; woordige Doesburg of wel Duisburg aan : den Rijn is, valt niet met zekorheid te bepalen. Men weet echter, dat in het begin der 13do eeuw Doosburg aan don IJsel reeds zoo aanzienlijk was, dat Gerhard III de plaats met stads- rechten beschonk. Haro vestingworken zijn onder 1\'rins Maurits in 1607 en onder Prins Willem II in 1674 voel uit- gebreid. Do merkwaardigste historische herinneringen dor stad bestaan in haren afval van het bewind van Reinald 1 in 1317, om zich aan diens zoon Beinald II te hechten; haar deelnemen aan do worsteling tusschen do Graven Reinald III en Eduard; de huldiging van Her- tog "Willem in 1372; hot verraad van Bieter van Boetbergcn en Ilarmen van Beek, waardoor de stad op Nieuwjaars- nacht van 1468 don Klovenaren in han- den viel; het afwijzen van den Bisschop van Munster, Heinrich von Schwartzen- berg, in 1478; do plechtige ontvangst van Hertog Karel van Gelder in Maart 1492; de huldiging van Filips den Schoone in 1505; de terugkeer onder Hertog Karel in 1507; de slooping van den ouden burg en het bouwen van oen nieuw kasteel in 1527; de inneming door

-ocr page 157-

Doetinchem. 177

I>oespolder.

Doeswijk, geh. in N.-Brab. gem.
Mierloo.

l>oetill<*1ieni, 1. distrikt voor do
verkiezing van één lid van do Tweede
Kamer der Staton-Generaal, saamgestold
uit de gem. Stad- en Ambt-Doetinchem,
Winterswijk, Aalten, Lichtenvoorde,
Wisch, Dinxperloo, Zelhem on Gendrin-
gon. 3. ring dor Geld. klasso van
Zutphen van de Herv. Kork, bov. do gom. :
Terhorg, Dinxperloo, Doetinchem, Etten-
on-Netterden, Gendringoncn-Mechelen,
Halle, \'s-Heorcnbcrg, Hummeloo, Sil-
volde, Varseveld, Zeddam. Zelhem.
3. ( Vniltt->. gem. in Geld., liggende
tusschen Hummeloo, Zelhem, Wisch,
Gendringen, Berg, Stad-Doetinchem on
Weel. Zij heeft eeno oppervlakte van
4661 heet., die meest langs den Ouden-
IJsol, do Slingerbeek, de Bielheimcrbeek
en do Lovinksche beek uit rivierkloi,
maar overigens uit diluvisch zand be-
staat. Dozo grond is, op circa 200 heet.
na, geheel ontgonnen en brengt ruime
oogsten van rogge, haver, boekweit on
andere veldvruchten voort. Ook zijn er
p. m. 1600 heet. bosch. Op vele plaatsen
wordt oor gegraven, zijnde deze industrie
haar oorsprong verschuldigd aan Josias
Olmius, die in 1689 octrooi verwierf
om te mogen ontdecken, soeckon ende
reduceren sodaene minerael van yser
ende alle andere inineraliën, als hy al-
daer sal konnen vinden." Eon nieuwe
geïnventeerde ysermachine" werd aan-
vankelijk te Rekhem op de Bielheimer-
beek gevestigd, doch is later naar Kep-
pel verplaatst. Onder de bewoners zyn
ruim 100 klompenmakers, dio in 27
werkplaatsen arbeiden. Men heoft er ook
2 korenmolens. Hot getal inwoners be-
liop in 1822 1980, in 1840 2663, in 1872
3531, in 1890 3996, zijnde in laatsge-
noemd jaar onderscheiden in 2421 Ned.-
Herv., 9 Luth., 12 Chr.-Geref., 1 Doops-
gez., 5 Herst.-Luht., 21 Ned.-Gerof. 1513
R.-Kath., 6 Israël, en 8 ongon. De gem.
bevat het dorp Gaanderen, waar eene
Roomsche kerk is, en 4 buurtschappen:
IJzovoorde, Oosold, Langerak en Dich-
teren. (Stad-), gem. in de prov.
Gold., palende in hot westen, noorden
on oosten aan de gom. Ambt-Doetinchem,
en in het zuiden aan Berg. Hare opper-
vlaktc, 367 heet., beBtaat meest uit kloi-
grond, doch op enkelo plekken vindt
men zand. De Oude-IJsel vlooit er door
heen en ontvangt er do Slingcbeek. Het
middengedeelte der gem. bevat de stad

de Staatschen, onder den Graaf van den
Bergh en de herovering\' door de Span-
jaarden in 1572: de terugkeer onder
Oranje in 1576; het verraad van eenigo
Spaanschgezinde bargen in 1585;
het beleg en de verovering onder den
Graaf van Leicester in 1580; de bcren-
ning door do Fransohen, die door oono
overgavo werd gevolgd, den 10 tot den
21 Juni 1072; het aftrekken der Kran-
schen in 1074; het hevige oproer van
1705, dat in/onderheid door de tusschen-
komst der Doetinchemmers werd gestild ;
de bezetting door de Pruisen in den
nacht van 18 op 19 November 1813: de
herneming door de Frnnschen drie dagen
later en de bestorming door de Pruisen
den 22 Nov. 1813; den storm van 29
November 1836, waarbij de toren der
Maartenskerk groot gevaar liep om in
te storten. De bronnen van bestaan der
ingezetenen zijn inzonderheid koophan-
del, doortocht, scheepvaart, markten,
landbouw en veeteelt. Men vindt er
voorts 2 scheepstimmerwerven, 3 bier- !
brouwerjjen, 1 boek- en stcendrukkerij,
2 cichoreifabrieken, 1 rijtuigfabriek, 2
pottenbakkerijen, stoommolen, reukwater-
fabriek, waskaarsenfabriek, gasfabriek,
grutterijen, leerlooierijen, likeurstokerij,
meubelmakerijen, 2 mosterdmolens de
Doesburgsche mosterd is wijd en zijd ver-
maard ververijen en vernisfabriek,
doch al deze inrichtingen zijn van ge-
ringen omvang. Het Stadhuis is niet
groot, maar bevat eene fraaie raadkamer.
Do Hervormden bezitten de Maartons-
kerk, die, in de 11de eeuw gebouwd, in
1483, 1548, 1717, 1737 telkens door
brand zwaar is geteisterd. Zij prijkt met
eon hoogon toren. De Gasthuiskerk strokt
zoowel den Hervormden als do Ev.-Lu-
therschen tot eon bedehuis. Voorts heeft
men er een Chr.-Geref. en een B.-Kath.
kork, bonevens eene synagoge. Men
treft er eeno afd. van het Nut, van do
Maatsch. v. Nijverheid, van do Mnatsch.
v. Landbouw, een nmbachtsschool enz.
aan. Er is een halte van de stoomtram
VelpDierenDoesburg Doetinchem
enz. 6. buurt in de Geld. gein. Ede,
in 1840 met 244, in 1890 met 420 in-
wonors.

Doespolder. 1. pold. van onge-
veer 80 heet. in de Z.-Holl. gom. Lei-
derdorp, door do Doespoldcr-Wetering
van don Doespolder onder Woubrugge
afgescheiden. 2. polder van 99 heet.
Jn do Z.-Holl. gom. Woubrugge.

Witkamp.

-ocr page 158-



		Doe vereiist\'iie-Slui*.
		178 Doet int\'li o ui.


		do ongelukkige verdediging tegen de Franschen in Juni 1672; do overstroo- mingen vnn 1754, 1764, 1784, 1800, 1814, 1855 en 1861. Hehalve het Stadhuis hooft Doetinchem geone opcn- bare gebouwen, die bijzondere belang- stelling verdienen. De Herv. kerk is oon fraai gebouw, met hot versierd graf van Burgemeester Quirijn Mnurits Vorhuell. Zij is in 1855 inwendig geheel vernieuwd. Het mede vernieuwde orgel was in 1610 aangebracht. Do R.-Knth. kerk werd eerst in 1857 gesticht. A^roorts vindt men er ecne Ev.-Luth. kerk en eene syna- gogo. Do voornaamste inrichting van onderwijs te Doetinchem is het gymna- siuin. Het departement Doetinchem der Maatschappij Tot Kut van \'t Algemeen heeft er oone teekenschool opgericht. Voorts heeft men er een gymnnstiek- school, een zangschool, een industriesehool enz. Landbouw, handel en winkelnering zijn de drio voornaamste bronnen vnn wei- vaart. De inrichtingen van volksvlijtzijn van geringen omvang: 2 boek-en steen- drukkerijen, gasfabriek, gruttorijen, stoomhoutzaagniolen, klompenmakerijen, 4 leerlooierijen, 8 likeurstokerijen, mou- belmakerijon, olieslagerij, runmolcii, stoom-korenmolcn, 5 kopcrfalirioken, zoeftenmakerijen, enz. Er is een station van do spoorlijnen Zevenaar Doetin- chem Winterswijk en Doetinchem Huurloo, alsmede oen halte (tovons hoofdbureau) van do Geld. Stoom- tram VolpDierenDoetinchemGen- dringen. DoetNchepoltler, of Doe«lt- poltler, pold. van 180 heet. in do Z.-Holl. gom. GiesenNieuwkerk. Dopvt\', goh. in de Limb. gein. Mcr- kclbeek. Doeveren, 1. d. in do N.-Brab. gein. Drongelen c. n., met een kerkje dor Hervormden. Het had in 1840 113, in 1860 116, in 1890 102 inw. In 1140 werd het door Jan III, Heer van Hous- den, aan zijn tweeden zoon Jan tot ceno heerl. gegeven. Kr ligt eene brug over hot Oude Maasjo. Do Schans to Doove- ron werd in 1589 aan de Spanjaarden verloren, in 1590 door 1\'rins Jlnurits herwonnen, en den 2 Augustus 1605 door "Willem van I\'andoren heldhaftig ver- dedigd. ü. pold. in do N.-Brab. gom. Drongelen c. n., 166 heet. groot. *Doeverensclie-Sliii, zware** stcencn sluis to Doeveren, dienende om do landerijen van \'t Bovenland van
		Dootinchem. Het overige bestaat uit hot zoogenaamdo Sehependom. Do stad Doetinchem ligt op don rcch- tcroevor van den OudcnUsel, waarover to dezer plaatse oeno lange brug is ge- slagen. Do plaats is zeei\' oud, daar zij roods in een giftbrief van den jare 838 wordt genoemd, waarin haar naam Due- tinghom is gospeld. Hare stadsrechten gegeven, door Graaf Otto II, dagteckc- nen van 123G of 1237. Volgens eono overlevering zou de ringniiiur, die nog in 18G0 bestond, reeds ten jaro 1100 zijn opgetrokken. A\'nn de brug over den IJ sol word roods in de 14de eeuw ge- waagd. De stad is over het geheel fraai gebouwd, en hare hoofdstraten, die van hot noordwesten naar do Markt, on van dnar naar het zuidoosten loopen, zouden menige provinciale hoofdstad tot sieraad verstrekken. De stad met het Poliepen- dom had in 1796 1351 inwoners, in 1811 1485, in 1822 1980, in 1830 1685, in 1840 1869 (van welke 1757 binnon en 112 buiten de maren), in 1850 1958, in 1872 2508, in 1890 3996, wnt laatstge- Doomd jaar betreft, onderscheiden in 2211 >\'ed.-Herv., 9 AVaalschHerv., 77 Ev.-Lutb., 10 Hcrst.-Luth., 16 Doops- gez., 2 Hem., 33 Chr.-Geref., 106 Ned.- tieref., 785 H.-Knth.. 155 Israëlieten on 47 ongenoemden. Tot de belangrijkste tijdstippon uit Doetinchem\'s geschiede- nis bobooren: do aanval van Hertog Jan 11 van C\'lcvo in 1499; de vermeestering door Filipa don Schoone in 1505; de vrecselijko brand op Goeden Vrijdag 1527; do komst van don Graaf vanden Bcrgh voor Doetinchem en do inneming door de Staatschen in Juni 1572 ; het herhaalde binnentrekken van Spaansobon on Staatschen in de maand Octobor 1572; do onverhoedscho aanval door .Maarten Sohenck vnn Xydeggen aan \'t hoofd eoner bende Spanjaarden, in don nacht van 9 op 10 Juli 1579; do her- ovcring door \'t regiment vnn Jncob van Steinbach, op 12 Juli 1579; de aanvnl- len der Spanjaarden op do stad, van 6 tot 12 October 1580; do verovering door den Admirant van Arragon, op den 18 November 1598; do zware branden van j St.-Maarten 1598 en Gooden Vrydag 1599; do snmenzwcring van Spaanscho soldaten tegen hunne kapiteins in April 1599; do inbezitneming der stad voor do StaaUchcn door Graaf "Willem van Nassau in 1600; do bezetting der stad door do Munsterschen in 1665 on 1666;

-ocr page 159-



		I>okkum.
		179
		VoesKiiin.



		brandnliuis, Veenwouden, Zwnng-West- einde. <>. klasse do C\'hr.-Geref. Kerk, bevattende do gein. Hlijd, Burum, Dok- kum, Driezum, Ferword, Hollum (op Ameland), Kollum, Lioessens, Warns- werd (in do streek onder Birdaard). 7. gem. in Friesland, die oene oppcr- vlakte beslaat van 3\'2\'k heet en door do gemeenten Oostdongeradeel en Dnn- tiiinadcel wordt bepaald. Zij bevat niets dan de stad Dokkum, zoodat do uiterste kant der stadsgracht do grenslijn uit- inankt. De stad is ontstann aan het weateinde vnn een inham der Lnuwer- zec, dio onder den naam van Dokku- merdiop zich westwaarts uitstrekte, zoo- dat zij oorspronkelijk tot de zeesteden behoorde. Dokkum is vnn hoogenonder- dom, daar Aartsbisschop ISonifucius hier en in do omstreken reeds ten jare 754 het Evangelie verkondigde on den dood der martelaren vond. Do herinnering nan dien geloofsprediker wordt bewaard door ceno kom met wellen, de Bonifa- ciusbron, ten zuid-oosten der stnd. In do oudste oorkonden heet de plaats Docoinga en Dockynehiricn. Tot de belangrijke gebeurtenissen uit Dokkum\'s geschiedenis behooron het verdrag van Mei 1318 met Groningen; do inneming door de Hollanders en Hennewieren onder Grnnf Albrecht van Beieren in 1390; do verwoesting door de Vctkoopers in of omstreeks 1414: do herbouwing door do Schioringcrs in 1419; do nanvnl dor Friezen, toen do stnd in 1421 weder door do Hollanders was be- zet; do verovering door do Golderschen in 1515; de verovering door de Bour- gondiörs iu 1510; liet beleg en de in- neming door de Gelderseben in 1517; do verovering door Jan van Wassenaar, veldheer vnn Keizer Knrel V, in 1523; plundering door de Spnnjnnrden op 28 Augustus 1571 ; do bezetting door do Stnatschen onder den Graaf van Holten* lohe in 1580; de versterking der wallen in 1582. Dokkum had in 1744 2855, in 1796 2682, in 1811 8167, in 1815 3101, I in 1822 3357, in 1840 4006, in 1860 ! 4400, in 1872 4474, in 1890 4053 inw. Op laatstgenoemd tijdstip deelde do bo- volk. zich in 2436 Xod.-Horv., 1 Wanlsch- Herv., 72 Ev.-Luth., 9 Horst.-Luth., 110 Doopsgoz., 12 Bern., 366 Chr.-Geref. 587 Xed.-Ger, f., 309 B.-Knth., 7 Israël, en ! 244 ongenoomden. Langs het Dokkumer- \' diep hooft Dokkum scheopvnnrt tor zee, j terwijl de stnd lnngs do Eo en do Woud-
		Heusden op hot Oude-Mnasje to doen nfwateren. IKm\'zhiis. d. in Oron. gem. (iroote- gast, op oen hoogcn zandgrond, in ccn liooinrijk oord. Daar liet niet regelmatig is afgeperkt, behangt het ongemeen aan \'t oog van natuurvrienden, ofschoon de huizen in aanzien voor die vele andere in Gron dorpen moeten onderdoen. De Herv. kerk is een gebouw van oude dag- teekeniiig. Do oude burg van Doezem is omstreeks het midden ot\'lnatst der 17de eeuw afgebroken. In 48-10 had Doezum 593 (of met do oosthelft van Stroobos, benevens de goh. Kornhorne, Opdorp en de Ees, 922), in 18(i0 1159, in 1890 1122 inw. OweximillUM-toc-llt, vaart in de Gron. gom. (irootegnst. Doggenaarsbraak, moortje in do N.-Holl. gom. .Sloten, nan den Udijk, door een inbraak ontstaan. Doggeraplaats, l). in de N.-Holl. gom. Helder. DoYl\', goh. in de X -Brnb. gein. Chaam. Doïtsche-\'Wiel, vanrfc in do Pric- BOhe gom. Tietjerksterndeel. I>«»jjiim, of Koyiiiii, geh. in Friesland, voor het noorderdool onder do gein. Franeker, voor het zuiderdeel onder do gein. Frnnekeradeji,. en wol onder het ri. Ilitsum behoorendo. lïnkksus!, kiesdistrikt voor het nf- vaardigen van één lid naar de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Het bevat de gom. Dokkuni, Foi\'werdoradecl, West- dongeradeol, üostdongeradeel, Dantu- madeel, Ameland, Schiermonnikoog. 2. prov. kiesdistrikt in Friesland, be- vattendo de gemeenten: Dokkuni, Fcr- worderadcel, Westdongcradeel, Oostdon- geradeel, Dnntuinadcol, Kollumerland- on-Nieu w-Kruislar.d, Achtkarspelen, Ame- land, .Schiermonnikoog. !i. dordo knnton van het Friesche nrrondissoment Leeuwarden bevattende de gemeenten Ameland, Dokkuni, Oostdongcrndoel, Westdongcradeel , Kollumorland-en- Nieuwkruisland, Dantumadoel, Schier* monnikoog. - <4. klnsso dor Horv. kerk in Friesland, nfgedeeld in do rin- gen: Dokkuni, Kollum, Holwerd on Metslawier. ö>. kerk. ring van do Friesche klasse Dokkum der Horv. Kork, bevattende do gein.: Dokkuni, Aalsum- en-WetsciiH, Akkerwoude-en-Murmer- woude, Birdaurd-en-Janum, ünntuina- Woude, Driezum, Rinsumngeest-en Si-

-ocr page 160-



		180 Dokknmeruiep. vaart oene druk binnenverkecr met Leeuwarden, Groningen en andere Frie- scbe en Groninger gemeenten onder- houdt. Dokkum is dnarliij eene voorname marktplaats, weshalve handel en winkel* nering tot do voornaamste lironnen van welvaart behooren. Dokkum heeft een soheepstimmerwerf, zeilmakerijen, pom- penmukerijsn, cichoreifabriek, friesch- groenfabi\'iek, gasfabriek, suikerfabriek, 5 goud- en zilversmederijen, grofaarde- werkfabriek, smederijen, grutterijen, ver- verijen, pnnnenfubriek, boekdrukkerij, 2 katoendrukkerijen, koren- en pelmo- lens, leerlooierijen, oliemolen, tabaks- en sigarenfabrieken, touwslagergen. Van bijzonder groot belang is echter geen de- zer inrichtingen: aan de meeste pcrso- nenwerk verschaffen de sigarenfabriek- ken 50 man. Het beste gedeelte van Dokkum strekt zich, onder de namen van Dieps\\vnl,Zuipmnrkt, Dijken Vloesch- markt, langs hot Diep uit. De voor- naamstc straten zijn do Hoogstraat, dio van bet Diep naar de Markt voert. Ver- der komen in aanmerking: do Breed- straat, Fetsostraat, Gasthuisstraat, Ko- ningstraat, Hooge-Pol, Kcppelstraat, enz. Fr zijn 4 kerken. Daarvan draagt die der Hervormden den naam van Groote- of Maartenskerk, welko in 1589 hare tegenwoordige gedaante heeft ontvangen. De kerk der Vereenigde Christelijke Ge- ineente (een Kerkgenootschap dat in 1798 door de samensmelting der Doopsgezin- en Remonstranten ontstond), staat aan den Lageweg, de kerk der Christ.-Geref. in do nabijheid der Aalsumerpoort, do K.-Katb. aan de Hoogstraat. Hot Stad- huis, aan de Zuipmarkt, in 1008 gesticht, is een der schoonste gebouwen van Dok- kum De raadzaal prijkt met fraai ge- schilderde tafereelen, in 17G3 door D. Keynes gepenseeld. Andere merkwaar- dige gebouwen zijn do "Waag, de Socio- teit de Harmonie enz. Er is een dep. van de Mij. t. Xut v. \'t Algemeen. Te Dok- kuin neemt de stoomtramlijn naar Veen- wouden een aanvang. Dokkunierdiep, voorin, inham der Lauwerzee, die door opelijking vcr- ; Bmald, allengs in een scheepvaartkanaal \' is veranderd en in 1729 door een dgk niet sluizen van do zee werd afgeschei- don. Het heeft van de Dokkumer-Nieuwo- Zglcn tot Dokkum oeno lengte van 2\'/« uur. Dokkmnertrekvaart, kanaal in Friesland, loopendo van Dokkum naar
		Dombnrg. Strooboa op do Groninger grenzen, van 1654 tot 1658 op kosten der stad Dok- kum gegraven. Dol berg, geh. in de Limb. gem. Klimmen. Dolhuizen, geh. onder het Frie- sche dorp Oudemirdum (gem. Gaaster- land). DolderMHlll, buurt in de Drent- sche gem. Yledder, in 1840 met 89, in 1860 met 101, in 1890 met 38 inw. Doling, b. in de Geld. gem. Gen- dringen. Dollurd (De), grooto inham aan den mond der Fems, tusschen Gronin- gen en Oost Friesland. Deze wnterboe* zem is ontstaan door inbraken op ver- schillende tijdstippen, die met den vree- solijken vloed van Kerstdag 1277 be- gonnen, telkens meer en meer land ver- zwolgen, tot in 1575 ook de kerk van AVestei-Reido te gronde ging. Herhaalde malen had men gepoogd door de dgkon te horstollon en nieuwe djjkcn op te werpen, de uitbreiding van don plas te- gen te gaan, Inzonderheid in 1454. Door het leggen van een nieuwen dijk in 1545 werd de zuidwester uithoek, die zich tot Slochtercn uitstrekte, op het water her- wonnen, doch vooral nn do stichting der Republiek word de Dollard steeds ach- toruit gedrongen.Inzonderheid geschiedde dit in 1597, 1626, 1656, 1665, 1696, 1708, 1740, 1869 en 1793. Dat voorbeeld word door de Oost Friezen gevolgd, die in 1605, 1682, 1707, 1752 en 1795 op de oostzijde vijf polders aan hun land toe- voegden. In onze eeuw werd in Oost- Friesland het Nossorland met de kust van Emden verbonden. Op Nodorland- sche zijde won men den Finstorwolder- I\'older in 1819 en den Reiderwolder- I\'older van 1861 1863. Hot laatst is de Johannes Kerkhovenpolder bcdjjkt. DollemaiiNhoeve, geh. in de Zoeuwsche gem. Tolen. Dlleiilloe<l, uitspanningsplaats en logement aan den rand van hot Lochem- sche Bosch in de prov. Gelderland. Halte van de stoomtram Doventer Borkeloo. Dollen (De), geh. id hot Fr. d. OudeMirdum (Gaastorland). Donibos (Kleine Nieuwe, Hienwe- en Oude*), poldors in de N.-Brab. gom. Made c. a Domburg, gem. op hot Zeouwsche eiland "Walcheren. Langs de noord-west- zijde door de Noordzee bespoeld, is zg\'

-ocr page 161-



		Dommelen. 181
		Donibnrg.


		beelden van Xehalennia, Herkules Ma- gusanus enz., die men in een afgescho- tcn vertrekje bewaarde, geheel verloren, of deerlijk beschadigd. De nieuwe Herv. kerk is in 1850 ingewijd. Domburg-Kuiten, het ged. der ¹ gom. Domburg, dat buiten bet dorp ligt. Het is eene afzonderlijke heerlijkheid, waarin het grooto buiten St.-Jan-ten- Hecre ligt. In 1840 had hot 136, in 1860 147, in 1890 173 inw. Domeinpoldertje, p. in de X.- Brab. gem. Dussen e. a Domeneewlaan, b. in de N.-Holl. I gem. Haarlemmermeer. DomeilMWljk, b. in do Dr. gom. Assen. Dommel. 1. riv. in de Bolgischo prov. Limb. en do Xederlandsche prov. Xoord-Brabant. Dezo stroom ontspringt bij hot geh. "NVaberg, in de gem. Peer, bereikt bij Schaft den Nederlandsohen bodem neemt te Waalre de Heerschop, bij Eindhoven en Tongelreop, iets lager de Gender, bij Eckart de Rul of Kleine- Dommel, bij Boxtel do Lei en bij Her- laar de Run op, waarna hij zich I innen \'s-Hcrtogenbosch met do Aa voreenigt. Do Dommel is slechts voor een gedeelte boneden Boxtel bevaarbaar, maar zelfs deze vaart is voor de schepen nog moei- lyk en lastig. Men schat de lengte van de Dommel in België op é\'/t, in Xcder- land op 21\'/j uur. Door de vereeniging van de Dommel en de Aa ontstaat do Dieze. 2. of Dei>ni-tement-van- de-Dommel, departement der Ba- taafsche-Republiek, gevormd bij de Staats- regeling van 1798 en in stand gebleven tot 1801. Het was saatngestcld uit dee- lon van Staats-Brabant, Gelderland en Holland. De verdeeling was in 7 ringen, dio tot hoofdplaatsen hadden: \'s-Herto- genboscb, Heugden, Tilburg, Eindhoven, Helmond, Os on ^Nijmegen. Dommelen, gem. in X.-Brah., dio voor het grootste deel door de rivieren do Dommel en de Keerschop omspoeld, ingesloten wordt door Waalre, \\ulkens- waard, Borkel-en-Sehaft, Westerhoven en Riethoven. Met uitzondering der ooverranden van do beide stroompjes, waar beek klei ligt, bestaat de grond uit diluviscb zand, mot eenige poelen daarin vooral naar het zuiden. De grond brengt roggo, boekweit, haver en aardappelen voort. Doch van de 757 heet. die do gemeente beslaat, ligt nog veel woost. In 1822 had Dommelen 309, in 1840
		naar de lundzijdc door do gemeenten Oostkapelle, Aachtekerko, Melis on- Mariakerke, Zoutelande en AYestkapello bepaald. Hare oppervlakte beslaat 734 hectaren, grootendeels zeeklei, doch langs de zee, waar zich hoogo duinen verheffen, alluvisch zand. De gein. had in 1822 713, in 1840 777, in 1872 818, in 1890 1010 inw. De landbouw is het voornaamste bedrijf der ingezetenen, dio zich op 1 Jan. 1890 splitsten in 811 Herv., 1 Waalsch Herv., 4 Ev.Luth., 108 Chr.- Gerof., 6 Doopsgez., 49 Xed.-Geref., 1 R.-Kath. en 33 ongenoemden In de laatste jaren is de toevloed van Treem- delingen gedurende de zomermaanden sterk toegenomen, vooral tengevolge van het aangename dat D. als zeebadplaats oplevert. Er zijn lommerrijke wandelin- gen tot aan den voet van den duiuke- ten, manteling goheeten, en fraaie bui- tenplaatscn treft men er aan. In 1888 is een nieuw badpaviljoen gebouwd. Do gem. Domburg bevat hot d. Domburg en don omtrek, die onder den naam van Domburg-Buiten bekend is. Het d. Domburg ligt aan den voet van het duin, te midden van een allerbekoorlijkst landschap. Het had in 1840 641, in 1860 G90, in 1880 in de kom 837 inw. Het is van hoogen ouderdom, zooals blijkt uit do verschillende oudheden, namelijk hou- ten wanden, tonnen en gr af steden, Romein* scho beeldwerken en overblijfselen van een ronden afgodstempel. De voornaamste beeldwerken, waaronder eenige van de Godin Xehalennia *) zijn in 1647 uit het strand opgegraven. Latere belangrijke vondsten van oudheden hadden plaats in 1687, 1747 on 1817. Domburg wordt reeds in 1223 eene poorto en do inwo- ners poorters genoemd. De rechten der stad werden in 1424 door Jan van Beio- ren bevestigd, doch in 1452 verkocht Filips de Goede Domburg als heerlijk- heid aan Hendrik van Borssele, Heer van Veere. In 1834 kreeg Domburg het eerst de bad-inrichting, die vooral in de laat- sto jaren een grooten naam verwierf. Don 10 October 1848 werd het dorp go- teisterd door een onweder, dat den toren der kerk trof. Daardoor worden do oudo

		*) Dat Xehalennia oeno godin was, dio ook elders dan in Zooiand word vereerd, is door W. aangetoond in de Geschiedenis der Zeventien Xederlan- den," Deel I, blz. 18.

-ocr page 162-



		182 l><> m ui el idilc.
		Doiigjimi.


		I loopt. Het bevaarbare gedeelte, van \| \'s-Gravonmoer tot den riviermond, is ruim 2 uren lang. De geheele rivier heeft nagenoeg 9 uren lengte. Itagigebi-ug, halte van de stoom- tram BredaüosterhoutGeertruidon- I berg. Dongen, gem. in de N.-Brab., dio 2451 heet. groot, door de gemeenten Oosterbout, \'s-Gravenmoer, "Waspik, Ka- pellc, Loon op-Zand, Tilburg en Gilze- t enKijen wordt bepaald. De grond bc- staat uit diluviscb zand, die wèl ont- gonnen tot akkers en weiden, goede oogsten van granen en andere veld- vrnchten geeft of tot weiden dient. Door de wcsterhclft vloeit de riv. de Donge. In 1822 had deze gem. 2882, in 1840 3340, in 1872 3884, in 1890 4799 inw. In 1890 onderscheidde men de bevolking in 4597 K.-Kath., 190 Ned.-llerv. on 6 Ned.-Goref. Do gom. bevat de d. Don- gen en Hoogenham, waarvan het eerste do Herv., bet tweede de K.-Kath. kork bevat de buurten Dongenscho Vaart, Klein-Dongen, Lagenham, Bergen, Brcc- straat, Eind of Moerstraat, Heuvel, Eaagstraat en Groenstraat, benevens do geh. Haanderhoef en Biezen. liet d. Dongen bevatte in 1840 371, in 1860 402, in 1890 in de kom 840 inw. Do oudst bekende oorkonde, waarin dit d. wordt genoemd, is van 30 November 1323. Er is een klooster met kostschool. *l>ong;eiidijkMclie-loldci\', pold. van 16\'/» heet. in de N.-Brab. gemeente Oosterbout. DoilgeilMclie-HrnK? buurt in de N.-Brab. gem. Kaamsdonk. l>onj>eiisclie- Vaart, buurt in de N. Brab. gem. Dongen, aan beide zijden eencr vaart, die door den noordwester uithoek der gom. Dongen tot nan de grenzen van \'s-Gravenmoer is gedolven, en waarvan de voortzetting den naam draagt van \'s-Gravenmoersche-Vaart. De buurt telde in 1840 583, in 1800 664, in 1890 met Klein-Dongen T077 inw. Dongewijk, goh. in do N.-Brab. gem. Tilburg. Dongeradeeleii. 2 gemeenten in , Friesland, die door de 1\'esens van elk- \| ander gescheiden, de namen dragen van \' Oostdongeradeel en Wostdongcrndoel. (Zie onder ö. en W.) I>01lgll0rn, geh. in de Gron. ge- meenten Groningen en Hoogkerk, aan den weg van Groningen naar Aduard. Doiigjiim,** d. in de Friesohe gom.
		847, in 1872 332, in 1890 355 inw. Al de inwoners belijden den K.-Kath. gods- dienst. Behalve het d. Dommelen bevat het een god. van het goh. Heerschop of Kersop. Het d. Dommelen ligt wijd uit- een. In 1860 rekende men in de kom 73, in 1890 slechts 03 bewoners. In vorige eeuwen stond er het klooster Agnietcndnnl, waarvan de kapel in 1821 tot eene parochiekerk is ingericht. In 1599 werd het d. door de .Spanjaarden gebrandschat. Doillllielrode. voorin. kasteel, doch sedert 1818 nonnenklooster on buurtschap in de N.-Brab. (,\'eni. St.-Oeden- rode. Jn 1834 kreeg het een eigen kapel. l>oiiimelsvoort. buurt in do N.-Brab. gein. üost- AVest- en >Iiddel- Becrs. Domproosten-Klis, of l>om- *proo«teil-<iJeiecllt, deel der voor- stad Kuitende-Weerd in de gom. Utrecht. Dttllt\'k, geh. in de Limb. gem. Kessel. l>oiiderber$r, (I>e), heuvel nabjj Darthuizerberg in do prov. Utrecht bij hot landgoed Broekhuizen. Daarop ver- rijst een grafgesteente der Hoeren van Ncllcnsteyn, dat door een der zangen van vader Tollens algemeen bekend is ge- worden. Doiulerdagsche-Weteriiifi^-, wetering in de Z.-Holl. gemeenten Noord- wijk en Noordwijkerhout. Zij begint bij Langevcld en eindigt aan de Woensdag- sche-AVeteriug. I>oiiderdam, dijk of dam op do grens der Z.-Holl. gemeenten Moerka- pelle en AYaddinxvecn. Donderen, buurt in de Drentscbc gem. Vries, in 1811 met 184, in 1840 met 2G7, in 18G0 met 291, in 1890 met 330 inw. Dondergoor, b. in de Geld. gem. Winterswijk. I>ondeiMwillkel,* b. in de Geld. gem. Eichtenvoordo. Doilderveld, heidestreek tusachon Donderen, Zeien, en Peest. Daarin vindt men een hunebed en do overblijfselen van eene Komeinsche legerplaats. Donderxand, in 1808 bedijkte polder in den Biesbosch, 50 heet. groot, onder de N.-Brab. gem. Werkendam. Doilge, riv. in N.-Brab., dio op de heide bij Baarlo ontspringt, langs Biel, Dongen en \'s-Gravenmoer loopt en to Geertruidonberg in den Biesbosch uit-

-ocr page 163-



		Donk.
		188
		I »o ii «v."; ii ui iiiermeer.



		had deze gem. 1610 inw., in 1748 1541, in 1811 (toen zij deels de mairie Lang- wecr voormde, deels tot Sloten behoorde) 1895, in 1822 2057, in 1840 2453, in 1800 3158, in 1872 3456, in 1890 4699. Men berekende de bevolking den 1 Ja- nuari 1890 op 2896 Xed.-Herv., 154 Doopsgez., 310 (\'hr.-Gerof., 66 Xed.- Geref., 997 H.-Kath. en 276 ongenoeni- den. Vroeger telde de gem. 14 dorpen, die ook nog heden als zoodanig in ad- ministratievon zin worden onderschei- den ; doch zijn niet veel meer dan kleine buurten. De acht werkelijke dorpen zijn Langweer (de hoofdplaats der ge- meente),Broek, Goingarijp, Idskenhuizen, St.-Xikolaasga, Xijega, Oosterhaule en Tjerkgaast: do zes overige heeten: Boornzwaag, Doniaga, Dijken, Legemeer, Oldeouwer en Teroele. Onder Lang- weer ligt het geh. Zandgaast. Verdere goh. zijn: Jongeburen en Ballingbuur onder Goingarijp; do Scharren onder Oosterhaule; Hongerscliar, de Heide, de Kijlst en Groenendal onder St.-Niko- laasga ; Rodenburg onder Boornzwaag. Doniauier, of Doinwier,geh. onder het Frieseho dorp "Wons (gom. AVonseradeel). Donk, 1- buurt, voorin, d., in de X.Itrab. gem. Boek-en-Donk, in 1840 met 064, in 1860 met 650, in 1890 met 310 inw. De kapel is reeds ten tijde der Republiek vervallen. Ü. buurt in de X.-Brab. gem. Ftten-cn-Leur, door den weg van Etten naar Oosterhout in Hooge- Donk en Lage-Donk onderscheiden. Zij had in 1840 (met de Palingstaat) 049, in 1800 (met Heul en St.-Willebrord) 771, in 1890 940 inw. 3. buurt in de X.-Brab. gem. Dintcr, in 1840 met 118, in 1860 met 144 inw. Voor 1890 niet nfzonderlijk vermeld. -l. geh. in de Linib. gem. Kessel, in 1872 met 72, in 1890 met 42 inw. 5. geh. in de Z.-Holl. gem. Brandwjjk, waarvan de grond zich aanmerkelijk onderscheidt van al het omliggende land. Hot is een zondige heuvel van 8 heet. oppervlakte, te midden van veengronden. In 1439 werd het Cisterciënser nonnenklooster Maria ter Donk gesticht, dat na do Herv. is gesloopt. In 1840 had Donk 27, in 1860 24, in 1890 49 bew. In 1840 von- den velo ongelukken van do Alhlasser- waard, wier gronden en wonigen in Ja- nuari door bet water werden overstelpt, hier een toevluchtsoord. tt. goh. in de X.-Brab. gom. Vessem e. a. 7.
		Franekeradeel, in 1811 met 157, in 1840 met 200, in 18Ü0 mot 272, in 1872 mot 265, in 1890 met 828 inw. Do Hcrv. kerk bevat liet praalgraf van den 1731 op zijne state Goslinga overleden Staats- men Siceo van Goslinga. Deze state is .sedert gesloopt, even als do overige adellijke verblijven, die vroeger te Dong- jmn stonden, t. w. Aylufsisma, Frittema, Heringa, Lionaudstra en Koedersma. Verschillende groote terpen alhier be- wijzen dat het dorp reeds vroeg is be- woond geweest. Uoii^Jiiniiuoriiioei\', of l>on- jnmermeer, drooggem. meer van 180 heet. bij het Frieseho dorp Dong- jiun (gein. Franekeradeel). Het is in 1770 ingepolderd. ]>Olliaburen, geh. onder het Fr. d. Ferwondo (gein. AVonserndeel). Doiliaga, d. in do Frieseho gem. Doniawerstal, nabij den weg van de Lemmer naar Leeuwarden, in 1801 met 115, in 1840 met 104, in 1800 met 143, in 1872 met 140, in 1890 met 170 inw. Het is vervallen sedert de Saksen liet in 14U8 voor een groot deel afbrandden. Doikiawci\'Htal, gein. in Friesland, ingesloten door Kauwerderhem, Uitinge- radeel, Haskerland, Schoterland, Lem- Hterland, Sloten en AVynbritseradeel. Zij beslaat 12,505 heet. en maakt een der minst vruchtbare doelen van Friesland uit. Een groot gedeelte toch is gevormd uit meeren on poelen, daar de noord- westhoek van het Tjeukemeer, liet oost- cindo van hot Slotermcer, de oosthelft van het Sneokermoor en verder de Goin- garijpstorpoelen, het Koevordcrmeer on hot Idskenhuizerineer, de Langoweerder- Wielen, het Jentjcmeer, de "Wester-Zijpe, do Ooster-Züpe en velo kleinere wate- ron daartoe bchooren. Al do noorder-, noord-wester- en zuid-oosterdeelen be- staan uit veengronden, doch het midden en zuiden heeft een zandigon bodem. Do veengronden, voor zoover die uitge- baggerd worden, zijn allen tot weilanden aangelegd. In de zandstreken, die eerst door de zorgen van den Grietman Johan Vcgilin van Claerbergen, tassehen 1722 en 1772 met kracht ontgonnen werden, wisselden de weiden met bosschen en akkers af. De voortbrengselen van den landbouw bepalen zich hoofdzukelyk tot boekweit, rogge, haver, aardappelen en knollen, benevens hout. Fabrieken zijn hier schaars. Men vindt er scheepstiiu- merworven, hoefsmedcrijen, enz. In 1774

-ocr page 164-



		184 Donkelaar. Doorn.

		goh. in de Limb. gom. Mciel. 8. of de Donk, voorname adell. huizingo in do Z.-Holl. gem. Ridderkerk, aan do Niouwe-Maas, te midden von een fraai plantsoen, dat 30 heet. beslaat. Het is achtereenvolgens een stainzctel geweest dor Donk\'s, 1\'ersijn\'s, van dor Duin\'s en Groeninx\'s van Zoelen. Donkelaar, geh. in do Utr. gom. "Woudenberg. Vóór 1828 behoorde hot tot de gem. Leusden. De oude riddcr- hofstad Donkelaar is door eono boereu- woning vervangen. Donkerbroek, d. in do Friesche gem. Ooststellingwerf, aan do OoststeU lingwerfschc-Compngnonsvaart, met oeno Herv. kerk. Het is in den jongstcn tijd zeer snel toegenomen. In 1811 telde men er 475, in 1840 749 (van welken 30 te Haulerwijk, aan de Russchon en don Breebcrg), in 1360 1013, in 1872 1118, in 1890 1242 inw. Donkere-Eind, buurt in de Utr. gemeenten Yinkeveen en Wavorveen. Donkersloot, voorin, d. in de Z.- Holl. bedijking de Riederwaard, vermoe- dolijk in 1170 of omstreeks dien tijd door een watervloed omgekomen. Donkerstraat, b. onder Ravens- waai in do Geld. gem. Maurik. DonkerMvoort. goh. in de N.- Brab. gem. Beek-en-Donk. DonkervlietMi-liepolder, pold. van 189 heet. oppervlakte in do Utr. gem. Abkoiidc-lSaambrugge. Doiikven, moeras in do N.-Brab. gem. Hilvarenbeek, in 1340 door Her- togin Johanna van Brabant aan do be- woners van het geh. "Westerwijk, uit dankbaarheid voor verleende hulp ten geschenke gogeven. Donselaar, of Dompselaar, voorin, ridderhofstad in do Utr. gem. Langbroek, eens do eigendom der ge- slachten Donselaar, Wijnbergen, Roede van Drakenstein en Giessenbrug. DoiiMelaarxteeg, b onder Ovor- langbroek in de L\'tr. gem. Langbroek. Donzel, buurt in de N -15rab. gem. Nistelrodo, in 1800 mot 161 inw. Voor 1890 niet afzonderlijk vermeld, Dood (l>e), i)- de Overijs. gem. Vriezonvoen. Doode-Maaa, of Oudc-llaas, oude Maasarm in de N.-Brab. gem. Megen on do Geld. gein. Appeltern. Doodenlioek, of Dodcnhoek, buurt in do N.-Brab. gem. Dintor, in 1840 met 213, in 1800 met 183 inw.		Voor 1890 niet afzonderlijk vermeld. DoodeNlniM, Dooierslnis, of E Oudliuiv erslols, sluis in de Utr. ! gom. Wilnis, in het water de Bijleveld. Doode-Waal, oude "Waalarm in de Gold. gem. Ubbergen. Doodstil, geh. in do Gron. gem. Kantons. DooimaiiMtvaard ( X ieawe- en Oude-), polders in de N.-Brab. gom. Werkendam. Dool (Den), geh. in d. Z-HoU. gem. Meerkerk. Doonlieide, of Doornlieide, b. in do N. Brab. gem. Gemert. Dooperspolder, pold.indeZeeuw- ₍ scho gem. Eede, op de Belg. grens, waarschijnlijk door het leggen van den Doopersdijk in 1672 ontstaan. Men vindt daarin het d. Eede. De grootte beloopt 130 heet. Doorn. 1. gein. in Utrecht, tusschen de gemeenten Driebergen, Maarn, Leer- j sum en Langbroek. Hare oppervlakte, in het geheel 2221 heet., bestaat uit di- luvisch zand, dat in het zuidwesten vlak ligt, maar in het noorden, vooral in hot noordoosten, tot heuvelen van 40 tot 47 meter oprijst. Op het landgoed Zonheu- vel vindt men eone leemlaag, dio eono klei als BruSBclsche aardo oplevert. Een groot deel der gom. is met bosch be- dekt, een gevolg van hot aanleggen van verscheidene buitengoederen, die bijna do geheele gemeente in oen voortroffo- lijk park herscheppen, \'t Huis te Doorn, Schoonoord, del Sol, Doornburgh, Moers- bergen, Heidepark dit vooral met zijn eigen watertoren on inrichting voor electrische verlichting en Zonheuvel munten onder do/e verblijven inzondor- heid uit. In 1822 had deze gom. 635, in 1840 1075, in 1860 1132, in 1872 1166, in 1890 1857 inw. In 1890 rc- kendo mon 1587 Ned.-Herv , 4 Waalsoh- Herv., 7 Ev.-Luth., 2 Herst.Luth., 9 Doopsgcz., 99 Chr. Geref., 100 Ned.Ge- ref., 40 R.-Kath. en 9 ongenoemdon. Het d. Doorn, het kruispunt der groote wogen van Utrecht naar Arnhem en van Amersfoort naar "Wijk-bij Duurstede, is oen der schoonsten van Nederland, wat zijne ligging betreft. Het is zeer oud, daar het reeds in den jare 838 wordt vermeld. Men vindt het oudtijds Thorhem on Thoeruo geschreven. De llerv. kerk i vertoont nog sporen van hooge oudheid. j Hot oudo slot van Doorn, gesticht door I den Domproost Floris van Jutfuas, i»

-ocr page 165-



		Doornenbnrg.
		Doorwerth. 185


		nu een HÏcrlijk landhuis. Doorn is een halto van do stoomtramlijn Arnhem Sta- tion ZeistDriebergen. Het d., in 1860 met 620, in 1890 met 1168 inw, word in 1322 door de Hollanders, in 1420 en 1421 door do Geldersehen in brand ge- stoken. Si. (Oll«le-), p. in de Utr. (rem. Doorn. 3. b. in de Geld. gem. Valburg. Doornenburg, d. in do Geld. gem. Bommel, bijzonder fraai in het go- boomte gelegen, met eene R.-Kath. kerk en een oud slot, dat nog in \'t bezit is van voorpoort, voorburg en kapel. De vertrekken van dit kasteel bevatten nog overblijfselen van vroegere pracht, zoo als gobelins en schilderwerk, maar ook dit verkeert in trourigen staat. Een der schilderijen bevat een tafereel, dat do vlucht van Gijsbrecht IV uit Amsterdam voorstelt, volgens de verdichte verhalen omtrent de inneming der stad door do Hollanders. Doornenburg is eene oude heorl., die o. a. aan de Amstel\'s heeft toebehoord. Tusschen het slot en do kerk staut oen wegons ouderdom on dikto merkwaardige eik. Doornenburg had met do Hondord-Morgen in 1811 383, in 1840 1055, in 1880 1152 (waar- van slechts 53 in do dorpskom), in 1872 1341 inw. In 1890 had D. 83 inw. in do kom, 38 militairen bewoonden het onder Doornenburg gelegen fort te "\\Vest-l\'an- nerden en 230 pers. bevonden zich op schepen in de gem. Verder telde men buiten de kom 1427 inw. *Doornhaag (I>¹), gch. in do Utr. gem. Amersfoort. Doornlioek. 1.** buurt in de N.- Brab. gem. Vechel, in 1840 met 130, in 1860 met 152. in 1890 niet 150 inw. ft. b. in de N.Brab. gem. Berlikum. Doornik, buurt onder Hessen in do Geld. gom. Bommel. Het oude huis te Doornik, dat zijne verwoesting in 1355 door herbouw ontkwam, is in 1827 afgebroken. *]>ooriiN«lie-Itrink, buurt in de Utr. gem. Doorn. Doornspijk,** gem. in Gelderland, naar het westen bepaald door de Zui- derzee en de gem. Elburg, sn overigens door Ermoloo, Epe en Oldebroek (Geld.) en Kamperveen en Kampen (Overijsel). Hare grootte beloopt 7939 heet. Het gansebe zuiden en midden heeft een zandigon bodem (diluvium), in het oosten mot belangrijke verheffing van don grond. In hot noorden bostaat do grond deels		uit lage venen, deels (langs do Zuider- \| zee) uit kleistreken. In 1822 had deze i gem. 2214, in 1840 2849, in 1860 2000, in 1872 2897, in 1890 3121 inw., voor laatstgenoomd jaar onderscheiden in 2487 Xed.-Herv., 19 Chr-Geref., 608 Xed.-Geref., 2 R.-Kath. en 5 ongenoem- den. Landbouw, veeteelt en veendery ma- kon de hoofdbronnen van bestaan der bevolking uit. De gem. bevat 2 dorpen of kerkbuurten: Doornspijk of Werf- horst en Oosterwolde-Hoogerot ofZand- weg. Verder vindt men er buurten Oost- beek, Lage Rijsel, AVessingen, Aperloo, Oostendorp, Oosterwoldo Zuiderot, Wes- singen en Oosterwolde-Xoorderot of Kam- per-Xieuwstad, benevens de goh. Horst en Hooge-Iiijsel. Eindelijk heeft men er vele groote landgoedoren, wnaronder het merkwaardige Old-1\'utten. Het dorp Doornspijk is klein. Het is het middel- punt der wijk Werfhorst, die in 1872 333, in 1890 387 inw. bevatte. De fraaio in 1831 gebouwde Herv. kerk staat aan don straatweg van Elburg naar Harder- wijk. Dit is cigenlyk het nieuwe Doorn- spijk, dat reeds in de 8sto eeuw bestond en in 805 onder den naam van Thorn- spyc voorkomt, werd in 1825 door den watervloed van 4 Februari vernield. Van de toen nog verwoeste kerk is nog het kerkhof over. Reeds in do 8ste eeuw bloeido op den Knrmelietenheuvel oen monnikenklooster. l>ooriisteoj>\', buurt in do Geld. gein Xijkerk, tellende in 1840, met Bontepoort, Ark, Xekkeveld en Water- goor, 247, in 1860 251, in 1872 349, in 1890 afzonderlijk 232 inw. Doornveld, duinvallei in de N.- Holl. gem. Bergen. Dooriiwaard, pold. van 89 heet. in do X.-Brab. gem. Herptcn-Bern. Doorslag, gch. in do Utr. gem. Jutfaas, ontbtaan bij eene sluis, die in 1671 in de vaart van den Hollandschen IJsel naar den Vaartschen-Rün werd gelegd. Doort (Dfc), geh. in do Limb. gem. Sittard. Doorwerth, of Dorenwcrd, gem. in Geld. op beido oevers van den Rijn, tusschen de gemeenten Renkum en Heteren. Terwijl het god. op den linkor- of noorder-stroomoever op do Veluwc uit een belangrijke afwisseling van borg, dal, bosch, heide, akkers en weidon bestaat, bevat dat op den rech- ter- of zuidelijken oever, in do Betuwe,

-ocr page 166-



		186 Doorwertsclie-Boscli.		]>ord recht.

		de hoogten, Rolandseck, Prieeltjes, Rei- gersberg en Hertenbcrg, in dalen en kloven gezichtspunten heeft, welke in ons land eonig zijn. Dordrecht, 1. kiesdistrikt voor hot afvaardigen van één lid naar de ïwoodo Kamer der Staten-Gencrnal. Het bevat do gent. Dordrecht, Dubbeldam, Zwijn- drecht, l\'apendrecht on Heerjansdam. 2. kiesdistrikt in Zuid-Holland voor do verkiezing van l\'rov. Staten, bestaando uit de gom.: Dordrecht en Dubbeldam. 3. bet vroegere 4de arrondissement van Zuid-Holland, omvattende het Eiland- vnn-Doidrecht IJselmondo en de Hoek- sche-Waard. Het arrondissement werd in 1811 gevormd, als deel van het De- partoment der Mondcn-van-den-Maas, en daarbij in 4 kantons afgedeeld: Dor- drocht, Ridderkerk, Strijcn en Oud- Boierland. Dit getal kantons werd met één vermeerderd door de splitsing van Dordrecht in Dordrecht lsto kanton en Dordrecht 2de kant. In 1838 kree^het arr. eene nieuwe indeeling, waardoor het getal kantons weder tot 4 werd beperkt. Sinds 1875 bestaat hot uit: Dordrecht, Oud-Beiorland, Ridderkerk, Gorinehem en Sliedrecht. 4. oorsto kanton van het arr. Dordrecht, bevattende de gemeenten: Dordrecht, Dubbeldam en Zwijndrecht. 5. klasse der Horv. kerk in Zuid-Holland, verdoold in de ringen: Dordrecht, Zwijndrecht, Oud- Beiorland, Sliedrecht, Gorinehem. 6. kerk. ring der klasso Dordrecht, bc- vattende de gom. Dordrecht. 7. klasso der Chr.-Gor. kerk in Zuid-Holland, bc- vattendo do gom.: Alblasserdam, Ba- rondrechtop-don-Dijk, Barendrocht-on- der-den-Dijk, Dordrecht, Giesendam, \'s-Gravendcel,Heerjansdam, Puttershoek, Sliedrecht. 3. gem. in Z.-Holl., in het noorden bepaald door de gom. Pa- pendrecht, in het noord-oosten door Sliedrecht, in hot zuid-oosten en zuiden door Dubbeldam, in het weston door Zwijndrecht. Zij heeft, sedert bij do wet van 19 Juni 1871 een god. van de gem. Dubbeldam tot Dordrecht is gekomen, meer dan 1330 heet. oppervlakte en is gevormd uit de stad Dordrecht on do heerl. de Merwode. Do grond bestaat uit rivicrkloi, wordt bespoeld door do Jlorwodo on de Oude-Maas en is door- sneden van de Boven-Westsloot en vor- scheidone killen. Dordrecht had in 1515 1500 huizon, in 1620 3084, in 16323278, in 1732 3954, in 1860 4074, in 1890
		niets dan cenige uiterwaarden, met het Doorworthschc-Voorhuis. In het geheel heeft de gem. 1079 hectaren oppervlakte. Aan den Rijn lijft klei, maar al hot overige is diluvisch zand, waardoor do heldere Heelsummerbeek kronkelt. De gom. bevat het kasteel en de bossehen van Doorwerth, hot dorp Hcelsum, de Jio.\'ve Laag-NYolfhezc, het landgoed Duno en eenige verstrooide huizen. Zn" had in 1822 301, in 1840 3CC, ia 1872 310, in 1890 304 inw., in laatstgenoemd Jaar onderscheiden in 289 llerv,, 1 Chr.- Geref., 00 Nod.-Geref. en 11 R.-Kath. Het d. Doorwerth telde in 1890 113 inw. Het kast. Doorwerth ligt nabij den Kijn en aan den voet van de Voluwscho hoogten, wier hellingen en flanken hier met oen der schoonste bossehen van Nederland zjjn bedekt. De heerlijkheid Doorwerth was tot 1402 een vrij eigen goed, welks bezitters alleen den Keizer en het Kijk leenhulde schuldig waren. De oudst-bckende bezitter was Barend van Dorenweerde, die in oorlog met den Heer van Vianen geraakte. Hendrik van Dorenweerde kwam in botsing mot den Heer van Bahr, die het slot Dorenweerde in 1280 innam. Barend van Dorenweerde was in 1303 Ainbtman in Amstelland voor Bisschop Gwy van Utrecht. In het reeds genoemde jaar 1402 werd de heer* lijkhoid leenroorig aan het Hertogdom Gelder. Zij kwam in 1500 in het bezit van het geslacht Voorst, in 1558 aan dat van Schellard van Ubbendorp, in 1077 aan dat van Altenburg, in 1799 jvan dat van Bontinck, in 1840 aan dat van Brakel van Wadenooien. Na den dood van de douair. v. BrakelDoor- werth viel het kasteel met zijn omgeving ten deel aan Jhr. Mr. J. G. ridder van Rappard. Het thans onbewoonde slot, nog geheel in Middoleouwschen stijl, bovat eene kapel, maar overigens inwen- dig niets merkwaardigs. Op hot binnon- plein treft men de oudste uccasia\'s aan, die in ons land zijn aan te wjjzen. To- .genover het slot langs de Fonteinlaan, strekt zich het dorp Doorwerth uit, dat mot het kasteel, de lustplaats Duno en do hoeve bet Huis tor Aa eigenljjk slechts oen buurt vormt. Doorn crtMche-KoMch, een zeor schoon en schilderachtig bosch, dat zich van do Fonteinlaan bij Doorwerth tot aan de heide van Wolfhoze uitstrekt. Do schoonste partijen vindt men aan do holling van hot gebergte, waar men op

-ocr page 167-



		Dordrecht.
		Dordrecht. 187


		5414. In 1572 tolde Dordrecht 4200 weerbare mannen. Omstreeks 1740 bc- rokendo men het getal inwoners op 18,000. In 1790 bestond do bevolking uit 18,014 zielen, in 1811 uit 19,402, in 1822 uit 18,460, 1880 uit 19,972, in 1840 uit 20,991, in 1850 uit 20,900, in 1870 uit 24,(551, in 1872 uit 25,796, in 1890 uit 32,018. liet getal ingezetenen, dat door de grensverandering met Dubbeldam op den 1 Juli 1871 bij Dordrecht kwam, beliep 191. In 1890 rokende men te Dordrecht: 23,980 Ned.-HorT., 265 "Waulsch-Herv., 30 Kom., 970 Chr.-Geref., 65 Doopsgez., Ö33 Ev.-Luth., 175 Herst.- Luth. 791 Ned.-Geref., 3 Episc., 1 Duitsch- Evang., 5 Apostol., 1 Evang., 200 Vrije- Evnng., 2 Darbisten, 4586 K.-Ivntli., 92 Oud-Koomschen, 376 Xed.-lsr., 1 I\'ort.- Israöl. en 752 ongonoemdon. De stad Dordrecht bloeide waarschijnlijk reeds als marktplaats, toen de llollandsche Graaf Dirk III haar omstreeks 1015 liet versterken en er eon tol vestigde. Aau- golegd aan den mond van do Dubbel in de Merwede, werd zij in 1040 door het bestraten van de Voorstraat vergroot, on onderging, wat haar omtrek betreft, tusschen 1170 en 1176 oene gcheelo ver- andering. Ten gevolge van doorbraken baande do Noord zich een doortocht naar Puttershoek, hetgeen ten gevolge had, dat tusschen Dordrecht en Zwijndrecht een stroombaan ontstond en het dorpje Dordsmonde, dat tusschen beiden lag, werd vernietigd. In 1284 word den Dubbel ceno nieuwe uitwatoring ge- geven, waardoor tevens do Groote- Kerkbuurt, Oroenmarkt en Wijn- straat ontstonden. De derde vergrooting der stad, in 1404, bracht een gedeelte der heerlijkheid Merwedc binnen de wal- lcn. Met do vierde vergrooting, 1508, ontstonden do Niouwehaven en de Hooge- Nieuwstraat. Do vjjfdo vergrooting, in 1574, voegdo de Frinsenstraat aan do stad; de zesde, in 1609, do ürapiers-of "VVollewoverskado; do zevende, in 1647, het St.-JIaartensgat; de achtste, in 1656, do Knlkhaven. Sedert 1863 heeft, zoo- wel do r het leggen van oene kade van het Qroote-Hoofd naar hetRietdijkshoofd, nis door aanbouw bij het station van den spoorweg, de kom der gemeente nieuwe uitbreidingen ontvangen. Do fraaiste doelen van Dordrecht zün do havens, waarvan die, welke do namen van Wolleweverskade, Niouwehaven en Maartonsgnt dragen, mot do Wjjnstraat,		i Voorstraat, Stceg-over-Sloot en Grocn- ; markt door de woonhuizen der aanzien- lijkstc burgers zijn bezoomd. Andere i havens dan do genoemden zijn de Oude- of Wijnhaven, de Knlkhnven en de Riet* dijksohe haven. Het plein, dat den naam van de Beurs of Scheffersploin draagt, en de Voorstraat zijn de voornaamste punten voor bet dagelijksch verkeer. De Gravenstraat herinnert aan den dood van Graaf Dirk IV, die aan het oostelijk einde van dio straat, den 14 Januari 1049, doodelijk werd getroffen, liet huis in de AVijnstrnat tegenover deze plek, heet nog hot Huis Holland. In de laatste jaren is vooral de omgeving dor stnd zeer veel verfraaid. Het Stationsplein, do Stationsweg, de Burgemeester-de Hnadtsingel, het Beverwycksplein, de Toulonsche Laan, het Park Morwesteiu, het Oranjepark en andere nieuwe ge- deelten getuigen van vooruitgang en bloei. Van de oudste grafelijke tijden tot 1195 was Dordrecht de eerste onder de llollandsche steden, en zij bezat ia dit tijdperk vele en belangrijke voor- rechten. Vooral muntte daaronder het stapelrecbt uit, dat haar in 1299 door Graaf Jan I van Holland werd gegeven. Tot de historische herinneringen van Dordrecht behooren nog: hare verdedi- i ging tegen de Utreehtschen in 1049 en 1058 door Graaf Eloris I, het binnen- trekken van den Graaf van Loon in lï04: do twist van Wol fort van Borsselo met Dordrecht\')) schepenen in 1299; de tocht der Dordtonnars tegen Delft in 1359, om Hertog Albrecbt laatstgenoemde stad te helpen winnen; do burgergeschillen van 1406 en 1407; de komst van den Keizer Sigismund, 1415; de huldiging van Her- tog Jan van Beieren en het beleg der stad door Jakoba van Beieren in 1418: do watervloed van 18 Nov. (do St.-Eli- zabethsnacht) 1421, dio Dordrecht van het vasteland scheidde; de vorwikkelin- gen met Hertog Filips vnn Bourgondiö, van 1444 tot 1456; de brand van den 29 Juni 1457, die nagenoeg 600 buizen vernielde; de inhuldiging van Filips den Schoone op den 13 Juni 1497; het ver- moorden van Burgemeester Willem van Alblas, door den priester van der Does, in 1502; do komst van Keizer Knrel V, den 3 Juni 1515; do vervolgingen om den godsdienst vnn 1555 tot 1572; de overgang tot de Staatsche zijde op 22 Juni 1572; de eerste ulgcmeene verga- dering der llollandsche odeion en ste-

-ocr page 168-



		188 Dordrecht. Dordrecht.

		den, dio do zjjdo van don Prins van Ornnje hadden gekozen, op 15 Jol. 1572; het houden der eerste Nationale Synode, van 2 tot 18 Juni 1578 ; do Nationale Synode van 1618 en 1619; do burger- geschillen van 1647. 1672, 1684 en 1742; de capitulatie met de Pruisen op 18 September 1787; het binnentrekken der Fransclieii op 19 Januari 1795; de af- tocht der Franschen op 18 November 1813: de pogingen der Franschen om de stad te heroveren van 24 tot 30 Xov. 1813; de watervloed van Februari 1825; de ope- ning van den spoorweg ZwaluweDord- recht, op den 31 December 1871, waar- door Dordrecht met het vasteland werd hereenigd; de opening van den spoor- weg DordrechtMallegat, op den 1 Xo- veniber 1872, waardoor de vereeniging van Dordrecht met do Zwijndrechtselie- Waard tot stand kwam. Dordrecht heeft 3 Xed. Herv. kerken, eene ~\\Vnalsch- Herv. kerk, eene Ev.-Luth. kerk, drie Chr. Gcref. kerken, eene Vrij-Evang. kerk, eene K.-Kath. kerk en een li.-Kath. hulpkerk, eene Oud-Kooinsche kerk en eene synagoge. Ook vindt men er een gebouw vun Evangelisatie en een ver- gaderlokaal der Christengemeente. Van dozo onderscheidene kerken munten dio der Herv. gemeente uit, vooral do (jroote- oi\' Lieve.Vronwekerk, een der schoonsto bedehuizen van gansch Holland. Zij is in de lldo of 12de eeuw gesticht en in 1339 met den hoogen, zw aren, maar on- volbouwd gebleven toren versierd Het kerkgebouw dat 104 meter lengte heeft, rust op 56 zuilen van grauw arduin. Zij pronkt met een schoonen marmeren predikstoel, een gedenktecken voor den zeeschilder Johannes Christiaan Schotel en onderscheidene deftige grafsteden van de oudste en voornaamste Dordrechtsche i geslachten, zoo als de Beaumont, van i Beveren, iicelaerts, Bleijenburg, Duik, Meerdervoort, Muis van Holy, van der Mijlo, de Wit en anderen. Het in 1671 vervaardigde orgel is in 1799 geheel vernieuwd. Kijk is deze kerk voorzien van vaatwerk voor den doop en het avondmaal. De gouden schotels en be- kers zijn in 1738 gemankt uit een le- gaat van een Oost-Indisch Heer, Diodati genoemd, een geboren Dordteuaar. Het doopbekken en do schenkkan, beiden eveneens van goud, zijn bekostigd uit eene erfgifte van Mattheus C\'oddaeus, in 1724 overleden. Ook verwekt het beeldhouwwerk der koorbanken bowon-		dering. Do Nieuwckerk staat ter plaatse- waar vroeger do oudo kapel, later de grootscho parochiekerk der heerlijkheid de Merwedc, heeft gestaan, welk oud bedehuis den 22 Januari 1568 afbrandde De Nieuwekerk is in het jaar 1854 van binnen geheel vernieuwd on voorzien van een orgel op kosten van P H. van der \'Wall. De Augustijnerkerk, weleer tot het Augustijnerklooster behoord hebbende, is in 1861 van bini en geheel hersteld en ontving toen een orgel van Vrouwe van der Wall, geb. Kepelaar. Van de overige gebouwen is vooral merkwaardig: hot Stadhuis, dat in 1383 als een hal voor de kooplieden werd gesticht en van 1834 tot 1843 werd vernieuwd. Het bevat o. a. verscheidene prachtige schilderstukken: van Anthony van Montfoort gezegd Blokland, Gerard van Honthorst, J. Hutten en andero meesters. Verder vindt men te Dor- drecht de Boterbeurs, tegelijk Handels- beurs, bevattende het stedelijk Museum van Schilderijen; do Gevangenis, voor een tiental jaren gebouwd ter plaatse van de Klovoniorsdoelen, waar in 1618 en 1619 do Grooto Synode werd ge- houden; do Groothoofdspoort, in 1618 gebouwd, doch later ten deole verbouwd ; de groote spoorwegbrug, aan do zuid- westzijde der stad; het gebouw dor So- ciëteit de Harmonie, alleraangenaamst aan de Merwodo gelegen ; het Tribunaal, enz. Behalvo do Groothoofdspoort heeft do stad van hare dertien poorton nog overgehouden de Blauwpoort, do Catha- rinapoort on de Oude Vuil- of Gevan- genpoort. Een fraaie poort, dagteekc- nend van 1555, is dio van do vrocgero Munt van Holland, terwijl ook hot poortje van het Arend-Maartenshofje vermeldenswaard is. Het reeds ge- noemde Museum van Schilderijen bevat vele doeken van betcokonis en wordt steeds belangrijker. Hot Scheffcrplcin of de Beurs prijkt sinds 1862 mot een fraai metalen beeld van den schilder Ary Schetter, dio te Dordrecht geboren werd. Dordrecht heeft een groot getal woes- en gasthuizen, benevens andero liefdadige inrichtingen, waaronder een geneeskundig gesticht voor krankzin- nigen. Ook hoeft hot een aantal scho- len voor gewoon on uitgebreid onder- wijs, eene genieentelijko hoogere bur- gerschool en oen gymnasium. Hot ge- nootschap Pictura bevordert deteekon-en schildorkundo, Kunstmin do uitorlyke

-ocr page 169-



		Dorpbuurt. 189
		Dordtsche-Eiland.


		welsprekendheid. Deze laatste Vorceni- ging, opgericht ia 1849, heeft oen Schouwburg gesticht in 1889, ingewijd 21 Oct. 1890. De Schouwburg der Ver. Musis Sacrum is den 3n Mei 1885 ver- groot in gebruik genomen. Dordrecht bloeit in de eerste plaats door koop- handol en scheepvaart. De voornaamste fabrieken, die men er vindt, zijn: een beetwortolsuikerfubriek, 18 houtmolens, waaronder 4 met stoom, 4 seheepstim- mervorven, fabriek tot het creosoteoren van hout, 3 bierbrouwerijen, 5 azijnfa- brieken, blauwselfabriek, gasfabriek, glasbuigory en slijperij, kurkfubriek, leerlooierij, 9 likeurstokerijen en 3 dis- tilloerderjjen, 4 oliemolens, waarvan 2 met stoom, 4 marmerzagerijen, waarvan 2 met stoom, stoom-platloodgieterij, che- mischo fabrieken, fabrieken van stoom- werktuigen, touwslagerijen, waschfabrie- kon, zeopziederij, sigarenfabrieken,fabriek van geconsorveerden groenten, stoom- margarinefabriek,stoomchocoladefabrick, stoommetaalwarenfabriek. D. heeft een hoogdrukwaterleiding. Een paardentram loo[)t van het station naar hot Groot- hoofd. Do omstreken van Dordrecht be- vatton verscheidene fraaie buitengoedo- ren. Een daarvan, in do nabuurschap dor stad, doch op het gebied van Dub- beldam, dient sinds verscheidene jaren tot een rustplaatH der dooden. I>oi-dtwclic-Eiland, of Eiland- vail-I>Ul\'«lrecllt, eiland dat sedert 1872 door spoorwegl)ruggen met het vasteland van Noord-Brabant on Zuid- Holland is verbonden. Oorspronkelijk was deze streek een doel van do Groo- te-Zuid-Hollandsche-waard, docli door den St.Elisabethsvloed van 1421 werd alles een bare zee, uitgenomen Dor- drecht en een kleine strook gronds buiten de Kictdykscho poort dier stad. Ook bleef boven het water het eilandje, waarop hot Huis te Merwede staat. Do Oud-Dubbeldamsche polder werd gewon- nen in 1620. In de volgende veertig jaren bedijkte men den Noordpolder, den Oost-Mijnpolder on den Zuidpolder. Later worden bedijkt: do Stadspolder, do Noord-Bovonpolder, do "Wieldrochtscho- poldor, de Aloïschcpoldor en de Nieuwe- Noordpolder. Na 1849 is het nanwinnen van land met kracht voortgezet, daar sedert zijn ingedijkt: de Oude-Beerpolder, de Nieuwc-Beerpoldor, de Louisapolder, de Cannemanspolder, de Haniaspoldor, de Zuid-Buitenpolder, do Benedenpolder,		de Orooto Bovenpoldor, de Kleine-Bovon- polder, de Engelsche Polder, de Brabors- polder, de Kopereronbergpolder on de \' van-Dijkpolder. Het eiland wordt om- ¹ spoeld door de Jlerwcde, de Oude-Maas, i hot Mallegat, de Dordtsche Kil, liet Ilollandschdiep, het Zeehoiulengat, het 1 Zuid-Maartcnsgat, het Noorderdiep, het Springersgat, de Groote-Hel en het AVanty, of het vaarwater van Dordrecht naar Geertruidenbcrg De grond bestaat ! meest uit weiden, deels uit akkersvel- den. I>ordtwc lic-K.il, oorspronkelijk een op liet einde der 16de eeuw gegraven watering door de aangeslibde gronden van de Zuid-Hollandsche-AViiard, doch die allengs het aanzien van een broeden arm van den Maastroom heeft verkre- gon. Zij scheidt de Hoeksche-M\'aard van I het Eilnnd-vnn-Dordrccht. DordtNinonde, voorm. d. in Hol- ¹ land, bü Dordrecht, vermoedelijk tus- schen 117U en 1176 overstroomd, liet goh. Dordtnionde inde gem. (iroote-Lint acht men daarvan een overblijfsel. *l>or<\'Ntad, of I>orctaduni, oude naam van het kasteel Duurstedo en de stad "Wijk in de prov. Utrecht. Doi-jjeestpolder, of I>orrc- KOOMtpolder, pold. van 165 heet. in de N.-Holl. gem. Uitgeest. Daarin lig- gon de goh. Groot-Dorgeost en Kleiii- Dorgeest. I)orwert, d. in do Gron. gemeon- ton Hoogkerk en Adorp, waarvan het grootste deel, waar de Herv. kerk staat, ten westen, en het kleinste deel ten oosten van het Reitdiep ligt. Onder Hoogkerk stond in vorige eeuwen ook de brug der Gaikingn\'s. Dokwert had in 1840 127, in 1890 142 inw. Dornbosch, b. in de Overijs. gem Haaksbergen. Dorp (Het), geh. onder Doezum, in de Gron. gem. Grootegast. Dorp-Ambacht, hoerl. in de Z.- Holl. gem. Schipluiden, die haar naam ontleent aan het adell. huis Dorp, dat meer dan tweehonderd jaren aan het beroemde Hollandsche geslacht van dion naam toebehoorde. In hot laatste vjjfdo der 17do eouw door huwoly\'k aan do Uitterlier\'s gekomen, is dit slot sedert vervallen en gesloopt. I»<ii\|iImiiiiI. of Dorpboer,** buurt in do Geld. gem. Winterswijk, in 1840 mot 665, in 1860 met 650, in 1872 met 713, in 1890 692 inw.

-ocr page 170-



		Drachten.
		190 Dorpen (De).


		DortMche-beek, of Voorste- beek, beek die in de buurt Ainpscn, in de üelderscho gem. Laren, ontstaat, vervolgens een deel der grens tusschen ! Gelderland en Overijsel vormt en bjj het Kocrhuis in de gem. Deventer in den Usel valt. Zij neemt de I f aarbeek op. Donve, god. van de Limb. huurt liout-en-Douve, ook wel Douvenderhout genoemd. Dounon, geh. in do Gron. gem. i Leens. ihiiiiiM\'iul. b. in de Z.-Holl. gem. Nootdorp Doven (De), b. in de Utr. gem. Rhenen. Doyeim. b. in de Fr. gem. Franc- keradeel. Draai (Do), geh. in do Limb. \' gein. 11 oensbroek. Draaibooin, b. in do Geld. gcm. Kerkwijk. Dra ai brug\', ge\'.i. in do Zeeuwscho gem. Aardenbui\'g, ontstaan aan oono draaibrug over do voormalige Anrdcu- burgerbaven. Bij een in 1873 gevormd I ontwerp tot aanleg van ijzeren wegen in I Zeeiiw.sch-Vlaandercn en den noordwest- ! hoek van Belgisch-Vlaanderen werd het \| tot een vereenigingspunt verkozen der wegen van Brugge en Maldegem naar Breskens. Den 30 Octoher 1880 viel hier eene schermutseling voor tusschen de Nederlanders en Belgen. Draaier (De), p. in de N.-Brab. gcm. Werkendam. Draaierij (De), geh. in de Gron. gemeenten liellingwoldo en Wedde. Draaioorder-^IoleiiK, reeks van vier watermolens aan den oostkant van do Roemster. Draaisterliuiieen, geh. onder het Friesche d, Heeg (Wymbritseradoel). Draellteil, aanzienlijk vlek in do Friesche gein. Smallingerland. In do Middeleeuwen vond men or slechts en- kelo gehuchten, waarvan een, onder Zuider-Drnchton, roods in do achtste of negende eeuw een kerkje had, dat in 1148 door een ander werd vervangen. Noorder-Drachten kroeg eene kerk in 1541. Beide kerkbuurten namen sterk in uitgebreidheid too, nadat in 1641 do Drachtstervaart was gedolven en daar- door ontoegankelijke venen aan de snedo worden gebracht. Ruim oeno eeuw later brak men do boido kerken af, on den 10 November van 1743 word eene nieuwe (Hervormde) kerk ingewijd. Drachten
		Dorpen (De), geh. ia de N.-Holl. gom. Behagen. DorpkriilK, geh. onder Maasbom- inel, in de (leid. gem. Appeltern. Dorppolder, pold. van ongeveer 500 heet. in de Z.-Holl. gemeenten de Lier en Schipluiden. Dorpstertil. brog en li. in de Gron. gem. Grootegast. Dorpsterxijl, sluis in het Dam- stordiop, in 1272 gelegd, en met de Sohnrniorzijl en Sloeliterzijl in 1317 onder éi\'n hoofdbestuur gebracht. Dorp vt al. geh. in de Dr. gein. llnvclte. Dorpwijk, li. in het Fr. d. Niko- laiisgn (Doniaworstal). Dorrehooill. geh. in de N.-Holl. gcm. Venhuizen. Dorre-Up. stroompje of kreek, loopondo van den Rnigen-Ilp naar llpen- dlllll. Dorseleind. geh. in de N.-Brab. gem. Osch. Doi-Nhoiit, huurt in de N.-Brab. gem. Veeliel, in 1840 met 2(J0, in 1860 niet 841, in 1890 met 266 inw. Doi\'NMchewaard of Dor«elie- Veen, pold. van 126 heet. in de Utr. gem. Vreeland. Ik meen daarin het Diirschivenne terug te vinden, dat voor- komt in de grensregeling der hoerlijk- lieid Amstel en de landen van het kapittel van Sint-Marie,den 4 Mei 1235 vastgesteld. Doixt, d. in de N.-Brab. gem. Oos- terhout, aan den grootcn weg van Breda, naar Tilburg. De inde hertogelijke tijden gebouwde kapel bestond in 1885 nog slechts als bouwval, toen men de nieuwe It.-Kath. St.-Marculphuskcrk aldaar bouw- de. Het d. telde in 1840 810, in 1860 297, in 181)0 met andere b. 559 inw. Dorterhoek, ofDortherhoek,* buurt in do Ovorijselsche gem. Bnthmcn, in 1840 met 318, in 1860 met 287, in 1890 mot 267 inw. Dortli (Dort), of Krhi»-vaii- IPort, heerl. en voorin, afz. gem. (schoutambt) in (ielderl..in 1822 met de gem. Gorgel verecnigd, waarvan zij mi het noorderdeel uitmaakt. Alen vindt er het ndell. bais Dorth en eene buurtschap van denzelfden naam. Do Kring-vnn- Dort had in 1822 300, in 1840 298, in 1872 299, in 1890 274 inw. In 1872 waren /.[) onderscheiden in 268 Herv., (i (\'hrist.-Ucref. on 25 K.-Kath. Dortmoild, geh. in do Z.-Holl. gein. Groote-Lint.

-ocr page 171-



		Dreisehor. 191 staat het Huis te Drecht of liet Goud- sche-Tolhuis, eeno pleisterplaats van schippers en reizigers, tegonwoordig ook eeno buurt. Dreclltei\'laari, oostelijk deel van West-Friesland, dat als een schiereiland in de Zuiderzee vooruitsteekt. Het vormt een der Noord-Hollundsche heemraad- schappen. Naar de landzijdo is het inge- sloten door do Vior-Noorder-Koggen, do Nieuwburgen en den Zeevang. De op- pervlakte beloopt ruim 16,000 hectaren. Drechterland wordt verdeeld in vier kog- gen of koogen. Tot do Oosterkogge bc- hooren F.nkluiizen, Bovonkarspel, (Jroote- broek, Hoogknrspol en Andijk. Tot de Middelkogge: Westwoud, Oudijk, Binnen- wijzend, Oosterblokker, Westerblokker, Zwang en AVervcrshoof oostelijk deel (dat is hot eigenlijke Wervershoof, zon- der Zwaagdijk). Tot de Zuiderkogge : Venhuizon, Hem, Oosterloek, Wijdenes en Schellinkhout. Tot do Westerkogge : Hoorn, Dampten, Berkhout, Grosthuizen, Oudendijk, Avenhorn en Scharwoude. De grond bestaat hoofdzakelijk uit vrucht- bare klei en wordt voor het grootste doel tot weiden gebezigd. Er zijn echter ook vele koren- en zaadakkers, war- moesvelden, en ooftgaarden. Het schoon- sto gedeelte is de bekende .Streek. Eerst op het einde dor 13do eeuw is l>reehtor- land voor goed met Holland vereenigd. Do naam komt het eerst voor in deEg- mondsche Kroniek op het jaar 1155. *Dreef (Ie), 1>. in do N.-Holl. gem.** Dongen. 1>r*»il»t»r, b. in de Dr. gem. Gieten. DB\'eïen, voormalig landgoed onder Oosterbook, in do Geld. gem. Renkuin. Tegenwoordig eeno nieuwe buurt van villa\'s en arbeiderswoningen. Het vroo- goro landhuis is oen hotel-garni en zo- meruitspanning geworden. DreÏMl\'llOl\', gem. op het Zeeuwscho eiland Schouwen-on-üuiveland, in hot noordon door de Grevolinge, in hot oos- ton on zuiden door hot Dijkwator om- spoeld en vorder bepaald door Zonne- maire on Noordgouwe. Zij is 1270 heet. groot on hoeft een zanderigen kleigrond. Vroeger was Dreisohor een nfzonderlijk eiland, uit drie schorren, Mareland, de Bellaart en Sir-Jansland gevormd, doch nadat Sir-Jansland door den watervloed van St.-Aagtendag 1288 daarvan was afgescheiden, is onder do regeering van Hortog Karel don Stoute, Dreischor aan Noordgouwo on Zonnemaire verbonden.
		Drachter-Compagnie. hoeft ook kerken der Doopsgez. on dor (\'hr.-Gercformeerdon. In 1811 telde men er, met do Drachtster-Compagnie, 2777, in 1840 4350, in 1800 5202, in 1872 5494, in 18!)0 6220 inw. Het. fraaie ge- meentehuis van Smnlligerland is in 1830 gebouwd. Eone stoonitrnmlijn verbindt Drachten mot Heeronvoen. Men vindt in Drachten 3 Bcheepstimmerwerven, 2 leer- looiergen, touwslagerijen, rijtuiginakcrij, kalkbrandorij, gasfabriek, stoomnieelfa- briek, 2 bockdrukkerijen, stoomolienio- len enz. Draclitstei^--C©ini>a$>-iiie, wijd uiteen gebouwd d. in de Friesche 8mal- lingorland, onder Drachten. Eerst in 1850 is de Herv. gom. van Drachtster- Compagnie gesticht. Tien jaren vroeger (1840) telde hot cl. reeds 374 inw. In 1890 was het aantal inw 800. Draclitatervaart, vaart, die in 1641 uit do Dreit, in de nabuurschap van den plas Smalle-Eerster-Sanding, door de venen werd gegraven. Draf\'lia, b. en halte van do stoom- tramlijn NaardenHuizon in de prov. N.-Holl. lt>R \'akc\'lllui !\'{», aanzienlijke riddcr- hofstad in de Utr. gom. Baarn, dio reeds in 1340 bekend stond. Zij heeft behoord aan de geslachten Drakenburg, Zuylcn, van Gent, Roeters, Recdo van Ouds- hoorn, enz. liet oude kasteel is reeds in do vorige eeuw afgebroken en sedert twee malen door meer vroolijko land- huizen vervangen. DrakeiiNtein, oud. adellijk huis bij het d. do Vuurselie, in deUtr.gem. Baarn. Deze hofstad bestond reeds in do 10de eeuw, daar zij in 953 door Keizer Otto aan Bisschop Balderik van Utrecht word geschonken. Aan het kapittel van St.-Jan te Utrecht afgestaan, is zij sedert gekomen aan do geslachten Drakenburg, Culemborg, Bourgondië, van Veen, van Roodo, Reinst, Hooftman, Wuytiers, Godin, Snnder en Bosch. Het huis, in 1640 in koepelvorm verbouwd, is door con park van buitengewone schoonheid omringd. Dreclit (De)» ^riv- in do prov. Zuid-Holland, Utrecht on Noord-Holland. Zfj komt voort uit de Oudo-Wetering en stroomt langs Leimuiden, Bilderdam en Vrouwenakker naar do Mennonieten- buurt, waar zjj met de Krommo-Mijdrocht den Amstel vormt. Do rivior is in 1824 voor grooto binnenlnndscho schopon bo- vaarbaar gemaakt. Onder Bilderdam

-ocr page 172-

-ocr page 173-



		Drente.
		Drente.
		193



		lang zijn de Hunse of Oostormoorsche- Vaart, het Peizerdiep, het Eeldordiep, de Boilerstroom, (dio onder don naam van Oudo-Vaart zijn loop eindigt), de "Wold-Aa, de Echtingerstrooni, de Koes, het Loodiep, het Drostendiep, het Schoonebeckcrdiep, de Kleine-Vocht, do Mussol-A, do Kunde onz. Slechs onkelo daarvan zijn bevaarbaar. Daarentegen zijn sedert 1613, doch inzonderheid na de troonsbestijging van Koning Willem III, talrijke kanalen gedolven, dio mee- rendoels voortroiïelijko waterwegen op- leveren. Do Drentsche-Hoofdvaart of Smildervaart, als een onbeteekonend vaartje in 1613 aangevangen, werd van 1767 tot 1780 gegraven. Do Hoogoveen- sche-Vaart dogteekont van 1623, do Boilervaart van 1790. In onze eeuw zijn daaraan toegevoegd: do Norgervaart, het Grevolinks- of Annervoen-lvanaal, hot Kanaal van Frederiksoord, do Zuidlaar- dervaart, do Vorlengde-Hoogeveeii8cho- Vaart, het Oranjekanaal, het Noord* Willomskanaiil, het Koevorderkanaal, de Vorlengde-Luttor-Hoofdwijk,de \\Vittc- Wijk en velo andoro zijvaarten. Do lengte dor waterwegen in Drente bedroog in 1890 235 kilometer, der kunstwegen 378 kilom., der schecpvaartkanalen 207,844 kilom. Door de krachtigo ont- ginningen der hoogo veenon zijn twee van Drento\'s grootste meren geheel verdwenen: liet Echtensmeer en het Bergmeer. Het nog grootore Zuidlaar- dermeer ligt, oven als het Loekstcr- of Zuttemeer, ten deele in Drente, ten deelo in Groningen. Van minder uitge- strektheid zijn het Zwartemeer, het Zwartowator, het Mekelermeer, het E1- permeer, het Hoedmoer, het Esmoor, het Lokmeor. Drento had tot in het be- gin dezer eeuw geen andere wegen dan zandsporen, veendijken en dergelijkon. Onder Koning Willem I is men met het loggon van groote wegen aangevangen, die nu het gewest in alle richtingen doorsnijden en steeds vermoerderd wor- den. De spoorweg Van Zwolle naar Meppel is geopend den 1 October 1867, die van van Moppel naar Heoronveon don 15 Januari 1868, dio van Moppel over Assen naar Groningen den 1 Mei 1871. Dronto had in 1796 39,472 inw., in 1808 41,154, in 1811 44,821, in 1815 47,217, in 1822 49,715, in 1830 63,580, in 1840 72,484, in 1850 83,939, in 1860 94,472, in 1870 105,729, in 1872 106,718, in 1890 130,704. Do bevolking was op 13
		ning Lodewjjk kreeg het gewest den naam en rang van Departement Drento en was in 2 kwartieren afgedeeld: Assen en Meppel (1807). Doch na vier jaron (1811) werd het onder het Fransen be- stuur, in een arrondissement (Assen) van het toen opgerichto Departement- van-de-Wester-Eems horschapen. Toon Nederland op \'t eindo van 1813 zn\'no plaats in do rij der volken hernam, werd Drento eeno provincie van het Koninkryk der Nederlanden. Zijno zelf- standigheid werd zoowel hij do Grond- wot van 1814, als bij die van 1815, 1840, 1848 en 1887 gewaarborgd. Drente is 266,272 heet. of ruim 48\'/. googr. mijl groot. Over het geheel is deze prov. vlak, bestaande do grond meest uit diluvisch zand, vorder uit hoog voon, laag veen en kloi. Uitge- strekte heidevelden en woeste gronden bedekken nog een groot deel des bo- dems, maar terwijl dozo in 1808 nog meer dan omstreeks vier vijfden der provincie uitmaakten, bobben krachtige ontginningen doze verhouding belang- rijk gewijzigd. In 1871 boliep hot bouw- land 81,883\'/f, hot weiland 31,855 en hot hooiland 27,993 heet. In 1891 had Drento 9,847 heet. bosch, 188 heet. boomgaarden en kwoekerijen, 1460 heet. warmoezcrijen on tuinen, 66,141 heet. weide- en hooiland, 34,466 heet. bouw- land, 1,065 heet. bebouwde en lustgron- don, 3,341 hoct. onbelasten grond, 3,007 heet. dijken on wegen, 2,340 heet. water en moeras, 143,509 hoct. woeste gronden. Een der meest vermaarde heuvels van Drento is do Bisschopsberg op do Ovor- flselsche grens. Doch noch dozo, noch do Havolterborg, do hoogten van don Hondsrug, de Brammorshoop of de heu- velen bij Schipborg gaan de hoogte van 20 il. to boven. Alleen in het Burger- veen, op do Arembergscho grens, ryst de grond langzaam glooiond tot 24 M. op. Rivieren of stroomondo wateren die voor het geheel bevaren kunnen wor- den, zijn er in Drento niet, buiten het het Meppolerdiop, waarvan echter alleen hot noordoostelijk pand in deze provin- cio is gelogen of haar bezoomt. Dit diop is van veel belang omdat het do eenige waterweg is naar de Zuiderzee. Het Hoornsche-Diop, in het noorden, is belangrijk geworden sedert hot ten deolo in hot Noord-Willeinskanaal is op- genomen on daarmede den waterweg naar Groningen vormt. Van minder bc- Witkamp.

-ocr page 174-



		104 ]>reiitei\'woltle. 1 Jnnunri 1890 onderscheiden in 100,153 Ned.-Herv., 23 Waalsoh-Herv,, 1 Anglik, 1 Apost, 2 Elvang., 44 Vrye-Evang., 38 Vrije Protest., 811 Baptisten, 245 Ev.-Luth., »>7 Herst.-Lnth , 394I)oopsgez , 889 Rem., 15316 Chr.-Ger., 1114 >\'ed- Geref., 8.08 R.-Katholieken, 8 Ond- Koomachon, 2210 Ned.-Israëlieten 11 Port.-Iar. en 2150 ongenoeinden. De landbouw is Let hoofdbedrijf der ingezetenen. Verder houdt de bevolking zich bezig om in haur onderhoud te voorzien met veeteelt, veenderij, koophandel, scheepvaart, ambachten en eenigen fabriokarbeid. De laatste is ge- nocgzaum alleen beperkt tot Meppel, lloogeveeen, Assen en de veenkoloniën op de ooster grens naar de zijde van Groningen. Op 31 Dec. 1890 waren er in de provincie 34 fabrieken met stoom, 5 stoomwatergemalen, 15 zeeschepen en rivierbooten met stooinvermogcn, 14 locomotieven, locomobielen, stoomkra- nen enz. De scholen, de logere namelijk, zijn in Drente saamgebracht, wat de in- spectic betreft tot 1 distrikt, dat verdeeld is in 5 arrondissementen, namelijk: As- sen, Borger, Kinmen, Hoogeveen en Mop- pel. De provincie telde in 1891 152 openbare lagere scholen en 10 bijzon- dere, waarvan er 1 werd gesubsidieerd, liet onderwijspersoneel bestond uit 444 m. en vr. bij het openbaar en 23 in. en vr. bij het bijz. 1. onderwijs. Voor mid- delbaar onderwijs behoort Drente met Z.-lIollund, N.-Hollnnd, Friesland en Groningen tot dezelfde inspectie. Assen en Meppel hebben een rijks hoogere burgerschool, de eerste met 5 jarigen, de tweede met 3 jarigen cursus. Te Assen is ook een gymnasium. 3tanr de Eerste Kamer der Staten* Generaal vaardigt Drente 2 leden af. Voor de verkiezing van leden der Tweede Kamer heeft men de Drentsche distrik- ten Assen, Kinmen en Meppel. Voor de verkiezing vnn leden der Provinciale Sta- ten is Drente in 2 kiesdistr. gesplitst: Assen en Hoogeveen, waarvan het eerste (het noorden en midden) 18, het tweede (het zuiden) 17 afgevaardigden benoemt. Rechterlijk bevat Drente 1 arrondisso- ment: Assen met 4 kantons: Assen, Hoogeveen, Meppel en Emmen. I>reilt«M-Wol«le, oude naam Tan de Gron. landstreek het Goorecht. Drt\'lttltT, buurt in de Geld. gem. Aalteii.
		]>renmel. Drentsche-Aa, riv. in Drente en Groningen. Zij ontstaat bjj do Koolan- den onder Grolloo en Schoonloo, en loopt op korten afstand van Anderen, Gasteren en Schipborg naar de Groning- sche grenzen, waar zij hnar loop onder de namen van het Hoornschc-Diep en Noord-Willemskanaal naar Groningen voortzet, om met het Schuitendiep het Reitdiop te vormen. In Drente neemt zjj het Taarloosche-Piep, het Aulooër-Dicpje en de Zecgzerloop op en is voor hare verschillende panden door de namen Oosterdiepje, Andersche-üiep, ()ldemeu- lerdiep en Schipborgerdiep onderschei- den. Kerst op de Drentsch-Groningscho grens wordt zij voor kleine vaartuigen bevaarbaar. l»r«Mitfli<\'-Hoofd vaart, of NillilfU-rvnnrt, kanaal in Drente, reikende van Assen tot Meppel, hebbende eeue lengte van negen uren. In Kil3 werd eeno kleine vaart gegraven uit de Havelter-Aa tot de heerlijkheid Hooger- ; smilde, die wellicht aanleiding gaf dat, volgens eeu besluit der Staten van Drente, omstreeks 1707 en 1780 de Drentsche-lloofdvaart werd gedolven. De op dit kanaal aanwezige zeven schutsluizen keeren het water boven de gewone Watervloeden in het Z\\vartewa- ter tot aan Assen ruim ll\'/s* meter. l>roiltMt\'llO-KeeMteil, reeks ver- \| strooide gehuchten langs de riv. do j Keest in de Drentsche gom. Zuidwolde, oostwaarts van liloemberg. Zij dragen do namen van Pieperij, "Wildenbcrg, Babbering, Gezekamp, llruggebergen en het Ongeluk. In 1840 telden zij 291 bew., wier aantal sedert belangrijk is j toegenomen. l>reilt»t\'lie-Wijk, b. in de Dr. ! gem. Koden. I>l\'eillliel. gem. in Geld. op den zuideroever van de Waal en den noor- deroever van de Maas, ingesloten door ! de gemeenten Appoltern, Wnmel, Tiel, "Wadenooion, Ophemert, Varik, Heere- waarden (Geld.) en Lit (Xoord-Brabant). , Zij beslaat 1955 heet, zynde de grond uit Kijnklei gevormd. In 1822 had zjj 1182, in 1840 1Ü48, in 1872 2074, in 1890 2143 inw., die zich in laatstgenoemd jaar onderscheidden in 1988 K.-Kath., 153 Herv. en 2 Ned.-Geref. De land- bouw is hun hoofdbedryf. Verder vindt men er steenbakkerijen en klompenma- kerijen. Behalve het dorp Dreumel, be- ] vat do gem. het goh. de-Kop-vun-dc-

-ocr page 175-

-ocr page 176-



		Drieschicltt. Driel on Veld-Driol, bovat do gem. ook de buurten Hoenza-Driel en Hoorzik. Van Driel wordt reeds in de jaren 814 en 997 melding gemaakt. Graaf Ansfried, bisschop van Utrecht geworden zijndo, gaf al wat bij te Driel bezat, aan het klooster Hoogcnhorst. Van de abdij van St.-1\'aulus ging het in erfpacht over aan de Graven en Hertogen van Gelder, en in 1532 bekwam Hertog Karel het erfe- lijk en zonder pacht. Het d. Driel of Kerk-Driel ligt beneden en langs den Maasdijk. Het heeft een Raadhuis, eeno Herv. on eeno R. kerk. In 1840 telde hot 1608, in 1872 1683. in 1890 1576 inw. Driel, in de Middeleeuwen Thrillo en Driella geschreven, had ten tijde dor Hertogen en nog later vele adellijke sloten, die echter sinds lang vervallen zijn. \'4. d. in de Geld. gem. Heteren, nan den Betuwschen Rijndijk, in 1840 met 983, in 1872 met 1272, in 1890 mot 1439 inw. Het d. heeft eeno nieuwe, groote R.-Kath. kerk, met hoogen toren, cene Herv. kerk, steenbakkerijen en een veer op den Veluwo-oover bij bet land- gocd Westerbouwing. Onder de gebou- wcn onderscheidt men nog de huizen de Nevel en Ommershof. In Januari 1820 j werden hier vier gaten in don dijk ge- slagen. In den hertogelijken tijd bloei- den er de kloosters St.-Annaboog en St.-Anna\'s-troon. 3. b. in de Geld. gem. Ermeloo. Drielaiidsche-Dijk, b. in N.- Brab. gom. Steenbergen. DrlemanspoMe r, uitgeveende en drooggemaakte polder van 516 heet. in do Z.-Holl. gemeenten Zoetermeer en Stompwijk. Zij is bedijkt en drooggema- len volgens octrooi van 13 Juli 1668. Drieniorgeil, p. en b. in de Overijs. gem. Zwollerkerspel. *]>lieiie, 1. buurtschap in de Ovcr- ijselsehe gem. Lonneker, in 1840 niet 699, in 1860 mot 720, in 1890 met 528 inw. "-. buurt in de Overijs. gem. "NVcerseloo. Drie-Romer* (De), buurt in het Fr. d. Grouw (Idanrderadeel). Dries. 1. of Iieizei>l>och. b.* in de Limli. gom. Neer, in 1840 met 129, in 1860 met 122, is 1890 mot 95 inw. Do tweede der hier opgegeven namen is ontleend aan het oude klooster Kei- zersbosch. \'£. geh in de Limb. gem. Weert. Driesi\'hicht, 1. buurten onder Ootmarsum in do Overijs. gem. Tub-
		196 Driehoek. Driehoek, 1. goh. in do N.-Brab. gem. Fijnaart c. a. 5J. geh. in do N.-Brab. gem. Gilze-en-Rijen. 3. geh in de N.-Brab. gem. Zon-en-Breugel. <4. geh. in de N.-Brab. gem. Zunder-en- Wernhout. 5. goh. in de Geld gem. Nijmegen. Driebuis. 1. kerkbuurt of dorpjo met de R.-Kath. kerk der N.-Holl. gem. Velzen. Te Driebuis, ook wel Driebuizen genoemd, is een halte van den spoor- weg HaarlemAlkmaar enz. Tot onder do regeering van Koning Willem II vond men er het prachtige landgoed Middeloo, dat sinds is gesloopt. \'£. geb. in de N.-Brab. gem. Reek. Driebuizen, 1. d. in de N.-Holl. gem. Zuid- en Noord-Schermer, aan de ringsloot van de Schermeer. Het ont- leont zyn naam aan do drie eerste hui- zon, die er in 1005 gesticht zijn. In 1840 waren er 156 inw., in 1860 145, in 1890 196 inw. De Herv. kerk is eeno stichting van 1688. t£. geh. in de N.-Brab. gem. Hiltaronbeek. 3. geh. onder Hatert in do Geld. gem. Nijme- gen. 4. geh. in de Z.-Holl. gem. Rijnsburg. 5. geh. in de N.-Holl. ge- moonten Wervershoof en Andijk. O. geh. in do N.-Holl. gem. Ilpendam. 7t. b. in de Held. gem. Ruurloo. 8. b. in het Fr. cl. Orlingawier (Wymbrit- soradeel). $>. geh. in do N.-Brab. gem. Veehel. ÏO. b/onder Den Burg in do N.-Holl. gem. Te\'ssol. 11. b. in de Z.-Holl. gem. Vlaardingerambacht. Drit\'1. 1. gem. in Geld., uitmakende het zuidoostelijk deel van de Boinineler- waard. Zij wordt ingesloten door de gom. Anclcl, Kerkwijk en Rossom (Geld.) en Empel c. n. en Alom c. a. (N.-Brab.) Hare oppervlakte in het geheel 2734 heet. bestaat uit rivierklei, dio óf door de Maas wordt bezoomd óf daar- door doorsneden, want do Geldorscho grens springt hier driemalen over do rivior. In 1822 had dezo gem. 2414, in 1840 2939, in 1872 3396, in 1890 3261 inw., die in laatstgenoemd jaar zich onderscheidden in 2686 R.-Kath., 547 Herv., 6 Ghr.-Geref., 15 Ned.-Geref., en 7 Israëlieten. Hot grootste deel in- gezetenen bestnat van landbouw en vee- fokkery. Een vindt er steenbakkerijen, leerlooierij, bierbrouwerij, sigarenfabrie- kon, wagenmnkerijen, draaierij, touwsla- gcry, vlasscrij, klompenmakerijen, koren- molons on eenigo mindere inrichtingen van dien aard. Bohalvo do d. Kork-

-ocr page 177-



		I)rie-Schonwen.
		Drongelen. 197


		bergen. 2. bosch in do Overijselscho gem. Tubbergon, waar men don over- gang van bosch tot hoog veen kan waar- 110 men. ]>ric-Scliouircn, gehucht in do Zeeuwsehe gem. Axel. Drie-Sluizen, sluizen bijhotgeh. de Xiouwendijk in do N.-Brab. gem. Almkerk. Driesprong, p. in de X.-Holl gem. Schagen. DricMtap, geh. in de X.-Brab. gem. Wouw. Drietelaar, b. in do Geld. gem. Borkeloo. Dricvcld, vallei onder Overveen in de X.-Holl. gem. Bloemendaal. 1>ricvrit^kii«lciipol«ler, pold. van 19!) heet. in de N.-Brab. gem. Dinteloord. Driewejje, geh. in de Zeeuwsehe gem. Biervliet. Driewegen. 1. Zeeuwsehe gem., deel uitmakende van Zuid-Beveland. Zij wordt in het zuidwesten door de Hont bespoeld en is overigens door Borsele, Overznnde, Oudelanie on Ellowoudsdijk bepaald. Saamgeateld uit de beide hcer- lijkheden Driewegen en Kondorpe, is zij 657 heet. groot. In 1822 had zij 384, in 1840 472, 551, in 1890 575 inw. Bij de volkstelling van 31 December 1889 vond men 408 Ned.-Herv., 1 Wnalsch- Herv., 52 Ohr.-Gcref. en 47 K.-Kath. Do grond der gemeente bestaat uit znn- derige klei, do hoofdbron der volkswei- vaart uit landbouw. Behalve het dorp Driewegen bevat de gem. liet geh.Kou- dorpe. Hot d. Driewegen heeft eeno Herv. kerk. Het telde in 1890 191 inw. in do kom. ,£. goh. in do Zeeuwsehe gem. Biervliet. IM\'ieweft\'Oiipolder, pold. in de Zeeuwsehe gem. Driewegen. WrioKOOjj, buurt in de X.-Brab. Beriikum. ]>ri<>zism. of Dricsuiii, d. inde Frieseho gem. Dantumadeel, tellende met do geh. Oostwoudo en Driezumer- terp in 1811 3C(i, in 1840 040, in 1872 780, in 1890 885 inw. In 1890 vond men 373 inw. in de kom van het dorp. Xo- vens de Herv. kerk ligt de Kinsma- state. De vroegere staten Albada, Aysma, Buma of Buwinga, Canter en Feitama bestaan niet meer. *]>rioximillieilllCCl\', klein meer in do Frieschc gem. Dantumadeel. ]>riczuiiiiiH^krtcrp,** buurt onder liet Frieschc d. Driezuin (Dantumadeel).
		I>ri<-/iiiii«\'i-y.i jl. sluis en h. in het Fr. d. Driezum (Dantumadeel). I>rijlier, of Drie lier, buurt in de Drentscue gem. Beilen, in 1811 niet 58, in 1840 met 08, in 1800 met 90, in 1890 met 93 inw. lM\'iiimieleit, d. en hoofdplaats eener heerlijkheid, die in 1811 mot Mnde tot de burgerlijke gem. Made-en- Drimmelen (N.-Brabant) werd veree- nigd. Drimmelen vindt men in een oor- konde der 10de eeuw onder den naam van Trumella vernield. Het werd in 1421 door de overstrooming van den St.-Eli- zabeths-vloed zeer geteisterd. Door brand in 1732 verwoest, is het d. toen van Oud-Drimmelen naar den oever van don Biesbosch verplaatst. In 1840 telde men binnen do kom 278, in 1860 327, in 1890 012 ingezetenen. Hun bestaan vin- den de inwoners hoofdzakelijk door vischvangst en landbouw. Er is eene Herv. kerk. l>riniiiielselie-l>ijk, b. ged on- der Drimmelen, ged. onder Gcertruidon- berg in X.-Brab. l>roeveti<lnal, b. onder Langon- oord in de Utr. gem. Hoogland. Dl\'0£4^kllSllll. 1. klasse der Chr.- Geref. kerk in Friesland, bevattende do gem. Bcrgom, Drachten, Drogeham, Oudega, Surhuisterveen, Ureterp, Yeon- woudstervval. AVestergeest. 2, d. in de Frieschc gom. Achtkarspelen, met eene Herv. on eene (\'hr.-Geref. kerk. In 1811 had het 400, in 1840 529, in 1872 679, in 1890 737 inw., daarbij ge- rekend do bevolking van een tiental kleine buurten, zooals Westerend, Hams- born, Munneketil enz. Het dorp zelfbe- vatto in 1840 204, in 1800 296, in 1890 219 inw. in en 128 buiten de kom. Vóór de Hervorming stond bier het Buwo- klooster voor zusters der ordo vnn Pré- montré. Drogendjjk, geh. in do N.-Brab. gom. Dinteloord. l>roi\'1it, buurt in de Drentscho gem. Zuidwolde, in 1840 met 126, in 1800 met 105, in 1890 met 111 inw. De oude veenplas Drochtzeo is door hot aanleggen van waterleidingen droog geloopen. Droiienpolder, polder in do Z.- Holl. gem. ISodegraven. Droiijjeleii. d. in de N.-Brab. ge- meen te Drongelen-Hagooit-Gansooien-on Doovoren, Jn 1840 met 458, in 1860 mot 318, in 1890 met 299 inw., aangenaam

-ocr page 178-



		198 Drongelen.
		Dronweriienliep.


		to midden van geboomte en akkers ge- legen. T)e overlevering zegt dat de oude parochiekerk door een watervloed in 150!) is vernield. Sedert had men te Drongelen geen openbaar bedehuis tot Jan ISoll in 1700 er een llerv. kerk stichtte. Drongelen heeft zoowel in 1421, als in 1500, 1755 en 1809 veel door water geleden. llroiigeIeii-Hagooi^,t-Ci!aii- sooien-en-Doeveren, gem. in N.- Jtrabant, op de noordzijde van het Oude- Maasje. Zij is uit deelen van het Land- van-Ileusden en eene enclave der Meier jj- van-don-Bosch samengesteld, en wordt ingesloten door Meeuwen, Heesboen, Oud-IIcusdcn, Baardwijk, Waalwijk, He- zooien en Kapelle. De gein. beslaat 081 heet. en telde in 1822 427, in 1840 49], in 1860 479, in 1872 493, in 1890 434 inw. De grond bestaat uit klei, die voor een gedeelte tot bouwland is aangelegd, voor het overige weiden bevat. Daardoor zijn landbouw en veeteelt er do hoofd- bronnen van welvaart. Ten aanzien hun- ner godsdienstige belijdenis deelden de inwoners zich ten jare 1890 in 348 llerv., 5 Chr.-Geref., 2 Ncd.-Geref. en 33 K..- Kath. De gemeente bevat de dorpen Drongelen en Doeveren, benevens do goh. Gansooien en Hngoort. ]>roiii\'iji», d. in de Kriosche gem. Menaldumadeel, aan do vaart en den weg van Franeker naar Leeuwarden. Het had in 1811, toen het de hoofd- plaats was van het kanton Dronrijp, 1036, in 1840 1408, in 1860 1692, (waar- van 1161 in do dorpskom, die zich in de Kerkbuurt en de Bruggebuurt smal- deelt), in 1872 1789, in 1890 1905, inw., waarvan 1245 in de kom. Er zijn kerken der Herv. en E.-Kath. De llerv. kerk is een gebouw van 1544, met een traaien toron en een uitmuntend, in 1849 vergroot en verfraaid orgel. Naar het noorden liggen de buitens Nieuw-Fries- ma, Niouw-Gralda en Schatzonburg, naar het zuiden Oorbijters, een tiehelwerk en het station van den Staatsspoorweg, dat voor het verkeer den 14 October 1863 is geopend. Vroeger waren hier vele adellijke staten, als Foppinga, Honimc- ma, (ilins, Fotza, (iroot-Dottinga, Hob- bema on Ozinga, die meest in hoerdo- rijen zijn veranderd. Ten noorden van hier zijn vruchtbare korenakkers, ten zuiden vette weiden, waartussehen vor- scheidene terpen verrijzen. O routen, zuidwestelijk deel der
		Ovcrijselsche gem. Kampen, dat ziel» langs do Zuiderzeo uitstrekt en uit laag wei- en hooiland bestaat. Aan zee lig- gen de Drontensche-üverlaat en de Drontensche-Sluis. l>roo»eil<Iijk. I. buurt in de N.- Brab. gem. Fijnaart. SS. (Rllgen- li»<\'k«Hie-). b. in de X.-Brab. gem. Willemstad. Oropperij. b. in do Geld. gem. Winterswijk. l>l\'OM«eil<le-1iiest, geh. in de N.- Brab. gem. Boxmeer. DrosJ enhelteii, met schaarhout begroeide heuvelen in de Ovcrijselsche gem. Zwollerkerspol. DroMtenberg, Arfriiiigabiu-g. of II sii-.-t»\' W <>«!de. voorin, kasteel,. thans landhuis in de Gron. gem. Wedde, waarvan men in 1392 het eerst mei- ding vindt gemaakt. Het was vroeger een sterk punt, de eerste vesting, waar- van Graaf Lodewijk van Nassau zich meester maakte, toen hij in Mei 1568 de bevrijding van do Nederlanden be- proel\'de. Het is derhalve de plek waar do tachtigjarige oorlog een begin nam. Het huis met geheel Westerwolde, aan Groningen gekomen, is in 1811 door de stad verkocht en sedert veel vergroot. DroMtenbiirg, of 4i<o(^>kiiiga- lieei\'ll, buitenverblijf in de Gron. gem. Zuidhorn, tor plaatse waar in de Mid- deleeuwen do sterke burg der Goekin- ga\'s stond, die in 1401 door de Schie- ringers werd verwoest. DrOMteiltliep, kleine rivier in Drente, die ten westen der buurtschap Wezep in de gemeente Zwoeloo ont- springt, langs het huis de Klencke vloeit, do Laak en Sleenerstroom op- neemt en zich in de grachten van Koe- vorden uitstort. Wvouweil, buurt in de Drcntscho gem. Borger, in 1840 met 362, in 1860 met 323, in 1890 met 307 inw. *l>ioiiweriiei\'iiion<l, veenkolonio in de Drentscho gem. Borger, die eerst onder het bewind van Koning Willem 1 opgekomen, in 1840 170 inw. telde, doch in 1860 reeds door 636 zielen was bc- woond eu sedert zoozeer is vooruitgc- gnan, dat in 1890 het zielental 841 be- droeg. Droiiwei-nertfiep, of Voorste- diep,** boek die in do gem. Borger ont- springt en aan den noordkant van Drou- wernerveen in de Oostermoorsche-Vaart uitloopt.

-ocr page 179-



		Dubbel.
		139
		Drouweruerveeit.



		Lande gegraven, docli waarvan men do richting niet meer kent. Druten, 1. distrikt voor de ver- kiezing van één lid van do Tweede Ka- mor dor Staten-Gcneraal, saamgesteld uit de genieenten Druton, OverasBelt, Wichen, Balgooi, Batenburg, Bergharen, Horsen, Appeltern, Driel, Hurwenen, Kossum, Zaltbommcl, Ammorzoden, Brakol, Zuilichcm, Poederooien, Hedol, Kerkwijk, Gameren, Drenmel, Wamel, Heerenwaarden. 5$. 4de kanton vnn \'t arrondissement Tiel, bevattende de gemeenten Druton, Appeltern, I5erghn- ren, Batenburg, Dreumel, Ewijk, Horsen, Wamel. 3, deken, van het aartsbis- dom \'s-Ilertogenboseb, bevattende de pnrochieen Aft\'ordon, Altforst, Appeltern, Batenburg, Bergharen, Deest, Dreumel, Druten, Ewijk, Hernon-en-Eeur, Horsen, Leeuwen, .Maasbommel, Niftrik, 1\'uiHijk, Wamel, Winsen. 4. gem. in Geld. op do zuidzijde van do Waal, ingesloten door Wamel, Appeltern, Horsen, I$erg- hnren, Ewijk, Dodewaard, Echtcld, en I.Izendoorn. De oppervlakte van den bodem in hot geheel 2984 heet. bestaat uit vruchtbare klei, zoodat land- en ooftbouw er ruime opbrengsten leve- ren. Onder de voortbrengselen van den grond bekleedt, nevens tarwe on andere granen, do tabak eenc voorname plaats. Do gem. bevat de 4 dorpen: Druten, Afforden, Deest en PuiHijk. Daarin telde men ten jare 1822 2709, ten jare 1840 3340, ten jare 1860 3797, ten jaro 1872 4442 en in 1890 4382 inw. Bij do laat- ste opgavo splitste men deze bevolking in 4137 ll.-Kath., 197 Herv., 1 Ev.-Luth. en 47 Isr. Het d. Druten is langs den Waaldijk gebouwd en de stapel- plaats vnn den handel in ilaas-en-Waal. Het is do hoofdplaats teven» van het polderdistrikt van dien naam. In 1840 tolde het dorp 1583, in 1860 1820, in 1872 2090, in 1890 2094 inw. Onder do gebouwen onderscheidt men de K.-Kath. en de Herv. kerk, de synagoge on hot Huis te Druten. In eene oorkonde uit do tweede helft der 12do oeuw, een giftbrief van Aartsbisschop Filips van Keulen, wordt Druten Truhteno gc- noomd. Er is oen pontveer. Dubbel, riv. op het Eiland-van- Dordrecht, die, aan de oostzijde lnj den Biesbosch ontstaan, in eeno noord-wes- telijke richting naar het Mallogat loopt. In do 12de oeuw liep deze rivier vorder westwaarts door de tegenwoordigo
		Urouwernerveeii, buurt in de Drcntscho gem. Borger, i\'i 1840 mot 805, in 1860 mot 273, in 1890 met 357 inw. Vóór 1325 was het slechts een ge- ring gehucht. l>llliM4lijk.ofAlfVllM<llO l>ijk. geh. in de X.-Brab. gem. Alfen-en-Kiel. Dl\'lll. buurt in (ie Geld. gein. Groes- beek, in 1840 met 158, in 1860 met 182, in 1890 met 249 inw. Dl\'lllliut. of Drumt, dorp in do gem. Wadenooien, aan den weg van Tiol nanr Buren, aangennam te midden van boomgaarden doch zeer verstrooid gelegen. Het beeft eono Herv. kerk. Alen telde er in 1840 483, in 1860 517, in 1872 575, in 1890 513 inw. Drompt wordt in oen giftbrief van 850 onder don naam Thrumiti vermeld. DrumptMi\'lie-Kllj;, streek onder Drompt in de Geld. gein. Wadenooien. Dl\'UllOll, gom. in N.-Brab. van 2851 heet. oppervlakte, die door Oud-Hcusden, Herpt-en-Bern, Nieuwkuik, Helvoort, Udenhout, Loon-op-Zand en Baardwijk wordt ingesloten. De grond bestaat door- gaans uit diluvisch zand, mot eenig moe- rasveen. Alleen in het uiterste noord- oosten vindt men klei. In 1822 had deze gein. 1921, in 1840 2110, in 1860 2444, in 1872 2680, in 1890 2895 inw. Ten jare 1890 berekende men de bevolking op 2817 K.-Kath 77 Herv. en 1 Doops- gez. Do Ingezetenen bestaan hoofdzake- ïyk van den landbouw. Behalve het d. Druncn, bevat de gem. do buurten do Heide, Mecuwaard, of Wolfshoek en Scheiding, bonovens de goh. Ciiersbergen, Sempko, Fellenoord, Halten, Klinkert en Pcrsert. Het d. Drunen bevat oene R.-Kath. en eenc Herv. kork, van wei- ken do laatste in 18(11 word vernieuwd, de oude parochiekerk vervangt, die in den St.-Elizabethsvloed van 1421 staande bleef. Het kasteel van Drunen is in 1799 afgebrand. Drunen had in 1840 1523, in 1860 1808, in 1890 2235 inw. Den 9 Februari 1232 verklaarde Dirk van A1- tena, dat hij het bezit van Drunen aan den Hertog van Brabant had afgestaan, behoudens do tiendrechtcn, zoo lang de Hertog hem jaarlijks 185 mark betaalde. Er is oen station, tevens voor Housden, van don spoorweg \'s-BoschLago-Zwa- luwe- Moerdijk. DriiiieiiMche-Poldei\', pold. van 812 heet. in de gem. Drunen. DrilMUMgracht, kanaal door den Romeinschen veldheer Drusug hier te

-ocr page 180-



		200 Dnbbeldani. Dnffel.

		Zwgndrechtsche-Waard, doch dit ge- dcclte heeft sedert den naam van Devel gekregen gekregen. Do Dubbel wordt in 1004 onder den naam van Duble ver- meld. Dubbeldam, gem. in Z.-Holland, uitmakende het middel- en zuiderge- deelte van het Eiland-vnn-Dordrecht, eenige eilanden in den Biesbosch, de Krabbe en het poldertje Klcin-Koninkrijk op de Hoeksche-Waard, /ij wordt om- ringd door de gemeenten \'u-Gravendeel, Groote-l.int, Zwijndreoht, Dordrecht en Sliedrecbt (Z.-Holl.), Werkendam, Dus- Ben e. a.. Mnde-en-Driinniclen en lloogo- en-Lnge-Zwaluwe (N.-Brab.). De gein. in in den jongsten tijd tweemaal in uit- gestrckthoid gewijzigd. Bfj de wet van 27 December 1856 werd daarmede de gem. "Wieldreckt vereenigd, benevens de oosthelft van de gem. de Mijl. Dij de wet van 19 Juni 1871 heeft zij daar- entegen eenige hectaren nabij het spoor- wcgstation Dordrecht aan de hoofd- plaats van het arr. verloren. Dubbeldam had den 80 Juni 1871 3797 inw., maar met liet aanbreken van den 1 Juli gin- gen 1\'Jl aan Dordrecht over. Op 1 Jan. 1872 telde het 3506, \'den 1 Jan. 1873 357!), den 1 Jan. 1890 4438 inw. In 1890 telde men er 4137 Herv., 140 (\'hr.- Geref., 3 Doopsgez , 1 Luth., 7 Herat.. Euth., 30 >\'ed.-lieref., 53 K.-Kath. en C7 ongen. Dubbeldam is ongeveer 6090 heet. groot en bestaat geheel uit vrucht- bare \' kleipolders en buitengronden. Het bevat het d. Dubbeldam of Oud-DubbeI- dam de buurten de Mijl en Wicldreeht, de geil. Willemsdorp, Smitshook, Krnb- bepolder, Bergsche-Yeld en Kop-van- het-I-nnd. liet d. Dubbeldam is fraai gelegen, waartoe het landgoed Dubbel* stein en eenige kleinere buitenverblijven veel bijdragen. Er waren in 1890 in de kom, d. i. Oud-Dnbbeldam, 3(il inw. en buiten de kom van Oud-Dubbeblam 1049 inw. De Herv. kerk is een net, maar geenszins indrukwekkend gebouw. In 1421 is liet oude Dubbeldam door den St.-Elizabethsvloed ondergeloopen. Eerst sedert 1589 is het allengs teruggewon- nen, doch hoevele zorgen en kosten noodig zijn om het tegen overstrooming te beveiligen, kan blijken uit de om- standiglieid, dat de Aloïsenpolder of Bovenpolder-van-Dubbeldam achtinaal is ondergevloeid, t. w. in December 1052, Nov. 1053, Maart 1002, December 1665, Januari 1082, Maart 1715 en Septom-
		] her 1717. Alleen de kosten der laatste I herdijking beliepen f161,811. DubbeldaiiiNchepolder, of ! Oiide-1-.ainl-vaii-Dubbeldam. p. I in do gemeenten Dordrecht en Dubbel- dam, in 1589 door eene kade omringd I en in 1103 bedjjkt. Zij is 037 heet. groot , waarvan 518 onder Dubbeldam en 119 ! onder Dordrecht behooren. Diibbele-Itlilll\'t, buurt in de N.- Holl. gem. Haarlem, aan het Zuider- Buiten-Spnarne. Dnbbele-Kniirt, b. in N.-Holland aan den Overtoom, onder de gem. Nieu- ! wer-Amstel. Dnbbele-Wierikke. vaart in : Z.-Holland, uit den Hollandschen-IJsel bij de Goc-Jan-Verwellesluis naar de b. Nieuwerbrug. Dubbele-"\\Voiiiiig, b. in do Z.- Holl. gein. Assen. Dnbbeling, of Dnbbelink, havez. in de Overijselsche gemeente Ambt-Delden, achtereenvolgens eene bezitting der geslachten Rammelman, Blanckfoort, von Miinchliausen en van Heeckeren. Dubbel monde, voorm. d. in Z.- Iloll., bij den watervlood van 18 Nov. 1424 te gronde gegaan. Dubroek, goh. in do Lirab. gom. Maasbrec. Duffel, of Dnffelt, 1. landstreek op de grenzen van Nederland en l\'rui- sen, aan de zuidzijde van den Kijn. In de Middeleeuwen een gouw, schijnt zfj toen met de Betuwe verbonden en door den Kijn en de Waal nnar drie zijden omspoeld te zijn. Het oord wordt ten jare 720 als pagus Dublen, in 793 als pagus Dubla en in 891 als Duvelero- Marca vermeld. Sedert de 12e eeuw kwam de Duffel deels aan Gelder deels aan Kleef. Door de verpanding op last van Hertog Arnold in 1445 werd de Duffel geheel met Kleef vereenigd, het- geen bevestigd werd door een bepaal- den afstand in 1473 uit naam van Her- tog Karel den Stoute. Bij do grensre- geling met Druisen vnn 7 October 1816 werden de dorpen Kekerdom on Leut vnn den Duffel aan Nederland afge- staan. 2. bedijking in Pruisen en Nederland, waarvan het bestuur geregeld is naar aanleiding oener overeenkomst van 9 Juni 1821. Zij omvat de l\'ruisi- seho dorpen Duffelward, Keeken, Bim- nion, Mehr on Niel, benovens do Nodor- landscho dorpen Kekordom on Lout. De

-ocr page 181-



		I> lijfhuis.
		Duiveland. 201


		I zer eeuw was het oone plaats van uit- ¹ spanning voor het algemeen. l>iiiiiin<;\'<\'riin\'or. meer in do Overijselscho gem. Ambt-Yollenhove. Dllilistl\'cck, streek in N.- en Z.- Holland, van de Helder tot den Hock- van-IIolland, deels bestaande uit hooge en lage duinen, deels uit de bekoorlijke helling daarvan naar de landzijde. Zjj strekte zich vroeger veel verder naar ! het westen uit, en nog altoos moet zij met kracht tegen het aandringen der zee door het beplanten der duinen, het vor- ïncii van duinen, het aanleggen van hoofden en dijken beschermd worden. Do hoogste deelen van de Duiustreek zijn in de nabuurschap van (Horveen, AYijk-op-Zee, Bergen en Schoorl. In het gedeelte tusschen Petten en Kamp zijn geen duinen. Tusschen Knllantsoog en Huisduinen zijn zij door kunst verkre- gen. Sommige duintoppen verheffen zich tot GO meter boven liet vlak der zoe. De gemiddelde hoogte beloopt echter slechts 10 meter. De Duinstreek be- hoorde tot de vroogst-bewoondo oorden van Holland. De meeste grafelijke ver- i blijven lagen daar, evenals de kasteo- ¹ Ion der voornaamste edelen. Duist>de-Haar-de-Zevenhni- zen, noorder deel der l\'tr. gein. Hoog- land. Vroeger ecne afzonderlijke ge- ineente, is het door de wet van den 27 Juni 1857 bij Hoogland ingelijfd. Het telde in 1822 108, in 1840 173, in 1890 195 inw. Duister, (Ur), b. in de Geld. gem. Groesbeek. l>llist<M-slllis. sluis in de Z.-Holl. gem. Schiedam. Dllitttei\'VOOl\'de, kerkbuurt onder Twelloo, in do Geld. gem. Voorst. Do . K.-Knth. state Duistervoorde is tijdens de Republiek opgericht. Er is een halte voor het lokaalverkccr van den spoor- weg DeventerApeldoorn. Duistert* hikcl. geh. in de Gron. \' gem. Ezingc. I>ni!>«. of Stilist, pold. in do Utr. gem. Hoogland. I»i;i\\ (>kci\'k. b. in de Zecuwsche gem. St.-Jansstecn. Dllivelaud. oostelijk deel van het Zeeuwscho eiland Schouweii-en-l)iiive- land, wordende de scheiding in het noor- don en midden door het Djjkwator, doch in het zuiden alleen door binnendijken aangewezen. Ofschoon Duiveland ovor \| hot gohoel minder van watervlooden
		geërfdendagen worden te Kleof gehou- den onder gemeenschappelijke leiding van oen Pruisischen en een Nederland- schon Commissaris, van welken den laatsten door den Commissaris des Ko- nings in Gelderland wordt benoemd. De besluiten en begrootingeu der geërfden zyn onderworpen aan do Pruisische regeering te Dusseldorp en der Ge- deputeerde Staten van Gelderland te Arnhem. *Oiiiflmi. 1. geh. in de N.-Brab. gem. Uden. 2. geh. in do N.-Brab. gem. Keek. i$. voorm. oud gebouw te Krooswijk, in de Z.-Holl. gem. Rot- terdam, naar men meent eens een Ro- mcinseh kasteel. l>llifl>oldei, pold. in de Z.-IIoll. gem. Maasland, 3G7 heet. groot. Duiiikerslootwijk, b. in de Dr. gem. Smildo. I>uikclie-Hoeve.* geh. injdc N.- Brnb. gem. Loon-op-Zand. I»uil (l>e), pold. in de N.-Brab. gemeenten Emniikhovcn en V\\\'aar(lhui- zen, 748 heet. groot. Diiiiukoiislager, goh. in de N.- Brab. gem. Hilvarenbeek. Duin, 1. geli. in do Overijsolscho gem. Amlit-Vollenhoven. 5$. of\' V«»r- (1 li i ii. voorm. kasteel in de Z.-Holl. gem. Zevenhuizen, dat aan bet Oud- Hollandsche geslacht van der Duyn tot in de 17c eeuw toebehoorde. Oorspron- kelijk uit Lotharingen, en zijne afkomst van de Graven van Verdun rekenende, was dit geslacht reeds in de 14de eeuw- te Zevenhuizen gevestigd. Vllillbeck, oud-adellijk huis in de Zeeuwscho gem. Oostkapelle. Hei vormde vroeger ecne afzonderlijke heerlijkheid, terwijl do overlevering getuigt dat op Duinbeek in do Middeleeuwen geld is gemunt. ]>uiiidcrbnm\'t of l>uiiiKijde, buurt in de N.-Holl. gem. Kastrikum, in 1840 met 271, in 1890 met 475 inw. I>llillkavel, een der 3 kavels, waarin de landen verdeeld zijn, die tot het onderhoud der Hondbossehe- en Petteiner-Zeewering in N.-Holl bijdra- gen. Het bevat de bannen Uitgeest, Bergen, Heiloo, Vclson, Heemskerk, Liin- men, Schoorl, Akersloot, Kastrikum, Egmond, AViJk-aan-Duin, Bakkum, Groet, "Wimmunum, Petten, Beverwijk. IMi in-on l>aal. oen der schoonsto buitongoedoron van Noord-Holland in do gom Bloomendaal. In hot begin do-

-ocr page 182-



		Duiven waard.
		202 Duivelsbrug;.


		*Dnivendaii, geh. in de Geld- gem. Oldebroek. Dlliveiulijke, gem. op het Zeeuw- sche eiland Schouwen-en-Duivenland, die in het noorden door do Grevelingen be- spoeld, naar de landzijde bepaald is door Elkerzee, Ellemeet, Serooskerke, Kerk- werve en Brouwershaven. Zij beslaat 1081 heet., heeft een vruchtbaren klei- grond en is samengesteld uit de heer- lijkheden Duivendijke, Drydorpe, Klaas- kinderkerke en Looperskappelle. In 1822 had zij 336, in 1840 397, in 18G0 450, in 1872 597, in 1890 000 inw. Hij de volkstelling van 31 Dec. 1890 bedroeg het aantal Hervormden 421, dat der Clir.- Gcref. 1700, dat der Ned.-Geref. 15. De landbouw ninakt het hoofdbedrijf der be- volking uit. Vroeger bloeiden hier vier dorpen. Doch van de 3 oude parochie- kerken en de kapel te l.ooperskapelle zijn nog slechts de grondslagen over. De Hervormden behooren thans kerke- lijk tot Elkerzee, de C\'hrist.-Geref. tot Scharendijke. De buurt Duivendijke had met de gronden der oude heerl. in 1840 93, in 1800 100, in 1890 112 inw. Het kerkhof, waarop de oude parochie- kerk stond, wordt nog tot oeno algc- meene begraafplaats gebruikt. Duivendrevlit, d. in de N.-Holl. gem. Nieuwer-Ainstel, met eene K.-Kath. kerk, die in 1050 werd gesticht. In 1840 had het 431 inw. Voor 1890 is het aan- tal inw. niet afz. opgegeven in de Uit- komsten der Volkstelling. Aan het noord- einde ligt de Duivendiechtsche brug, die in 1760 eene overvaart over de "\\Veee- pertrekvaart verving. In 1787 werden do Druisen hier door de Patriotten tegen- gehouden. Dllivenee, voorin, ambacht op het Zeeuwsche eiland Zuid-Hevelnnd, door den wntervloed van 5 November ver- nietigd. Duivenlioek, of Duivers- hoek, geh. onder de Zeeuwsche ge- meenten Hontenisso en Grauw-en-Lan- gondam. Dui ven voorde, ridderhofstede in de Z.-lfoll. gem. Voorschoten, het stam- slot der beroemde Heeren vnn Duiven- voorde, die uit den stam der \\Vasse- naar\'s zijn voortgesproten. DiiivenvoordMche-Polder,** polder van 327 heet. in de gem. Voor- schoten. Duivenwaard, of Duiven- waardsche-PoIder, polder van
		heeft geleden dan andere Zeeuwsche eilanden, werd liet toeli in 1288, 1304, 1324, 1404, 1421, 150!), 1531 en 1532 door de stroomen voor een grooter of kleiner deel overstelpt. Daarentegen is het meermalen vergroot, zoo als blijken kan uit de spranken van oude stroomen, gelijk de Geul of Marevliet en de Steo- nen-Zwaan, die afgedaind zijn. In het begin der 13de eeuw bestond Duivelnnd slechts uit de Vierliannen, dat is uit Ouwerkerk, Nieawerkerk, Kapelle en het slot Zwanenburg. Omstreeks dezen tijd werd Botland daarmede vereenigd. In 1305 werd de polder van Sir-Jnns- land, die vóór 1288 tot Dreischor had behoord, bij Duivelend gevoegd. In 1355 won men den polder van Oosterland, in 1407 Bruinisse, in lül2 Bettewaarde, in lt!21 den Btoofpolder, in 1028 den Gouwe- veerpolder, in 1U4(> den Saspolder, in 1710 den Jongepolder. I)ui\\eland wordt naar het noorden door de (Jrevelingen, naar het oosten door het Krammer, de Zype en het Mnstgat, naar het zuiden door do Keeten en de Ooster-Schelde bespoeld. liet heeft 6 uren in den om- trek en bevatte den 1 Januari 1872 5398, op 1 Jan. 1890 13117 bewoners. Duivelsbrug;, brug en h. in de X.-Brub. gem. Ginneken. Dllivelslaoek, 1. gehucht in de Zeeuwscue gem. Itreskens. SJ. geil. in de Overijs. gem. Losser. Duiven, gein, in Geld., die door Wcstcrvoort, Angerloo,Didani, /evenaar, Pannerden, Bemmel en Huisen omringd, eene oppervlakte van 3507 heet. beslaat, geheel uit Kijliklei gevormd, In 1822 had deze gem. 2095, in 1345 2493, in 1872 2049, in 1890 2904 inw., voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 2779 K.-Kath., 147 Herv. en 8 Ned.- Geref. Zij bewonen drie dorpen : Duiven, Groesen en Loo, de buurt Nijcgraaf, vele verstrooide landgoederen en boeren- hoeven en bestaan hoofdzakelijk van den j landbouw. Als deel der Lijmers volgde Duiven de lotgevallen van dit ambt, waarmede het in 181(i door Pruisen aan Nederland werd afgestaan. - liet dorp Duiven, reeds in 970 als Thuinna ver- meld, telde in 1840 732, in 1872 733, in 1890 740 inw. Het bevat slechts één kerk, de oude parochiekerk, die den K.-Kath. toebehoort. Het ligt aan den grootcn weg van Arnhem naar Kmmc- \| rik en heeft in de nabuursehap (zuid- i waarts vandaar) ceu spoorwegstation.

-ocr page 183-



		Duizel.
		DnrgerdaiimieivDie. 203:


		412 heet. in de Z.-Holl. gem. Nieuwe- Tonge. Duizel, cl. met eene K.-Knth. kerk in de N.-Brab. gem. Duizel-en-Steensel, in 1840 door 296, in 1860 door 278, in 1890 door 263 landbouwdrijvende inw. bevolkt. Duizel-eii-Steenael, gem. in N.-Brab, tusschen Vesscm c. n., Veld- hoven Biethoven, Eersel en Hoogeloon. De oppervlakte bestaat uit diluvisch zand, niet verscheidene poelen. De gem. is 1352 heet. groot en bevat de beido d. Duizel en Steensel, benevens het geh. Steenvoort. Het getal inwoners beliep in 1822 559, in 1840 578, in 1865 623, in 1873 619, in 1890 555. Al de inge- zetenen belijden den K.-Kath. godsdienst. Duizeldoiik, I). in do N.-Brab. gem. Helmond. Dnizeiidvi-eezen, b. in de Geld. gem. Gorsel. Dllkenbnrg, beroemd landgoed in gein. Nijmegen, in welks nabijheid Karel de Stoute in 1473 zijn kamp opsloeg, en dat ten jare 1672 eenigen tijd aan Louis XIV tot hoofdkwartier diende. Het oude slot is in de eerste helft der 17de eeuw herbouwd. Doch dit nieuwe gebouw stond slechts tot 1825, toen het, op een klei- nen vleugel na, is gesloopt. Duider, of Dnlderen, d. of kerkbuurt in de Overijselseho gem. "Wcerseloo, in 1840 met 932, in 1860 met 1011, in 1890 met 909 inw. De dorpskerk is de R.-Kath. kerk der pa- rochie Saasvold. Duiderbroek, geh. in de Overijs. gem. "Wcerseloo. Duiker, b. onder do "Waal in de N.-Holl. gem. Texel. Diiüaui-tspolder, pold, van 1905 heet. in de Zeouwschc gein. Honte- nisse. Dun, of Duin, geh. in do N.-lir. gem. llilvnrenbeek. Diindei\'buui-t, b. in de N.-Holl. gem. Heemstede. Die il ji\'«-ii < Den), gem. in N.-Brab., I ter grootte van 1031 heet. /ij is om- ringd door de gein. \'s-Hertogenboscb, Kosmalen, Berlikum, Schijndel en St.- Michielsgestel, heeft een bodem uit duli- visch zand gevormd en wordt langs de noordooster grens door do Aa bespoeld. Het getal van hare ingezetenen beliep ! in 1822 1306, in 1840 1399, in 1860 ^;1374, in 1873 1322, in 1890 1340. Al de ingezetenen lielijdcn don K.-Katli.
		godsdienst en vinden hun bestaan in den land- en ooftbouw, het vetmesten van kalveren en den bundel met deze producten. Daar de gem. door do Zuid- Willemsvaart in hare grootste lengte wordt doorsneden, is het vervoer gcmak- kelijk. Behalve het d. den Dungen, bc- vat de gem. slechts kleine geh. zooals het Dungenschc-Kloostor en Zeldenzat. benevens verstrooide woningen. In 1471 werd op den Eikendonk, onder den Dun- gen, niet bewilliging van Hertog Karel. den Stoute, een Karthuizerklooster ge- sticht, dat echter om do overstroomin- gen reeds spoedig binnen \'g-Hertogen bosch werd verplaatst. Het d. den- Dungen is klein. De kom (do Kerksen- hoek) bevatte in 1860 niet meer dan 149, in 1890 183 inw. Het werd in 1543\' door Maarten van Kossum gehrnnd- schat. Dnngenwelie-Polder, pold. van 243 heet. in de N.-Brab. gem. den Dungen. DlllljjeilHelie-Steeg, geh. in de N.-Brab. gem. Schijndel. DmigenMt\'li-IilooMter, geh. in de N.-Brab. gem. den Dungen. In 1629 was er het hoofdkwartier van den Heer. van Broderode. Dunililtgen, havezate in de Drent- sche gem. de Wijk, reeds voor lang ge- sloopt. DuiiNberg;, of Diiii!>iberg;er> lioek, buurt in de Geld. gem. IIen- geloo, in 1840 met 154, in 1860 met 162, in 1872 met 178, in 1890 met 183 inwoners. Durgei\'dain, oudtijds l.ldoor- Iierduni, d. aan het IJ en de Zui- derzee, in do N.-Holl. gem. Kansdorp.. In 1811 had het 553, in 1840 518, in 1860 505, in 1890 725 inw., deels vis- schors, deels veefokkers. Ook zijn er scheepstiinmerwcrvcn. Het d. is ontstaan door het leggen van een dam in de Die ton jnro 1421. Lang had het slechts, eene kapel, die nog aanwezig is, doch nu tot secretarie dient. Eene nieuwe Herv. kerk is in 1643 gesticht, die in 1840 door eene andere is vervangen. In. 1840 en 1841 is ook eene nieuwe haven, aangelegd. In 1625, 1665, 1775 en 1825 werd dit d. geweldig door overstroomin- gen en in 1687 door brand geteisterd. l>lirgerdamiuer-Buiteiipol- «Ier, pold. vau 75 heet. in de N.-Holl.. gem. Kansdorp. Durgei\'dammer-Die, waterplas.

-ocr page 184-



		D ii 11 rs wonde.
		204 Dunsel dorp.


		Dusseiische-Slnis, polders ton z. en ton z.-o. der sluis in de N.-Brab. gem. Dusson. Dussens-Xoordeveld, pold. van 592 heet. in do N.-Brab. gemeenten Dussen en Meeuwen. Diisseiis-Znideveld, pold. van 252 heet. in do N.-Brab. gem. Dussen. DllillOOg, of DlIllO, beroemd landgoed in de Geld. gom Doorwerth, op do rand der Veluwo, 59 meter bo- ven A.1\'. Het werd op het einde dor 18do eeuw door een Raadsheer Bomblé Yatebenter aangelegd. Met Rozeudaal, Beekhuizen en den Oorsprong, behoorde het vroeger tot do mcestbezochto pun- ten uit Arnhem\'s schoono omstreken. Sinds eenigo jaren is do vrije wandeling verboden. Oostol. van het landhuis Duno is een ruim omwald plateau gelegen, dat de Hunenschans heet. Deze groops- gewijs met hooge eiken en beuken be- plante ovale plek is aan den rand van den heuvel gelegen en aan de landzijde omgeven, behalve door den aarden wal, door oen diepe droge gracht. Duur, buurt in de Overijselscho gem. Olst, in 184) met 481, in 1800 mot 576 inw. Bij de Duurscho straat is een halte voor lokaalverkeer van den spoorweg ZwolleDeventer. Dliureiild, noordoost, dcol in het N.-Brab. dorp Berchem. Diitirkeiiakker, b. in de Gron. gom. Miintendam, in 1840 met 111, in 1860 met 113, in 1890 met 166 inw. DlMirse, bevallig gelegen en wei- varende buurtschap in de Drentsche gem. Rolde, aan hot Duurserdiep. In 1811 teldo men er 34, in 1840 58, in 1860 89, in 1890 121 inw. Duurserdiep, beekje in Drento, oen der panden van het Taarloosohe Diep. Duurstede, oud kasteel aan de westzijde der L\'tr. stad Wijk-bij-Duur- stode, grootendeels een bouwval, te mid- den van een bevallig plantsoen in 1852 door Zochor aangelegd. Het kasteel, tegenwoordig Ruïne gcheoten, is oen toren, waarschijnlijk van het Batavo Durum der Romeinen. In 810 kwam Duurstede of Dorostede in het bezit der Karolingers. Lodewgk de Vrome stond het af aan den Deenschen Koning He- rold; in de 15de en 10de was liet oeno wijkplaats der meeste Utrochtscho Bis- schoppen. Diiurswonde, of «Ie Wold-
		in de N.-Holl. gom. Ransdorp, aan de westzijde van het d. Durgerdam. Dusseldorp, b. in de N.-Holl. gom. Limmen. Dusseil, 1. f,^rem. in N.-Brab. van 3669 heet. oppervlakte. Zij ligt ingeslo- ten tusschen Werkendam, de AVerken- on-Sleeuwjjk, Almkerk, Emmikhoven- en-"\\Vanrdhuizen, Meeuwen, Kapelle, Waspik, Raamsdonk, Mado-en-Drimme- len (N.-Brab.), en Dubbeldam (Z.-Holl.). Zij is saamgestcld uit verscheidene pol- ders en bekade en onbekade eilanden van den Biesbosch. In 1822 had zij 1725, in 1840 2041, in 1860 2189, in 1873 2333, in 1890 2882 inw. Bij do telling van 31 Dec. 1889 vond men 1903 R.-K., 060 Herv., 302 Chr.-Geref., 2 Ned.-Geref., 9 Israël, en 6 ongenoemden. Landbouw on veeteelt zijn de beide hoofdbronnen van welvaart. Er zijn voorts klompen- makerijen. De Heeren van Dussen wor- den in de geschiedenis van Holland dik- wijls vermeld. In 1106 was Jacobus van Dussen getuige van Graat\' Dirk VI. In 1421, 1775, 1809 en 18 57 beeft Dussen veel door ovorstroontingen geloden. In eerstgenoemd jaar ging het geheel te gronde, waarvan het eerst in het begin der 17de eeuw werd teruggewonnen. De gem. Dussen bevat 3 dorpen of kerkbuurten: Dussen of Dusscn-Muilkerk en de Polder. Er zijn 2 R.-Kath. kerken te Dusseu-Munsterkerk en do i\'oldor, één Herv. kerk te Dussen-Muilkerk, en één kerk der Chr.-Geref. Hot d. Dussen, of Dussen-.Munsterkerk telde in 1840 937, in 1890 1135 inw. 2. of J>USNeiIM«\'lie-<iiailtel, stroompje in de N.-Brab. gem. Dussen. \'.i. -^I uil- kerk, d. in de N.-Brab. gem. Dussen, in 1840 mot 441, in 1890 mot 546 inw. De toren der Herv. kerk, het eenigo openbare bedehuis alhier, stortte bij den watervloed van 1809 in. Er is een ka- zerno der marechaussee. Bij Dussen- Muilkerk ligt het aanzienlijke slot Dus- son. 4. -ltuiteiidi.jk-eii-Haiitt;, kerkbuurt in de N.-Brab. gom. Dussen, tellende in 1840 met de verstrooide huizen van den I\'oldor, 663 inw. In 1890 telde de Polder, gelijk nu do ge- ineenschappelijke naam is. 1151 inw. In 1864 is de R.-Kath. parochie de Polder van die van Dussen gescheiden. Diissensrlie-lterg, geh. in do N.-Brab. gom. Dussen. Diisseust-lie-lloek, geh. in de N.-Brab. gom. Dussen,

-ocr page 185-



		Dnnrswolde. Kchel. 20»

		1095, in 1840 1302, in 1860 1703, in 1873 1789, in 1890 2126 inw., voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1750 Herv., 1 Waalsch-Hcrv , 2 Rom., 316 Chr.-Goref. en 42 Israëlieten. De Drcntsche-Hoofdvaart loopt langs don noordwest grens. Do Havelter-Aa, medo ten deolo de grens bepalende, stroomt van het noordoosten naar het zuid-wos- ten. Langs dezen stroom ligt Groenland, uit laag voon gevormd. Overigens be- staat do grond uit diluvisch zand, zijndo het hoog veen naar do zijdo van do de Smildo reeds lang afgegraven. Do ontgonnen gronden geven goede oogsten van granen en aardappelen, doch naar de zijde van Beilen ligt nog veel woeste heide. De in 1871 aangelegde straatweg van Dwingeloo naar Beilen heeft intus- schen eeno verdere ontginning krachtig bevorderd. Behalve het d. Dwingeloo, bevat de gem. de buurten de Lee, Eem- ater en Leggeloo, het geh. Leebroek, het huis Voshaar en het Leggelerveld. Het dorp Dwingeloo ligt bevallig aan den Dwingelerstroom. Bet had in 1811 528, in 1850 772, in 1860 793, in 1890 (in de kom) 618 inw. De Herv. kerk heeft een peervormigen toren. De beide andere openbare bedehuizen zijn die der Chr.-Ger. en Israëlieten. Sedert do op- hefting van het edict van Nantes ves- tigdc zich ook eeno kolonio van Fran- scho uitgeweken Protestanten te Dwin- geloo, die op do havezate Batingo haren godsdienst uitoefende. Aan dezo vluch- telingen herinneren nog de dusgeuoemdo Fransche huizen, eene stichting van Elbert Anthony Baron van Pallandt, b(j ncto van 4 Augustus 1685. Dwingei\' (I>e 01deliooi\'d- Htei\'-), buurt in do Friescho gem. Leeuwardeu.
		streek, zuidelijk deel der Gron. land- streek Fivolgoo, bevattende do d. Gar- merwolde, Tezinge, Ton Boor, \\Vittowie- runi, Garrelswecr, Woltorsum, Scharmcr, Kolham, Slochtoren, Helium. Dnurswolde, d. in do Friesche gem. Opstorland, dat met Bakkcveen, de Jlolenbuurt en Voorwerk, in 1811 551, in 1840 453 (of zonder Bakkeveen 238, in 1872 886, in 1890 392 inw. tolde. Bakkcveen is een afz. dorp geworden in administratiovcn zin. De oude Herv. kerk is hekend om haar Noordsch deurtje. Dnue, buurt in do Ovcrijs. gem. Olst. I»»;iiili<\'\|>. of \\\\ \'olddiepje, watering in de Uroningseho gem. JInrum en do Look, dat bij Enumatil in hot Hoondicp valt. I>« ;i i-xl ijk, of \\ iji\' ml ijk, b. to midden van korenakkers in do Utr. gem. Koten. Vóór de Hervorming stond hier eene kapel, waarbn\' telken Sacramcnts- dag een plechtige omgang plaats had. Hot adell. huis Rodestcin bij den Dwars- dijk strekt thans ton vorblüvo aan armo gezinnen. IMvarsjjraclltoil, 2 buurten in do Overijselscho gem. Giethoorn, onder- scheiden in Xoorder- en Zuider-Dwars- grachten. Dwarsweg, 1. geh. in de gom. Amerongen. 2. b. onder Lykorpolder in do Z.-Holl. gom. Alkemado. Hu iiigelevstroom, pand van do Havelter-Aa, zoo ver dezo rivier door de gem. Dwingeloo loopt. IHvillgeloo, gem. in Drente, die haar tegenwoordigen omvang in 1811 verkreeg, toen de oostelijke doelen van Diovor daarbjj worden ingelijfd. Z(j is groot 0841 heet. en wordt omringd door Diovor, Smildo, Beilen, Ruinen en Ha- volto. In 1811 had zij 1009, in 1822


		E.

		do Gelderscho gemeento Scherpenzeel. Ebei\'Mteill, b in do Utr. gem. JCeerlangbroek. Echel, b. in do l.inil). gem. Helden..
		Kb, pold. van ruim 7 heet. in do N.- Brab. gem. W(jk-en-Aalburg. KbbeilllOl\'St, 1. b. in de Ovorüs. gomoento Ambt-Almoloo. 2. b. in

-ocr page 186-

-ocr page 187-



		KcliteiiKiiieer.		Kdain.
		207



		bepaald naar het noorden door Warder on Middelie, in het westen door Kwa- dijk on Parmerende, in het zuiden door Monnikendam en Katwoudc. Hare op- pervlakto bestaat uit 2244 boet., s.iam- gostold deels uit oud land, deels uit het noordoostelijk deel van do droogge- maakto Purmer. In \'t oudo land bestaat do grond uit laag veen, in de Purmer uit klei. .Men vindt er de stad Edam en het d. Volendam. In 1790 beliep de be- volking van Edam 2745 zielen. In 1811 bedroeg zij 2502, in 1830 3910, in 1840 4024, in 1850 4367, in 1870 5185, in 1873 5242, in 1890 0325. Bij de volks- telling van 1890 was zij onderscheiden in 2777 Ned.-Herv., 3 Kern., 109 Ohr.- Ooref., 125 Doopsgez., 107 Ev.-Luth., 4 Herst.-Luth., 45 >\'ed.-Geref., 3527 R.- Ivatb., 7 Oud-Roomschen, 7 lsr. en 54 ongenoemden. De stad Edam ligt op den noordoostelijken uithoek van de Purmer, waar eertijds de Ue daarin stroomde, op korten afst md van do Zuiderzee. Met deze zee heeft zij ge- meenschap door hare haven en voor- stad hot Oorgat. Do stad had in 1840 ] 2877, in 1800 3305, in 1890 3597 inw. Van Edam hebben wij geen oude borich- j ten. Graaf Willem van Heioren schonk het in 1357 stedelijke keuren. De stad werd in 1420 door de Kennemers voor \| Vrouw Jakoba ingenomen, en in 1491 I in het Kaas-en-Broodspel gewikkeld. I Den 26 Juni 1572 begaf zij zich onder i gezag van Prins Willem 1, doch don 24 Februari 1602 werd zij door een brand, ontstaan uithoofde do bliksem in den toren der Oroote Kerk sloeg, geheel in de asch gelegd. In 1784 werd or do Maatschappij Tot nut van \'t Algemeen" opgericht. Apollo" en Edum\'s Fan- farocorps" zijn muziekgezelschappen, Eensgezindheid" is evno zangvereeni- ¹ ging. Edam heeft 2 Herv. kerken (waarvan \| de Oroote Kerk door bouworde, ruimte en geschilderde glazen uitmunt), eene Luth., eene Doopsgez., eene t\'hr.-Oeref. en eene lt.-Kath. kerk, benevens eene synagoge, verscheidene liefdadige ge- stichten, enz. Het Stadhuis is een sier- lijk gebouw, dat van 1737 tot 1739 werd opgetrokken. Van de ijzeren leuning der Dainsluis wordt gezegd, dat zij aan geen roest onderhevig is. Ouder de zeldzaam- helen, die te Edam bewaard worden, behooren het portret van I\'ieter Dirksz. Langebaard, wiens baard nagenoeg twee- maal de lengte van zijn lichaam had;
		gent. Ruinen, in 1811 mot 142, in 1840 met 210, in 1800 met 235, in 1890 met 202 inw. Het bevat do havezate Kelt- ten, die in het voorjaar van 1673, door het volk van Rabcnhaupt bezet, oen aanval dor Munsterschen zoodanig af- .sloog, dat do vijand er vele manschap- pen verloor. Echten wordt reeds in 1181 vermeld. Kr is een station van den spoor- wog AssenMoppol. KelltpilNiiieei. voorm. meer in Drenthe, tussehen Echten en Ambt-ffar- denberg, door het afgraven der venen tijdens de regeering\' van Koning Willem 1 geheel verdwenen. 1\'k\'literboMcll.* d. in de Limb. gom. Echt, in 1810 met 144, in 1800 met 161, in 1890 met 103 inw. Het bede- werd in 1801 als hulpkapel gebouwden later tot eenc kerk verheven. tk\'llterhl\'llg. gehucht in Friesland, aan de Pier-Christiaan-Oosterzei\'sloot, deels onder het dorp Echten (Lemster- land), deels onder Delfstrahuizen (Scho- terland). Kclitiiigersti-oom, of Ou(!e- IHcp, stroompje in de Drentsche gom. Westerhork, Beilen en Ruinen, vallende bij de Echtensche-Sluis in de Hooge- veonschc-Vaart. Kik, Kk of Kik-en-Wiel, met eene llerv. kerk in de Geld. gemeente Maurik, vroeger eenc heerl., die door de geslachten van Eek, Bosinchom en Culemborg is bezeten. In 1811 had liet, mot de aanpalende buurt Wiel, 487, in 1840 043, in 1872 700, in 1890 934 inw. Het d., dat roods in 953 wordt genoemd, ligt aangenaam in hot geboomte, te midden van ooftgaarden, korenvelden on weiden. Fidam, 1. prov. kiesdistr, van N.- llolland, bovattende do gom. Edam, Middelie, Monnikendam, Katwoudo, Brock-in-Waterland, Niouwendam, Buik- sloot, Kansdorp, Marken. Si. vijfde kant. van hot N.-Holl. arrondissement Hoorn, bevattende de gem. Broek-in- Waterland, Buiksloot, Edam, Katwoudo, .Marken, Middelie, Monnikendam, Nieu- wendam, Oosthuizen, Kansdorp. \',i. klasse dor Herv. Kerk in de prov. N.-Hol- land, verdeeld in 3 ringen: Edam, Pur- niorende en Monnikendam.-----1. ring der Herv. klasse Edam, bevattende de gem. Beets, Edam, Etersheim-cn-Schardam, .Middelie, Oosthuizen, Oudendijk, War- dor. 5. gom. in N.-HolL, in hot oosten door de Zuiderzee bespoeld, on vorder

-ocr page 188-



		Eede.
		Ede.
		208



		bet portret van een zeer dikken kusti lein, Jan Claasz. Clees, dio op zijn twee- en-veertigste jaar 227 kilo woog; van een meisje, Trijntjo Keovcr, wier longto ongeveer drio en een half meter heeft bedragen; on vnn den scheepsbouw- mcestor Oosterling, die 02 schepen op zijn werf van stapel liet loopen. Van Edam loopt een stoomtram naar Amsterdam. Terwijl de inw. van het ged. der gem. dat buiten do stad ligt, meost in veetoelt, en die van do d. Volendam in de visch- vangst hun bestaan vinden, winnen de stedelingen meerendeels door den hnn- del met hout en kaas het noodige. Men heeft er 2 scheepstimmerwervcn, 2 lijn- banen, 1 zoutkeet, 1 spinnerij, 1 hout- znagmolen, 1 stoomgrutterij, 2 taande- rijen, gasfabriek, 2 boekdrukkerijen, 1 nzijnmiikerij enz. Ede, 1. distrikt voor de verkiezing vnn één lid van de Tweeilo Kamer der Staten-Generaal, saamgosteld uit de ge- meenten Ede, Barneveld, Nijkerk, 8oher- penzeel, Kenswoude, Venendaal, Rho- nen, Amerongen, Leersum, Hoevelaken. \'4. prov. kiesdistrikt, bevattende de gein. Ede, Doorwerth, Kunkutn, "\\Vage- ningen, Scherpenzool, Barneveld. 3. gem. in de Geld., tussehen Barneveld, Apeldoorn, Rozendaal, Arnhem, Renkuin, "Wngoningcn (Geld.), en Hhcnen, Vc- nendaal en Kenswoude (Utr.) Zij heeft eeno zeer groote uitgestrektheid, name- Hjk 32,920 heet., die deels uit schoone akkers, bossehen en weiden, maar voor een groot deel uit woeste heidon en dorre zanden bestaat. In 1822 had deze gom. 5830, in 1840 8-184, in 1800 9010, in 1873 10,055, in 1890 13,097 inw., voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 10,G91 Xed.-Herv., 11 Waabch-Herv., 33 Ev.-Luth, 3 Herst.-Luth , 21 Doops- gez., 5 Rem., 145 Christ.-Oer., 1931 Xed.-Uerf., 137 R.-Katli., 41 Israël, en 79 ongonoemden. Zij bevat do d. Ede, Lunteren, Bennekom en Ottorloo ; dee- len d. Vonendaal en Hocmlcrloo; do buurten Ederveen, Manen, Wekerom, Veldhuizen en Ginkel (onder Ede); Ne- derwoud, Meu-Lunteren, Overwond, Flier- den en de Valk (ouder Lunteren); do Heukelomsche-Brink, Xergena en do Kraats (onder Bennekom); Hartskamp, Hooge-Baarloo en Eschoten, benevens do gehuchten Westenenk, Deelen, Wes- terhuis, Oud-Reemst, Laar, Xieuw- Reemst, en do verstrooide hoeven l\'lan- kenwambuis, Mossel en Pampelt (allen
		onder Otterloo). Landbouw en schapon- fokkerij, bijenteolt, wolhandel en hout- teelt zijn do hoofdbodryven der ingezc- tenen, doch men er ook verscheidene fabrieken en werkplaatsen. Het groote, schoono korp Ede, met eeno boschrjjko omgeving, aan het kruispunt dor wegen van Amersfoort naar Arnhem en van "Wageningen naar Xijkerk, bevatte in 1840 937, in 1890 1037 inw. in de kom. Het heeft eeno Hcrv. kerk met hoogen \' toren, en op 25 min. afstand een sta- tion van don Stnatsspoorweg. Ede is voorts door een stoomtramlijn verbon- den met Wageningen. De plunderend© , Spanjaarden van Hendrik van don Bergh \' werden er in 1624, met achterlating van hun buit, door do Hollanders ver- dreven. Edens», d. in de Friesche gom. Hon- naardcradeel, met eene Horv. kerk. In 1811 telde het 58, in 1840 48, in 1873 70, in 1890 99 inw. Vroegor lag er do stato l\'nga. Kderboscli. bosch ton oosten van het Held. d. Edo, ruim 400 heet. groot,, vooral bekoorlijk door zyno trotsche . eiken en beuken. Ederveeil, buurt in de Gold. gom. Ede, in 1840 met 420, in 1800 met 312 in 1890 met 954 inw. Ee, 1. d. in do Friesche gem. Oost- dongeradeel, met do goh. Tibben of Tibmn, Groot-Medhuizcn, Kloin-iIedhui- zon, Steenvak, Oudterp en Vnlingen, in 1811 door 026, in 1840 door 981, in 1873 door 975, in 1890 door 1003 zielen bewoond. De Horv. kerk is oen fraai gebouw, met oon vierkanton toren. , Ü. geh. onder het Friesche d. Itens (Hennnarderadce). 3. riv. in het Gron. distr. Fivelgoo, tussehen het Sehaapshok en AVoltersum, eertijds wel 1 25, nu slechts 7 meter \'breed. -A. stroom in Friosl., voerondo uit het Slo- termeer door de stad Sloten naar do _: Tacozijl. 5. stroom in Friesland, uit- makendo de trekvaart van Leeuwarden naar Dokkum. ö. voormaligo zee- boozem b(j do Vlaamscho stedon Aar- denburg en Oostburg, wellicht do oudo Ileidenzee, dio in do 13de eeuw bedijkt en sedert in land is herschapen. Eechenberg, geh. in do Limb. gem. Hoensbroek. Eede, gem. in Zeeland (Zeouwsck- Ylaanderen), ingesloten door Heille, Aardenburg en St.-Kruis in Zeeland, en 1 3Iiddelburg, Maldegem en St.-Laurens.

-ocr page 189-

Een.

Eefde.

209

Peize en Vries (Drente) en Haren en
Groningen (Groningen). Hare opper-
vlakte in het geheel 2551 boet.
bestaat in liet noorden en langs eenigo
kleine stroompjes uit laag veen, doch
overigens uit zand (diluvium), waardoor
zoowel akkerbouw en veeteelt als veen-
derij de hoofdbronnen der welvaart uit-
maken. In 1822 had deze gem. 1122, in
1840 1529, in 1873 1555, in 1890 1868
inw., in laatstgenoemd jaar onderschei-
den in 1817 Herv., 1 "\\Vaalseh-Herv., 1
Ned.-Geref., 8 Doopsgez., 21 t\'hr.-Geref.,
3 R.-Kath., 3 Israël, en 8 ongenoemden.
Eenigo fraaie buitens verhoogen do
schoonheid dezer streek. Behalve het d.
Eelde, bevat de gem. do buurt Paters-
woldo en do geh. Eelderwolde en Oos-
terbroek. In den Franseben tijd was de
gem. I\'eize bij Eelde ingelijfd. Het
d. Eelde, in de Middeleeuwen do woon-
plaats der schuiten van Drente, werd
daardoor in de twisten der Groeneber-
gen en Gelekingen gewikkeld, ten ge-
volge waarvan liet omstreeks het mid-
den der 13de eeuw door de Groenober-
gon werd in do asch gelogd. Men vindt
er eene Herv. kerk. In 1811 had hot
met Oosterbroek 496, in 1860 790, in
1890 876 inw.

Eeldei\'diep. riviertje, dat de Drent-
sche gem Eelde en Peize van elkander
scheidt en in het Peizerdiep uitloopt.

Eelderink, b. in de Geld. gem.
Zelhem.

Eelderwolde, fraai gelegen geh.
in de Drontscho gem. Eelde, in 1890
met 68 inw.

!>lens Iïimiii. geh. in do Overijs.
gem. Hellendoorn.

Eelwert, of Eelswert, geh. in

de Gron. gem. Appingedam.

Eelnst, geh. in de Overga, gem.
De Wijk.

Eem, 1. riv. in Utrecht, die uit do
verecniging van verscheidene beken te
Amersfoort ontstaat en langs Eembruggo
naar do Zuiderzee vloeit. In ceno oor-
konde van 776 wordt zij Homos go-
noemd. SJ. (Tor), voorm. kast. to
Eembrugge, in L^Ttr., in 1252 het eerst vor-
meld, ofschoon van ouder dagteekening.
Het werd in 1358, 1458 en 1481 door
de Utrechtsche burgers, in 1527 door
Maarten van Rossum en in 1629 door
de Spanjaarden onder Montecuculi ver-
overd. In laatstgenoemd jaar had eon
dappere boor met slechts acht volge-
lingen do Spanjaarden or een goruimen

ïn de Belgische provincie Oost-Vlaan-
deren. Zij bestaat uit verschillende in-
gedijktc, door zand en klei gevormde
gronden, en hoeft 1344 heet. opper-
vlakte. In 1822 had zij 1104, in 1840
1233, in 1872 1250, in 1890 1370 inw.
Bij do volkstelling van December 1809
was de bevolking gesplitst in 1246 R.-
Kath., 23 Herv., 1 "Waalseh-Herv. Do
landbouw maakt het hoofdbedrijf der
ingezetenen uit. Het d. Ecde, vlak
aan de Belgische grenzen gelegen, neemt
de plaats in der oude dorpen Kt.-Haafs
(in het oosten) en Onze Lieve Vrouw-
Bezuiden (in liet westen), die vóór of
tijdens do Spaanscho onlusten door oor-
log en watervloeden te gronde waren
gegaan. Kerst na de bedijking van Be-
oosten-Eedo in 1G51 is dit d. ontstaan.
De toen gestichte Herv. kerk werd in
1815 nan de K.-ICntholieken verkocht,
welke vóór dien tijd to Middelburg of
St.-Lnurens ter mis gingen. Het d. i-i
zeer aangenaam door korenvelden en
ceno boom- en boschrijke streek omringd.
Er is oen halte, tevens douane-station,
van de stoomtramlijn BrcskensMal-
dogem.

Eefde, buurt in de Geld. gom.
Gorsel, in 1840 met 709, in 1860 met
917, in 1872 met 1029 inw. In 1890
telde de buurtschap Eefde (Xed. Mettray)
150 m. en geen vr. ingezetenen. Onder
do eerste cijfers moet derhalve do be-
volking van andere buurtschappen zijn
begrepen. (Mettray zie Rijselt.) Er is
to Eefde een halte voor liet lokaal ver-
koer van don spoorweg Doventor
Zutphon. Van Eefde loopt ook een paar-
dentrnm naar Zutphen.

Eefdesclie-Ueck, Rijselselie-
Beek, of I\'olbeek, beek in do
Geld. gemeenten Laren en Gorsel, die
in den IJsel uitloopt.

Kek (Dc), b. onder Kloosterzando
in de Zeeuwsche gom. Hontenisso.

Eekelmren, goh. in de Gron. gom.
Oldekern.

Eekenrode, of Eikenrode,
geh. in de N.-Brab. gein Aalst.

KekllOOl\'ll, gehucht in de Dr. gom.
Vries.

Eek«t, of Eekt, buurt in do Geld.
gem. Oldebroek. Mot den Zwarteweg
had zjj in 1840 440, in 1872 457 inw.
In 1890 telde Eekst alleen 197 inw.

Kekwert, geh. in de Gron. gem.
Appingodam en Lopporsum.

Joelde, gem in Drente, tussohen

Witkamp.

-ocr page 190-

-ocr page 191-



		Kciiriun.
		1\'ipiiiHpoldei\'.
		211


		beet. groot. -t. pold. in de Z.-D0II. gem. Zevenhuizen, in 1760 bedijkt on 98f> beet. graot. 5» pold. in de Zeeuwsche gein. Zaamslag, in 1777 omdijkt en na de overstrooming van 180S weder beverscht, 170 heet. Kroot. _. <>. p. in de X.-IIoll. gem. Tessol. Kom\'iilri, geh. in de N.-Brab.gem. \\ Nonen e. n. Kt\'ii-eii-Yi.jftijï-JIorjïeii. pold. i in de Z.-H. gcm. IJselinondo, 48 licct. gr. K«^klM<;<\'llIpill\'£\'. 1. d. met cenc Horv. kerk in de N.-Holl. gem. 8t.- Haarten, aan den voet van den West- l-\'riesclicn-Zeedijk, die het van de Zijpe sclicidt. In 1295 stichtte Grnaf l\'loris ! V hier liet kasteel Kenigenburg. dat echter reeds in 1297 door de West- Friezen werd vernield, liet d. had in 1810 160, in 1860 182, in 1890 196 inw. Si. pold. van 179 heet. in do N.-Holl. gein. St.-Maarten. F.<Miij\'<\'ii<lijk, b. in do Z.-Holl. i gcm. Ridderkerk. I\'>lli£\'llHUHt^vll, l>. in de Limh. gcm. Limbricht. I>itrillll. 1. gem. in Groningen, die in liet noorden door de Wadden bepaald, naar de landzijdo door Kloos- terburen, Loens, Winsum en Bafloo wordt ingesloten. Zij is 2870 heet. groot, en heeft een vruchtbaren kleigrond. In 1822 had zij 1791, in 1840 2391, in 1860 2518, in 1873 2779, in 1890 2855 inw., die zich in lautstgen. jaar onderscheid den in 1899 llerv., 2 Lutb., 42 Doops- gcz., 518 Chr.-Geref., 12 Xed.-G.eref., 217 K.-Knth., 65 Israëlieten en 102 on- genoemden. De landbouw, die rijke oog- sten geeft, is hun hoofd bedrij f. Verder beoefenen de inw. de veeteelt. Ook zijn in Een rum korenmolens, moutmolcn, nio8taardmolen, grutterij, bierbrouwerij, kalkbranderij, leerlooierijen, ververij en grofsmederijeii. De gem. bevat de dor- pen Kenrum, 1\'ieterburen, "\\Yesternie- land en Wierhuizen, benevens de geb. Dcikiini. Driclwrg, de Hander, de Horn en do Streek. Het d. Kenrum is van booge oudheid. Het had in de Middel- eeuwen vele adellijke buizen, die in de burgeroorlogen echter verwoest zjjii. De Herv. kerk heeft een hoogon fraaien toron, die in 1652 werd voltooid. Met do geh do Hander, do Horn en do Streek, had Eonruin in 1840 1150, in 1860 1115, in 1890 1417 inw. SS. geh. onder het Gron. dorp Eexta (gem. Soheemda).
		van-de>Eems, volgens do staats- rogcling van 1788 liet eerste Peparte- ment der lintaafsehe-Iicpubliek. Het was saamgosteld uit de proT. Groningen en Ommelanden, het westelijke en noord- oostelijke deel vnn Friesland en den noordelijken uithoek vnn Drente. Het was verdeeld in 7 ringen, die tot hoofd- plaatsen hadden: Dokkum, Leeuwarden, Bolswurd, Drachten, (ironingen, Middel- stuin, Winschoten. !>iü- j; :>:!<!. pold. in Gron., deels in de gein. Uithuueriiiecden, deels in de gein. Uithuizen. Deze pold. is in 187U ingedijkt, doch door den vloed van 30 op 31 Januari 1877 weder onder water gezet. Koniwt. geh. in de (ield. gein. Epe. fr>l5»t<>r. oi\' 1->imn1iooi\'M, buurt in de Drentsche gein. Dwingeloo, in 1811 met 120, in 1840 niet 17!), in 1800 met 218, in 1890 niet 324 inw. Éeauwonde, of Yiiiwoiide, geli. onder liet 1\'ïiesche d. Tjerwerd ("WonBoradool). Hij dit geh. begon de iiauslijkiug vnn de Middolzee, waarom liet eerst-ingepolderde land van dien zeearm de Eomswouderhem is genoemd. lOoiaitt\'ii <!>«). geh. in do Drent- selie gein. De Wijk. Kt\'ii. of lOriiMi, d. of korkbuurt in de Drentsche gein. Norg, uit drie groe- pen bestaande, die in 1811 100, in 1840 134, in 1800 135, in 1890 297 inw. tel- den. Door zijne zware eiken is liet zeer bekoorlijk. Do kerk, eene stichting der Chr.-Geref. van 1858, staat in het Zuid- eind of Zuid-Een. Keilrfebeek, lieek in de Overijsel- sche gein. Tubhergen en Vriezenveen, die in de Aa valt. Kcmiciipoel, geh. onder Aart in de Geld. gein. Herwen-en-Aart. I>ll<l je, buurt in do N.-Brab. gcm. Vucht. Keildi\'ndit, 1. pold. in de X.- Holl. gcm. Tcsscl, in 1846 bedijkt en 247 heet. groot £. stroom tusschen Zeel. en N.-Brab., die uit de Ooster- Schclde, langs den vasten wal en Tolen, naar bet Slaak en de Mosselkreek loopt. Keiidrachtpolder, 1.** pold. in de N.-Brab. gemeenten Nieuw-Vosse- meer en Halsteren, in 1097 bedijkt en 243 heet. groot. \'£. pold. in do Z.- HolL gemeenten Goudswaard en Piers- hil, in 1053 en 1G54 gewonnen en 1272 heet. groot. 3. pold. in do Z.-Holl. gom. Stellondam, in 1780 bodijkten578

-ocr page 192-

-ocr page 193-



		Eesten <!><>.		Kffgink. 213


		met cene adcll. huizinge, die in de vo- rige eeuw is gesloopt. 2. of Slta- Xlllllborjj. geh. in de üron. gein. BaHoo, waarbij eertijds liet kasteel Saa- xuinborg stond. 3. geh. in do Dr. gom. Borger. Eesten, (I»« ). I>. in het Fr. d. Bcrgum (Tietjerksteradeel). Eesterlniren, geh. onder h. Frio- scho d. Arum (Wonseradeel). Eefiterjja, d. in de Friescho gem. Lemsterlnnd, in 1811 met 130, in 1840 met 143, in 1873 met 167, in 1890 met 180 inw. De kerk is in of omstreeks 1740 afgebroken. In de nabuursehap heeft het geheel verdwenen dorp Bantcga of Handt gestaan. I\'.<\'«.! ru in. dorp met eeno Horv. kerk in de Friesche gem. Tietjerkste- radeel, tusschen den straatweg van Leeuwarden naar Oroningen en het Caspcr-Roblesdiep. Het had in 1811 2ü8, in 1840 385, in 1873 593, in 1890 079 inw. *Eexveeii, of I.lveeii. buurt in de Overijselsche gem. >Steenwijkerwold, in 1840 met 256, in 1800 met b90, in 1890 met 479 inw. Eeten. d. in de N.-Brab. gem. Hees- been, met eene Hcrv. kerk en de Osse- weide, de plek, waar oudtijds het Huis te Eeten stond. In 1421 1795, 1799 en 1809 leed dit dorp dat in 1840 310, in 1860 882, iu 1890 eveneens 292 inw. telde veel door overstroomingen. EeteiiMohe-PoIuVr, polder van 677 heet. in de N.-Brab. gemeenten Heesbeen. Eewer (l>e),** fraai geh. in de Gron. gem. Loon». Eext, d. in de Drentsche gem. An- loo, fraai in het geboomte gelogen en door vrachtbare korenvelden omringd. Het was tot 1840 slechts eene buurt, die toen echter oeno Herv. kerk ver- kreeg, welke in 1841 werd ingewijd. In 1811 had Eext 310, in 1840 425, in 1800 467, in 1890 499 inw. In de na- buurschap van het dorp zijn twee hune- bedden, waarvan het zuidelijke zich door oeno verheven ligging en grootsche af- «netingen onderscheidt. Verder is er een merkwaardige overoude grafkelder, dio in 1756 werd ontdekt. Kextn, d. in de üron. gem. Scheemda, alleen door het Winschoterdiep van de hoofdplaats der gein. gescheiden. Met de buurten Eextorzwaag en Oude-Dyk had het in 1811 493, in 1840 505, in
		1860 5S7, in 1890 655 inw. Er is een kerk der Hervormden. KexterbrilJï. buurt in de Dr. gem. Anloo. Eexterveeil, buurt in de Drent- sche gem. Anloo, in 1811 met 156, in 1840 met 187, in 1860 met 240, in 1890 met 342 inw. Eexterveen-Compagn i«^k of Kanaal, buurt in de Drentsche gem. Anloo, palende aan do Annerveensche- C\'ompagnie en daarmede verbonden, in 1890 met 249 inw. Kextorzwaag, b. in de Gron. gem. Scheemda. Kexe, of Eene, geh. in de Over- ijselscho gem. Steenwijkcvwold. Het maakte vroeger eene bijzondere heerl. uit. De oude Heeren van Ecze, van wier slot nog overblijfselen in het begin dezer eeuw werden gezien, waren machtige edelen. Later kwam Eeze aan de Raes- feld\'s en de Rechteren\'s. Tusschcn Eeze en Yinkega in Friesland lag nog in de vorige eeuw een hunebed. Eeasegjerveeii, b. in de Overijs. gem. Steenwijkerwold. Effen, buurt in de N.-Brab. gem. Prinsenhage, in 1840 met 197, in 1860 met 155, in 1890 met 178 inw. Efsel, b. in de Geld. gem. Groen- \| loo. Kl\'li\'l ing, huurt in de N.-Brab. gem. Loon-op-Zand, in 1840 met 84, in 1860 met 129 inw. Voor 1890 niet afz. opge- geven. Egfoertgnasteil, geh. onder het Friesche d Ondega (SmaUingerland). Ejïbert-l\'etriispohler. in 1856 nieuw-gewonnen pold. in do Zcciiwscho gem. "WoU\'aartsdijk, ongeveer 60 heet. groot. Egedé, buurt met eene havezate van denzelfden naam in de Overijselsche gem. Hellendoorn, in 1840 met 177, in 1860 met 181, in 1890 met 175 inw. Egelmeer, of Knjiolmoor. meer van ongeveer 10 heet.oppervlakte op de heide dor Utr. gem. Amerongen. Het is zoo ondiep, dat, wanneer het droog ligt, hetgeen dikwijls gebeurt, men nauwelijks anders dan anndcklour der planten do uitgestrektheid va:i den [das ontdekken kan. Eenige oudhcidkiin- digen meenen daarin het Agilmari der Middeleeuwen terug te vinden. Egerstreek. b. ouder Vnascn in de Geld. gem. Fpe. Eggink, 1. b. in do Geld. gem.

-ocr page 194-



		214 Kfflaiitierpoldci\'. Terborg. 2. b. in de tield. gom. GorscL 3. I). in de (ield. Luren. 1^ l:\\i\\1 icrpoldfr (\\iciinc- en Oll<I<>-). 2 polders in de Zoeuwsclic gom. Axel. Kgllionrf. 1. nndc heerl. in Holland, in 1480 door Maximiliaan van Oosten- rijk tot een graafschap verheven. Zy bevatte de gemeenten Kgmond-aan-Zoe en Egmond-Binnen. SS. 9t3lll-Z<M\'. gein. in N.-Holl., in het westen door de Noordzee besnoeid, doch naar het noorden, oosten en zuiden door Egmond-Binnen bepaald. Zij was tot 1805 de kleinste gemeente der Nederlanden, daar zij toen nog geen 11 heet. besloeg. Bij de wet van \'20 December 1804 is zij echter uit- gebreid tot 80 heet. De gom. bevat niets dan liet d. Egmond aan-Zeo en eonige duingronden. In 1811 liad zij 1002, in 1822 1057, in 1840 1434, in 1873 1827, in 1890 2290 inw. Bij de volkstelling van 1890 vond men er 1559 Üud-Koomsehen, 144 ll.-Knth., 580 Herv., 2 Kom., 11 Chr.-Qeref., 5 Doopsgez., 2 Ev.-Luth., 13 Herst.-Luth. en 24 Xed.- Geret\'. De vischvangst is het hoofdbe- drijl\' der ingezetenen. Het d. Eg- mond-aan-Zee is, volgens de overleve- ring, omstreeks 1030 door Heer "Walgcr van Egmond gestieht. Het kreeg in ge- iiocmd jaar ecne kapel, die, later tot cene parochiekerk verheven, vervolgens door een grootschen bouw en een hoo- gen toren uitmuntte. Deze toren, door stormvlagen geteisterd, stortte den 27 November 1741 ten dcele, en den 7 Februari 1743 geheel in De beide ker- ken die thans te Egmond zijn, bestaan uit eenvoudige gebouwen, t. w. ecne Oud-Hoomsche en eene Herv. kerk. Vorder heeft men er twee vuurtorens, waarvan de noordelijkste met een bron- een monument prijkt, ter eerc van den zeeheld Jan van Spoyk. De baak, die, in 1834 gebouwd en op een hoog duin geplaatst, ver in zee en te lande van de Zaan tot de Zijpe gezien kon worden, is in 1873 door een onweder vernield. Voorts vindt men er een Knadhuis en de allen weldadigen aanbevolen Prins- Hendrik-Stichting voor oude zeelieden, welke in 1890 bevolkt werd door 84 personen. In April 1571 werd het d. door do Watergeuzen in brand gestoken. K{(iiioii4l-Biiiiicii, gem. in N.- llolland, die door de Noordzee, Egmond* aan-Zee, Borgen, Alkmaar, Hciloo on Kastrikum wordt bepaald, eene opper.
		*VAhergon.* vlakte van 2992 heet. (alles zanigrond) heeft en de d. Kgmond-Binnen, Egmond* op-den-Hoef en Hinnegom bevat. Land- bouw en veeteelt maken liet hoofdbc* drijf der ingezetenen uit, wier aantal in 1811 747, in 1822 780, in 1840 915, in 1873 1222, in 1890 138S beliep. Bij de volkstelling van 1890 onderscheidde men er 1079 U.-Katli., 27 Oud-Roomschen, 282 Herv., 2 Doopsgez., 2 Kv.-Luth. en 3 ongenoemden. Het d. Kgmond- Binnen, in 1800 met 288, in 1890 met i 203 inw., bevat eene Herv. kerk, op de I plaats wnnr van 888 tot 1572 de be- \| roemde abdij van Kgmond of bet St.- j Adelbertsklooster bloeide. Die abdij is i in 1572 door de soldaten van Sonov verwoest, en het dorp den 18 Juli 1573 door de Spanjaarden in de ascli gelegd. Nadat de zeer schoone bouwval der abdij i nog meer dan twee eeuwen den tand des tijds had getrotseerd, stortten de muren den 18 December 1798 in. Fijïm«n«l«^krBiio«»i\\ drooggem. meer in de N.-lloll. gemeenten Alkmaar, Hoi- loo en Egmond-Binnen, 718 heet. groot en in 1550 drooggemalen. Kjjiiioiid-op-dt\'ii-Hoof, d. inde gem. Egmond-Binnen, in 1840 met 405, ; in 1800 met 692, in 1890 met 475 inw. ¹ De Herv. kerk is de oude slotkapel ! der Heeren vnn Egmond. Doch het slot, in do 12de eeuw door Heer Beerwoud van Kgmond gesticht en later vernieuwd en vergroot, is nadat het de oorlogs* rampen van 1203, 1315, 1537 en 1573 was ontkomen, in 1574 verwoest. Nog in 1744 werden twee torens hersteld, maar thans zijn ook deze getuigen van vroegere grootheid verdwenen. Talrijke steenklompon in den grond duiden al- leen nog de uitgestrektheid aan. -Wft\'.V\|.t-, 1. buurt in de (iron. gem. Veendam. Si. gen. in de (iron. gom. Finsterwolde. 3. b. in het Kriesche d. Makkinga (Ooststellingwerf). 4. I b. in do N.-Br. gem. Bladel. Kil, of .Werk. beek, die bij Son- dereigen in de Belgische prov. Antwer- pen ontspringt, door het zuiden van de N.-Brab. gein. Bnarle-Nassau kronkelt en bij Castelró in de Merk of Mark valt. KllKP, of !>/(>. fraaie havezate te Almon in de Geld. gem. Oorsel. KÜM-1\'Jjeil, gom. in Gelderland, tusschen Winterswijk, Oroenloo, Lich tonvoordo, Kuurloo, Borkeloo en Neede (Oeld.), Haaksbergen (Overysel) on Vre* den (I\'ruisen). Zjj beslaat 11,715 heet.,

-ocr page 195-



		Kikeiidniiien. 215 vaart van koopvanrders echter niet ge- schikt. Kicrwaard. pold. van 42 heet. in de N.-Brab. gein. Werkendam. Ki{jO. gehuebt in de N.-Brab. gem. Zon e. a. Kijjelwlioveii, gein. in Limb., die vóór 17!)5 eeno enclave vnn Grulik (Jü- lich) in bet Land van \'s-Hertogenrade vormde. Zij wordt ingesloten door de gem. Umliach-over-Wornis, Nieuwcnha- gen en Kerkrade (Limb.), en Herkstein (Pruisen). Het laatstgonoemdon gem. vormt de rivier de AVorni do schei- ding. Langs deze rivier en langs de Ansolderlieek en de Stroithagensche- Beek bestaat de grond uit boekklei, doch het hooger gelegen borgterrein, hetwelk bier tot 138 nieter opstijgt, is door Limburgsche klei gevormd. De gein. beslaat ongeveer 315 heet. en telde in 1822 420, in 1840 441, in 1800 503, in 180G 454, in 1873 400, in 1890 485 inw. Allen zijn R.-Kath. en vinden, op ge- ringe uitzondering na, bun onderhoud in den landbouw. Het d. Eigelshoven, oudtijds ook Kygesloc geschreven, ligt aan de Steithagensche Beek, niet ver van de vcreeniging van dat stroompje met de Ansolderlieek. Het hoeft eenc K.-Knth. kerk en telt 471 inw. B\'.ii><Mi (Polder van der,), p. ged. tot \'s-Hertogenbosch. ged. tot Hos- malen, god. tot Os beh. (N.-Brab.). Kik, of Ka pel-de-Kik, kapel in de N.-Brab. gem. Oorschot, cene bcde- vaartsplaats der K.-Katb., die he- Maria- beeld aldaar wonschon te vereeren. De kapel ligt aan de Boerse. SKikaiit. Ii. in de Zeeuwsche gem. 8t.-Janstoon. Kikborg;, geh. in de N.-Brab.gom. Ginneken. Kikelbooill, b. in de Geld. gem. (iondringon. FiikclenboNcli, 1. geh. inde Limb. gem. Horst. Si. buurt in de N.-Brab. gem. Banrle-Nassau. i.iki\'iiilouk. hoogte en herberg in de N.-Brab. gom. den Dungen, waar in de 15de en 10de eeuw het klooster Bar- baradal stond. Kikeiidiiiiien, goh. in de Z.-Holl. gem. Loosduinen. Van do oude kapel, dio in 1320 tot cene parochiekerk werd verheven, zijn nog cenige over- blijfselen over, die, met talrijke gedenk- teekenen en \'t weelderig geboomte daar- om boon, het kerkhof een schilderachtig
		Kibertburen. met uitzondering vnn eenc smalle strook klcigrond langs de riv. de Berkel, ge- noegzaam alles dilavisch zand. In 1811 had deze gem. (toen in de beide mai- riën Eibergen en Belt mm g.-smaldoeld) 4288, in 1822 4216, in 1840 5293, in 1872 5137, in 1890 5082 inw., voor laatst- genoemd jaar onderscheiden in 2501 R.-Katb.., 2398 Herv., 3 Rem., 31 Chr.- Qeref., 1 Herst.-Luth., 2 Ned.-Gorek, 2 Doopsgez., 4 Ev.-Luth. on 90 lsr. Do gein. bevat de d. Eibergen, Rekken en Bel- tram, de li. Holterhoek, Olden-Eibergcn, Lintyelde, MaUem, Avost, Zwolle, Hup- sel en Loo, bonovens een deel van liet d. Oldenkotte op do Pruisische grens. Ofschoon nog p. in. 5800 heet. grond woest lijft, levert de grootste helft der gem. belangrjjke oogsten van granen en andere veldvruchton op, zoodat de inee- ste inw. hun bestaan in den landbouw vinden. 3Ion heeft er ook damast* en pellenweverijen, benevens calicotfabrie- ken, katoenfabriok, lilcckerij, steenbak- kerijen, kalkliranderij, draaierijen, klom- penmakerjjen, bierbrouwerij, oichorei- fahriek, olieslagerijen, perkamentberei* derij, stijfselfaliriok en molens. Het <1. Ei bergen volgens de overlevering oudtijds een stadje ligt aan de Berkel. Het telde in de kom ton jare 1840 1198, ten jare 1860 1105, ten jare 18110 1041 inw. ilet zijne veelal fraaie huizen en weelderig geboomte heeft het een bevallig aanzien. .Men vindt er cene Herv. en cene R.-Kath. kerk. Onder zijne histo- rische herinneringen behoort bet ecn- en-twintigjarig verblijf van den god- vruchtigen zanger Willem Sluiter. Er is oen station van den spoorweg Win- terswijkNeedeOldenzaal. ï.il>(-i\'tl»ui\'(-ii, of fiiboi\'Mbn- roil, geh. in de Gron. gem. Groote- gast. Kierland, voorm. eil. in N.-Holl., tusschen Tessel en A^rlicland, doeh door het leggen van een zunildijk iu l\'i29 on 1030 met Tessel vereenigd. In 1649 werd er do groote hoeve Eierlandshuis .gesticht, wnarbij sedert alleen bet Zand- dijkhuis en onkelele herdershutjes kwa- men, doeh in 1835 werd een krachtiger ontginnen door oono maatschappij aan- gevnngon, die liet land naar het oosten omdijkte en het dorp De-Uocksdorp stichtte. Eierland maakt een ged. der gem. Tessel uit. EicrlandNche-diat, zeegat tus- sehon Tessel en Vlieland, voor de door-
		!

-ocr page 196-



		216 Eikenhenvel. nanzion geven. Op het kerkhof rusten verscheidene beroemde personen, veelal ingezetenen van het naburig \'s-Graven- hage. Er is een halte van de AYcstlandscho stoom tramlijn \'s-OrnvenhageKijkduin. Kikenheiivel, geh. in de >\'.-Br. gem Uden. Kikenhoi\'Kt, 1). in de Z.-IIolI. gem. Wassenaar. Kikenuolder, pold. van 83 heet. in de Zeeuwsche gem. Zuidzande, in 1057 liedijkt en in 1547 herdijkt. Kikem-eit, 1. geh in de N.-Brab. gem. Zon-en-BreugeL SJ. of Kleine- IC il il. Iieekje tussehen Zand-Oerle en Zon, dat in de Dommel valt. Eikeiu-ode. of Kkenrooi, b. in de N.-Brab. gem. Aalst, in 1840 met 71, in 1860 met 106, in 1890 met !)0 inw. I-M kereind, b. in de N.-Brab. gem. Bergeik. Eiland (liet), 1. baart met ceno K.-Kath. kapel in de Limb. gem. Stc- vensweerd, in 1840 met de geh. Bilt en Brand door 415, in 1860 door 430 inw., in 1890 door 230 voor Eiland alleen en door 405 voor E. met de genoemde geh. hevolkt. \'4. vereeniging van polders in de Zeeuwsche gemeenten Usendn\'ke en St.-Kruis. Zij zijn : de JlargaritepoU der, St.-Jorispolder, Kruispolder, St.-Lie- venspolder, Oude-I\'assegeulepolder, Je- ronimuspolder, Oudemanspolder en \'t Vrijepoldertjc. Voorts behoort er toe een ged. van den Krakeelpolder en het Ned. ged. van den Brandkreekpolder. ;{. of Yoldei\'Keilaild. eiland van 210 heet. in het water de Hulstervlakte, in de Zeeuwsche gein. St.-Jansteen. Kilandspoldei\', p. ged. totGraft, ged. tot De Rijp, ged. tot Zuidschermer, ged. tot Noordschermer, ged. tot Scher- merhorn beh. (N.-Holl.). Eimeren, huurt in de Cield. gein. Eist, waar vóór de Hervorming een nonnenklooster stond. Zij had in 1840 123, in 1860 122, in 1832 134, in 1890 117 inw. 1 ,i int\'i-i k. of Kllllliei\'ik, wijk van het N.-Brab. dorp Hoezo in de gem. van dien naam. In 1860 met met 275 inw. In 1890 bevatte E. met Kapelstraat en Strooprccht 744 inw. Kind. 1. buurt in do N.-Brab. gem. Dongen, in 1840 met 388, in 1860 met 405 inw. Voor 1890 niet afz. opgegc- ven. 2. buurt in do Limb. gem. Hei- den, in 1860 met 111 inw. In 1890 telde men 125 inw. 3, buurt in de Limb.
		Eindhoven. gom. Nederweert, in 1840 met 160, in 1860 met 179, in 1890 met 172 inw. 4. geh. in de N.-Brab. gem. Rietho- ven. 5. geh. in de N.-Brab. gem. Soerendonk. 6. of I\',indevut raat. buurt der N.-Brab. gem. Someren, in 1860 mot 586, in 1890 met 1437 inw. Daarbij zijn voor 1890 de inw. van de buurt Huizen gerekend. 7. ofl>Oll- kere-, b. in de l\'tr. gein. Vinkeveen. 5. b. in de N.-Brab. gem. Zon. O» b. in do Geld. gem. Barncveld. 10. b. in de l\'tr. gein Soest. Eindhoven, 1. kiesdistrikt voor het afvaardigen van één lid naar de Tweede Kamer der Staten-Gencraal. Het bevat de gem. Eindhoven, Hooge- en Lago-Mierdo, Oorschot, Liemde, Vessem, Woensol, Stratum, Gestel-en- Blaartem, Strjjp, Zeelst, Bergeik, Eer- sel, Duizel-en-Steensel, Wintclre-en- Kuechsel, Oerle, Yeldhoven-cn-ilere- veldhovon, Riethoven, "Westerhoven, Luikgestcl, Borkel-en-Schaft, Dommc- len, Valkenswaard, Keusel, Bladel-en- Netersel, Best, Hoogeloon, Hapert-en- Kasteren. \'i. prov. kiesdistrikt in N.-Brab., bevattende de gem, Eindho- ven, Aalst, Dommelen, Geldrop, Gestel, Oerle, Stratum, Strijp, Tongelre, Val- kenswaard, Veldhoven c. a., "Waalre, AVoensel e. a., Zeelst, Zesgehuehten, Borkel-on-Schaft, Westerhoven, St.-Oe- denrodo, Zon-en-Breugel, Oorschot, Best, Vessem e. a., Oostel-, AVestel- en Mid- den-Beers, Bladel, Bergeik, Ronsel, Hooge-cn-Lago-Mierde, Hoogeloon c. a., Eersol, Duizel c. a., Riethoven en Luik- gostel. - *ii.* Vroeger het tweede ar- rondissement van de prov. N.-Brabant, bevattende de kantons Eindhoven, 1M1- varenbeek, Oorschot, St.-Oedenrode, Ge- mert, Helmond, Asten, Boxmeer. In 1838 werd het getal kantons tot 4 vor- minderd, t. w. Eindhoven, Asten, Hei- mond, Oorschot; in 1877 is E. het ze- vende kanton geworden van het arr. \'s-Hertogenbosch en omvat nu do gem. Aalst, Bergeik, Borkcl e. a., Dommelen, Duizel e. a., Eersel, Eindhoven, Gel- drop, Gestel e. a., Heeze, Leende, Luik- gestel, Nonen, Oerle, Riethoven, Zon c. a., Stratum, Stryp. Tongelre, Val- kenswaard, Veldhoven, Waalre, Wester- hoven, Woensel, Zeelst, Zesgehuchten. -4. klasse der Herv. kerk in de prov. X-Brab., verdeeld in 2 ringen: Eindho- ven cu Helmond. 5. kerk. ring dor klasse van Eindhoven, bevattende de-

-ocr page 197-



		Eindhoven.
		i:i »M\' lie.
		21T


		gem. Bcrgoik-en-Riethoven, Bladel-Ha- port-Reuscl-cn-Notorsel, Budel, Eindho- ven-Stratum-Strijp-Woensol-en-Tongclrc, Heczo-en-Eeende, Hoogcloon-Eorsol-Vcs- scm-Kncchsel-üuizel-en-Steensel, Oor- sehot-13cst-0ostel-Westel-en-Middel- Beers, Yalkenswaard-on-Waalre, \\^reld- hoven-Blaartem-Gestel-Oerle-\'\\Vintelre- Zeclst-en-Mereveldhoveu. Er zijn kerken to Eindhoven, Bladel, Hapert, Bergeik, Budcl, Eersel, Heeze, Valkenswaard, Hoogeloon en Veldhoven. <>. deken, van bet aartsbisdom van \'s-Hertogen- bosch, bevattende de parochiën Aalst, Acht, Breugel, Eindhoven, Geldrop, Gestel-cn-Blaartein, Mereveldhoven, Xe- derwetten, Nunen, St.-Oedonrode, Oerlo, Olland, Zon, Steensel, Stratum, Ton- golre, Veldhoven, Waalre, Woonsel, Zeelst, Zesgchuchten. Openbare kapellen zijn te Opwetten (Nonen) Zand-Oerlo (Oerlo), en Knecbsel (Steensel). 7t. gom. in X.-Brab., ingesloten door Wocn- sel, Stratum, Gestel-en-BlaartemenStrijp. Do gem. bevat niets dan de stad Eind- hoven, die deels op zand, deels op klei- grond is aangelegd. In 1796 had Eindhoven 1959, in 1822 2495, in 1830 2996, in 1840 3154, in 1860 3191, in 1873 3:209, in 1890 4565 inw. In l^v90 onderscheidde men do bewoners in 4203 R.-Katk., 142 Herv., 5 Ev.-Lutb., 1 Herst.-Luth., 3 Doopsgez. 25 Geref. en 170 Israël. Do stad Eind- hoven is in bet midden der >Ieiorij-van- den-ISosch, aan do samenvloeiing vnn de Gonder en do Dommel, gebouwd. Zij word door Hertog Hendrik I in 1232 met eene keur begiftigd, waarbij hare poorters dezelfde voorrechten kregen als die van \'s-Ilertogenbosch. Zij werd door muren en wallen omringd en was daar- door togen overvallen beveiligd. In het laatht der 17do eeuw is zij echter ont- manteld. In 1741 werd met het aanleg- gen van den straatweg van \'s-Bosch naar Eindhoven een grondslag voor ver- doren bloei gelegd. Sedert 1846 heeft do stad door eon kanaal gemeenschap to water met Helmond, on sedert 1866 spoorweg-verbinding mot Boxtel, Luik en Vonloo, en daardoor met alle gewoston van .Midden-Europa. Er is ook een stooni- tramverbinding met Geldrop. Eindhoven is in 1543 door .Maarten van Rossum ingenomen en geplunderd, in 1552 door brand verwoest, in 1581 door Staatscho troepen bij verrassing bemachtigd, doch door do Bai\'laimout en von Mansfold		weder aan do Spaansche zijdo gebracht- In den nacht van 7 op 8 Januari 1583 werd do stad op last van den Hortog van Aleneon overrompeld, in April daaraanvolgende door 1\'arma weder bo- machtigd, in 1604 door muitende Span- jaarden uitgoplunderd, in 1747 en 1794 \' door de Franschen gebrandschat. In 1795 bouwden de Franschen binnon do j oude parochiekerk ovens voor hunne bakkerij, doch dit kostte oenigen men- i schen het levon, omdat een deel van het gebouw dientengevolge instortte. Eindhoven heeft drukbezochte markten \' en belangrijke fabrieken, namelijk: 12 wollen-, linnen- en katoenen-storl\'enfabrie- ken, 2 wolspinnerijen, 3 tule- en kant- : fabrieken, 4 hoedenfabrioken, 7 leerlooic- [ rijen waarvan 1 met stoom, 5 bierbrou- werijen, waaronder 2 met stoom, 25 sigaren* en tabaksfabrieken, 1 fabriek van stoomwerktuigen, 1 zoepziederij, 2 zoutzicderijen, 15 meubelmakerijen, 1 steenhouwerij, 5 goud- en zilversmeden, 2 blnuwververijen, gasfabriek, 3 boek- binderijen, 4 boekdrukkerijen, 1 stooin- luciferfabriek, 1 stoom-koperslagerü, stoomhoutzagerij, stroohulzenfabriok met stoom, sigarenkistenfabriek met stoom enz. Eindhoven heeft 3 kerkgebouwen, t. w. een voor do R.-Katholieken, een ; voor do Hervormden on een voor do Israëlieten. Do oude collegiale St-Catha- rinakerk, die in 1795 ten deele instortte I on mot een zwaren, maar stompen toren i was voorzien, is voor een 25tal jaren ver- vangen door een nieuw gebouw, dat om zijne beido hoogc spitse torens en schoono gewelven den bouwmeester, l\'etrus Joh. Hub. Cuypers, alle eere aandoet. Het Stadhuis dagtoekent van 1555. KilUlllOYCll, geh. in do N.-Brab. gein. l\'rinsenhago. Eindhoi en&che-Kanaal, ka- naal in N.-Brab., voerende van de Zuid- Willemsvaart te Helmond naar Eindho- ven. Het is naar hot ontwerp van B. Bijnen, onder toezicht van don Hoofd- ingenieur A. do Geus, in 1845 en 1846 gegraven. Do lengte beloopt 13,692 M. ÈiiMlmcei, b. in do N.-Holl. gem. Watergraafsmeer. KinigliailMMeii, d. met eene R.-K. kerk, in do Limb. gom. Limbrieht, in 1840 met 542, in 1860 met 531, in 1890 met 487. FiiiiNclie, of KimlMclie, buurt in* do Geld. gom. Overasselt, in 1840 met 223, in 1890 met 227 inw.

-ocr page 198-



		*Ki.**		*tïhstersnest.* «lelijkst d. van \'t Land-van-Ynlkenburg, telde in 1822 met de daartoe bchoorende doelen van Breusterbosch, Ekelrade en St.-Geertruid, 1300 inw. Minnen de kom zelve vond men in 1840 038, in 1860 880, in 1800 853 inw. Onder de gcbou- wen van Eisden onderscheidt men een fraai kasteel, de H.-Kath. kerk, de Herv. kerk en de synagoge. Eisden, door Her- tog "Wenceslaus in 1375 aan den Heer van (ironst\'eld verpand, behoorde van 1044 tot 1705 aan de Republiek der Verconigde-Nedcrlnnden. Er is een sta- tion van den spoorweg MaastrichtLuik en een kazerne van de marechaussee. HiN<>i\'ll<M4le, b. in de Limb. gem. Wittem, in 1840 met 130, in 18C0 met 144, in 1800 met 152 inw. E\'\'it<r«>it. buurt in de l\'tr. gem. I.lselstein, in 1840 met 134 inw. Deze plaats werd door Keizer Hendrik 111 aan de abdij van Werden geschonken. Vóór de stichting van het kasteel I.lsel- stein en de daarbij gebouwde stad was het een dorp met eene aan O. E Vrouwe Hemelvaart gewijde kerk, die sedert in eone knpel werd herschapen. Een vicaris verrichtte daarin tot 1507 den dienst. Tor plaatse van dit voorin, bedehuis ligt thans de burgerlijke begraafplaats der gem. I.lselstein. lïkuilip. geh. ged. in Finsterwoldc, ged. in Midwolde. (Groningen). Hkfliaai\', geh. in dte Drentsche gem. Kolde. IKkHoiibooill. geh. in de Geld. kern. Oldebrook. KkcilNtvin, adcll. huis in de Gron. gem. Appingedam, te Tjamsweer, met eene plantage van 40 hectaren opper vlakte. Kkoroos.geh. in de N.-Br. gom. Aalst. R\'ikllOl\'Mt, buurt in de Cield. gem. Zolhein. Kkkart, buurt in deN.-Brab. gom. Woensol-en-Ékkart, in 1840 met 100, in 1800 met 180, in 1800 met 148 inw. Het vormt eene eigene heerl., zijnde de zetel der Hoeren van Ekkart een fraai kasteel aan de Dommel. KkkHrarit\', d. in do Limb. gem. Gronsveld en St.-Geertruid, met oono K.-Katb. kerk on in 1840 424, in 1860 442, in 1800 436 inw. Do kork staat op Gronsfeldseh gebied. lOUkorsri.j». b. in de N.-Br. gein. Zon c. a. KkMtei-MllCMt, b. in do Geld. gem. ïiel.
		218

		I\'.ix. 1. riv. in het zuiden van Limb., die bij Bocbolz ontspringt, en eerst in noord-westelijke en vervolgens in \\vest- zuid-westelijken loop langs Simpelvold naar (\'nrticls loopt, waar zij in de (ieul valt. \'i. d. in de Limb. gem. Wit- tcm, in 184(1 niet 100, in 1860 met 245, in 1800 met 183 of met Over-Eis met 840 inw. Het maakte vroeger met zijne ondcrhoorighedon eenc bijzondere rijks- heerlijkheid uit, onafhankelijk van het Land-van-Valkenburg en al de overige deelen van Limburg en Brabant. Door Kva van Eys kwam de heerl. nan de edelen van Goor, door Maria van Goor aan de Streithogen\'s, en door 3Iaria van Streitlnigen aan de Breyl\'g. Jan Kei- nier van Brej\'1, die bet leenrecht van den heer van Wittem weigerde te erken- nen, zag zijne goederen daarvoor in 1085 aangeslagen. Eindelijk kwam Kys in 1722 aan den Graaf van Plettenberg, die Kis met Wittem vereenigde. Kr is eene U.-Kath. kerk, waaruit in 1072 oenige 1\'rnnsche soldaten do monstrans stalen, na de geconsacreerde hostiën op het altaar uitgestort te hebben. Deze kerk is in 1734 vernieuwd. iCiMflcn. gein. in Limburg, die in- gesloten wordt door (ironst\'eld. Kijk holt, St.-Geertruid en Hescb (Xod.), Mouland, Lixhc en Lanayc (Bolgiö). Zij is saam- gesteld uit een der heerl. Eisden, do heerl. Oost en een deel van de heerl. Breust, en heeft haar tegenwoordigen omvang tusschen 1822 en 1830 vorkre- gen. Haar oppervlakte beloopt thans 158-i heet. Langs de Jlaas en de A\'oer ligt stroomklei, doch het overige, groot- sto deel der gem. is uit Limb. klei ge- vormd. Het geheel is een zeer vrucht- baar en bevallig oord, dat granen en boomvruchten in groote menig e voort- brengt. la 1833 had deze gem. 1041, in 1840 2000, in 1800 2041, in 1873 2177, in 1800 2273 inw, in laatstgenoemd jaar «aamgestcld uit 2202 H.-Kath., 27 Herv., 1 Luth. en 41 Israëlieten. De meeste ingezetenen vinden in landbouw, veeteelt, zuivelbereiding, anderen in fabriekarbeid hun bestaan. Jlen vindt er namelijk 1 zinkwitfabriek, looiergen, korenmolens, brouwerij, stroopmnkcrijen, azijnmakerij en schorsmolen. De gem., die om hare hekoorln\'ke omstreken meer en meer door vreemdelingen wordt bezocht, bevat de d. Lisden en Breust, de buurten Oost, Maarland en CacHtcrt en het geh. Wit- buis. Het d. Eisden, vroeger hot zui-

-ocr page 199-



		Elderaveld. 21 n
		?:i.-\| lilii.-rii.


		achop Froderik van Blankenheim ver- gunning om dit bedehuis binnen de mu- rcu te brengen. In 14S0 werd de stad. die de zijde van Bonrgondië bad geko- zen, door de bezetting van Zutphen, en in 1495 door Hertog Karcl van Kgniond ingenomen. In 1527 gaf zij zich aan den veldheer van Karel V, Kloris van Eg- mond, over, die er een blokhuis, den Scliuttoren, d<\'ed bouwen. De Graaf van den Borgh bezette Elburg in 1572, de Mnnstorecho Overste Hnutvii den 19 Jnni 1072, en het Stuatsche krijgsvolk den 0 September 1780. In Januari 1302. November 1775, November 1728 en Fe- bruari 1825 is Elburg geweldig door overstrooiningon geteisterd. De hoofd- gebouwen van Elburg bestaan uit het Stadhuis, de Ilcrv. kerk, de (\'hr.-Gercf. kerk. de synagoge, het Feitlicnhof (cene liefdadige inrichting) en het gebouw van \'t Instituut voor opvoeding en onder- wijs, in 1800 door den l.iiitenant-Admi- raal van Kinslicrgen gesticht. Er is een station, tevens voor Oldcnbroek, van den spoorweg UtrechtZwolle. Kld, gehucht in de N.-Brab. gein. Schijndol. Hld<». ltodt\'iii-vaii-Eldc, of Vier-dtemalen, het ged. der N.- Brab. gemeenten St.-Miohielsgostel, liox- tel, Schijiidel en St.-Oodonrodo, dat de parochie Gomondo omvat. R\'ïldeil. d. in de Geld. gem. Eist, aan den liijndijk. tegenover een \'/« uur van Arnhem Het bevatte, met Meiners- wijk, in 1840 791, in 1873 793, in 1890 1299 inw. Er zijn twee kerken. Klderens, geh. in de N.-Brab. gem. Zevenbergen. *Kldereiii>older, pold. van 284 heet. in de N.-Brab. gem. Zevenbergen, bedijkt in 1593. Klderhof.* I>. onder Elden in de Geld. gem. Eist. KldcrKi\'hniiM, voorm. schans in de Zeeuwsehe gein. Aardehburg, thans eene lustplaats. Kldorixliaar. klein geh. in de Dr. gem. Borger. l\'\'ild«>r^iiiü\'iiiiixoil. geh. in de Gron. gein. Vlachtwedde. Kldoi\'Mloo, geh. in de Drentsche gein. Holde. KldtM\'MVt-ld, uitgestrekt heideveld in het onston van Drente, tusschenOdoorn, Noord-81een,\'Wezep,Orvolte,Elp,8ohoon- loo, Wostdorp, Ees en Exloo, dat echter door verschillende ontginningen allengs
		Klallllizcil, buurt, doch vroeger «en dorp cu nis zoodanig nop in de ge- meentelijke adinininistratie vermeld, in <le Friescho gemeenten Hemelumcr-()1- defanrt-eii-Noordwoldc, aan de zuid- oostknnt van de Fluessen. Van de voorin, kerk is nog alleen het kerkhof over. In 1811 had Eluliuizen met het gehucht Tophorno 52, in 1840 71, in 1873 92, in 18!)0 11>1 inw. Hlandcii <!>«>). pold. van 23 heet. in de N.-I!rnh. (rem. Drongclcn ca. I-M bil. 1. geh. in de X.-Holl. (rem. Venhuizen, in 1840 niet f>G in 1860 met 39, in 1890 ook met 39 inw. Si. freh. in het Fr. d. Hohverd (Dongeradeel). iïlblll\'j;, (rem. in Geld., in het wes- ten door de Zuiderzee bepaald, en overi- gens door de gem. Doornspijk ingeslo- ten. Zij beslaat 809 heet., bestaande de (Ti-ondeit in het oosten uit diluvisch zand, doch langs den zceoevcr mccreiideels uit klei. In 1790 had deze gem. 1549, in 1811 1908, in 1822 197Ü, in 1840 2421, in 1873 2;">0ü, in 1890 2716 inw. In 1890 onderscheidde men hen in 237."> Ned.-Herv., 3 Waalschen, 5 Doopsgez., 8 Luth., 204 Gerot\'., tl R.-Kath. en 111 Isr. Hunne middelen van bestaan zijn landbouw, veeteelt, scheepvaart op de Zuiderzee, bonthandel, vischvangst, win- kelnering en ambachten. Men heeft 5 bokkingrookerijon, 1 selieepstimmerwerf, 1 bierlirouwerij, gasfabriek, moutmolen, leerlooierij, een touwslugerij, korcnmo- len, stoom-grut en pelmolen, boekbin- dcrij. De gein. bevat do stad Elburg en de beide buitenwijken de Vrijheid (in het noorden) en de Xieuwstnd (in het zuiden). De stad Elburg,\' door eene haven van 12 tot 15 min. lengte met de Zuiderzee verbonden, is op cene hooge plaats, de El, gesticht en zeer regelmatig aange- legd. Midden door de stad vloeit de Oostbeek of Huisbeek, terwijl de hooge wallen, die een langwerpig vierkant vor- men, door cene sierlijke beplanting aan- gename wandelwegcn opleveren. Binnen deze wallen telde men in 1840 2234, in 1872 2048, in 1890 2050 inw. Elburg ontving stedelijke rechten van Graaf Otto van Gelder den 3 Juli 1233, on word in 1305 in de Hanze opgenomen. Van 1393 tot 1390 werd zij versterkt, en in 1438 haar schependom uitgebreid. Haro kerk stond toon nog buiten do stad o]) do hoogto van Aperloo, maar in 1397 vorloondo de Utrcchtsche Bis-

-ocr page 200-



		i:il<\'ii;i;ir.
		220 l.l«l< i iiiij (JI<>1).


		den beapoeld door do Grevelingcn, on overigens door Ellemeet en Duivendijko bepaald. Zij beslaat 535 beet. en telde in 1822 302, in 1840 489, in 1860 498, in 1873 648, in 1890 481 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in 387 Ned.-Herv., 92 Chr.-Gorel\'., 1 ongen. on 1 Doopsgez. Nagenoeg allen vinden in den landbouw hun boofdliestaan, want niet uitzondering van den noordweate- 1 ijken uithoek, waar duinen zijn, bestaat de grond uit klei. Ook is er eono incestoof. Behalve de beide d. Llkerzeo en Scbarondijke, bevat de gom. alleen verstrooide boerenhofsteden, waarvan één nog overblijfselen van het klooster lletleheiu bevat. Het d. Elkerzee bad in 1840 285, in 1860 344, in 1890 212 inw., van welke echter nauwelijks do helft (in 1890 111) do kom bevolkten. Men vindt er eeuo in 1741 vewiieuwde Herv. kerk. Eli, of File, d. met eono R.-Kath. kerk in do Limb. gem gem. Hunsel, in 1840 mot 297, in 1800 met 288, in 1890 met 317 inw. Ellckoiii, fraai gelegen d. met cene Herv. kerk in de Gold. gem. Rhc- den, aan den weg van Doesburg naar Arnhem. Het teldo in 1840 323, in 1800 448, in 1872 547, in 1890 030 inw. Er is een halte voor lokaalverkeer van don spoorweg ArnhemZutphen en ook een van de stoomtram YelpDieren enz. Des zomers wonen hier tal van families en pension." KlIeillOOt, gem. in Zeeland, op Schouwen, tusscheu Noordwelle, Kerk- wijke en Elkerzee, met eene oppervlakte van 883 heet. In 1822 had zij 307, in 1840 4C7, in 1860 456, in 1873 521, in 1890 520 inw., dio moest allen daar do landerijen uit vruchtbare kleigrondon bestaan door den land- bouw hot noodige winnen. Zij onder- scheidden zich den 1 Januari van laatst- genoenid jaar in 501 Herv. en 19 Geref. Tot op do tijden van Filips 1 bevatte Ellemeet een dorp van dien naam, mot eono kerk, doch nadat deze in den Spaanschen oorlog werd verwoest, ia het d. mode te niet gegaan. Er staat thans ter plaatse van het oude dorp nog slechts één dagloonerswoniiig. De hoofd- plaats der gemeente is nu de levendige buurt Oudendijk. Do gem. bevat ook oeno incestoof. i\'. 11 «miaar. b. in de X.-Brab. gem. I Mierloo.
		begint in to krimpen, vooral na het aan- leggcn van liet Oranje-Kanaal. i:iil< ruin (llct\\ geh. in de N.- Brab. gein. Boxmeer. I\'iltlrik, buurt in de Geld. gein. Hammeloo-en-Keppel, in 1840 met 210, in 1860 met 242, in 1872 met 222, in 1890 met 214 inw. I\'iU\'ii. buurt in do Overijselschc gein. Ilellendoorn, tellende niet Kaan in 1840 378, in 1860 441, in 1890 450 inw. I)l«\'ii««. geb. in de Gron. gein. Ulrum. Klt\'VPld, geh. in de Drcntsche gein. Rolde. lilf Ihtjjoii. geb. onder bet Frie- sche dorp Oudemirdum (Gaasterland). Klfhoevoil. p. in bet Land-van- Stein onder de Z.-Holl. gem. Reeuwijk. Kift <»o). 1. geb. in de N.-Holl. gem. Wieringen. SJ. geb. in do X.- Brnb. gem. Keek, ecno veelbezochte uitspanningsplauts der ingezetenen van Grave. Elfterheurne, b. in de Ovorijs- gem. Losser. **Kift plaat* p. in do Z.-Holl. gem. Poortugaal. I\'2I<><>(\'«.iiiii. I). in bot Fr. d. Fra- neker (Franekeradeel). ElJIsaUvt El (!">(.). geb. in do Limb. gom. Nnnem. Hier stond vroeger bot Rogiilierenldooster St.-Klisabetbsdal, dat, in 1240 door Tbeodorus van üorno ge- sticht, in 1798 word vernietigd. Ili-.<li( I h\|ii>!,l. i <St.-), 1. p. in de Z.-Holl. gem. Jlelissant, groot 18!) beet., bedijkt na 1840. Si. pold. in de Zeeiiwsche gem. Biervliet, inge- dijkt in 1800 en ongeveer 250 beet. groot. 3. pold. in de Zeeuwscbo ge- mcenten Brcskcna en Oroede, bedijkt kort nadat de vroegere Elizabethpolder, die in 1039 was ingedijkt, den 27 Jan. 1G82 was ingebroken. Deze nieuwe E3i- zabetbpolder is 85 beet. groot, of slechts een vierde van den vorigen. -4. pold. van 4!) heet. in do Zeeuwsehe gem. Zuidzande, in 15G4 bedijkt. 5. pold. in de X.-llrub. gem. Fijnaart c. a., bc- slaando 309 beet., in 1618 ingedijkt. IMKt\'iii\'iiiU\'. baart in do Limb. gem. Wijlré, een dor hoogst gelegen plaatsen van Nederland, naardien het op den Krikelonberg is gebouwd. Het bad in 1840 110, in 18G0 139, in 1890 114 inw. KI kvrace of Elkerwco,** gem. in Zeeland, op Schouwen, in bet noor-

-ocr page 201-

-ocr page 202-

-ocr page 203-

Klllllielooi\'d.

KIste ren.

223

het noordwestelijk gedeelte der Geld"
gein. Horwen-oii-Anrt uitmaakt.

Kit jenstvijk. b. in de Gron. gein.
Pekela.

Klxen (I>e). 1. buurt in de N.-
Brab. gem. Boekei. JJ. geh. in do
N.-Brab. Boxmeer.

Klrcet, geh. in de Limb. gem. Wit-
tem.

KlliaillielNl>ol<ler. polder in de
Zeeuwsche gemeenten Eilland en Krab-
bendijke. Zij is in 1805 ingedijkt en on-
geveer 95 heet. groot.

KindeKt-hot, geh. in de N.-Brab.
gem. Someren.

KiaieÜKNe. voorm. d. op het Zoouw-
BChe eil. Noord-lieveland, door de over-
Btroomingon van 1530 en 1532 te gronde
gegaan.

Knier (Dt\'ll). buurt in de X.-lir.
gem. I\'rinsenhnge, in 1840 met 180, in
1800 met 159, in 1890 met 377 inw.
Men vindt er het oud-adell. landgoed
den Emer.

Kiniclanr. of Kniineklnnr.
heerl. in Utrecht, thans een deel uit-
mnkende der gem. Hoogland, in 1840
met 142 inw. Voor 1800 niet afzonder-
lijk opgegeven.

Kniiliapoldei\', polder in do N.-
Brab. gemeenten Mnde-en-Drimmelen en
(ieertruidenberg, in 1045 bedijkt en
1591 heet. groot.

KmmsiiiM. buurt in de Geld. gem.
Eibergen.

Kmmapoldei\', pold. in de Zeeuw-
sche gem. Axel, van ongeveer 20 heet.
oppervlakte.

Klllllielooi\'d, noord. ged. van het
eiland Bchokland, dat vóór de omwen-
teling van 1795 en de verdeeling der
Republiek in departementen ten jnre
1798 tot Holland heeft behoord, even
als opnieuw van 1801 tot 1807. In
vroegere oorkonden wordt het veelal

is oen linlte van <lc stoonitramlijn Arn-
liein Station Zcist-Dricborgcn.
7. naam, die het zuidelijk ged. der
Geld. buurtschap de Ooi, in de gemeente
Zevenaar, vroeger heeft gedragen *)
Dit KIst komt reeds als Elisa in eenc
oorkonde der 11de eeuw voor. Vroeger
was er ook het adellijk huis IJlst.
H. (l>e), geh. in de N.-Brab. gom.
Heers.

KNteren. geh. in de Limb. gein.

Bergen.

Kl*tj>-eeMteri»oIder, pold. in de
Z.-Holl. gemeenten Sassenheim en Voor-
burg, 327 heet. groot.

B°iIwit oud. ecu der schoonste en
prachtigste buitengoederen van X.-Holl.
Het ligt in de gein. Bloemendaal en
beslaat moer dan 1000 heet.

Kit (Den), !> in de Geld. gcm.
E wijk.

KI ten. oude abdij, in 903 door Graat\'
Wichman van Hameland gesticht en
den 14 December 973 door Keizer Otto
II bevestigd. Zij is achtereenvolgens
door 31 abdissen bestuurd en werd in
1811 opgeheven. De Abdis voerde liet
vorstelijk bewind over de d. Ober-EIten
en Nieder-Elten, mot het onderhoorig
gebied. Do voogdij over het Stift werd
door de Abdis aanvankelijk naar goed-
vinden verleend. In den loop der tijden
werd het nochtans erfelijk. Eerst bo-
zaten haar de Vorsten van Gelder, van
wien zij aan Bourgondië kwam, vervol-
gens aan Kleef en ten laatste aan Prui-
sen. Nadat in 1802 het grondgebied aan
Pruisen, als schadeloosstelling voor aan
Frankrijk afgestane landen, was ovor-
gogeven, deelde het in het lot dor Kleef.
sche landen op den rechter Rijnoever
tot aan Napoleon\'s val in 1813. Toen
andermaal aan Pruisen toebedeeld, stond
dit Kijk in 1810 het zuidwestelijk deel
aan de Nederlanden af, welk oord nu

*) De buurt met de adellijke huizinge komt voor op de knarten van Sliehten-
horst, Tirlon en anderen. Het laatst vond W. den naam op cene kaart van den
loop des Uijn\'s vnn Lintz tot Arnhem, door Wiebeking ten jnre 1790 in 10 bladen
uitgegeven. Toen W. echter in Aug. 1873 in de goheele streek tussohon Oud-
Zevennar en het Pannerdensche-Veer navraag deed, wist noch een Kath. geeste-
ïyke, noch een der oudere ingezetenen zich meer te herinneren dnt dit oord eens
Eist heette. "Wanneer men do vraag van den Rijksarchivaris Mr. L. Ph. C\'. van
den liergh in hyhoffê Bijdragen N. Keeks 5 deel bladz. 51, met de nanteekenin-
gen van de oorkonde N. 152 in Sloet\'s Oorlcondenboek van (iel re en Zutfen, 1 deel
bladz. 150, overweegt, zal men deze mededeeling geen belang ontzeggen. Zij toont
aan, dat, wanneer van Elisa in Hameland sprake is, men niet aan Eist in de
Betuwe behoeft te denken.

-ocr page 204-



		224 Ciiiiiiiii. Kmpe.

		Emmelwnard genoemd. In 1G60 kwam de liecrl. Kinmoloord nnn Amsterdam. I)c K.-Kath. kerk werd nog in 1842 herbouwd, doch in 1859 is Emmeloord, even nis Kus, ontvolkt Er wonen nu nog slechts enkele ambtenaren aan de ruime, tot cene toevluchtsoord bestemde haven. S\'.iniiM\'ii. 1. distrikt voor de ver- kiezingen vnn een lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, snnmgc- steld uit de gein. Emmen, Borger, Odoorn, Schoonebeek, Dalen, Zweeloo, Sleen, Uosterliesselen, Koevorden, Westerbork, Beilen. - SS. vierde konten van het arrondissement Assen, omvattende de gein. Koevorden, Dalen, Emmon, Odoorn, Schoonebeek, Sleen. J$. gemeente in Drente, die zich vnn liet Sleenerdiep in het westen tot de Pruisische prov. Ha- nover uitstrekt. Op de Nederlandsche zijde is zij door de gom. Dalen, Sleen en Odoorn (Drente) en Vlachtwedde (Gr.) bepaald. De oppervlakte beslaat 28,851 heet., die nog voor een groot gedeelte onontgonnen liggen, ofschoon de sterk toenemende bevolking krachtig tot ver- betering arbeidt. De grond bestaat of uit zand, öf uit hoogveen; \'zoodat land* bouw, veenderij en schapenfokkerij de hoofdbronnen der welvaart uitmaken. Emmon hnd in 1790 1280, in 1811 1547, in 1822 1075, in 1840 2450, in 18G0 3817, in 187;} 6007, in 1890 14408 inw., voor laatstgenoemd .jaar onderscheiden in 9454 Ned.-Herv., 1575 Chr.-Geref., 11 Doopsgez., 1 Kern., 14 Luth., 11 Herst.-I.uth., 32 Xed.-Geref., 2844 R.- Katli., 2 Oud-Koomsclien, 112 lsrnëlio- ten en 352 ongenoemden. De gem. be- Yttt de dorpen Emmen, Boswinkel, Nienw- Amsterdam, Nieuw-Dordrecht, Erica, do buurten Noord-Barge, Zuid-Barge, AVes- tenesch, Oranjedorp, Vastenow, \\Veor- dingc, do Maten, Compascuum en do verlengde IIoogevecnschc-Vaart, bene- vens de geh. Angelsloo, den Oever, "\\Vil- hclmsoord en llumnveen. Men telt in deze gemeente niet minder dan 9 hune- bedden, t. w. drie in het Emmerveld, aan den ouden weg vnn Emmen naar Valthe; één nabij het dorp Emmen aan den straatweg naar Odoorn; één op den esch ten noorden vnn het geh. \\Veste- nesch; tweo nabij elkander in hot Bar- ger-Oosterveld, noordoostwnarts van An- gelsloo; hot negende in de Emmerden- nen. Voorts liggen er twee overoude graf- kclders op den Schimmerosch, ten noor-		den van on nabij het kerkdorp Emmen. Het d. Emmen, in 1840 met 502, in 1800 met 641, in 1890 met 913 inw., ligt aan den straatweg van Groningen naar Koevorden, ter plaatse waar deze weg zich naar het zuidoosten ombuigt, een kwartier uurs vnn het Oranjekanaal. Het was reeds in het begin der 13de eeuw aanwezig, daar men gemeld vindt ! dat het in 1228 door de Twentors werd \| verbrand. Den 14 Augustus 1593, ter- I wijl de Spanjaarden Groningen bezet hielden, begon Graaf "Willem I.odewijk van Nassau hier zijn tocht over het on- begaanbaar geachte moeras, elk ruiter met oen takkebos voor zich op het paard. Er zijn kerken voor de Her- vormden en Chr.-Geref. 3. buurt in de Overijselsche gem. Dnlfsen. Zij telde ^: in 1840 met den Masthoek 421, in 1860 met 407 inw. (Voor 1890 niet nfzondor- lijk opgegeven.) Kimiiioi\', of i:.....teren, goh.in j de Geld. gem. Steenderen. KniiiiiMiovoii. b. in de >^r.-Brnl>. gem. Emmihhoven-en-Waardhuizen, in [ 1840 met 197, in 1860 met 191 inw. Voor 1890 niet opgegeven. Zij is alleen door do Alm van het d. Almkerk gescheidden. Kmiiiikliov«»ii-eii-Waar«l- Inii/oii. vroeger eene afz. gem. in N.-Brab., tusschen Almkerk, Giesen, Meeuwen en Dassen, 1480 heet. groot, met een vruchbaren kleigrond, en uit de \| heerlijkheden Einmikhoven, "\\Vaardhui- ¹ zen en Gnnswijk gevormd. In 1822 had had zij 290, in 1840 1047, in 1860 1159, in 1873 1250 inw., die meest in land- houw on veeteelt hun bestaan vinden. De gem. bevatte het d. Waardhuizen, be- novens de buurten Einmikhoven, Xieu- wendijk, Kornsche-Dijk en Vcrlnatschc- Djjk. Tegenwoordig maakt de gein. oen doel uit vnn Almkerk. Knmiiklioveiische-Polder, i>- van 480 heet. in de X.-Brnb. gom. Em- mikhoven c. n. r.iiiinikliuir.oii. buurtschap in do Utr. gom. Uenswoude. Hierbü is do Emmikhuizerberg, die, afgescheiden van andere hoogten, tot ongeveer 22 meter oprijst, met een uitgedolven geul in het midden voor den spoorweg, over welke uitgraving een houten brug is geslagen. E. teldo in 1890 293 inw. Kmpe, buurt in de Geld. gem. Brummen, aan de Emperbeok, in 1840 mot 544, in 1872 met 580, in 1890 met 505 inw.

-ocr page 205-



		Eiigelniansplaat. 225
		Empel.


		Empel, 1. d. in do X.-Brab. gem. \' Empel-en-Meorwijk, in 1890 met 30G inw. Het ligt aan den Maasdijk en heeft eene R.-Kath. kerk. In 814 bestond dezo plaats roeds, daar zij in eeue oorkoudo van dat jaar onder den naam van Em- ple voorkomt. 2. cn-JIcerwijk, gem. in N.-I3rab., door Engelen, \'s-Her- togonboseh en Rosmalen (X.-Brab.), Driel en Hedel (Gold.) bepaald. Zij heeft 1401 heet. oppervlakte, en niet dan, met uitzondering van enkelo zandgronden, lage kleilandon. Do Maas besproeit de noordzijde, do Diezo de westzijde. Land- bouw, veeteelt on visscherij zijn er do hooftlbronnon van welvaart. In 1822 had deze gem. 487, in 1840 506, in 1800 586, in 1873 578 in 1890 580 inw. In 1890 berekende men het aantal K.-Kath. op 557, dat der Herv. op 3G, dat der C\'hr.-Oeref. op 3. Do gom. bevat het d. Empel, hot fort Crèveeoeur, do geh. Diezekant en het Slot, benevens het zuiderdeel van de buurt Gewande. Empelwcbe-Polder, pold. van 923 hoct. in do X.-Brab. gem. Empel. Empevbeek, boek in do Gold. gem. Brammen, dio in don IJsol uit- loopt. Enimt, d. in de Geld. gein. Epe, in ] 1800 met 1279, in 1890 met 1059 inw. \| Eerst sedert 1864, toen er eene Herv. gemeente is geatieht, rekent men Ernst onder de dorpen. Er is een station van den spoorweg ApeldoornHattcm. Einsterbroek, b. en pold. van ongeveer 000 heet. in de Geld. gem. Epe. Kmsterenk, b. in do Gold. gem. Epe. Endegeest, oud adell. huis in do j Z.-Holl. gom. Oegstgoest, to midden van zeer schoono drovon. Endeveld, p. in do N.-Brab. gom. Giesen. Eng, 1. goh. in do N.-Brab. gem. Giesen. SS. groot landg. in do Gold. gom. Lienden. 3. (De \\ienwc), b. in do X.-Holl. gem. Xaardon. i. streek onder Aveznat in de Geld. gem. j Zoelen en in do Geld. gem. Wadenooien. \| Engebltreil, geh. onder het Frie- sche d. Grouw (Idaarderadeel). Engel (Deu), 1. b. in do N.Br. ; gem. St.-Michiolsgostel. 2. p. in do Geld. gem. Zoelmoud. 3. bokond hotel aan do Steog, in do Geld. gem. Rheden. Engeland, 1. buurt in do Geld. WITKAMP.		gem. Apeldoorn, in 1840 met 378, in 1800 met 305, in 1872 met 351, b 1890 mot 209 inw. Hierby ligt het bosch Bruggelen of het Egelanderholt. Hior was in do Middeleeuwen de eorsto on tevons de oudsto gereehtsplaats van do Veluwo. Englandi wordt reeds in oono oorkondo van 801 vermeld. Si. geh. in de Gold. gein. Oldebroek, bij do Woldbergen. 3. geh. in do Ovor- ijselsche gem. Gramsbergen. -4. geh. bij Ankum, in do Overijselscho gem. Dalfsen. ï. polders, in do Z.-Holl. gem. Heenvliot. Ellgelbei\'t,* d. in de Gron. gem. Xoorddijk, met eene Herv. kerk, dio op een heuvel is gebouwd. Men telde erin 1840 193, of met de Roode-Haan 345, in 1700 mot genoemde buurt 370 inw. In 1890 was het inwonertal 407. *Eiigelbreelitplekje, of ïton- denboek, pold. van 46 heet. in do Z.-Holl gem. Slicdrecht. Engelen,** gem. in N.-Brab., tus- schen Bokhoven, Hedikhuizen. Vlijmen, \'s-Hertogenbosch en Empelen-Meerwijk (N.-Brab.), en Hedel (Gold.). In het noorden vloeit de Maas, in hot oosten do Diozo. In het zuiden vindt men het Engolertnccr on do Bossehesloot. Do grond bestaat uit lage kleilanden, dio meest tot weiden gebruikt worden. Op 728 heet. bevatte de gem. in 182232, in 1840 405, in 1800 428, in 1873 436, in 1890 408 inw. In 1890 rekende men het getal R.-Kath. 345, dat der Herv. op 63. Eenige ingezetenen bestaan van do voordeelen, die het jagen van schepen op de Dieze opleveren. Het d. En- gelen ligt aan do Dieze. Men vindt er oen nieuw, fraai kasteol, eeno Herv. en eene 11 Katli. kerk on een nonnen- klooster. Engelenburg, 1.* uitgestrekt land\' goed in do Geld. gem. Drummen, liet oude kasteel werd in den Spaanschon oorlog door Graaf Hendrik van den Bergh verbrand. Sï. geh. in het Fr. d. Oudeschoot (Sehoterland). 5. geh. in do Z.-Holl. gem. Lisse. Eiigelermeei\', p. in do X.-Brab. gem. Engelen. Ellgelei\'ttehailM, vervallen schans, ter plaatse waar do Bossehesloot in do Diezo valt. Zn" word 1672 door de bezetting dapper tegen Turenno ver- dedigd. EngelmaiiMplaat, of Eugl«cu- inanplnat, zandplaat tusschen de 18

-ocr page 206-



		226 Engelmomlbeek (S1..-). Friesche eilanden Ameland en Schicr- monnikoog, die slechtH zelden onder- loopt. Zelfs blijven bij gewone hoogo vloeden cenige plekken droog. l\'lnü\'eliiMMidlx\'ck <St.-)» beek in de N.-Holl. gein. Velzen, die van de duinen naar bet Wijkermeer loopt. Eiijjelxclie-Stad, b. in de Geld. gem. Barnoveld. Kllgellllil. of S\'.ii»Iii m. ]. d. met eene llerv. kerk, in de Friesche gom. Menaldnmadeel, in 1811 met 207, in 1840 met 247, in 1873 met 825, in 1890 met 326 inw. 2. buurt in de Gron. gem. Oldenhove in 1840 met 129, in 1890 met 32 imv. Hier stond tot 1773 bet adel]. buis Engclumborg, waarop de staats- man Joban \'Willem Kipperda heeft ge- woond, die in do eerste helft der 18c eeuw achtereenvolgens de ambten be- kleed heeft van lid der Algeineene Sta- ten, Nederlandseb Ambassadeur, konink- lijk directeur der Spaausche fabrieken, Spaansch Ambassadeur, Superintendent van den Spaamchen koophandel, Hertog en Eerste Minister van Koning Fi- lips V en eindelijk van Bassn in dienst van den Sultan Moelei Abdallah van Marokko. Kllgeweer. geh. in de Gron. gem. Middelstuin. Knjje-Woriiier, drooggem. meer in de N.-Holl, gem. Wormer, in 1624 bedijkt en 179 heet. groot. Vroeger een afzonderlijk baljuwschap, is het sedert 1811 bij de gein AVormer ingelijfd. Do polder is den 6 Februari overstroomd, doch vervolgens weder droogmalen. Kil;»\'. (Hfu). 1. hcerl. in de Utr. gem. I.inschoten, deel uitmakende van van den l\'oldcr Schngen-en-den-Eog. Ü. ridderhofstad in de Utr. gem. Vleu- tcn het stamhuis der van Engh\'s, dio reeds in de 18de eeuw in de geschiede- nis optreden. Kiigliuixeii. havezate in do Geld. gem. Hummeloo c. a., een der schoon- sten der Nederlanden, meer dan 1000 beet. groot, met een in 1835 nieuw ge- bouwd vorstelijk boerenhuis. Eejywerd, b. in het Friesche dorp Fopingawier (Kauwerdehein). I\'.iiji v» ïcr. d. met eene Herv. kerk, in de Friesche gem. Wonseradcel. Het had in 1811 lü, in 1840 31, in 1873 32, in 1890 28 inw. Kiigwiei\'iuu, d. in de Friesche gom. Oostdongeradeel, met een door indijken herhaaldelijk uitgebreid grond-
		- Kakhuizen. gebied. Daarin ligt de door hare sluizen bekkende buurt Xieuwe-Zijlen of Dok- kumer-Niouwe-Zijlen. Er is eono in 1746 ! gebouwde Herv. kerk. Met do onder- hoorighcden teldo Engwieruin in 1811 334, in 1840 768, in 1873 868, in 1890 773 inw. r.iiiVM iertllllllter-Xieilw land, pold. van 162 heet. in de Friesche gein. Oostdongcradeel, in 1752 bedijkt. lOllk (He), b. in de Geld. gem. Duiven. KllkllTlixeil, 1. distrikt voor de verkiezing van één lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, saamgesteld uit de gem. Enkhuizen, Mcdemblik, Op- perdoes, Twisk, Abbekerk, Hoogwoud, Winkel, Opmeer, Spanbroek, Obdam, Henebroek, Sybokarspel, Wognum, Nib- bixwoud, Midwoud, Wervershoof, Andijk, Bovenkarspel, Grootebroek, Hoogkarspel, i Westwoud, Blokker, Schellinkhout, Wj- { denis, Venhuizen, Urk. 5$. prov. kiesdistrikt in N.-Holl., ter benoeming van leden voor de Prov. Staten, be- vattende de gom. Enkhuizen , Urk , Mcdemblik, Hoogwoud, Andijk, Wervers- hoof, Grootebroek, Bovenkarspel, Veen- huizen, Sybokarspel, Midwoud, Twisk, Abbekerk, Opperdoes, Opmeer, Hoog- karspel, Westwoud, Obdam, Honsbroek. 8. kerkelijke ring in N.-Holl der klasse Hoorn van de Herv. kerk, bevattende do gem. : Enkhuizen, Bovenkerk-en- Broekerhavon, Grootebroek, Hem, Hoog- karspol, Lutjebrook, Oosterdijk, Urk, Venhuizen, Westwoud-en-Binnenwijzend. 4:. klasse der Chr.-Geref. kerk, bevat- tende de gem. Andijk, Enkhuizen, Me- deinblik-en-Opperdoes, Urk. 5. gom. in N.-Holl-, in het noorden, oosten en zuiden dopr do Zuiderzee bospoold en en in het westen bepaald door Bovcn- karspel en Andijk, met eono oppervlakte van 1208 heet., door kleigronden ge- vormd. In 1514 had Enkhuizen 720 hui- zen, die in 1632 tot 4130 waren toogo- nomen. Sedert echter nam het aantal woningen sterk af tot op den tyd van Koning Willem II. In 1732 telde men er 2605, in 1840 1026, in 1860 weder 1415, in 1890 1307. In 1515 waron to Enkhuizen 2300 communicanten, hot- geen eene bevolking van ongeveer 4500 inw. doet vooronderstellen. Eene eeuw later was het cijfer der bev. waarschijn- lp tot ruim 30,000, zoo niet tot 40,000 gestegen. In \'t midden der 18de eouw rekende men 10 a 11,000 inw. In 1796

-ocr page 207-

-ocr page 208-



		Enschede. Deventer der Herv. kerk, bevattende de gom. Enschodo, Delden, Diepenheim, Goor, Haaksbergen, Hengeloo, Lossor, Oldenzaal, Usseloo. ."». *) gem. in Overijsel, naar allo zijden door do gem. Lonneker omsloten. Zij bestaat uit do stad Enschede, van wier buitenbuurten reeds ecnigen zich binnen Lonneker uit- strekken. Ofschoon de zandige grond vlak is, ligt zjj vrij hoog, namelijk 42 ii 43 meter boven A.P. De stad, die waarschijnlijk haar oorsprong aan hare ligging aan den esch ontleent, dus An Esche, wordt hot eerst in eene oorkonde van 1118 genoemd. Bisschop Jan van Diost verleende der plaats in 1325 stads- rechten, waartegen echter Graaf Willem van Solnis, te Ottenstein, als bewe- rendo Heer van Enschodo to zijn, zich nadrukkelijk verzette. Daarom bracht Bisschop Jnn de Solmsche aan- sprnken in 1331 door opoffering van eene geldsom aan het Sticht. In 1465 werd Enschede met een houten stakelsel omgeven, zijnde het vroeger alleen door een burg beschermd. Van den Spaan- schen of reeds van vroogeren tijd tot 1862 was de stad door een smalle gracht omringd, die door den brand van 7 ilei is gedempt. Zij had tot dien tijd 2 poorten: de Yeld- en de Eschpoort. Binnen hare wallen was zij toen slechts 12 heet. groot. Enschede werd den 18 October 1547 door do Spanjaarden aan Prins Maurits overgegeven. In Septem- ber 1665 veroverden het do Munstersehen, die het daarop geheel uitplunderdon. Den 2 Juni 1672 viel het andermaal in do Munsterscho macht. Den 20 3Ioi 1750 verbrandden er 70 huizen, en don 1 Mei 1862 de geheele stad, met 362 gebouwen daarbinnen, 429 in do buiten- wijken en eenigen in de gemoento Lon- neker. Slechts 141 huizen in do voor- steden hieven gespaard. Sedert is En- schede weder opgebouwd en nog nanmcr- kelijk uitgebreid, zoodnt van de 53 heet., die de gemeente groot is, op weinigo porcoelen na, alles met huizon on tui- nen is bedekt. Het vernieuwde Enschodo is voel fraaier dan het oude ooit is ge- woest. Doch met uitzondering dat de oude vcstgracht is gedempt, hebben de
		Kiikhnizerzand.
		228


		nitgestrekten koophandel honderdon bui- zen ter haringvangst uitzond, C3 zout- keoten, 58 bokkinghangen, 10 lijnbanen, 5 schuitonmakerijen, 14 molens, oen kalkoven en vele andere inrichtingen Tan volksvlijt kende, heeft thans weinig of goeno buitenlandscho vaart meer; het is eene zeldzaamheid, wanneer eene vreemde vlag te Enkhuizen wordt ge- zicn. Winkelnering en markten van landbouwproducten geven velen het noo- dige. Anderen bestaan van visscherij, ambachten en eenige kleine fabrieken. t. w. een scheepstimmcrwerf, een tnnn- derij, vier ansjoviszouterijen, een koren- molen, een houtzaagmolen, oon vornis- fabriek, twee kuiperijen, een gasfabriek, twee boekdrukkergen, een zeilmakerij. Voor de volksnijverheid heeft het in 1770 opgerichte genootschap ,Oecono- mia Enohusana" zich zeer verdienstelijk gemaakt. lOuk liuiT/.aii(l. zandbank in de Zuiderzee, van ruim 4 uren lengte en lVi tot 2 uren breedte. Er staat daarop bij gewoon laag getij 6 tot 25 decim. water. Do bank bestaat uit hard zand. Emieiiinborg, uitgestrekt land- goed te Midwolda, in de Gron. gem. Zuidbroek. I-jIIm.** zuidelijk ged. van het Over- gselsche eil. Schokland. Het deelde zich vroeger in twee doelen : de ilolenbuurt en de Zuidbuurt, bij welke laatste, op een afgezonderde plek, de Herv. kerk werd gevonden. In 1840 had Ens 240 inw. Het is gelijktijdig met Emmeloord ontvolkt. Iünschede, 1. distrikt voor do ver- kiczing van één lid van de Tweede Ka- mer der Staten-Generaal, saamgesteld uit de gem. Enschede, üldenzaal, Los- ser, Haaksbergen, Hengeloo, Lonne- ker. 2. hoofdkiesdistr. voor het af- vaardigen van leden voor de Prov. Sta- ten van Overijsel, bevattende de gein. Enschede, Lonneker, Hnaksbergen, Die- ponhoim, Dolden (8tad-), Delden (Ambt), Hengeloo. 3. tweede kanton van het Overijselscho arrondissement Almeloo, bevattende do gem. Enschede, Haaks- bergen, Hengeloo, Losser, Oldenzaal, Lonneker. 4. kerk. ring van de klasse

		*) Het is, zegt Witkamp in een noot, eene algemoene dwaling om Enschedé to schrijven. Dio \' behoort evenmin aan do e als do nadruk aan de derde letter- groep. Do nadruk valt op En. Wij zouden er de voorkeur aan geven, Enschodoo te schrijven, om to voorkomen dat men zeido Enscheedo. S.

-ocr page 209-



		Enschede.
		229
		Enter.


		I tingsterkerij, 3 stoomfabrieken voor re- \| paratie van machineriën, 2 yzergietorjjen, I vorverijen, drogerijen, appreteerdcrijen, ! sterkerijen, kalandergen, 2 gasfabrieken, j 3 boekdrukkerijen, 1 stoom-meelfabriek, < fabriek van morgarinebotcr. Enschede I is sinds den 1 Juli 1866 met het spoor- wegnet verbonden, toen de spoorweg naar Hengeloo werd geopend. De Hjn nnar Gronau werd ontsloten den 1 Jan. 1868. Sedert is Enschede nog verbonden met Oldenzaal en met Borkeloo. De hoofdgebouwen van Enschede bo- staan in de kerken, het Stadhuis, de handels-en industrieschool, de ambacht»" I school, het weeshuis, eeno in 1878 go- \' stichte liefdadige inrichting van K.-Kath. en eenige fabriekiiirichtingen. Een oude- mannenhuis staat, evenals het stations- gebouw, op Lonnekerschen grond. Van de kerken verrijzen de Herv. en de R.- Kath. kerk, beiden groote, schoono ge- bouwen, aan de Markt. De Doopsgez. kerk en de synagoge zijn ann de Ach- terstraot gebouwd. Ofschoon do Herv. kerk bij den ramp van 1862 van binnen geheel is uitgebrand, bleef de romp mot den zwaren toren gespaard, daar beiden van Bentheiraer steenblokken zijn op- getrokken. EllNollot, d. met eeno R.-Katk. kerk in de N.-Brab. gein. Berkel-Ensehot- \| en-Heukeliini, in 1840 met 351, in 1860 I met 388, in 1890 met 381 inw. In 1186 werd de abdij van Tongerloo in hot \' patronaatschap der kerk bevestigd. In do desbetreffende oorkonde komt hot d. onder den naam van Endeschot voor. I\'ïnxHiiiir. goh. in de X.-Brab. gom. Helmond. l\',ii«.pik. of I\'.ii~pi.jK- d- in de Geld. gein. Deil, aan den Lingedijk. Er j is eene fraaie Herv. kerk, doch het adell. Huis te Enspijk werd in 1828 afgebroken. Het d. had in 1840 247, in 1860 283, in 1872 256, in 1090 254 inw. Elltei\', d. in de Overijselscho gom. Wierden, aan de liegge, met 1213 inw. in den jare 1860. Het had toen met Enterbroek te zamen 231 inw. meer dan twintig jaren vroeger. In 1890 was het inwonertal 558 voor Enter alleen. De Herv. kerk is eene stichting van 1707, de K.-Kath. van 1819. De kapel, die er vóór de Hervorming stond, is door de Spanjaarden in den tachtigja- rigen oorlog verwoest. In de nabuur- schap vindt men do havezate Kattelaar. I Do meosto inwoners zn\'u landbouwers,
		straten genoegzaam dezelfde richting als vroeger. Alleen zijn eenige uitsprin- gendo hoeken weggenomen. Vele huizen getuigen vnn bloei, hjjna allen van toe- noinendo welvaart. De stad is trouwens in de laatste twintig jaren ontzaglijk in uitbreiding toegenomen. De fraaiste dee- len der stad zijn aan de Markt en de Eangestraat, verder aan de 01denzaal- sche straat, de Hengeloosche straat en de Oronausche straat. De buurten de Krim, Sohastopol en Mexiko bevatten reeksen arbeiderswoningen. Een prachtig nieuw wandelpark is eene erfenis der stad van een verdienstelijk burger, den fabrikant van Heek, die daartoe de ervo Goolkate naliet. Enschede telde in 1796 met de Eschmarke 3418, en in 1811 4077 inw. Nadat de Eschmarke daarvan in het laatst van 1815 was ge- scheiden en met Eonneker veroenigd, werd de bevolking met nagenoeg 1800 zielen verminderd. Zij telde in 1822 dien* tengevolge, ofschoon vrij wat vooruit- gegaan, 2716 zielen, in 1828 2891, in 1840 3721, in 1850 3778, in 1800 4460, in 1870 5084, in 1873 5270, in 1890 15,229. Men onderscheidde hen in laatst- gen. jaar in 9209 Xed.-Herv.,5 \\Vaalsch- Herv., 73 Ev.-Luth., 21 Herst.Luth., 331 Ned.-Gerof., 175 Doopsgez., 11 Kern., 264 Chr-Geref., 4431 K.-Kath., 591 Isr. en 190 ongenoemden. Enschede is eene belangrijke fitbriekplaats, doch dit eerst sedert de laatst honderd vijf en veertig jaren geworden. Vóór dien tijd bestond de burgerü schier uitsluitend van den landbouw, van winkelnering en den door- voor naar Munster. Omstreeks liet mid- den der 18de eeuw ondernamen tweo poorters, Herman en Jan van Eochem, liet vervaardigen van bombazijnen, met het gunste gevolg, dat reeds ten tijde van het Koninkrijk Holland het weven van gekeperde on ongekeperde bomba- zünen, van diemet, katoen, baai en ka- lamink, een hoofdbedrijf der ingezetenen uitmaakte. Maar eene groote uitbreiding ontving dit fabriekwezon na de afschei- ding van België van de Nederlanden, inzonderheid nadat in 1836 de Ensche- desche katoenspinnerij was opgericht. Hij den aanvang van 1873 waren te En- schede en in de voorsteden onder Lon- neker in werking : 11 stoom-katoenspin- nerijen en 15 stoomweverijen. Voorts 2 stoomkatoendrukkerijen, 1 stoomfabriek van weverskammen on rieten, 3 stoom- koronmolons en grutterij, 1 stoomkct-

-ocr page 210-



		230 Knterforoek. Krfprins.

		doch er wonen ook vele schippers, eonige klompenmaker» en wevers. Enter wordt reeds vermeld in 1188. Kllterbroek, huurt in de Over- ijselsche gem. Wierden, in 1860 met 87;!, in 1800 mot 409 inw. I\'.miiii. ot\' l\'.cmini. huurt in de Gron. som. \'t Zandt. ü\'.iiiiniatil. n! Fimiatil. 1. klasse der Chr.-Gerof. kerk, bevattende de gem. Knumatil, Grootegnst, Hoogkerk, Leek, Marum, Niezijl, Oldehovo, Oldckerk, Stroohos, Wilp, Zovonhuizen. SS. d. in de Oron. gemeenten de Leek en Zuid- bom, aan de trokvaart van Groningen naar Stroohos, in 1840 met 183, in 1860 mot 310, in 1830 met 307 inw. In den Spaanschen oorlog lag hier eene schans, die den 10 Maart 1588 door Hopman Gorrit Schaay met hulp eener krijgslist werd bemachtigd. Tot 1838 eene huurt, is er toen eene Herv. kerk gebouwd, die don 8 Octohcr van dat jaar is in- gewijd. Filixelciis. geh. in de Gron. gein. Loppersum. I\'.uxoriiik. b. in de Geld. gom. Vorden. Fpe, gom. in Gelderland, tusschon Hoorde, Oldebroek, Doornspijk, Ermeloo, Apeldoorn on Voorst (Geld.) en Olst (Ovorijsel). Zij beslaat 15,648 heet., bijna alles diluvisch /.and, mot uitzondering van hot uiterste oostelijk deel langs don Usel, waar klei ligt. Ook vindt men in het midden oone kleine uitgestrektheid afgegraven hoog veen. In 1811 had deze gom. (toen zij in de mairiön Kpe en I Vaagen was gosmaldeeld) 3921, in 1822 4205, in 1840 6056, in 1873 7615, in 1830 SO00 inw., voor laatstgenoemd jaar onderscheiden in 6587 Ned.-Herv., 8 i Waalsch-Herv., 160 Chr.-Gerof., 9 Doops- gez., 1 Ev.-Luth., 4 Herst.-Luth., 264 Ned.-Geref., 10 Kern., 907 K.-Knth., 5 Israëlieten en 45 ongenoemdon. Zij vin- don hun bestaan in landbouw, dio vooral in het oostelijk, door verschillende wa- teren doorsneden gedeelte met voordeel wordt gedreven, want in het westen der gem. liggen nog ruim 7350 heet. woeste grond. Voorts drijven zij veefokkerij en houteclt. Kr zijn 10 papierfabrieken wanr- onder 1 met stoom, 31 klompenmako- ryon, 4 pel- en 8 korenmolens, 1 stoom- grutterij, 1 bierbrouwerij, 1 ijzergieteij, 1 stnniolfahriok, 3 stoom-wasch- en blee- kerijen 2 houtdraaicrijen, 1 bockdruk- korjj, 1 houtwolfabriek. Er is een rjjks- i
		telegraafkantoor. Do gom. bevat do dorpen Epe, Ernst, Vaasen en Oene, de buurten Loohuizen, Tongeren, "Wessel, Gortel, Schaveren, Achterenk, Norel, Temde, Dijkhuizen, Over-de-Grift, Loo- brink, Westendorp, Lanrstraat en Zuuk (onder Epe), Hegge, Vaasensche-Broek, Niersen, Uilenberg, Oosterhof, Honge- straat en Westerenk (onder Vaasen), Horsthoek, Dijkerrot, Boshoek en Oost- Oone (onder Oene). - Het d. Epe telde in 1840 575, in 1860 730, in 1890 651 inw. Men hooft te Epe 2 kerken, waar- van do oude parochiekerk don Hervorm- don behoort. Do R.-Kath. kerk is in 1847 gebouwd. Er is een station van den spoorlijn Apeldoorn Hattem. Hpeil, d. met eene R.-Kath. kerk in de Limb. gem. Wittem, in 1860 met 209, in 1890 mot 222 inw. Het is een zeer oude plaats, die oudtijds ook Apina, Apine, Epen;, enz. wordt genoemd. Kei- zor Hendrik III gaf in 1040 eene land- hoevo te Epen aan zijn bloedverwante Irmengardis. In 1289 word Epon, door den Hertog Jan I van Brabant aan zijn getrouwen ridder Arnold van Julomont tot een erfleen geschonken en daarop mot de hoorl. Wittem voreonigd. Fpcrbi\'oek, huurt in de Gcldersche gem. Epo. Fpt\'l\'lieido, huurt in do Limb. gein. Wittem, in 1840 met 116, in 1860 mot 133, in 1890 met 131 inw. Kppciiliiiizeu, of Fppiuj>c- ltllixcil. d. in de Gron. gom. Kantens. Hot hooft eene Herv. kerk. De bevol- king beliep in 1840 160, in 1860 182, in 1890 198 zielen. Kppeiixoldei\', buurt in de Over- ijselscho gom. Haaksbergen, in 1840 met 489 inw. Voor 1890 niet afz. opge- goven. Fpso, buurt in de Geld. gom. Gor- sel, in 1840 met 567, in 1860 met 563, in 1872 met 599, in 1890 eveneens met 599 inw. Nabij deze buurt werd in Dec. 1799 een bever in den Usel gevangen. Er is oene hnlto voor lokaal verkeer van don spoorweg ZutphenDeventer. Fl\'4\'llMll«\'illl. geh. ged. hehoorondo tot Winsum, ged. tot Loens (Gro- ningen). Fii\'fkainerliiigscliap, streek tusschon twee oude Rijn-armcn in do Geld. gom. Herwen-on Aart. Aan hot zuidoinde ligt het goh. Houberg. Hrfpl\'iltS, groot en belangrijk fort in de N.-Holl. gom. den Helder, op de

-ocr page 211-



		Erven. *231* Hot d. Ermeloo, in 1840 met 276, in 1860 met 341, in 1872 met 436, in 1890 met 456 inw., ligt aan don straatweg van Nijkerk naar Harderwijk. Het wordt in eene oorkonde van 858 Irmenloo go- noemd. Er zijn 2 Herv. kerken, do oudo parochiekerk en oone in 18 6 gestichte zendingskork. Bij de laatste behooren verschillende scholen en inrichtingen. Sedert 1856 zjjn uit deze gem. geordende zendboden vertrokken naar Java, Su- matra en Talaoo, naar Egypte on andero Afrikaanscho landen. Er is een gemeen- schappclijk station Ermcloo-Voldwijk van don spoorw. AmersfoortZwolle. Eriiicrveen, b. in do Dr. gem. Sleon 1890 mot 35 inw. ErilMt, l). in de Geld. gein. Epo. Eriistlieem, goh. in do Gron. gom. Winsum. Er», gem. in N.-Brab., tusschon Uden, Boekei, Gemert, Boek-en-Donk, Lieshout en Vochol, 3560 heet. groot. Behalve oenigo oeverlanden aan de Aa, dio mot klei zijn overdekt, bestaat de grond uit diluvisch zand. In 1822 had deze gemeente 1912, in 1840 2228, in 1860 2127, in 1873 2157, in 1890 2400 inw. In 1870 berekende men het getal R.-Kath. op 2367, dat der Herv. op 32, dat der Chr.-Geref. op 1. De land- bouw on aanverwante vakken maken er do middelen van bestaan uit. Men hooft er ook brouwerijen en ecnige andero kleine fabrieken. De gem. bevat de beido d. Erp en Boerdonk, de buurten Kildonk, Dijk, Oudvold, Looioind, Veluwo, Hoek, Hurkskc, Laan en Dioperskant, benevens do goh. Bolst, Morschoef on Houvelberg. Het d. Erp, aan de Aa, telde in 1840 529, in 1860 528, in 1890 488 inw. Hot bevat eene R.-Kath. en eeno in 1857 gebouwde Herv. kerk. Men vermoedt dat Ertbopo in Tossandria, waarvan eene oorkonde van 1134 spreekt, hetzelfde dorp is dat thans Erp wordt genoemd. Hot Raadhuis is uit den vor- koop van gemeentegronden gesticht. Er is oen halto van do stoomtram \'s-Hor- togonboschHelmond. Hi\'poiiNt rail 1. of A ruenstraat, goh. in de N.-Brab. gom. Westerhoven. Ertveltl <Het), pold. van 110 heet. in de N.-Brab. gom. \'s-Hertogon- bosch. Erve, b. in de Zoouwsche gom. Rit- tom. Erven. b. in do Z.-Holl. gom. Hei- nenoord.
		Erica. noordwostolijksto punt van \'t vasteland van Holland. Het heeft do gedaante van een vjjfhock, werd door hot Fransche Gouvernement in 1811 en 1812 aange- lcgd, en inzonderheid door Spaanscho krijgsgevangenen opgeworpen Tot de lente van 1814 droog hot den naam van la Salie. Erica, nieuw d. in de Drentscue gom. Emmen, nabij een vervallen schans aangelegd. Het bevat do R.-Kath. gerk der parochie Nieuw-Amsterdam. In 1890 telde het d. roods 993 inw. Erichem, d. mot eonc Herv. kerk, aan de Linge, in de Gold. gom. Buren. Het had in 1840 438, in 1860 401, in 1871 450, in 1890 407 inw. Erkens, of A rkens, geh. in do Friescho gem. Franokor. Erlekom, buurt in do Geld. gom. Ubbergen. Zij telde in 1840 202, in 18G0 176. in 1872 294, in 1890 500 inw. Het huis der Heorcn van Erlokom is door do Waal vernield. Krill, b. in de Drentsche gem. Sleen, in 1811 mot 302, in 1840 met 400, in 1860 met 542, in 1890 met 450 inw. Ermeloo, gem. in Geld., die deels door do Zuiderzee wordt bespoeld, deels bepaald door Harderwijk, Doornspijk, Epe, Apeldoorn, Barnoveld on Putten. Met uitzondering van eonig kustland, bestaat de grond in het geheel 20,915 heet. uit diluvisch zand, dat zich naar hes zuidon on oosten tot heuvelen verheft. Door hot midden vloeit de Lou- vonumsche hoek. In 1811 had do/e gem., dio toen do mairiën Ermoloo on Nun- speet vormde, 2070, in 1822 3027, in 1840 4234, in 1860 4923, in 1873 5070, in 1890 5731 inw. De bevolking was in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 4570 Ncd.-Herv., 3 WaalsclrHerv. 11 Rom., 145 Chr.-Gorof., 20 Ev.Luth., 1 Herst.-Luth., 12 Doopsgoz., 869 Ned.- Goref., 35 R.-Kath., 1 Oud-Kath., 6 Isr. on 31 ongonoomden. Ofschoon do gem. nog 11,076 hoct. woosten grond bovat, maken landbouw, schapenfok- korij on houtteolt er de hoofdbronnen van welvaart uit. Voorts hoeft nion er oono steenbakkerij, wagonmakerijen, loor- looier(jen, molens on klompenmakerijen. De gem. bevat de dorpen Ermoloo, Nunspoet on Elspect, de buurten Horst, Tolgt, Veldwijk, Spoulde, Staverden, Leuvenum, Hulshorst, Westeinde, Oost- einde en Vierhouten, benevens do geh. Tonsol, Drio, Houtdorp on Hophuizen.

-ocr page 212-



		232 Erwen. Erwen, b. onder Zuurdjjk, in de Gron. gem. Loens. Ks, 1. p. in de Geld. Rem. Eiber- gen 2. <I>en), b. in do Geld. gom. Dinxperloo. ï<wbeek, buurt in de N.-Brab. gem. HÜTarenbeek, in 1840 met 870, in 1860 met 423, in 1890 met 300 inw. ïist\'li, gem. in N.-Brab. tusschen do gemeenten Vuclit, Boxtel en Haaren, hebbende 444 heet. uitgestrektheid, zoo zand- nis Heigronden. In 1822 had zij 339, in 1840 473, in 18G0 440, in 1873 481, in 1890 479 inw. Al de inw., op 3 na, beleiden den R.-Kath. godsdienst, en de meesten vinden hun bestaan in J den landbouw. Do gem. bevat het d. I Esch, de b. Overeind en de geh. Kraaien- hoek, Schutsboom en Heikant. Het d. Esch, aan de Kun en Beerze, telde in 1840 245, in 1800 854, in 1890 224 of met Overeind 321 inw. Er is eene R.-Kath. kerk en een reeds in 1191 ge- sticht gasthuis voor oude mannen. Er is een station van den spoorweg \'s-Her- : togen l)oschBoxtel. Kscbaren, gem. in N.-Brab., die naar het noorden door de Geld gem. Overasselt is bepaald, doch overigens door de N.-Brab. gemeenten Grave, Velp, Keek, Zeeland, Mil-en-St.-Hubert en Gassel wordt ingesloten. Met uitzonde- ring van eenigo gronden aan do Maas en do boek de Raam is al het land in liet geheel 2014 heet. diluvisch zand. In 1822 had deze gem. 734, in 1840 790, in 1873 953, in 1890 1032 inw. Po ingezenen bestaan allen uit R.-Kath., en wat hun bedrijf betreft, uit akkorlieden. Behalve de d. Escharon en Langenboom, vindt men er do b. Lagc- Hoide on Lago-1\'eel, bonovens de geh. Bolt, Vaalhoek, Hoihoek en Zandvoort. Het d. Escharcn heeft eene R.-Kath. kerk en telde binnen de dorpskom in 1800 133, in 1890 137 inw. Kschede, havezate in do Gold. gem. Gorsel, waarschijnlijk het Ascete, dat in 1040 door Keizer Hendrik III aan Bisschop Bernulf van Utrecht werd geschonken. Kwcliede, of Ksscliode, havo- zate in do Overijselsche gem. Tubber- gen, in den Spaanschen tijd nog in het bezit der Esehedc\'s Kscbmarke (Xoord- en Znid-), buurt in de Overijselsche gom. Eonne- ] ker, vroeger tot Enschede behoord hel>- bende, doch in 1815 daarvan afgoschei. I
		Essenbnrg. den. Zij teldo in 1811 1816, in 1840 2955, in 1860 3701, in 1890 2763 inw. Ttechoten, huurt in do Geld. gem. Edo, nabij Otterloo, in 1840 mot 92, in 1890 met 157 inw. Esdoilk, of Rsebdoilk, buurt met eene kapol in de N.-Brab. gem. Gomert, in 1840 mot 104, in 1860 met 119 inw. ïlsiilg, b. in do Dr. gom. Meppol. Eskampspoldi > (0<»i en West), tweo p. in de Z.-Holl. gem. Loosduinen. Ifclemabnren, geh. onder het Friesche d. Achlum (gem. Franokera- deel). Kwiiisi. b. in het Friesche d. Fer- werd (Ferwerderadeel). IOMiiian, b. in de Geld. gemeente Neede. Ksp, 1. goh. in de N.-Brab. gem Bakel, e. a. 2. geh. in de N.-Brab. gem. Zon-cn-Breugel. Kspeloo, li. in de Overijselsche gem. Holten, in 1840 met 220, in 1360 met 262, in 1890 met 243 inw. I\'\'.«.< hen. of Ten Kssclien, b. in de Limb. gem. Yoerendaal, in 1840 met 163, in 1860 met 180, in 1890 met 151 inw. ïiMschevbrngge, brug bij Koe- vorden, in den wog naar de buurt Es- scherbruggc, in het graafschap Bent- heim (Pruisen). Ksse-en-CiJansdorp, pold. van 649 heet. in do Z.-Holl. gom. Nieu\\vorkerk- opdon IJsel. Ksscl ijkerwonde-en-Heer- .f akobswonde, hoorl. in Z.-Holland, dio de gem. Woubrugge omvat, on wier Hoeren met Jakob van dor "Woudo, een leenman van Graaf Floris V, in de ge- schiodenis optreden. ïiSsen, 1. b. in do Geld. gem. Bar- neveld, onder Garderen, in 1840 met 155, in 1800 met 152, in 1872 mot 154, in 1890 mot 224 inw. 2. geh. in de Overijselsche gem. Diepenveen. 3. b. in de Gron. gem. Haren, in 1840 met 94, in 1890 met 78 inw. In 1216 werd er een Bernardüner abdij en Cis- terciënsor nonnenkloostor gesticht. Dit convent bleef tot in 1594 in wezen. Kssenberg, buurt in de Dr. gem. Koevorden. l\'ÏMNeiibiirg. oud adell. landgoed in de Geld. gemeenten Ermeloo en Har- dcrwijk, met een fraai kasteel en prach- tige dreven.

-ocr page 213-



		Essemlijk.
		Etten.
		233



		Ksstinli.jk. buurt in de Z.-Holl. gom. Roon. Essink, buurt in do Geld. gem. Winterswijk. l\'.Ksii\|i (De), bosch van 350 beet. in de Geld. gom. Rheden, met do mork- waardige koogten de Offerberg en de Afgodsberg. Ést, d. met eene Herv. kerk in de Geld. gem. Est.en-Opijncn, in 1800 met 884, in 1872 met 403, in 1890 met 424 inw. Het Huis te Est is in 1790 gesloopt. Do Hoeren van Est waren uit do go- slacbten van Est, Tuil, Vijgb, Bloomcn- daftl, Lawick en anderen. Estel. gekucht in do N.-Brab. gem. Loon op Zand. Est-en-Opijnen, gem. in Gold., uit de beerl. Est en Opijnen saamge- steld. Zij wordt ingesloten door de ge- meenton Waardenburg, Geldcrmalsen, Wadenooien, Ophemort, Valk en Uur- wenen, beslaat 718 Jiect. en beeft een vruchtbaren, door de Waal bespoelden kleibodem. In 1822 bad deze gem. 073, in 1840 921, in 1860 937, in 1873 979, in 1890 1061 inw., die zich in laatst- genoemd jaar onderscheidden in ;1049 Herv., 10 R.-Kath. en 2 ongon. De vruchtbare gronden geven rijke oogsten van granen, koolzaad en andero veld- vruchtcn, weshalve de landbouw bet Loofdbedrjjf der ingezetenen uitmaakt. Esterboom, buurt in de Zecuw- Bche gem. Vrouwenpolder. Esteren. geh. in de Geld. gou. Wol. Esveld, buurt in do Gold. gom. Barneveld, in 1840 mot 470, \'in 1860 met 542, 1872 met 563, in 1890 met 726 inw. Esveldsche-Beek, beek op do Veluwo, in Geld., die bij Stroe ontspringt, naar do Zandwetering vloeit en daar- medo oen der bronnon van de Eom vormt. Etennkeil, b. in de Limb. gem. Wijlró, in 1860 met 304, in 1890 met 282 inw. Eterslieim, d. met eene Herv. kerk, aan de Zuiderzee, in de N.-Holl. gem. Oosthuizen, in 1840 met 45 in 1890 met 51 inw. Met Zuid-Schardam vormde het vroeger oeno afzonderlijke gemeente die in 1822 81 en in 1840 129 inw. tolde, den 1 Januari 1848 bij Oosthuizen is ingolüfd. Etersheinier-Brank, pold van 69 heet. in de N.-Holl. gemeenten Oost- buizen.		Etsberg. b. in de Limb. gom. Vlo- drop, in 1800 met 110, in 1890 met 192 inwoners. Ktten, 1. dek. v. h. bisd. Breda. Het bevat sinds 1870 do par. Bosschon- hoofd, Etten, Hoeven, Klundert, Leur, Oudenbosch, Rukven, Sprundel, Stand- daardbuiten, St.-Willebrord, Schijf, Zegge. \'i. fraai d. in de N.-Brab. gem. Ettcn-en-Leur, aan don weg van Breda naar Kozondaal, in 1840 met 975, in 1800 878, in 1890 mot 977 inw. in de kom. De beide kerken, der R.-Kath. en der Herv., zijn aanzienlijke gebouwen. De plaats is zeer oud, en was naar men meent, ten tijde der Franken een hun- ner maalsteden of vergaderplaatsen. De ! kerk te Etten werd den 9 Juni 1201 door Hilswindis van Strijen aan de Abdij van Thorn geschonken. Het kasteel te Etten, Houte gehecten, stond tot 1815. Walter van den Houte bezegelde, als leenman van don Heer van Breda, don 6 December 1298, eene oorkoude. Het station van den spoorweg Antwerpen Rotterdam ligt aan do noord-oostzijde van het d. Er is ook een halte van den stoomtram BredaOudenboschSteen- bergen. 3. d. met eene R.-Kath. en eene Herv. kerk in de Geld. gom. Gen- dringen op korten afstand van het stadje Terborg, tusschen welke beide plaatsen de rivier do Oude-IJsel stroomt. Etten had in 1860 in de kom 240, doch met Ulft, Pol, Oer, Uselhuntcn, Warm, Ziek en Kavelder, in 18721790, in 1890 933 inw. 4. -en-Iienr, gem. in N.-Brab., bo- paald door Zevenborgen, Terheiden, l\'rin- senhago, Rijsbergen, Rukven en Hoo- ven-cn-St.-Maartenspolder. Zij is 6023 heet. groot, bestaande het no >rdelijk dool, lnngs de Merk, uit kleigronden, bet zuiderdeel uit diluvisch zand. In 1822 had deze gem. 4483, in 1840 5548, in 1800 5035, in 1873 5602, in 1890 0150 inw. Ten jaro 1890, onderscheidde men do bevolking in 5792 K.-Kath., 342 Herv., 3 Doopsgez., 1 Ev.-Luth., 11 Israël, en i 1 ongen. De landbouw is bun hoofdbe- drijf. Er zijn echter ook verschillende fabrieken, t. w. bierbrouwerijen, tal van leerlooierijen, sigaren- en tabaksfabrie- kon, olieslagerij, stcen- en pannenbuk- kerijen, beetwortelsuikerfabriek, zoutzie- dcrij, zeepziedorij en touwslagorij. De gem. bevat de d. Etten en Leur, de ! buurten Moleneind, Klappe;iborg, Hil, \| Vaartkant, Baai, Noerstraat, Bromberg, Attelakon, Haansherg, Donk en Heul,

-ocr page 214-



		234 *t.tstiivixlv.* Everse.

		(Utrecht). Met uitzondering vnn hot uiterste zuidoosterdcel, waar veen ligt_rbestaat de bodem in het geheel 1093 heet. uit klei. Langs het noorden vloeit de Lek. In 1822 had dezo gem. 939, in 1840 1004, in 1873 1029, in 1890 1179 inw. Bjj de volkstelling van 1890 vond men er 841 Herv , 2 Chr. Geref., I 1 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 87 Ned.- i Geref., 290 R.-Kath., 1 Oud-Kooinschc. : Landbouw en veeteelt zjjn do boofd- i bronnen vnn hun bestaan. Behalve het , d. Lverdingen, bevat do gem. het d. Zijderveld en de b. Tienhoven. Het j d. Lverdingen, nan den Zuider-Lekdük, \| telde in 1840 403, in 1860 380, in 1890 450 inw. Het heeft 2 kerken, waarvan één den Herv., één den K.-Kath. be- hoort. De kasteelen Lverdingen en Lverstcin, die hier vroeger verrezen, zijn gesloopt. Ofschoon Lverdingen on- \| der do eerste Graven een Hollnndsch j leen was, is het in de 14de eeuw nan Kuilenburg en vervolgens aan Gelder- land gekomen. Eerst ten gevolge der wet van 27 April 1820 is Lverdingen met Zijderveld en Tienhoven met Zuid- Holland hereenigd. Van 1842 tot 1849 werd bij Lverdingen, op do Geldersche grens, een groot fort gebouwd. JS. pold. van 125 heet. in de Z.-Holl. gem. Lverdingen. Kverilljje, heerl. in Zeeland, 145 heet. groot en het oostelijk deel der gem. Lllewoutsdijk uitmakende. i)\\ eringpolder, pold. in de Zecuwsche gem. Lllewoudsdijk, 126 heet. groot, in 1595 bedjjkt. EverlOO, b. in do Linili. gemeente Helden, in 1800 met 108, in 1890 met 171 inw. Evei\'wberg. havezate in de Over- ijsolsche gem. Wierden, op een hoogen grond, op den oosteroever der Kegge. In de 17de en 18de eeuw behoorde het nan het geslacht van Hcerdt. Kversdaill, voorm. fort in de Zeeuwsche gein. Westdorpo, na den vrede met België, geslecht. Eversdijk, geh. in de Zeouwsche gem. Knppelle, en wel in het ged. dat de heerl. Lverdijk vormt en 413 heet. beslaat De heerl. had in 1840 75, in 1890 123 inw. Het wns vroeger een d., doch de kerk is in 1821 ingestort, en do zware toren in 1841 gesloopt. Everse, b. in do N.-Brnb. gem. 8t.- Oedonrodo, in 1840 met 285, in 1890 met 457 inw.
		benevens het westerdeel van het dorp St.-Willebrord. Etxenratle, of Ktxenrnth, b. in de Liml>. trein. Jnbeek, in 1840 met 09, in 1800 met 94, in 1890 met 98 tnw. I \'.iin«-n iaa iisi-1m\'-<« ri Vt. of l\'os- sa E \',nyi\'Bi la na. ontworpen, doch niet voltooid kanaal tusschen Venloo en Kein- berg. ])e Markies Ambrosia* Spinola had voor deze vaart liet plan gemaakt, met het oogmerk om de Belgische >ederlnn- den een wetering uit de Maas naar den Kijn te openen. De arbeid begon den 22 September 1720, doch moest gestaakt worden, nadat de Nederlanders zich van Wesel, en vervolgens van Reinberg en Venloo meester gemaakt hadden. Ook ontbrak daartoe het geld, vooral wijl de Spanjaarden ter bedekking der arbeiders ecne belangrijke troepenmacht noodig hadden, wier hoofdkwartier doorgaans te Issum was. Kille,* of Oclo. b. in de Overysel- sche gein. llengcloo. Zij had in 1840 448, in 1860 444, in 1890 411 inw. Eili\'Miiig. 1. of r.nr»iiiüf-l{<-i- loil, b. in de Drentsche gein. Builen, in 1S40 met 102, in 1800 met 133, in 1890 met 272 inw. g. of i:i:i«.iaiji«\'- Koi\'k, geh. in de Drentsche gein. "\\Vcs- turhork, in 1840 met 63, in 1860 met 80, in 1890 mot 77 inw. IOiii-siii<;«\'. of *l>riiij>o.** noord- westelijk wijk van het Drentsche dorp llnvelto. l)u\\ t\'lgiui iu>. b. o]i de beide oevers van het Schuitendiep in de Gron. gom. Noorddyk en Haren, in 1840 men 314, in 1860 met 273, in 1890 met 145 wat het ged. in Noorddfjk en 173 wat dat in Haren betreft. In de Middeleeuwen stond hier het kasteel der Groenenbergen, het- welk in 1251, kort nadat het weder wns opgebouwd, door de verecnigde Hunse- gooërs en Kivclgooërs is gesloopt. Huvt\'lwpjjpii, Reb. ^m ^de N.-Br. gem. Hceze. I\'.im\'enheim, of Kiiverein, b. in de l.imb. gein. Gulpen, in 1840 met 123, in 1890 niet 88 inw. V,\\\'enbeld, geh. onder Tjjcnrann in de Overijsclsche gem. Kaalte. Kverdinai»ol«Ier, pold. van 99 heet. in de Z.-Holl. gem. Sommelsdyk. I\'\'<v<>i-<liilj>\'«\'li. 1. gem. in Z.-Holl., bepaald door llagestein, Vinnen, Hei- eirBoeikop en Schoonrewoerd (Z.-Holl.), Kuilenburg (Gold.) en Tulen.\'t Waal

-ocr page 215-



		EverwaardL		Kzinge. 235.


		Kverivaard, voorm. ambacht op Zuid-Bcveland (Zeeland), in 1530 door \'t water overstelpt. TCvert-Heiulrikswi.jk, wijk met vaart der Drontsche gom. Smilde. Kvertswijk, b. in de öron. gem. Do Leek. Kverweiininklioek, b. in de Geld. gein. Kuurloo, in 1840 mot 128, in 1800 met 103, in 1890 met 130 inw. Kwijckslllis (Van), sluis in do N.-Holl. gem. Anna-Paulowna, ann de Zuiderzee. Kwijk. gem. in Geld., aan do zuid- zijde van de Waal, ingesloten door Druton, Bergharen, "Wichen, Beuningen, Valburg en Dodewaard, met eone op- pervlnkte van 2600 heet. In 1822 had ^vzij 1400, in 1840 1663, in 1860 19T8, in 1873 2003, in 1890 2008 inw. In laatst- gjnociml jaar onderscheidde men er 1921 K.-Knth. en 87 Herv. De inw. vinden meest een bestaan iu. den landbouw, die rijke oogsten geeft, daar de grond door vruchtbare klei is gevormd. Men vindt er 1 orgelmakerij, benevens klompeinake- rijen, draaierij, wagenmaker] en molens. De gem. bevat de dorpen Ewijk on Winsen, benovens hetgeh.Doddendnal. Het d. Ewijk ligt aan denzuider Waal- dijk. Het hoeft oeno K.-Kath. kerk, en teldo in 1840 680, in 1860 877, in 1872 879, in 1890 940 inw. Het bestond waarschijnlijk reeds in de 9de eeuw on werd in de 13de eeuw bezeten door de kapittel van St.-Maria te Utrecht. lOwillkel, goh. in N.-Brab. gem. Knik-en-St.-Agatho. I\'.usuBii. burg in do Gron. gem. Middelstum, tusschen do hoofdpl. dor gem. en Oosterburen. Dezo burg werd in 1472 gesticht na de verwoesting van het kast. Ocrt door do Groningers. Vnn den z war on, hechten toren heeft inon een schoon vergezicht op de omliggende landstreek, terwijl de tuinen bevallige wandelwegon opleveren. 1\'Aiiil\'ii. kasteel in de Limb. gem. Hom, thans door uit Duitschland vcr- droven Jezuïeten betrokken. Kxel, of KekMcl, b. in do Geld. gem. Laren, in 1840 met 280, in 1860 mot 296, in 1872 mot 346, in 1890 mot 315 inw. Kxeltol is een halte tusschon Lochom en Laren van do stoomtram DeventerBorkeloo. El\'keloo, of *i;ivol.** b. in de Drcntsche gem. Odoorn. Zy had in 1811		mot het Exlooërvoen 307, in 1840 570. in 1860 alleen 538, in 1890 505 inw. In de nabuurschap ligt do plek, die als de voormalige stad Hunsow wordt aan- geduid. Kxlooërveeil, veenkol.in de Drcnt- scho gem. Odoorn, eerst in den jongsten tijd ontstaan, in 1860 mot 734, in 1890 zonder de buurtschappon met 241 inw. Kxinori\'a, d. in do Friescho gom. Wonseradoel, dat met de daaronder be hoorende geli. Exmorsterzijl, 8ybranda- buren, Paddehnis en Vaderhofstede, in 1811 164, in 1840 198, in 1860 277, in in 1873 L\'09, in 1890 103 inw. bevatte. Zonder de geh. beliep de bevolking in 1890 228 personen. Er is eene Herv. kerk, die den 27 October 1836 gewol- dig werd geteisterd, daar toen een wind- hoos den toren van het schip der kerk afrukte. De inw. bestaan van de veeteelt en do vischvangst, tot welk laatste bo- drijf het d., uithoofde zijnor ligging aan het Makkuinermeer en andere plassen,, zeer geschikt is. Hxiliorstei\'xijl, gehucht onder hot Friescho d. Exmorra, in 1840 met 30 inw. Kyckenstein, fraai landgoed in do Utr. gem. Maartensdijk. I\'>.«\'iir:iij<l. geh. in do Limb. gem. Jabeek. Kzingf. gem. in do prov. Gron., ingesloten door Loens, Winsum, Adorp, Aduard en Oldenhove. Zij is 2301 heet. groot en in 1822 door 1350, in 1840 door 1694, in 1860 door 1841, in 1873 door 2214, in 1890 door 2025 zie- lon bevolkt. De grond, die door het Reitdiep naar het noorden en oosten bezoomd en door het Aduarderdiep door- sneden wordt, bestaat uit klei van ver- schillende hoedanigheid, in het noorden zwavelachtig, in het zuiden niet knip- klei en odoorn vermengd. De landbouw is do hoofdbron van het bestaan dor ingezetenen, die zich den 1 Januari 1890 onderscheidon in: 1340 Herv., 565 Chr.- Gerof., 18 Doopsgez., 15 Ned.-Geref., 1 K.-Kath., 8 Isr. en 83 ongenoemden. Do gom. bevat de dorpen Ezinge, Peerwerd, Garnwerd, en Oostum, de l>. Aduarder- zijl, on de gehuchten Suttuni, Allcrsma, Hardoweer, Bolshuizcn, Joeswerd en Krassum. Het d. Ezinge, in 1860 met 371, in 1890 met 749 inw. heeft eone Herv. en een Chr.-Geref. kerk. In de Middeleeuwen stond er het klooster van Ezinge of Maria\'skamp, dat door 1\'aus.

-ocr page 216-

236 Ezonstad.

Feldwerd.

Pius IV bij bul van don 7 Augustus
1561 is opgeheven.

I\'.^oii-lad. voorm. plaats in de
Friesche gem. Oostdongeradeel. Zij zou,
volgens de overlevering, bemuurd zijn
geweest en derhalve do gedaante van
eene stad gehad hebben. Op St.-Tho-
masdng 805 word zij door een hevigen
watervloed en in 808 door de Noorman-
nen geteisterd. Nog ten jare 958 wordt
zij nis machtig vermeld, maar sedert
schijnt zij allengs verminderd te zijn.

Waarschijnlijk vindt men in het geh.
Ezumazijl een overblijfsel van hot oude
Ezonstad.
Fzmnaxijl, of Fznmabnren,

buurt onder het Friesche d. Anjum
(Oostdongeradeel) in 1840 met 247, in
1890 mot 112 inw. Er ligt hier, aan do
Lauwerzoo, eeno sluis of zijl, waarbij
men in 1420 eene sterkte vond, waar-
binnen do voorstanders van Graaf A1-
brecht van Beieren zich tegen hunne
[ tegenpartij verdedigden.

daarop to ontvangen. In liet jaar 1515
werd de Farmsummer kerk door stroo-
pende Sakson ingenomen, en in 1536
den burg Farmsum door Frederik Schonk
i van Toutenburg veroverd. In 1812, toon
de Franschon do vostingwerkon der
gom. Delfzijl uitbreidden, is die burg
gesloopt.

Fatum, gehucht onder het Frie-
sche d. Tjum, in de gem. Franckeradoel.

Fectio, voorm. vlek, dat ten tijde
der Romeinen aan den liijn bloeide, ter
hoogte van het togenw. Vochten (Utrecht).
Eorst in 1869 hebben wij van deze plaats
kennis gekregen, tenzy Fectio het-
zelfdo is geweest wat latere schrijvers
ons als Fethna hebbon aangeduid. Bij
het bouwen van oen nieuw fort aan don
zoom der Houtcnscho vlakte vond men
namelijk oen steen, met oen latijnsch
opschrift, vermeldende: Aan do Godin
Viradecdis bobben de ïungrische bur-
gors en de varensgozellen, die to Fectio
! vertoefden, hunne gelofte gaarne en naar
verdienste gebracht."

Feerwerd, d. met eone Herv. kerk
in de Gron. gem. Ezingo, in 1860 door
175, in 1890 door 610 inw. bewoond.
Hot is van hoogen ouderdom en had
vroeger con burg dor Adringa\'s.

Feldwerd, goh. in do Gron. gom.
Bierum, ter plaatse waar vroeger een
i mannon- on vrouwenklooster heeft ge-
staan, dat, in 1183 gesticht, tot het einde
der 16de eeuw hooft bestaan, en zoowel
onder de naam van Foldword als 01de-
klooster bekond stond.

Fiiaii. b. in de Gron. gom. 01de-
kerk, in 1840 met 120, in 1860 met 132,
in 1890 mot 145 inw. Het was vroeger
een dorp, met eene kerk, die in 1613
werd vernieuwd, doch reeds in de tweede
helft der 18de eeuw niet meer tot gods-
dienstige bijeenkomsten word gebezigd
en in 1827 is afgebroken. Bij dit d. ligt
het Huis to Bijma.

Faardcrlmren, goh. in het Fr. d.

Blija (Ferwcrderadeel).

Fiinsiiiii. b. in het Fr. d. Kollum
(Kollumerland).

Fabel, buurt in do Geldersche gem.
Overijsel.

Faddens, goli. onder het Friescho
d. Baard (Baarderadeel).

l\'":illiii»\';tl>iii\'«Mi. b. in bet Fr. d.
Ferwoude (Wonserndeel).

Faltcina, buurt in hot Fr. d. ïjum
(Franckeradoel).

Farma, geh. in hot Fr. d. Firdgum
(Barradeel).

Fai\'lllNlllll, oudtijds Formersheim
genoemd, d. in do Gron. gem. Delfzijl,
oven buiten den vroegeren zuidwal. Hot
bevatte in 1860 958, in 1890 2211 inw.
De Herv. kerk is oen groot, aanzienlijk
gobouw. In do vorige eeuwen stonden
er verscheidene burgen, als Farmsum,
Gommelburg, enz. Eerstgenoemd slot
werd in 1401, toen hot door zeeroovers
was bezet, door de Groningers en Schie-
ringers ingenomen. Vervolgens weder
opgebouwd, moest de Hoer van Bipperda,
de toenmalige eigenaar, zich in 1430
verplichten, om eeno stedelijke bezetting

-ocr page 217-



		IVh\'iis.		Fjjenooi\'d. 237


		Felens, geh. in hot Fr. d. "Witmar- sum ("Wonseradeel). Felleiioord. 1, buurt in de N.-Br. gem. "Woonsel c. a., alleen door de Gen- der van Eindhoven gescheiden. Zjj had in 1840 570, in 1860 592, in 1890 1766 inw. 2. voorm. buurt in X.-Brab., die bjj eene vergrooting van Breda bjj deze stad is ingelijfd. 3. geh. in de N.- Brab. gom. Drunen. ï\'eimeii, 1. geh. in de Friesche gein. Baarderadeel, onder Mantgum en Jorwerd. J8. geh. onder het Friesche d. Yecnwouden, in de gom. Dantumadeel. FerdilltlIldllKpolder, 2 p. ged. in St.-Janssteen, ged in Koewacht (Zce- land). Fei\'werd, d en hoofdpl. der Fr. gom. Fcrwederadeel, in 1811 met 1196, in 1840 met 1704, in 1860 met 1756 ^s (waarvan in de kom alleen 10f>9), in 1873 met 1847, in 1890 met 1755 inw. In vroeger tijd stonden hier vele staten, zoonis Cammingha, Juwsma, Tjallinga- huis, Feitsma, Sminia, Meikama, Ger- branda, Elinga en Denia, doch dezo zijn alle verdwenen. De Herv. kerk, oen fraai gebouw, is merkwaardig om haar hoogo ligging op een heuvel, zoodat men van het kerkhof een schoon gezicht over do naar liet noorden gelegen akkers, op de "Wadden on Ameland heeft. Het fraaie gemeentehuis dagteekent van 1840. Ferwerderadeel, gem. in Fries- land, in het noordwesten door de "Wad- den bespoeld, en overigens door "Weut- dongerndeol, Dantumadeel, Tietjorkstc- radeel, Leouwarderadeel en \'t Bilt be- paald. Voor het noordwestelijk gedeelte door annslibbing in den historisehen tijd ontstaan, heeft het over het gehoel een vetten kleibodem. Alleen in den zuid- oosthoek, naar do zijde vnn Tierjerkste- radecl, is deze klei met zand vermengd. Hier is het meeste weiland, terwijl do overige meer noord-westclijko doelen veelal bouwland bevatten. Do grootte der gem. beloopt 8449 heet. In 1744 had deze gem. 3304, in 1748 3226, in 1822 6115, in 1840 7295, in 1860 8078, in 1873 8410, in 1890 8184 inw., voor laatst- genoemd jaar onderscheiden in 4492 Nod.- Herv., 1 Kern., 2671 Chr.-Gercf,, 180 Doopsgoz, 1 Luth., 3 Horst.-Luth., 549 Ned.-Geref, 50 Vr.-Prot., 6 R.-Kath., en 231 ongen. De verdeel, is in 11 dorpen: Ferwerd, llallum, Marum, Blya, Wans- werd, AVester-Xijkerk, Hoogebointum, Genum, Jilsum, Lichtaard en Roitsum. i
		In den Franschen tijd waren dezo tot 4 mairiën gebracht: llallum, Blija, Fer- word en Mnrrum. "Wcster-Xijkcrk bc- hoorde toen onder Marum, Hoogebein- tum, Genum, Lichtaard, Keitsum, Jislum en "Wanswerd waren met Blija verbon- den. De bloeiende landbouw en veefok- kerij geeft den meesten ingezetenen onder- houd en welvaart. Men heeft er voorts talrijke cichorcifabrieken, goud- en zil- versmederijen, houtzaagmolen, koren- on pelmolens, grutterij. Verwonde, d. met ecno in 1769 ; vernieuwde Herv. kerk in de Friesche gein. AVonscradeel, aan den dijk langs de Zuiderzee en nabij het Workumer- meer. Het had in 1811 173, in 1840 212, in 1860 251, in 1873 278, in 1890 \| 282 inw. Bij dezo bevolkingscijfers zijn I do bew. der geh. Doniaburen, 8charne- buron (ook Olfcrderburen genoemd), Fal- r lingaburen, Bamburen en "Wonneburen medegerekend. ïVtlma. voorm. vlok of burg aan j den Hijn, naar men vermoedt bij Vech- ten (Utr.), die in 722 door Karel Martel aan den geloofspredikor Willebrord werd geschonken. Peurt, geh. in do Limb. gom. Sus- teren. Fiernispoldei\'. p. in de Zeeuw- schc gem. lloedekenskerko. Pijenoord, of Feijenoord, voorm. eiland in Z.-Holl., sedert 1869 oen wijk der gemeente Rotterdam uit- makende. Oorspronkelijk was Fijenoord een eiland, dat in het noorden en oos- ten door de Maas, in het westen en zui- den door het Zwanengat was omringd. Het word voor twee dorden in 1591 on voor het ovcrigo \'U in 1658 door do stad Rotterdam aangekocht, doch bleef niettemin aan het ambacht van IJseL monde verknocht. Eerst in 1795 is het door de stad Rotterdam bedijkt, welke reeds onmiddellijk nadat zjj in het bezit van \'t eiland was gekomen, er een pest- huis had laten bouwen. Dit pesthuis werd na het vernietigen der Republiek in een Militair Hospitaal en onder Ko- ning Lodowijk in eene Kweekschool voor do Marine herschapen. In 1808 werd in plaats daarvan ecno particuliere industrie- school gevestigd. Doch meer dan die instellingen droog tot den bloei van Fyenoord de fabriek der Xederlandsche Stoombootmaatschappij bij, die in 1825 aldaar werd gevestigd. Nevens dio be- langrijko inrichting, liet eene vennoot»

-ocr page 218-



		Fijenoord.
		238 Fijenoord.

		«chap in 1841 op Fijenoord eeno 8leep- hclling bouwen, en zoo was Fyenoord reeds een werkelijk deel der stnd Rot- terdnm toen do wet van 15 Juli 1869 het eiland by deze aanzienlijke gemeente inlijfde. Sedert is aan Fijenoord eene waardige plaats nevens de Ilotterdam- sche havens en handelsmngazijnen ge- geven. In 1890 hield de fabriek van stoonischepen en werktuigen gemiddeld 1700 man aan het werk. Door een fraaie spoorwegbrug en eene vaste brug met Rotterdam verbonden, is het voormalige eiland, dat 141 heet. groot is, eene hoogst belangrijke stadswijk geworden. De aanleg der Xoorderhaven, 950 meter lang bij 150 meter breedte; het ophoo- gen van de daaraan palende gronden tot 3.20 meter boven A.P.; het aanbren- gen van ooverwerken ter lengte van 2055 nieter ; het bouwen eener brug over de Xoorderhaven, rustende op drie pij- Iers en twee landhoofden; het bouwen der .Maasbrug ter lengte van 345 meter; do aanleg der Wester-Binnenhavcn en een Entrepot-haven met de noodige ge- bouwen, zoo kantoren en woningen als loodsen, pakhuizen, aanlegplnatsen voor stooinbooten, enz., alles op eene ruime en grootscho schaal, zijn daar om te getuigen van toenemenden bloei niet al- leen, maar ook van grooten ondernc- mingsgeest. Omtrent de werken van de laatste tien jaren verdient het volgende te wor- den aangestipt. In 1883 kwam het dub- bele yzeren drijvend dok tot stand; in 1885 werd een koloutip, een werk van «irea een ton gouds, opgericht en wer- den twee strekdammen voltooid langs terreinen van de gemeente, nam. van het stationscmplacement der Maatsch. tot Exploitatie van Staatsspoorwegen af tot aan de kleine haven ten oosten van den Kntendrechtschen veerdam, de eerste van 282 de andere van 500 meter. In 1886 werden weder twee strekdammen resp. van 302 en 310 meter aangelegd. In 1887 werd ecu aanvang gemaakt met het graven van de Rijnhaven als vlucht- haven voor rivierschepen bij ijsgang. De Binnenhaven en do Entrepothavon wcr- den belangrijk verdiept. In 1889 werd tot den bouw van een derde drijvend droogdok besloten, dat f 743,675 kostte. Dit jaar woedde een vrij ernstige brand in loods 1 en een gedeelte van loods 2 op het handelstcrrcin, welke aanleiding .gaf do eindgevels der verschillende		loodsen door brandmuren te vervangen om daardoor bij brand het overslaan van do eene loods op de andere tegen to houden. Den 9 Februari woedde eon he- vige storm en ongekende watervloed. De loodsen op het handelstcrrcin bleken hoog genoeg gebouwd en hadden danr- van geen hinder, die aan de Naswaukade echter wel, zoodat daarin moest voor- zien worden. In 1890 moest wederom tot vergrooting van de Kijnliavei] worden overgegaan. De opbouw der afgebrande loods werd aanbesteed voor f 123,000 en kwamen de brandmuren tot stand, waar- van de kosten f52,344 bedroegen. Dit jaar werd de afronding van den zuid- oosthoek der Koningshaven ter sprake gebracht ten behoeve van het bezin* kingsbassin der stadswaterleiding, als- mcdo hot graven van een vaart ter ver- betering van de gelegenheid voor do naburige fabrieken om eon aanlegplaats I to maken. In 1891 moest, wegens de uitbreiding van Fijenoord, hot buizennet der waterleiding aanzienlijk worden ver- groot. De kosten werden op f 240,000 geraamd. Ten einde het dorde droog- dok te kunnen bergen, werd de Dokha- von vergroot, wat f 30,000 kostte. Do bovenbedoelde afronding van don hoek dor Koningshaven met het maken van een bghaven werd in April \'91 voor f 347,000 aanbesteed. Op 31 Mei 1891 werd door Koningin "Wilhelmina bij gelegen- hei d van Haar eerste bezoek aan Kot- tordam aan de westpunt van de I\'rin- sessekade een gedenksteen geplaatst en de naam van Prinsessekade in vV^rilhel- minakadc veranderd. In 1892 werd de Rijnhaven voltooid. Den 27sten Mei woedde oen hevige brand in loods 6, waarbij de vroeger genoemde brandmu- j ren zeer praktisch bleken te zijn. In I Nov. van dit jaar kwam een nieuwe i loods gereed, waarvan de kosten f 137,373 I bedroegen. In 1893 werd besloten tot i uitbreiding der hydraulische inrichting I en het maken van een clectrische in- stallatic, waarvan de gezamenlijke kos- ten zouden bedragen f 803,195. Langs \' de Rijnhuven werden kaaimuren gemaakt on besloten langs do Wllhelminakado zes electrische loskranen te pluatsen. Ook dit jaar werden weder eenigo ver- hindingssporen, alles ten behoeve van den handel, aangelegd. In 1894 werd voorgesteld een tweede kolentip to houwen, kosten geraamd op f80,000. Besloten is tot het maken van een

-ocr page 219-



		Fiitstei\'wolderiiohler. 239 Fillklini, d. met eene Herv. kerk I in do Friesche gem. Eocwarderndo\'el. ^! Met een deel der buurt de f.eije telde I het in 1811 402, in 1810 490, in 1860 I 578, in 1873 600, in 1890 580 inw. t Binnen do dorpskom boliep het aantal ingezetenen in 1860 136, in 1890 156. De oude staten Eminga en Holdinga bestaan sedert lang niet meer. Finsterwolde, gem. in Gronin- gen, die, in het noorden door den Dol- laril bospoeld, naar de landzijde is in- gesloten door de gemeenten Nieuwoldn, Midwolde, "Winschoten en Heerta. De grens naar de zijde van Heerta is bij de wet van 21 Dec. 1867 gewijzigd, tengevolge waarvan de gem. Finsterwolde eerst sc- dert den 1 Jan. 1868 baar tegenwoordigen omvang heeft. Do gem. is thans ruim 4623 beet. groot, zijnde het zuidelijk doel zandgrond, waarvan vroeger een deel \' met hoog veen was overdekt, het noor- dolijk deel vette klei. In 1811 had deze gem. 1086, in 1822 1184, in 1840 1630, in 1873 2446, in 1890 2940 inw., ten laatstgen. jare onderscheiden in 2792 Ned.-Hcrv., 37 Chr.-Gcrcf., 3 Luth., 0 Doopsgez., 27 Ned.-Gerf., 7 K. Kath, 11 Israëlieten on 57 ongenoeinden. Deland- bouw is nevens do veefokkerij bun voor- naamste bedrijf. Eenige ingezetenen be- staan van de vischvangst. Er zijn ook 1 koren, en pelmolens, mostaardmolen, grutterij, leerlooierij en smederijen. De gem. bevat het d. Finsterwolde, do b. i (ianzendijk, do oosthclft der buurt A- kamp, de geh. Finsterwolderbamrik, Har- denberg, Oudedyk en Veenhuizen, het Meerland en doelen van den Oostwolder- polder, den Finsterwolderpolder en den Keiderwoldorpolder. Het d. Finster- woldo, in 1840 met 1067, in 1860 met 1271, in 1890 met 1438 inw., was sedert de Dollard zich had gevormd, een door het water bedreigd punt, doch de sinds de 16de eeuw plaats gehad hebbende ïn dijkingen, welko de gein. met zeer rijke, polders vergrootten, hebben de vroegere verliezen dubbel vergoed. De Herv. kerk staat afgezonderd van den toren, die tot ingang van het kerkhof dient. In 1584 werd Finsterwolde door het Stnatsche krijgsvolk aan kolen gelegd. F. is het aanvangspunt van do stoomtram via Beerta naar "Winschoten. Finsterw olderlinnirik. geh. in do Gron. gem. Finsterwolde. Finsterwolderpolder, pold. van 1153 heet. in de gemeenten Finsterwolde,
		Fijlens. kaaimuur aan de oostzijde der Rynha- von en het aanleggen van straten in bare omgeving, een werk waarmede 9 ton gouds gemoeid in. FijIeilN, geh. onder het Fricscho d "Witmarsum (WonBcradeel). Fijlaerx, buurt in de Geld. gem. Eibergen. lij in ar. voorm. d. in Groninger- land, ten jare 1277 door den Dollard overstroomd. Iijiia.nl. 1. d. in de N.-Brab. gem. Fijnaart-en-Heiningen, in 1800 met 303, in 1890 met 624 inw. binnen do kom der plaats. Het dagteekent eerst van do 16o eeuw, daar vroeger alles in den omtrek eene bare zee gelijk was. Wel werden reeds in 1880 hier schorren ter bedijking uitgegeven, doch het oude Fijnaart werd bij den St.Elizabethsvloed in 1421 door het water overstelpt. In 1575 verschanste Mondragon zich al- daar. De Herv. kerk is \'m 1645, de K.- Kath. in 1796 gesticht. \'4. eil-lfoi- niiigeii, gem. in X. Unib, die, eene oppervlakte hebbende van 4530 heet., in het westen bospoeld wordt door bet Volkerak, doch overigens omringd is door do gemeenten Willemstad, KI1111- dert, Standdaarbuiton, Oud* en Nieuw- Oastel en Dintoloord. Dit verscheidene op de stroomen tusschen Schelde en Maas gewonnen polders gevormd, heeft de gem. een vruchtbaren kleibodem, die, welbebouwd, rijke oogsten geeft en o. n. talrijke kudden van runderen en scha- pen voedt. Er zijn ook meekrapfabrie- ken. In 1822 had deze gem. 1905, in 1840 2608, in 1860 2998, in 1873 3055, in 1890 3097 inw. In 1890 onderscheidde men hen in 1712 Herv., 10 Chr.-Ooref., 279 Ned.-Geref., 1075 R.-Kath., 20 Is- raëlieten en 1 ongen. Het d. Fjjnaart is do hoofdplaats der gem. Voorts bevat deze de buurten Heiningen, Fijnaartsche- Kade, Niéuwe-Molen, Kwartier en Zwin- gelspaan, de zuidwestelijke helft der b. Oude-Molen, en do geh. Barlake, Driehoek en Zevenhuizen. I ijnaail".»\'Iie-Kade, b. in de N..Brab. gem. Fijnaart c. a., in 1840 met 370, in 1860 met 462 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Fijns, geh. onder het Fr. d. Wom- mels (Hennaardoradeol). FikkerMhil, pold. van 55 heet. in de Z.-Holl. gem. Simonshaven. Fimel, of Fiemel, geh. in de Gron. gem. Termunten.

-ocr page 220-



		240 Firdgmn.		Fliert (De).


		Midwoldo en Nieuwolda, in 1819 op den Dollard door bedijking gewonnen. I\'\'ii\'il»\'iiiii. d. in de Friesche gom. Barrndcel, in 1811 niet 83 in 1840 met 119, in 1800 met 149, in 1873 met 205, in 1890 met 200 inw., die van het geh Dijkshoek daaronder begrepen. Op het hooggelegen kerkhof vindt men sedert eene reeks van jaren geen kerk meer maar wel een stompen toren, die van het vroegere bedehuis getuigenis geeft. Ook zijn do staten Camstra, Jelgersma, Klein-l\'olta en Kleiu-Fcruia allen afge- broken. FiMwertl (eene samentrekking van Franciseusweerd), voorin, nonnenklooster bij Leeuwarden, omstreeks 1510 op last van den Saksisehen Hertog afgebroken en binnen de stad overgebracht. Ter plaatse is in 1830 do begraafplaats der stad Leeuwarden aangelegd. Fitze, geh. onder het Friesche d Hantum (Westdongorndeel). Fivel, of Fivel-Aa, voorm. riv , die op de hoogo gronden van Duurs- wolde ontstaan, noordwaarts stroomde tot AVittewierum en zich daar in twee takken deelde, waarvan de een bij AVes- teremden een thans opgeslijkten inham der AVaddcn, de ander oostwaarts van Farmsum de Eems bereikte. Bij den aanleg van het Damsterdiep, in het laatst der lüde eeuw, werd de Fivel öf in dat diep opgenomen, 61\'zoo van water- aanvoer afgesneden, dat men haar bed op vele plaatsen niet meer kan aanwij- zen. Het landschap Fivelgoo ontleende aan dezen stroom zijn naam. Fivelgoo, of Fiveling-oo, land- streek in Gron., die reeds in do 9de eeuw onder den naam 1\'ilvilga wordt vermeld. Met Hunsegoo is zij in do Middeleeuwen, althans somtijds, door denzelfden Graaf vanwege den Keizer bestuurd geweest. De hoofdplaats der gouw schijnt vóór of in 1057 Garrels- weer geweest te zijn. Fivelgoo is in het noordoosten door do Eems, in het \\ves- ton en noord westen door Hunsegoo, in het zuidwesten door het Goorecht, iu het zuid-oosten door het Oldanibt be- paald. In 1C59 werd Fivelgoo verdeeld in 3 deelen: het AVolddcol, het Hooge- land en het Oosterdeel. die elk 15 kor- Bpelen bevatte. Sinds 1749 onderscheidde men het in 2 deelen: de AVoldstrcok, n.et 32, on Duurswoldo met 11 kerspe- lcn. Tot do AVoldstrcok behoorden : Appingedam, Delfzijl, Farmsum, Sol-		werd, Uitwierda, AVeiwerd, Heveskes^ Otordum, Moedhuizen, Opwiorda, Sidde- buren, Helium, Tjamsweer, Marsum, Jukwerd, Kreword, Holwiorda, Biorum, Spijk, Losdorp, Godlinze, \'t Zand, Leer- mens, Oosterwijtwerd, Zeerijp, Enum, Loppersum, AVirdum, AVesteremden, Garshuizen, Stedum en Lollens. Tot Duurswoldo waren gebracht: Slochto- ren, Schildwolde, Kolham, Scharmor, Harkstede, Garmorwolde, Tesinge, Ten Boor, AVoltersum, Wittewiorum on Gar- relsweer. Flait (Het), voorm. meer in de Friesche gemeente Hemclumer-01dc- faart-enXoordwoldo, van 1850 tot 1854 drooggomaakt, ruim 100 hoct. groot. I\'l;i ii/.ii m. geh. onder het Friesche d. Irnsum, in do gem. Rauwerderhem, vóór de Herv. met oeno kapel, waar eenmaal \'sjaars oon plechtige dienst werd gehouden, gevolgd door een vroo- lijk maal en een vogelschieten. Flattei-Mtraat, geh. in de Limb. gem. Hoensbroek. Flanwers, twee inlagen, of polders in Zeeland, op do zuidkust van Schou- ven, tot de gemeenton Kerkworvo on j Serooskerko behoorende. Zij zijn door \| het leggen van den Slaperdijk iu 1651 ontstaan en 00 heet. groot. Flellite. Middeleeuwscho gouw, die in 855 wordt vermeld, nagenoeg de- zelfde landstreek, die later het Eemland en het Overkwartior van Utrecht wordt genoemd. Fleriilj>a. b. in het Fr. d. Menal- dum (Memildumndeol). Fleriilgen, buurt in de Overijsel- \' scho gem. Tubbergcn, in 1840 met 334, , in 1800 met 329, in 1890 met 303 inwoners. Flevo, voorm. meer in den Ro- meinschen tijd, dat, later door over- strooming uitgebreid, de Zuiderzee hoeft helpen vormen. Door den stroom Flovo (het Flie of Vlio) had het gemeenschap met de Noordzee. Genoemde stroom om- zoomde in twee armen een eiland, mede Flevo genoemd. Fileren, b. in de Gold. gem. Geut, in 1840 met 321, in 1800 met 329, in 1872 met 343, in 1890 met 392 inw. Fliert (De), 1. b. onder het Geld. i d. Luntoren, in do gem. Ede, tellendo iu 1840 153, in 1860 mede 153, in 1890 met 105 inw. 2. b. in do Geld. gem. Valburg. 3. buurt in de Fr. gom. Loewarderadeel.

-ocr page 221-

Fo.«twerd. 241

Florishoeve.

Florishoeve, b. in de N.-Brab.
gem. De Werken.

Florixkoog, pold. van 12 .heet. in
de X.-Holl. gein. Schardam.

Flori* Mt\'hoiiteii-Vronwon-
polder. pol I. van 175 heet. in de Z.-
Holl. gem. Sasscnhcim.

Flori*-vaii-den-Tempelpol-
<ler, i)older in de >\\-Brab. gein. Wer-
kendam.

Florijn, buurt in do Geld. gem.
Groonloo.

r\'liu\'N«i«>ii (I>e). westelijk deel van
een plas in het zuid-westen van Fries-
land, die zich van Galamadammen tot
Heep uitstrekt, vanwaar het Hecger-
meer oostwaarts loopt. Oude verhalen
schrijven het ontstaan toe aan een bosch-
brand in het begin der 13de eeuw (1209
of 1210). Het water is zeer vischrijk;
vooral bevat het veel paling.

I\'luil hoek, b. in de N.-Holl.gem.
Enkliiiizen.

Fluitpolder, polder van onge-
veer 80 heet. in de Z.-Holl. gem. Vour.

Fok (Do), noordelijk wijk van \'t in
do Friesche gein, Engwirden gelegen deel
van Beerenveen.

FokkcMloot, wetering in Prieel.,
loopende uit \'t Heegermeer langs "\\Youd-
send naar het Slotermeer.

Fokkershoek, b. in de N.-Brab.

gem. Heeswijk.

Fokkerij (I>e) b. onder Latnm in
de Geld. gem. Angerloo.

Fokkink, buurt in do Geld. gem.
Borkeloo.

Fokwcliepolder, b. inde Fr. gem.
Leeuwarderadeel.

Foljjeren. of "Volgeren, buurt
onder het dorp Drachten, in de Friesche
gem. Sninllingerland. Zij had in 18-10
101, in 1800 132 inw.

Follefi\'H. d. in de Friesche gem.
Lenistcrland, aan den weg van de Lem-
mer naar Sneck, in 1811 met 196, in
1840 met 231, in 1860 met 216, in 1873
met 243, in 1890 met 316 inw. De kerk
is in de 17de eeuw gesloopt, doch het
klokkestel is behouden. Hierbij ligt do
Follegnlirug over de breede F\'ollegasloot,
die het Tjeukemeer met de plas (iroote-
Brekken verbindt. Den 2 October 1799
viel hier een gevecht tusschen Friesche
burgers en de Engelschen voor.

Folwjjare, of Folsgara, d. met
eene llerv. kerk in de Friescho gem.
"Wymbritseradeel, in 1811 met 87, in 1840
met 141, zoowel in 1800 nis in 1873 mot

199, in 1890 met 242 inw. In 1498 werd
de kerk door do Vetkoopers afgebrand.
Do stato Walma is voor lang go-
sloopt.

Foiiüi, of Foiisden*, geh. onder
dorp Jorwerd in de Friesche gem. Baar-
deradeel.

Fonael, gehucht in de Geld. gem.
Harderwijk.

Fopma. b. in het Fr. d. Sexbicrum
(Barradeel).

Foppenpolder, pold. van 128 boet.
in de Z.-Holl. gein. Maasland.

Foppextok, b. in het F\'r. d. Boorn-
herguin (Sninllingerland).

Foreewt, of Oooterwijk. ver-
[ vallen kasteel in de N.-HolL gem. Wijk-
ann-Zee-en-Duin.

Forinc (<»root- en I» lein-). b.
in de Geld. gom. Ruurloo.

Forinerlioek. b. in de Geld. gem.
Kuurloo, in 1840 met 121, in 1860 mot
136, in 1872 met 111, in 1890 met 126
inwoners.

Formérlini, b. in de N.-HoU. eiland
Terschelling, in 1840 met 224, in 1890
met 276 inw.

Fort (Het), 1. geh. in de N.-Brab.
gem. Kaainsdonk. 2. b. in de Dr. gem.
Znidwolde.

Fort-ltat-en-Bat, voorin, gem. in

Zeel., uitmakende het oostelijk ged. van

Zuid-Boveland, zijnde sedert 1807 in hot

oosten door den spoorwegdam met Noord-

! Brabant verhouden. Overigens wordt zü

\' door de Ooster-Schelde en de Hont of

AVester-Schelde bespoeld. Thans behoort

zij tot de gem. Rilland-Bat. Zij besloeg 469

heet., alles ingepolderd kleiland, en teldo

\' in 1822 164, in 1840 299, in 1860 572,

! in 1876 475 inw. De gem. bevatte alleen

het d. (het voorm. fort) Bat en eenigo

I verstrooide woningen. De dam in de

Ooster-Schelde tusschen Bat en "\\Voens-

drecht, waarvan het opwerpen van Febr.

; tot Juni 1867 plaats had, is lang 3640

meter, 10 meter breed en 5 M. hoog

boven den gewonen vloed.

lort il in. buurt in de Ovcrijs. gem.
Zwolle.

F\'oswerd, geh. onder het Friesche
dorp F\'erwerd, dat zijn naam ontloent
van de abdij F\'oswerd of Betanië, om-
streeks 1180 gesticht, en in het midden
der 14de eeuw door meer dan 200 pries-
ters, conversen en nonnen bevolkt, doch
later gesloopt. In do geschiedenis van
Friesland is het bekend door do veoto
van dio van Foswcrd mot die van Klaar-

WlTKAMP.

-ocr page 222-



		242 Fonclgiini. kamp, welke in 131)7 de verwoesting der fraaie kerk te Foswerd ten gevolge had. Fon«lj>\'iuil. d. met eene Herv. kerk, in de Friesche gom. Westdongeradeel. Het had in 1811 91, in 1840 112, in 1800 110, in 1873 130, in 1890 141 inw. Foutt\'buiH\'ll, geh. onder het dorp Irnsnm, in de Friescho gein. Rauwer- derliem. Foxliam, geh. in de Gron. gcm. Sloteren. Foxlltmvel, buurt inde Geld. gein. Didom. 1\'ovliel. of FoUxhoI. buurt in de Gron. gom. Hoogezand, met Foxholster- lioseh in 1840 ijoor 476, in 18G0 door 592, in 1890 door 779 menschen be- woond. \'In 1499, toen de naam nog Yossenhol werd geschreven, viel er een gevecht voor tusschen den Saks Nittert Fox en de Groningers. Foxbolstei\'boscli, buurt in de gem. Ilooge/and. Foxliolstorilioer, meer in Gron., ten noordwesten van het veel grootere Zuidlaardormeer. In 1805 en 1800 is door dit meer een dam gelegd ten be- hoeve van den spoorweg tusschen Gro- ningen en Winschoten. Foxwolde, of Fokswohle, l>. in de Drentsehe gein. Roden. In 1811 had zij 11), in 1840 122, in 1800 143, in 1890 270 inw. Fratllll, geli. in de Gron. gem. Middelstum, bij het d. Huizinge. üud- tijds stond hier een brug, die omstreeks 1738 word gesloopt. Fi-aamklap, of Fraamtil, geh. in de Gron. gem. Middelstum. Fraeylemaborg, of Frayelc- lliaborg\'ll, een der schoonste en meest uitgestrekte landgoederen in de gem. Groningen met prachtig huis en schil- derachtig liosch. liet is het oonige kas- teel, dat in Groningen nog over is. Het landgoed is gelegen in de gem. Sloch- teren, aan do wegen van Slochteren naar Schildwolde en naar Noordliroek. De lustplaats is ruim 200 heet. groot. Waar- schijnlijk heeft reeds in de 13de eeuw te dezer plaatse oen burg gestaan. FranciMpoldor (}>it.-), polder, deels in de Ned. gem. Sas-van-Gent, ter grootte van ruim 29 heet., ten deele in (Ie Belg. gem. Zelzate. De pold. is in 1615, en na onderlooping in 1709 ander- maal herdijkt. .Franekcr, 1. distrikt voor de vor- kiozing van één lid van de Tweede Ka-
		Franeker, nier der Staten-Generaal, saaiiigestcleJ uit de gem. Franekcr, Franckeradeel, \'t Bilt, Mcnalduinadeel, Baarderadeel, Hennaarderadeel. 2. prov. kiesdis- trict in Friesland, bevattende de gcm. Franekcr, Harlingen, Bolsward, AVonse- radeel, Franckeradeel, Barradeel, \'t Bilt, Baarderadeel. 8. klasse der Herv. kerk in Friesland, welke in 1852 de sinds 1810 bestaan hebbende klasse Har- lingen vervangen heeft. Zij heeft 3 rin- gen: namelijk Franekcr, Harlingen, Bols- ward. 4-. ring der Herv. klasse Fra- neker, bevatten de 11 gein.: Franekcr, Aclilum en-Hitsum, Dongjum, Droiigrijp- Ilerhajuin, Peins-enZueins, Ried-en-Boer Schalsuin, Hellingen en Ölappeterp, Tjnm, Welsrijp-en-Bajum. 5. klasse der Chr.-Geref Kerk in Friesland, bevattende de gcm.: Arum, Franekcr, Harlingen, Minnert8ga,Sexbierum. O. gem. in Friesland, palende in het noordwesten ann Barradeel, in het noorden nan Fra- nekeradeel, in het zuidoosten aan Hen- naarderadeel, in het zuiden en westen nogmaals aan Franckeradeel. Zij heeft oene oppervlakte van 17.28\'/» heet., bevat de stad Franekcr en don zoogenaam- den Klokslag van Franekcr, en heeft een met zand vermengden kleihodem. Franekcr telde in 1714 3368, in 174S 3671, in 1796 3891, in 1811 3841, in 1815 3898, in 1822 4310, in 1833 4656, in 1840 5241, in 1850 5320, in 1860 5929, in 1873 6388, in 1890 7198 inw., zijnde de bevolking in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 3854 Ned.-Herv., 1 Waalsch-Hcrv., 788 Chr.-Geref., 193 Doopsgcz., 62 Baptisten, 9 Ev.-Luth., 313 Herst.-Luth., 1 Rem., 421 leden der Yrijo Ev.-Gcmeento, 1272 R.-Kath., 1 Oud-Roomsche, 27 Israëlieten on 246 ongenoeindon. Do bevolking dor stad beliep in 1840 3908, die der voorsteden 569 en die van \'t platteland in don Klokslag 030. In 1800 waren binnen de stad 4212, in de voorsteden (Oostvliet, Westvliet en Kaatsbaan) 782, in do ver- strooide gehuchten 752 on op schepen binnen deze gein. 183 bew. In 1890 telde men in de kom 6022 inw., buiten de kom: in de wijken Kaatsveld, Vijf- huizen, Zevenhuizen en Uitburon tezamen 366, in do onderscheidene buurtschap- pen te zomen 444, op de schepen 366 inw. Do stad Franekcr ligt aan do trekvaart, die Leeuwarden met Harlin- gon verbindt, 3 uren van eerstgenoemde on ongeveer 2 uren van laatstgenoemde

-ocr page 223-



		Franeker-l\'itburen. 243
		Franeker.


		stad, in eon vruchtbaar, veerijk oord. Zij is ruim 30 heet. groot en bezat reeds in 1191 stedelijke rechten. Haar bloei nam aanmerkelijk toe door het bedijken van het vruchtbare Bilt, waarvan zij 200 morgen van den Snksischen Hertog ten geschenke ontving. Historische herinne- ringen zijn wyders het veroveren der stad Harlingcn op de Groningers in 1496; hut beleg der stad door de Frie- zen, toen zij tegen Hendrik van Saksen opstonden, van MeiJuli 1500; de scher.- kingen van Hertog Albrccht in 1501; het binnenlaten der prinselijke troepen onder den Graaf van Schauenburg in 1572; het onheil Grauf Johan Maurits van Xassau den 0 Januari 1665overge- komen; de burgergeschillen van 1786, die o. a. ten gevolge hadden, dat op last der Fricsche Staten de deuren der poort- huizen en de sluitboomcn der stads- grachten werden weggenomen. Frane- ker heeft eenige fraaie openbare ge- bouwen, waaronde* het in 1591 ge- bouwde Stadhuis met zyn toren uitmunt. Opmerking verdienen verder het Ge- meentehuis van Franekeradeel en het huis, waar Eise Eisiuga van 1773 tot 1780 z(jn heroomd planetarium vorvaar- digde en dat, door het Rnk aangekocht, voor allo belangstellenden toegankelijk ig. In overoude tijden woonden te Fra- neker vele edelen. Het merkwaardigste gebouw, door hen gesticht, was het slot Sjaardema, of Xieuw-Sjuardema, dat in het midden der 15de eeuw aan de wcst- zyde der stad gebouwd, tot in het bc- gin 18de eeuw uit oen breede gracht oprees. De Herv. kerk, voor de Her- vorming aan St.-Manrten gewijd, ia een gebouw van 88 meter lengte, met een toren van 63 meter hoogte. De overige kerken bestaan uit Doopsgezinde kerk, oone Chr.-Geref. kerk, eene kerk der Baptisten en eene fraaie H.-Kath. kerk. Van de liefdegestichten verdienen het Prov. Krankzinnigengesticht, het Blauw- of Klaarkainpstei-Weeshuis, het Zwarte Weeshuis en het "Westerhuis- vrouwen-Gasthuis vooral opmerking Van 1585 tot 1811 bezat Franeker eene hoo- gcschool, die de kweekschool van vele beroemde mannen is geweest. In 1815 werd in de plaats daarvan een atheneum opgericht, dut echter in 1843 werd op- geheven. Do ingezetenen vnn 1\'raneker vinden hun bestaan in landbouw en voe- fokkerü, graan en vlashandel en eenige fabrieken en werkplaatsen, zooals 4		acheepstimmerwerven, 4 steen, en 3 pannenbnkkerijen, een gnsfabrick, een fabriek van grof aardewerk, 3 goud- en zilversmederijen, 3 houtzaagmolens, meu- belmakerijen, eenige koren\', pel- en mos- terdmolens, grofsmodeiijein 2 boekdruk- kerijen, 2 koperslagerijen, 4 kuiperijen, 3 ververijen, zadelmakerijen, tabnksfa- briek, boekbindcrijen, 2 stoomoliemo- lens, 2 zeilmakerijen, touwslagerij enz. Sedert 14 üctober 1863 is Franeker aan het spoorwegnet verbonden. Het station is aan de zuid-oostzijde der stad. Franekeradeel, gem. in Fries- land, die door de gem. Franeker in twee van elkander gescheiden stukken is gesmaldeeld. Het noordoostelijk deel ligt tusschen Franeker, Bnrrndecl, Me- j naldumaileel en Hennaarderadeel, het \| zuidwesterdeel tussehen Franeker, Hen- i naarderadeel en Wonseradeel. Beide ! stukken zijn te zomen 5918 heet. groot I en hebben een deels zwaren, deels ge- I mengden kleibodom. De zwaarste gron- den zijn in de omstreken van Midlnm Achlum en Tjum. Vóór 1500 vormde de gem., doch toen onder een naam van grietenij, een naneenverbonden geheel. Sedert echter gingen de Franeker Uit- buren aan Franeker over, waarschijnlijk om de voorrechten te genieten, die de Hertog van Saksen aan de Franeker» had geschonken. In 1744 had deze gem. (toen grietenij) 2212, in 1748 2210, in 1811 (toen zij de mniriën Tjum en een j deel der mairie Almeiuim vormde) 2571, j in 1822 2941, in 1840 3366, in 1860 I 4201, in 1873 5011, in 1890 5084 inw. Men berekende in luatstgen. jaar de bev. op 3878 Ned.-Herv., 1 Kern., 384 Chr.- Geref., 48 Doopsgez., 2 Evang.-Luth,, 119 Ned.-Geref., 10 Baptisten, 37 leden der Vrije Evang. Kerk, 239 K.-Kath. en 292 ongenoemden. De veefokkerij en de landbouw zijn de hoofdbedi\'üven der ingezetenen. Men heeft er echter ook kalkbranderijen, eichoreifabriek eneenige smederijen. Franekeradeel bevat lldor- pen, t. w. Tjum, Hitzum, Achlum, Mid- lum, Herbnjum, Dongjum, Boer, liied, Peins, Zweins en Schnlsum. Franeker-Trek vaart, vaart van Franeker naar Leeuwarden (Friesl.), in 1507 onder het bestuur van den Sak- sischen Hertog Goorge voor het groot- ate gedeelte gegraven. Franeker-litbiiren, een deel van het platteland onder de stad Fra- neker, in 1890 met 291 inw.

-ocr page 224-



		Friesland.
		244 Franeker-Vijfga.


		der Nederlanden, gesticht. Z\|j vormt kol. 1 en 2 der Vrije Koloniën, en is in 1859 van de later gestichte bedelaars- en weezenkoloniön te Veenhuizen en Ommerschnns gescheiden. Al do bowo- ners zijn vrije kolonisten, die op hun verzoek door de nfdeelingen der Maat- schappij daar geplaatst zijn. Xahij do boerderijen met hare akkers wonen de kolonist-arbeiders, en in afzonderlijke wijken de pachters der Maatschappij, de vi ij boeren, die land en hoeve van de Maatschappij voor f60 \'s jaars huren. In tijden van werkschaarschte geeft de Maatschappij hun zooveel in haar ver- mogen is werk, vooral bij de bosch- kultuur. De kolonist-arbeider, die voort- durend aanspraak heeft op werk, wordt èf geplaatst op de naburige boerderij, öf bij de boschcultuur öf op de fabriek. Er zijn scholen en kerken voor de Her- vormden en voor de R.-Kntholieken. De Herv. kerk is ingewijd 26 December 1854. Voorts heeft men te Frederiks- oord, in de buurt AVesterbeeksloot, de woning van den directeur en en een logement. Het landschap is schoon, en de kolonie een bezoek overwaard. Frederikspolder, polder van 73 heet. in de Z.-Holl. gemeenten Wou- brugge. Froolliiiii. b. onder het Fr. dorp Lollnm (AVonseradeel). Frieselilmren, geh. in het Fr. d. Echten (Lemsterland). Frieiis, d. met eene Herv. kerk in de Friesche gem. ldaardcradeol, in 1811 met 108, in 1840 met 137, in 1860 mot 151, in 1873 met 141, in 1890 met 157 inwoners. Frïeselie-Broek, oeverland langs de Linde, in Overijsel, vroeger tot do ïViesche gem. Weststellingwerf behoord hebbende, doch .reeds onder de Utr. bisschoppen aan do Overijselscho gc- meenten Oldemnrkt en Kuinre gehecht geworden. Frienclie-Pnlen,vervallen schans, deels in de Friesche gem. Opsterland, onder het behoor van Siegerswoudo, deels in de Gron. gem. Marum. In de nabuur- schap is, aan de Bakkevoenstervaart, de buurt Friesche-I\'alon ontstaan (onder Opsterland). Friesen (liet), geh. in de Dront- sche gem. Emmen, onder het dorp Ros- winkel. Friesland, zevende provincie des Rijks. Zy wordt in het noorden door de
		Franeker-Vijfga, streek in Fr., nagenoeg de noord-westelijke helft van Franekeradeel nitmakende, tluar vnn deze helft der gem. alleen Dongjam dunrtoe niet behoort. Daarin liften de d. Hoer, Schnlsum, Ried, Peins en Zweins. Franerpolder. p. in de Geld. gein. Oldenbroek. Fraii.jelniren. geh. in de Friesche gem. Menaldumadeel, onder Marsum. In de nabaarschap stond in vroegere eeuwen het nonnenklooster Kranjum, waarvan in 1575 echter niets meer over was dan de grondslagen der kapel. Frankenlaiid, p. en 1». in de Z.- IIoll. gem. Schiedam. Franselie-lloef. of iNogriin. geh. in de N.-Brab. gem. Bladel. Fmiisclie-llinirpolder, p. In de Z.-Holl. gem. Maasland. F ra uk lui is. b. in de Overijselsche gemeenten Zwolle on Zwollekerspel. Frans-.Iakobspolder. p. in de Utr. gem. Bunschoten. Frunuü) d. mei een hoog gele- gen Herv. kerk in de (iron. gein. Aduard, in 1840 met 168, in 18ü0 met 102, in 1890 met 2T6 inw. Fraiisiimer-Voorwerk, geh. onder het d. Fransnm, in de Gron gem. Aduard, in 1890 met 30 inw. Het ont- leent zijn oorsprong aan eene hoeve van het Aduarderklooster. Fraterwaard, huurt en pold. vnn 313 heet. in Geld., op de Veluwe, door den I.Isel hezoomd. De buurtschap be- hoort onder de gem. Ulieden, en had in 1840 42, in 18U0 81, in 1872 modo 81, in 1890 73 inw. Fredrienspolder, 1. of Fre- derikspolder, pold. in de Zeeuw- sclie gemeenten Kortgene en Kolijns- plaat, vnn 1039 1641 bedijkt, 495 heet. groot. \'i. pold. van ruim 6 heet. in de Zeeuwsche gem. "Woll\'aartsdijk. Frederikapolder, polder in de Zeeuwsche gem. Killand, in 1851 be- dijkt, ongeveer 300 heet. groot. Frederik-Hendrik, fort in de Zeeuwsche gem. Breskens, nande\'\\Ve8ter- Scheldo. Onder Xapoleon\'s bewind aan- gelegd, droeg het aanvankelijk den naam Fort-Imperiaal. Frederiksoord, kolonie der Maat- sehappy van "Weldadigheid, deels in de Drentsehe gom. Vledder, deels in de Friesche gem. Weststellingwerf. Z\\j werd in 1818 door den Graaf van den Bosch, onder bescherming van Prins Frederik

-ocr page 225-



Friesland.	Friesland.	245



Noordzee, in het westen en zuid-westen door do Zuiderzee en in het noord-oosten door de Lauwerzee bespoeld; in het oosten is zij aan Groningen en Drente, in het zuid-oosten aan Overijsel verbonden. Friesland ontleent zijn naam aan do Friezen, die sinds het begin dor ge hoek- staafdo geschiedenis hot kustland van ons vaderland bewoonden. De Lntijnseho schrijvers der eerste eeuwen van onze jaartelling schrovon F ris ia, do Grieken Phrisia. Do Friezen woonden, volgens do berichten der ouden, langs do Noord- zee tusschen don Rijn en de Eems. Later overschreden zij die grens en breidden zich zuidwaarts uit tot de Hoofden aan het Nauw-van-Calais, noordwaarts tot over den Eider naar do zijde van Jyl- land (Jutland). Onder Karel den Grooto werden de Friezen uit het het deel tus- schen de Hoofden en hot Zwin van hunne landgenooten gescheiden, en na de op- richting dor Graafschappen Vlaanderen en Holland werden ook do landschappen zuid- en westwaarts van het Reekerwad aan do Friesche macht ontrukt. Lang onderscheidde men Friesland toon in zeven zeelanden, als 1. tusschen het Keekerwad on het Vlie, 2. tusschen het Vlio en de Lauwers, 3. tusschen de Lauwere on do Eems, 4. tuschen de Eems en do "Weser, 5. tusschen do "Weser en de Elbe, 0. tusschen de Elbe en de Eider, 7. tusschen do Eider en de Konge-Aa. Het eersto Friesche zeeland droeg ook den naam van West-Friesland, het ze- vende dien van Noord-Friesland. Het grootste deel van liet vierde heeft se- dert den naam van Oost-Friesland aan- genomen. Hot tweede dezer zeelanden is hot togonwoordig Friesland, dat zich toon in Oostergoo, "Westergoo on Sta- voron splitste, doch door de Middelzeo en het Boorndiop ingokorvon, eono go- hool andere gedaante dan de tcgen- woordige provincie vertoonde. Nadat het over het Flio gelegen \'West-Friesland door do Graven van Holland ovcrwel- digd was (985-1297) en Oost-Friesland een buit was geworden van trotscho hoofdelingen, verviel het Verbond der Zeven Zeelanden. Alleen het tegen\\voor- dige Friesland, het middelpunt van het oudo bondgenootschap, bleef ongedeerd en vrij, daar het zich bij voortduur te- gen do aanvallen van vreemde Heoren met veelal gelukkige uitkomst verdc- digde. Aan de Bisschoppen van Utrecht, die op het bezit van Friesland vlamden,	gelukte het alleen eonigo oorden aan do rivier de Linde in hunne macht te krijgen. De Hollandsche Graven vatten soms vasten voet to Stavoren, in "Wes- tergoo on in Oostergoo, doch doorgaans slechts voor korten tijd, en niet zelden tot hun verderf. Hunne aanspraken op deze gewesten ontleenden zij aan een giftbriof van Keizer Lotharius van 1125, waarbij deze Vorst zijn neef, Graaf Dirk VI, Oostergoo en Westergoo in leen opdroog. Graaf Floris V had do vol- doening in 1292 door Stavoren, Jan I om in 1299 medo door Stavoren, en "Willem III in 1310 om door "Westergoo gehuldigd te worden; doch hot was er j ver van af, dat geheel Friesland voor I de overheersching bukte. "Willem IV, die zijne rechten in 1345 door een over- machtig leger wilde doen geldon, werd ] den 7 September 1345 to "Warns zoo j geheel verslagen, dat hij met 240 zijner i ridders sneuvelde en zijne vloot onver- richterzake terugkeerde. De tocht die Hertog Albrecht uit den Huize van Beieren, Graaf van Holland, den 27 Augustus 1396, tegen Friesland onder- nam, had weinig meer dan het verlies van de Schoterzijl en eenigo andere sterkten ten gevolge, doch van meer gewicht was de landing van Graaf Wil- lem van Ostrevant in Juli 1398, daar deze do onderwerping van ganseh Sta- voren on Westergoo, en van het groot- ste deel van Oostergoo voldong. Niet dan Achtkarspolcn ontkwam toen aan de overheersching. Drie Friesche plaat- sen hadden echter het voorrecht, door Hertog Albrecht tot steden verheven to worden : Harlingon ontving don 31 De- cembor 1398, Bolsward den 5 April 1399 on "Workuin den 19 April 1399 poor- torrecht. Do veroveringen in Friesland waren den Hollandschen Graaf te oer gelukt, omdat een der Staatspartijen, die sedert het begin der lldooeuwwa- ren opgekomen, do Vetkoopcrs, Hertog Albrecht of had ondersteund öf zich van do verdediging dos vaderlands had teruggetrokken. Doch do tegenstanders dier begunstigers van hot Hollandsch gezag, de Schioringors, verdubbolden des te meer hunne krachten. Zij onder- Bteunden do standvastig gebleven bo- wonors van Achtkarspolen en rustten niet, vóór bij do verdragen van VGra- venhage en Bolsward, van 30 Soptom- ber en 1 Octobor 1401, het grond- gobied der Hollandsche heerschappij

-ocr page 226-



		246 Friesland. in Vriesland tot Stavoren was be- I perkt. Doeli zelfs dit laatste ovcrbljjf- \| sel der Hollandsche macht ping te loor, toen de Friezen in het voorjaar van 1414 I Stavoren overrompelden. Inmiddels had het bestuur des hinds berust, óf by de oldermans, burgemeesters en schepenen I dor steden, öf l)ij de grietmnns en hunne ! bijzitters of rechters in <le grietenijen. Ieder goo had daarenboven een lnndraad en goorechters, die de nlgemeeno bo- lnngen behandelden en de hoofdmis- daden berechtten. Soms, in tijden van nood, werden opperbestuarders verkozen, onder den titel van potestaten. Allo openbare besluiten werden echter onder goedkeuring des volks genomen, en niet slechts in den naam der overheden, maar ook van de gemeente of het ge- \| heele lichaam des volks afgekondigd, j Ofschoon de edelen sterke huizen (stin- ! zen) bouwden, kon niemand zijne volge- lingen dwingen bij hem te blijven. Ieder \| Fries was persoonlijk vrij, kon gaan waar hij wilde en door niemand ver- plicht worden om buiten de grenzen \| zijns lands ten strijde te trokken. De laatste der inlandsche Potestaten was I Juw Dekama, na wiens bewind Fries- ; land zijne vrijheid verloor. De Schic- ringers, beducht dat do Vetkoopers hun to machtig zouden worden, kozen in 1498 den Uourgondischen veldheer te Medemblik, Hertog Albrecht van Sak- : sen, tot Erfpotestaat, die daarop den 20 Juli van genoemd jaar te Franeker werd gehuldigd. Maar de Vetkoopers, die de overhand badden in Oostergoo en de Zevenwouden (voor het grootste deel uit de voormalige gouw Stavoren saam- gesteld), verzetten zich tegen die ver- andering, ofschoon bet hun weinig baatte, daar zij door de Saksische benden wor- den bedwongen. Sedert Hertog George in 1504 door het oprichten van een gerechtshof en het afkondigen van een wetboek, rust, veiligheid en orde ves- tigde, genoot Friesland onder het bo- ! stuur zijner Stadhouders gelukkige dagen. Doch nadeclen in een oorlog tegen do Groningers en tegen Graaf Kdzard van Oost-Friesland, drongen George in 1515 tot het besluit, om zijne rechten nan Keizer Karcl V, voor de som van 150,000 goudguldens, te verkoopen. Vruchteloos poogden sommige Friezen dezen macu- tigen Monarch te wederstreven, waartoe zjj Hertog Karel van Gelder tot schuts- hoer aannamen. Al bleef Friesland daar-
		Frieslaml. door nog juren lang een twistappel tus- schen de Vorsten van Oostenrijk en Gel- der, in 1524 werden de Gelderschen ge- heel uit Friesland verdreven. Keizer Karel verbond zich bij traktaat om der F\'riezen vrijheden en rechten te boschor- men en hen als Erfhoer te doen be- sturen, tegen het genot van geen hoo- gere belastingen, dan vroeger onder de Saksische regcering waren toegestaan. Nadat Friesland door de Fnie van Utrecht met de overige noordelijke pro- vinciën de grondslagen der Republiek der Vereenigde-Nederlanden had gelegd, werd het de vijfde der Zeven Provinciën, ofschoon het vaak Utrecht do vierde plaats betwistte. Het was toen verdeeld in 11 steden en 80 grietenijen, terwijl de heerlijkheden Ameland en Schier- monnikoog daaraan öf eenigermnte, óf nauw verknocht waren. In 1798 bij de inrichting van de departementen der Ba- taafsche-Hepiibliek werd do grootste (noord-westelijke) helft van Friesland bij het Departement van de Eems, en de kleinere zuid-oostelijke helft tot het Departement van den IJsel gebracht. In 1801 werd Friesland in zijns oude uitgestrektheid, doch mot Ameland en Schiermonnikoog een afzonderlijk de- pirtement, waaraan in 1807 Terschel- ling en Vlieland worden toegevoegd. In 1814 kreeg Friesland weder den omtrek, dien het van 1801 tot 1807 had gehad. F\'riesland is over het geheel vlak. De hoogste punten, de duinen op Ameland en Schiermonnikoog, en oenige heuvelen in Gnasïerland en Ooststcllingwerf, be- reiken nog niet 15 meter boven den waterspiegel dor zee. In hot noordon bestaat do grond meest uit zeeklei, in het zuid-westen uit laag veen, in het zuiden on oosten uit diluvisch zand en hoog veen. In do lage veonstroek en op den rand daarvan naar de zijde der znndstreken liggen talrijko meren, waar- onder het Tjeukomeer, hot Slotormeer, het Hergumermoor, het Snoekermeor en het Heegermeer (met do daarmede ver- bonden Fluessen) en het Workumorineer de grootste uitgestrektheid hebben. De verdeeling der gronden was in 1891 deze : bosch 6978 heet, boomgaarden enz. 949 heet., warmoezorijen en tuinen 2253 h., weiden 201,357 h, bouwland 51,234 h., bebouwde en lustgronden 2467 h., on- belaste grond 3862 h., dijken en wogen 1961 h., water en moeras 28,346 h., woeste gronden 84,835 h. Do Friesche

-ocr page 227-

-ocr page 228-



		248 Frieswijk. Gaasterland.

		Frontle, geh. onder het Fr. dorp Elsloo (Ooststellingwerf). Froomtstil, buurt in de Gron. gein. Middelatom. Froskepolle, geh. onder het Fr. d. Hoizum (Leeawarderadeel), hoofdza- kelijk bestaande uit eeno veelbezochte herberg, aan de Grons en het Woud- mansdiep, één uur ten zuid-oosten van Leeuwarden. Fnik (I>e), b. onder Latum in de Geld. gem. Angerloo.
		ker, die elk 10 leden afvaardigen. Voor de rechtsmacht is Friesland gesplitst in 2 arrondissementen: Leeuwarden en Heerenveen, te zinnen met 11 kantons. Frieswijk, 1. buurt in de Overys. gem. Diepenheim. 5$. b. onder liet Fr. d. Oldeberkoop (Ooststellingwcrf). Frieze, buurt in do Geld. gem. Winterswijk. I i i I te ma. Frytema, of Frij- tuiii. buurt in de Gron. gemeenten Oldenhove.


		G.

		Gaarter, b. onder Twelloo in de Geld. gem. Voorst. Gaarveeu, goh. in de Gron. gem. ; Slochteren. Gaasbroek, geh. onder Melik in de Limb. gem. Herkenbosch. Ciiaasii, stroomnrm in X.-IIoll., loo- pende uit het Gein naar den Bijlmer- meer. Gasperdaiu, geh met eene voor- name herberg aan de Gaasp, in de X.- Holl. gem. Weesperkarspol. Gaast, 1. d. met eeno Herv. kerk in de Friesche gem. Wonseradeel, aan den dijk langs de Zuiderzee, in 1811 met 188, in 1840 mot 270, in 1860 met 290, in 1873 met 297, in 1890 met 384 inw., deels veefokkers, deels visschers. %. ( K lei n-). b. in het Fr. d. Tjerkgaast (Doniawerstal). Gaasterland, gem. in Friesl., dio, in het Zuiden door de Zuiderzee bespoeld, naar de landzijde door IIemelumer-01dc- , faart-en-Xoordwolde, Wymbritseradeel, Doniawerstal, Sloten on Lemsterland is bepaald, llaro grootte beloopt 8815 hoct. daaronder gerekend ongeveer do westor- heltt van het Slotermeer. In 1744 had dezo gem. 1872, In 1748 1960, in 1811 (toen zij deels de mairio Balk vormde, deels tot Sloten behoorde) 2373, in 1822 2699, in 1840 3448, in 1860 4014, in 1873 4604, in 1890 5593 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in 3235 Ned.-Ilorv., 128Doopzgoz.,42 (Jhr.-Geref.,
		Gaaf, gehucht in de X.-Holl. gem. Kastrikum. Gaai\'klap, b. in de Gron. gem. Zuidliorn. Gaacll (De), vaart in Z.-Holl., van do buurt de Hoorn bij Delft tot de Kar- perboeksche-Brug, waar zy den naam van Oost-Gaach aanneemt. Dan splitst zy zich in West-Gaach en Zuid-Gaach, van welke de laatste naar het d. 3Iaas- Iand loopt. Gaaikeinaitolder, pold. van 177 heet. in de Gron. gom. Oldenhove. Gaaikeinaweei\', b. in de Gron. gom. Oldenhovo. Gaaikingadijk, b. in het Fr. d. Dorkwerd (Aduard). (iliial. buurt in do N.-Brab. gem. Schaaik. GlWlltdereil, d. met eeno R.-Kath. kerk in de Geld. gem. Ambt-Doetinchem, in 1840 met 482, in 18G0 met 734, in 1872 met 671, in 1890 met 968 inw. Do kerk stond tot voor nagenoeg twintig jaren te Tor Gun. Te Gaanderen is een halto voor lokaal vorkoor, tevens voor Ooselt, van den spoorweg Doetinchcm Winterswyk. Gaard, geh. in do X.-Brab. gem. Zundert-en-Wernbout. Gaarkeuken, geb. in de Gron. gem. Orijpskerk, aan de trekvaart van Groningen naar Stroobos. Gaarscliot, geh. in do X.-Brab. gem. Kysbergon.

-ocr page 229-



		Gaastmaburen. Galgepolder. 24?

		I gem. Prinsenhago, in 1840 met 47, in 1890 met 58 inw. Het maakt mot de j omliggende gronden, ter grootte van 29 heet., eeno bijzondere heerl. uit. Men vindt er oon kapelletje. Gagelgat, b. onder Langonoord in de Utr. gem. Hoogland. Gaikingadijk, goh. in Gron., ten deelo in do gem. Hoogkerk, ten doele j in de gem. Aduard. In het laatste ged. stond oudtijds het kasteel Gaikingaborg. Galamadaiiiiiieii, geh. in de Friesehe gem. Hemelumer-01defaart-on- Noordwolde, tusschen de plassen Morra en de Oordon, op don Slaperdijk. De sluis in dezen dijk, in het jaar 1732 ge- logd, is in 1836 verbreed en met eene kapitale draaibrug overdekt. Er is hier eeno herberg, die veel uit alle oorden der provincie bezocht wordt. Galatlié, pold. in de Z.-Holl. gom. Ooltgensplaat, in 1521 bedijkt en 624 heet. groot. Aan do Galathéscho Sluis ligt het gelijknamig gehucht. Galberg. geh. in do N--Brab. gom. Linden. Galder, b. in do N.-Brab. gem. Ginneken c. a., in 1840 met 301, in 1860 met 345, in 1890 met 495 inw. Vroeger was het een d., met eeno kapel, doch dit gebouw is reeds voor lang af- gebroken. Galeiwaard, p. in de N.-Brab. gem. Werkendam. Galekop, heerl. uitmakende het oostel. deel der Utr. gem. Oudenrijn, 446 heet. groot. Gale^loot, buurt in de Utr. gom. Oudenrijn. Galgenberg, 1. heuvel in do Gold. gem. Arnhem, 82 M. hoog boven A.P. I Er is een exercitie-terrein met schiet- banen voor do infanterie en de dd. schutterij. «8» b. in do Geld. gem. Appeltern. GalgClldaal, geh. in do Geld. gem. Gent. Galgeneiild, buurt in de N.-Brab. gem. Loon-op-Zand. Galgengoed, buurt in de Geld. gem. Weel. Galgengooi\', buurt in do Geld. gem. Vorden. Galgenhoef, buurt in de N.-Brab. gem. Tetcringen. G a Igen ka in pwbrug. buurt in de Dr. gem. Meppel. Galgepolder, pold. van ruim 4: heet. in do Zceuwsche gem. Noordgouwe»
		881 Ned.-Geref., 1 Rem., 2 Ev.-Luth., 1239 R.-Kath. en 64 ongen. Gaasterland heeft eene groote afwisseling van gron- den. Het iniddelgedeelto bestaat uit dilu- visch en aluvisck zand, de grenslanden naar de zijde van Hemelumer-01defaart- en-Noordwolde, Doniawerstal en Lem- sterlnnd uit laag veen. Een groot deel der gein. is met bosch, waaronder veel hoogstammig geboomte, bodekt. Daar- tusschen liggen, op den heuvelachtigen grond, schoone korenakkers, en naar het westen, noorden en zuid-oosten zoowol veenderijen als weiden. In \'t zuiden reikt het hooge land tot de zee. Het Mirnscrklif verrijst 6.5, het Oudo- mirdumcrklif 7 meter boven A.l\'. Gaas- terland telt 8 dorpon. Zo zijn: Balk, "VVijkol, Oudemirdum, Mirns-en-Bakhui- zen, Harich, Nyemirdum, Ruigahuizen en Sondel. Voorts bevat de gein. de buurt Rijs, onder Mirns, bonevens de geh. Wester-Harich ondar Harich en Taco- zijl onder Sondel. Do hoofdplaats der gem. is het fraaie, welgelegen Balk, waar nevens den landbouw, do veeteelt en visscherij, ook handel wordt gedro- ven, en enkelo fabriukmatigo inrichtin- gen gevestigd zijn. Gaastmaburen, buurtschappen onder de Friesehe d. Hardegarijp en Bergum (Tietjerksteradeel). Gaastllieer, d. met eene Herv. kerk in de Friescho gem. Wvmbritsern- deel. Het d. bloeit vooral door do pa- lingvisschery, met welk voortbrengsel van het Heegermeor en andere plassen der omliggende streek oen uitgestrekte handel naar Londen wordt gedreven. Het d. had in 1811 175, in 1840 237, in 18C0 271, in 1872 389, in 1890 555 inw., daaronder begrepen de ingezetenen der geh. Noorderburen, Visschorburen en "Woudburen, welke in 1840 een ge- tal van 142, in 1860 van 114, in 1890 van 361 uitmaakton. <«aei«\'. Gaat, Gente, of Goete, b. in de N.-Brab. gem. Hoogo-on-Lago- Zwaluwe, in 1840 mot 214, in 1860 mot 213 inw. In 1890 teldo het met Oud- landschcn Dijk en Groenendijk 744 inw. Gagel 1. <I>e), b in do N.-Brab. gom. Mil-cn-St.Hubert. *\'4.* b. in de Utr. gem. Gagelbosch, b. in do N.-Brab. gem. Gestel. Gagel dijk, b. in do Utr. gem. Achttienhovon. Gagel donk, goh. in de N.-Brab.

-ocr page 230-



		250 dialgrlioek. bedijkt in 1628, in 1808 overstroomd. (ïialglioek, pold. van 31 heet. in de Z. Holl. gem. Schipluiden. Ciialgoord. pold. van ruim 10 heet. in de Z.-HolL gein. Haastrecht. <>iil<;\'slriiiit. geb. in de N.-Brab. gein. Oudenboseh. (ïaligcrpolder, p. in de N.-Holl. gem. Schagen. <»al tegoed, 1). in de Geld. gem. Putten. <«;inn-IUc. nf <.;i iuiiii\'IU<\'. b. in do Overga, gem. AYeerseloo. <»a nit\'i«\'ii. Rem. in Geld., ingeslo- tcn door Zuilichoni, Kerkwijk, Zaltbom- mel (drie gein. van de Bommelerwaard) en Haatten (een der gemeenten van de Tielerwaard). Met de laatste gein. wordt de scheiding door het midden van de Waal gevormd. De gem. beslaat 1211 heet., uit rivierklei gevormd. In 1822 had zij 904. in 1840 1308, in 1800 1434, in 1873 1504, in 1840 1090 inwoners, in laatstgenoemd jnar onderscheiden in 1430 Ned.-Herv., 232 Clir.Geref., en 28 K.-Kath., wier hoofdbedrijf landbouw .(vooral het kweeken van aardappelen) en veeteelt uitmaken. Kr is ook eene steenbakkerij. De gom. is in 1818 ge- vormd uit de beide liecrl. Gameren (in het oosten)en Nieuwaal (in bet westen). Het d. Gameren heeft een Herv. en een Ghr. Geref. kerk. Men vindt het reeds in het jaar 1031 vermeld, toen Mein- werk, bisschop van Paderborn, de kerk aan de abdij Abdinghof overdroeg. Het voorm. slot van Gameren, de zetel der Heeren, is o. n. bewoond geweest door de de (Jock\'s, de Heukelom\'s, de Keijen- burg\'s, do Pieek\'s, de Haaften\'s de IJselstein\'s en de Randwijk\'s. De heerl. Gameren had in 1840 1042, in 1860 1094, in 1872 1102, jin 1890 1307 inge- zetenen. Zn\' wonen, niet geringe uitzon- dering, allen in de kom van het dorp \'Gameren; beloopendo het getal inw. daar buiten slecht 75. (iiincixlii\'-WaiiHl. pold. in do Geld. gem. Gameren. <«Hiii1<>h, of iiiaillinelM, vaarwa- ter in do Zuiderzee tusscheii Medemblik .en Wieringon. Daarin is een rif van 370 M. lengte, 2\'/« M. onder de oppervlakte an gewoon hoog water, waarschijnlijk een dier oude duifsteenen wegen, wier aanwezen zoo vele raadselen te voor- seliijn roept. diamiuelkerbeek,* beek in Over- jjsel, loopende door het zuiden der gem.
		iisiHzoHinuvt. "Wcerscloo. Z(j valt in de Aa, in de na- bijheid van Home. <«nndel * n 11 iddel«aard, uiterw. in de Geld. gem. Pouderooien, 47 heet. groot. fiiaiidvoort, b. in de Geld. gein. Aalten. <><ni<ior\|>. pold in 164 heet. in de Z -Holl. gem. Nieuworkerk. (ilailNeuolle, bedijkt buitenland in de Fricsche gem. Oostdongcradeel aan de Kauwerzee. Het is in 1770 en 182 door overstooming ondergevloeid. («aiiMOoien, 1. gch. in de N.-Brab. gem. Drongelen c a. Met den omlig- gende grond, ter grootte van 47 heet., vormt het eene bijzondere heerlijkheid. Het oude kasteel van Gansooien, naar men meent, op liet einde der 13de cenw door Hertog Jan II van Brabant ge- sticht, is in 1829 grootendeels afgebro- ken en door een landhuis vervangen. In \| 1840 had Gansooien 12, in 18G0 11. In \| 1790 was het aantal inw. met inbegrip van die van Haagoord nog slechts 30. SS. pold. van 29 heet. in de N.-Brab., gem. Drongelen c. n. 4«aiistvi.jl». heerl., pold. en goh. iu de N.-Brab. gem Almkerk. De heerl., die dezelfde grootte als de pold. hooft, be- slaat ruim 139 heet. («antel, waterloop in het Z.-Holl. kanton Naaldwijk. <«aiitel. of <»antcltje, waterloop j in de N.-Brab. gem. Almkerk. (iiin/oiibnrg, buurt in de Z.-Holl. gem. Haastrecht. <« jinzendiep. een der monden van de riv. de IJsel, in de Overijsclsche gem. Kampen. Het scheidt het Kamper-Eiland van de Mandjeswaard. <«aii/ciul i jk. goh. in de Gron. gom. Finsterwolde, in 1840 met 63, in 1890 met 421 inw. In 1795 viel er eene merk- waardige schermutseling voor tusschon Kransche emigranten en legerkorpsen van de Franscho-Ilepiihliek. diaiixeiikaHiaeii. 1. pold. in 35 heet. in de Geld. gom. Beest. 2. p. in de Z.-Holl. gem. Vinnen. 4>;iiiy.enneNt, p. ged. in do N.-Br. gem. "Werkendam, ged. in Dusscn. 4iSan%eiiH]>el (<«root- on Kleill-), 2 buurten in de Geld. gem. Angerloo. <*ail%enveld, duinvallei in do N.- Holl. gem. Bergen. («ansr.eKtaai\'t, goh. in de N.-Brab. gem. Hoogeloon c. a.

-ocr page 231-



		Ganse weide. draiixeweide, b. in de Limb. gem. Heerlen, in 1840 met 114, in 1800 met 141, in 1890 niet 103 inw. <«i«piiij;t\'. cl. met eene Herv. kerk in de Zeeuwsche gein. Vrouwepolder. Het vormt met bet onderboorig gebied eene heerl., die tot onder Koning "\\Vil- lem III nog eene nfzonderlijke burger- lijkc gem. uitmaakte, doeh door de wet van 13 Juni 1857 liij Vrouwepolder is ingelijfd. In 1822 bad (inpinge 16(1, in 1840 203, in 18G0 269, in 1890 292 inw. In laatstgenoemd jaar waren deze afge- deold: 218 binnen do dorpskom en 74 daarbuiten. <iiar<lerbroek, b. in de Geld. gom. Barneveld, in 1840 met 282, in 18G0 met 304, in 1872 met 300, in 1890 met 255 inwoners. <»ardereil, d. met eene Herv. kerk in de öeld. gem. Barneveld, nabij bet Uddelcrmeer. Het telde in 1840 247, in 1860 300, in 187r 272, in 1890 288 inw. In 1811 is dit d. voor bet grootste todoelte afgebrand. Grarijp, d. met eene Herv. kerk in de Friescho gem. Tietjerksteradool, in 1811 mot 4G9, in 1840 mot 020, in 18G0 met 831, in 1873 met 960 in 18D0 met 1309 inw., daaronder begrepen do bcw. der geb. Lutkelnia, Siegorswoude en de Veenhuizen. Binnen do kom alleen telde men in 1800 298, in 1890 372 inw. Oudtijds lagen bier niet minder dan 14 stinzen, namelijk: Alliada, Amcma, Douma, Galama, Galekebiem, Kiimema, Scroetsma, Sixma, Solkama of Hoog- stins, Vooklama, AViarda en drie wier namen zelfs verloren zijn gegaan. C*armerwolde, d. met eene merkwaardige Herv. kerk in de Gron, gem, Ten Boer, in 1811 met 422, in 1800 met 045 inw., daaronder begrepen do bov. der buurt Bovenrijge en van bet geb. Heidenscbap. In 1890 was bet aantal inw. van (i. alleen 248 in en 156 buiten de kom. Cirai\'lllillge, geb. in de Drcntscbc gem. Westerbork, in 1840 mot 97, in 1860 met 87, in 1890 niet 71 inw. (iarinvertl, d. met eene Herv. kerk in de Gron. gem. Ezinge, op den linkeroever van bet Rcitdiep. Het had in 1840 465. of met de daaronder bo- hoorendo geb. Krassum en Beswerd 513 inw. In 1860 bevatte bet slechts 438 inw. In 1890 was do bevolking 367 in en 166 buiten de kom. In 1739 stortte de dorpstoren in. In 1810 werd hot op
		<«\'hs<»I. 251 den rechteroever van bet Kcitdiop go- legen Klein.Uarnwerd van Ezinge ge- scheiden en onder Winsum gebracht. <»arrelsweer, d. in de Gron. gom. Loppersum, in 1840 met 229, in 1860 met 210, in 1890 met 278 inw. Hot strekt zich op beide oevers van het Dani8terdiep uit en was vroeger eene der belangrijkste plaatsen van 1\'ivelgoo. zoodat de Roomsen-Koning Hendrik IV het in 1057 met eene markt, ten dienste van het gebeele landschap, begiftigde. Er zijn kerken voor de Herv. en de Chr.-Geroformeorden. Ctarreweer, of Warreweerd.* buurt in de Gron. gem. Appingedam. Het bad in 1840 104, in 1890 82 inw. Men vindt er het huis (iarreweer. Oud- tgds stond er ook een kapel. *<.;i r»h ii i/< 9i. of <>nrtliui%eii.** d. met eene Herv. kerk in de Gron. gem. Stedum, in 1840 met 37G, in 1860 met 451 inw., daaronder begrepen die in de geb. Dijkuni, Groote(iarshuizer- Voorwerk en Kleine-GarshuizerYoor- werk. In 1890 was dii aantal 302 zon- dor Dijkuni. In 18G0 telde men in de dorpskom alleen 287, in 1890 275 inw. Gtarshulzer- Voorwerk (<roote- en Bil<^kiiio-), 2 geb. in de Gron. gem. Stedum. Giai\'Mteii (I>e), b. in de Gron, gem. Winschoten. <ii;ir«<\'iili«\'oiii. geb. in de Gron. gem. Lecns. (lai\'Mtenpolder. pold. van 201 heet. in de L\'tr. gem. Niehtevecht. Giarvelinklioek, b. in de Geld. gem. Uuurloo, in 1840 met 110, in 1860 met 123, in 1872 met 147, hl 1890 met 124 inw. <»a sparde il, voorm. stadje in Z.- Holl., in de n ibuurscbap van Vianen. mogelijk dezelfde plaats, dio wij nis Hagcstein kennen. Het bad een kasteel, welks lot het volgde, toen deze sterkte ten jaro 1405 door den Hollandschen Graaf Willem VI in den Arkelsehen oorlog werd ingenomen. CiiaMMel, gem. in X.-Brab., tusschen Escharen, Mil-en-St.-Hubert, Beers en Linden (X.-Brab.) en de Geldenene gem. Overasselt. Zij beslaat 1057 beet. In het noorden door de Maas bospoeld, be- staat de grond deels uit klei, deels uit diliivisi-li zand. Landbouw en veeteelt zijn er do voornaamste bronnen van be- staan. In 1122 beliep het getal inw. 530, in 1840 508, in 1873 566. De inw.

-ocr page 232-

-ocr page 233-



		Geertruiilenberg. 253
		<pi a ze il rooi.


		Gazenrooi, geh. in de N.-Brab. gem. Ocltlrop. Gebroek, 1. buurt in do Liml). gom. Echt, in 1840 mot 150, in 1860 niet 179, in 1890 mot 186 inw. - 2. buurt in de Limb. gem. Melik-en-Herkenbosch, in 1840 met 194, in 1860 met 226, in 1890 mot 463 inw. 3. buurt in do Limb. gem. Mansniel, in 1840 met 140, in 1860 met 175, in 1890 met 283 inw. 4. geh. in do Limb. gem. Snateren, in 1840 met 39, in 1860 met 67, in 1890 met 63 inw. Gebrokeit-lleeldijk, geh. in de Z.-Holl. gem. Barcndrecht. GeefVsweer, geh. in do Oron. gom. Delfzijl. Geellioornsclie-Polder, p. in do L.-Holl. gem. Sassenkeim. Geeneind, 1. goli. in do K-Brab. gem. Stiphout. 2. goh. in de Limb. gem. Togelen. Geonhoveil, bu_urt in de X.-Brab. gem. Valkenswaard, in 1840 met 247, in 1860 met 251, in 1890 met 266 inw. Gecnweide, geh. in de Geld. gem. Rossem, in 1840 met 156, in 1860 mot 86, in 1872 mot 51, in 1890 met 88 inw. Geer (De), 1. goh. in do Utr. gem. Wilnis. 2. p. ged. in de Z.- Holl. gem. Nicuwland, ged. in Leer- dam. :{. p. ged. in do Z.-Holl. gem. Zoetorwoude, ged. in Stompwijk. <4. b. in de Gold. gem. Gont. - - 5. b. onder Terwolde in do Gelderscho gem. Voorst. 6. p. in de Gold. gom. Kui- lenburg. Geerdijk, b. in de Z.-Holl. gem. Nieuwland. Geerdinksbeek, beek in de Over- \\jselsche gem. Tubbergon. Geerepolder, I. pold. van 84 h. in do Utr. gem. Schalkwijk. 2. pold. in do Z.-Holl. gem. Oudorkerk-nan-don- IJscl. 3. pold. van 225 heet. in do Z.-Holl. gem. Hazerswoude. Geerestein, ridderhofstad, heerl. en buurtsch. in de Utr. gom. Wouden- borg. De ridderhofstad is bezeten door de goslachten Zuylcn van Nyevelt, van Lijnden, de Maroz, Rechteren, Hooft, enz. Do buurtsch. had in 1840 204, in 1865 186, in 1890 548 inw. Geerlings, buurt in de Geld. gem. Herwen. Geerlink, buurt in de O verijs. gem. Weerscloo. Geerpolder, pold. van 112 heet. in de Z.-Holl. gem. Zoetorwoudo.		Geerssbroek, buurt in do X.-Brab. gem. Ginneken o. a., in 1840 met 195, in 1860 mot 229, in 1890 met 811 inw. <<!eei^aMdijk, of Geerdi,jkMclie- Polder, pold. in de Zeeuwsche ge- meenten Wissekerke on Kortgene, met 261 heet. oppervlakte. Hij is in 1550 ondergevloeid, doch in 1668 weder be- verscht. Onder Wissekerko ligt do b. Geersdijk, in 1840 met 240, in 1860 mot \' 258, in 18110 met 323 inw. Geertrnidapolder 1. (St.-), J pold. van 64 heet. in de Zeeuwsche gem. Schorpcnisse. 2. pold. van 106 heet. ¹ in de Zeeuwsche gem. Biervliet. Geertruid (St.-), gem. in Lim- burg. in 1828 uit de oostelijke doelen der beide gemeenten Bronst en Eisden gevormd Zij wordt omringd door de gemeenten Mesch, Eisden, Gronsfold, Margraten, Gulpen en Meer (Limb.) en \'s-Gravenvoercn (België). Hare opper- vlakte beloopt 914 heet. De hoogo grond uit Limburgsche klei gevormd, is vrucht- baar en brengt velerlei granen en an- derc veldvruchtcn voort, zoodat de land- bouw het hoofdbedrijf der ingezetenen uitmaakt. St-Geertruid had in 1840 961, in 1860 924, in 1873 926, in 1890 987 inw. In laatstgenoemd jaar telde men i 984 K.Kath. en 3 Herv. Do gem. bevat do beide d. St.-Geertruid en Ekkelrade, de buurten Herkenrade, Breusterbosch en Libeek, bonevens het geh. Moorslag. Het d. St.-Geertruid, dat zijn naam van de patrones der kerk ontleent, voert ook don naam van Eisden op-den-Berg en telde "in 1840 271, in 1860 252, in j 1890 294 inw. Geertruidenberg;, 1. oude heerl. uit de stad Geertruidenberg en een deel van Made saamgesteld. Zij is uit het graafsch. Strijon voortgekomen en kwam als burggraafschap, door opdracht van Graaf "Willem III aan Willem van Duivenvoorde. In 1404 kwam deze heer- lijkheid door het huwelijk der erfdoch- ter Johanna van I\'olanen aan Graaf En- gelbrecht van Nassau. 2. kerk. ring dor klasse Breda van do Herv. Kerk, bevattende do gemeenten: Goertruidon- borg, Dongen, Drimmelen, Made, Moer- dijk, Oosterhout en-Dorst, Terhoiden, Hoogo-Zwaluwe, Lage-Zwaluwe. 3. dekenaat van het bisdom \'s-Hertogen- bosch, bevattende de parochiën I5aard- wijk, Bozooien, Geertruidenberg, Hoek of Zevonbergscho-Hoek, Hooge-Zwaluwo, Kaatshouvel, Lage-Zwaluwe, Loon-op-

-ocr page 234-



		254 tieertruidenberjc.
		Geervliet.


		Zand, Made, Moerdijk, Kaamsdonk, Haamsdonksche-Veer, AVaalwijk, \\Vas- pik, Zevenbergen. -4. gom. in N.- Brab., aan don mond van de Donge, in het noorden, westen en zuidwesten door Made-cn-Drbnmelen, in het zuidoosten door Oosterhout, in hot oosten door Kaamsdonk bepaald. Zij is van kleinen omvang, want zij heeft slechts 537 heet. oppervlakte on bevat weinig meer dan de stad Geertruidenherg en liet geh. Statendam. De grond hestnat uit klei. De bevolking beliep in 1790 1320, in 1830 1558, in 1840 2080, in 1850 18<i9, in 1800 1694, in 1873 1870, in 1890 1980 zielen. In 1890 onderscheidde men deze bevolking in 1490 K.-Kath., 429 Herv., 3 "VVaalsch Herv , 4 Kern., 12 Herst.-Luth.. 8 Ev.-Luth., 3 Chr. Geref., 7 Doopsgez., 15 Isr. en 3ongenoemden. ])e stad Geertruidenherg, op den lin- keroever van de Donge gelegen, is een \' ruim gebouwde vesting, waarvan bet j voornaamste gedeelte zich langs een i bijzonder lange, deels breode markt uit- strekt. Zij heeft eene haven, schoep- vaart, visscherij, winkelnering, 2 lioe- pelmakerijen, boedenfabrick, 3 sigaren- en tabaksfabrioken en beetwortelsuiker- fabrieken, en geniet de voordcelen vnn een betrekkelijk groot garnizoen. Er is oen station van den spoorweg VBosch I.age-Zwaluwe, bet is \'t eindpunt van de stoointrainlyn BredaOostorhoutGecr- truidenberg. Geertruidenherg is van booge oudheid, daar hot in het midden der 7e eeuw begunstigd werd door vrouwe Ooertruida, de dochter van 1\'eppin van Landen, abdis van Nivcllcs, dio er eene kapel liet bouwen. Den 1 October 1213 werden de ingezetenen door den Hol- landschen Graaf Willem 1 met belang- ryke rechten begiftigd, welke gunsten den 23 Januari 1274 door Graaf Kloris V bevestigd werden. De stad was uit dien hoofde zeer aan het Hollandschc Gravenbuis gehecht, en toen Graaf Jan van Holland en (iraaf Jan van Hene- gouwen zich in 1299 aaneensloten om de moordenaars van Graaf Kloris V streng te vervolgen, vercenigden zieb Geertruidenberg en zeven andere Hol- landschc steden met beide Vorsten, ten einde den banvloek tegen do moorde- naars te bekrachtigen on de belofte af te leggen, geen verzoening met hen aan te gaan (17 October 1299). Sedert woon- don afgevaardigden van Geertruidenberg (of St.Gcertruidenberg) de dagvaarten		van Molland\'s Staten bij. althans tot 1584. Verdere historische berinneringen zijn : de inneming der stad door Hertog Jan II van Brabant en de herovering door Nikolnas van Putten in 1304; de bezetting der stad door Jan van lieicren, in 1420, die, daar het kasteel de zijde van Vrouwe Jakoba hield, de verwoes- ting der stad na zich sloopte; do St.- Elizabethsvlocd vnn 18 November 1421, die den omtrok geheel veranderde; de verovering der stad door de Hookschen, op den 6 Maart 1489; do verovering door de Staatschen, op den 28 Augus- tus 1573 ; de muiterij der bezetting, meest Engolscbon, in Maart 1588; de aanval van Prins Maurits op de stad in 1589, hetgeen de muiters Geertruiden- berg aan l\'arma deed verkoopen ; het beleg door l\'rins Maurits in bet voor- jaar van 1593; do bezetting door de Franseben in Februari 1793; de herove- ring der stad door den l\'rins van Oranje, in April 1793; bet bombardement der stad en de overgave aan de Franschen in Januari 1795; de overgave aan de Verbondenen op 12 December 1813. De hoofdgebouwen der stad zijn het Stadhuis, de Herv. en de R.-Kath. kerk. De Herv. kerk prijkt met een gedenk- teeken tor eere van den Euitenant-Ad- miraal Johau Arnold Zoutman, die er begraven ligt. Er is ook een synagoge. Tot op den tijd der Belgische omwente- ling vond men te Geertruidenberg bet Groot Prinsenhof, een verblijf door l\'rins Maurits voor zich on zijne opvol- gers, Hoeren van Geertruidenberg, ge- bouwd. Geervliet, 1. kerk. ring der klasso van Bricllo van de Herv. kerk. Zij be- vat de gom. Geervliet, Abbonbrook, Heenvliot, Hekelingon, Goudswaard, of Korendijk, Oudenhoorn, Piershil, Simons- haven-cn-Bicrt, Spijkenisso, Zuidland. 2. gem. in Z.-IIoll., uitmakende onge- veer do zuid-wostelijke helft van Putten. Zij is 2027 beet. groot en wordt be- paald door de gemeenten Spijkenisso, Hekelingen, Nieuw-Beierland, Piershil, Goudswaard, Zuidland, Abbenbroek, Heenvliet en Rozenburg. Eerst sedert 1855, toen do gemeenten Simonshaven en Biert daarby werden ingelijfd, bezit zjj haren tegenwoordigen omvang. In 1860 had deze gem. 999, in 1873 1122, in 1890 1164 inw. Men teldo ir in 1890 1105, Herv., 14 Chr.-Goref. on 45 Ned.- Geref. De landbouw is hun voornaam»

-ocr page 235-



		CSeervlietsche-Polder.
		<;<-in.
		25S-



		tende Ouddorp, Oterleek, St.-Pancras, Koedijk, Broek, Zuidscharwoudc, Noord- scharwoude, Oudkarspel, Harenkarspel en St.-Maarten. Geest-Nienwlandpolder, oude pold. van bijna 3 heet. oppervlakte in Zeouwsche gem. Brouwershaven. (ieenw, 1. breede vaart in Fries- land, loopende van Snoek lang Ylst naar de Wijiners. \'4. buurt in deFriescho gem. Snoek. Weeuwenbrug, b. in de Dr. gem. Dwingeloo. 4<>HVii. gom. in N.Brab. door Xu- limd, Ijitooien, Os en Heesch omringd en 1404 heet. groot. In het noorden is de grond uit klei, in het midden uit diluvisch zand gevormd, doch beide dee- len zijn welbebouwd en leveren ruime oogsten van veldvruchten. In 1822 had deze gem. 949, in 1840 1147, in 18G0 1208, in 1873 1344, in 1890 1377 inw. Met uitzondering van 2 Herv. en 9 Isra- ëlieten waren do 1282 inw., die men er in 1870 telde, allen B.-Knth. De land- bouw is hun hoofdbedrijf. Er wonen te Geffen ook enkele klompenmakers, kui- pers, bierbrouwers en spijkerMiioden. Behalve de dorpskom bevat de gem. de gem. do buurten Papenpgk, Runstraat, Kerkstraat, Broekstraat, Bergstraat en de Eist. Het d. Geffen, of het Iveik- rot, is zeer klein, duar het in 18G0 slecht» 125, in 1890 111 inw. telde. De R. Kuth. kerk, die van 1U48 tot 1802 den Hor- vormden behoorde, is een groot, fraai gebouw. Het oude kasteel van Geffen is. in don Eransehen tijd gesloopt. Het dorp is in 1497 on 1512 door de Gelderschen uitgeplunderd. ÜeitViisclie-Polder, pold. van* 508 heet. in de N.Brab. gem. Geffen. <«<\'<"! i til», b. iu do Geld. gem. Lich- tenvoorde. Ciieill, 1. rivier in Utr. en N.-Holl., loopende van den Angstel naar de Vecht, dragende het noord-oostelijkste gedeelte, den naam van Smulle-Wecsp. Sommigen rekenen het Gein te beginnen te Loc- nersloot, anderen eerst de Abkoude door do oinwoners zoowel Angstel als Gein wordt genoemd. SJ. voorin, stad in Utr., tusschen Uselstein en Jutfaas. De buurt Gein onder Eiteren werd in 1217 door Bisschop Otto vnn Lippc tot een bijzonder kerspel en in 1294 door Jan van Sierck tot eene stad verheven. Deze stad was een belangrijk haiidelspunt en bevatte, behalve een parochiekerk, ook
		stc bedrijf, leverende de gronden, die uit zeeklei bestaan, hoofdzakelijk tarwe, haver, aardappelen enz. De gem. bevat het vlek Geervliet, benovens, de dorpen Simonshnven en Biert. Hot vroegere Htad.je Geervliet dankt waarschijnlijk zijn oorsprong aan de ligging ter plaat- se waar de Bornisse of Bernisso, (in den grnfelijken tijd een aanzienlijke stroom), in de Maas uitliep. Wijl do Vlamingen, door de Bornisse in te stevc- nen, den Ilollandschen tol te Dordrecht poogden te ontgaan, vestigde Graaf Kloris lil (11551190) te Geervlieteen tol, die tot vele moeielijkhodon, zelfs tot oorlogen aanleiding gaf. Doch do tol bleef tot dat de Bornisse verzandde, dat is tegen de zestiende eeuw. Een der \| poorten van Geervliet, de Tolpoort, heeft nog eeuwen dnarnn aan dien stroomtol j herinnerd. Het oude slot Te l\'utten is, even als de wallen der stad, voor lang gesloopt. De merkwaardigste gebouwen zyn nu het Unadhuis en de Herv. kerk. ! De laatste bevat het praalgraf van den ] held Xikolaas van Putten. In de kom telt G. 87G inw. dJeervlietsclie-Polder, polder van 452 heet. in de Z.-Holl. gem. Geer- vliet. CiJee», d. met eeno Chr.-Geref. kerk in de Drentsche gem. Oosterhesselen. In 1811 had Gees 298, in 1840 405, in 1860 547, in 1890 599 inw. CiSeeseilbergf, b. in de >\\-Brab. gem. Steenbergen. <i!ee«t, 1. geh. in de Dr. gom. Oos- torhesselen. 2. h. in do N.-Br. gem. Zundert. Oeestlu\'njf, fraai geh. in de Z.- IIoll. gein. Rijswijk, die zn\'n naam ont- lcent van eene brug over de Vliet. CiieCHtdoi\'p, buurt aan den liijn, deels in do Z.-Holl. gem. Woerden, deels in de Ulr. gem. Harmeien. GJeeMtl\'i\'eil, 1. d. met oeno Herv. en eene Chr.-Geref. kerk in do Gold. gom. Borkeloo, aan den weg van Groen- loo naar Dicpenheim, tellende in 1840 458, in 1CÜ0 414, in 1872 395, in 1890 851 inw. 2. d. met eene R.-Kntk. kerk in de Overijselsche gem. Tubber- gen, in 1800 met 1281, in 1890 niet 1475 inw., dio van den Harbrinkshoek inedegerekcnd. Geesti\'i\'wyk, goh. in do N.-Holl. gem. Terheiden. GeeHtiiier-Aiubacht,zuid-ooste-* l(jk gedeelte van West-Friesland, omvut-

-ocr page 236-



		256 Ciieinbrng. - een in 1423 gesticht nonnenklooster. Oorlogsrnmpen verwoestingen door de Hollanders in 1225, 1333 en 1702 hebben haar veel doen lijden, doch eerst de Spaansche beroerten hebben haar geheel ten val gebracht. Het gebied van \'t Gein maakt thans een deel der gein. Jutfnas uit. Het had in 1840 100, in 1860 80 inw. De ridderhofstnd het Gein, reeds in 1202 een aanval van Graaf Dirk VU afsloeg, is sedert herhaalde malen herbouwd. 3. (\'t), b. in do Gold. gom. Deil. 4. (!!<><) buurt onder l.angenoord in de Utr. gemeente Hoogland. <»«\'iiil>rujj. fraai geh. in de N.-H. gem. AYeesperkarspel, een klein half uur ten westen van AVeesp. Het is het noor- der uiteinde van de fraaie streek bet Gein. <.< in rn <«aaM]»cr]>oIder, pold. van 3!)0 heet. in de X. Holl. gemeente Wees[)erkarspel. <<> inpolder, pold. in de Utr. gem. Jutfaas. Ciieins, 1). onder het Fr. d. Wom- mcls (Hennaardcradeel). <««\'il. geh. in de l.imb. gem Heerden. <«<il<-ii l.;i mp. uitspanning in de boschrijke streek aan den Rozendaalschen weg onder de Geld. gem. Arnhem. («eiteiiwaard, b. en p. in de Geld. gem. Arnhem. («ekvoort, buurt in de Geld. gem. Valburg. dielderingen, buurt in de Overijs. gem. Stocnwijkerwold. dieldcrland, tweede provincie des Rijks. In het noord-westen door de Zui- derzee bespoeld, wordt zij overigens in het noorden en noordoosten door Over- (jsel, in het westen door Utrecht en Zuid-Holland, in hot zuiden door Xoord- Rrnhnnt en Limburg, in het zuidoosten door do Pruisische prov. Rijnland of Rijnpru\'sen, in het oosten door de Prui- sisehe prov. AVestfalcn bepaald. Gelder- land ontleent zijn naam aan de stad Gelder of Geldern, in Rijnland, aan de I Niers, waar men waarschijnlijk de wieg van het Graafschap (later Hertogdom) Gelro of Gelder heeft te zoeken. Tjj- dens den aanvang onzer jaartelling door do Batavieren en de C\'hamaven (of Ha- maven) bewoond, werd het eenigo eeuwen later ten deele bezet door Saksen, ten deele door de Franken naar allo waar- schn\'nlykheid door do eersten voor het gedeelte ten neorden van don Rjjn en
		Gelderland. de Waal, door de tweeden voor de oor- den op den zuideroever van beide stroo- raen. Toen de Saksen door Karel den Groote waren onderworpen, stelden \'s Keizers opvolgers over het geheele gewest dat wij Gelderland noemen, be- nevens over het dusgenoemde Overkwar- tier, Graven aan, die öf een of meer gouwen, öf wel een bepaald gedeelte van één gouw in naam van den Souve- rein bestuurden. Gelderland bevatte toen of behoorde ten deele tot de gouwen: Teistorbant (Testrebenti), Betuwe (Ba- tua), de Veluwe (Felua), Duffel (Dubla), Uselgouw (Hisloa), Lijmers (Leomeriko), Maasgouw (Mosao), en Molengouw (Moila). Onder die Graven worden het meest do Graven van Hameland, van Teisterbant en van Nijmegen onderscheiden. Die van Teisterbant bezaten de vruchtbare stre- ken langs do Waal, den Rijn en de Maas ; die van Hnmeland strekten hun gebied uit over een groot deel der Usel- streken en do Veluwe. "Waarschijnlijk was een Nordgouwsche Graaf, Ruthhart, uit den Elzas, die zich in den oorlog tegen de Friezen verdienstelijk had ge- maakt, omstreeks hot midden der 8sto eeuw, met het graafschap Hameland be- schonken. 1) In welke betrekkingen deze graven stonden tot de dynastiën, die in de 11de eeuw van Gelder en Zutphen den gra- felijken titel droegen, ligt nog in het dnister. Overleveringen noemen de eerst- vermelde graven van Gelder afstamme- lingen uit den Huize van Nassau, doch andere bronnon meenen in hen nazaten van een edel Vlaamsen geslacht uit de omstreken van Antoing terug te vinden. Hoo dit zij: luidens een grafschrift te Braunweiler moet er in het laatst der 10de eeuw een Graaf Otto, Heer van Zutphen, geleefd hebbon, en eeno oor- kondo van 1006 is door Gerhard van Gelder bezegeld. Ton gevolge van het huwelijk van Graaf Gerhard II van Gelder met Vrouwe Ermgard van Zut- phen, erfde hun zoon, Hendrik, beider heerschappijen, die van zijn vader den 24 October 1131, die van zijne moeder oenige jaren later, aangezien zjj oen tweede huwelyk heeft aangegaan met

		1) Vergelnk A. J. C. Kremer: De Graven van Hamelund en de oorsprong der Graven van Nassau, Gelre, Cleve en Zutphen. Arnhem 1873.

-ocr page 237-



		Gelderland. 257 Ronooi. Hij verkreeg mede den lecn- eigendom der heerlijkheid Bredevoort, en in 1248 van "Willem van Holland, den Roomsch-Koning, in pandschnp den burg met de stad en het I{ijk-van-Xy- megen. Reinald I, dio in 1271 zijn vader Otto 11 opvolgde, zag zich hot hertog- dom Limburg, hem door den dood zyns schoonvaders toegevallen, door Hertog Jan 1 van Brabant jammerlijk ontruk- ken (1288). Maar zijne onaf liankolijk- heid van het Rijk werd uitgebreid door het verlof van Keizer Hendrik VII, dat do Geldersche graven alle plaatsen in hun gebied, die zy nis vrije gemeenten wilden vestigen, stedelijke rechten mocb- ten verleenon (1310). Nu hernieuwde Reinald I do privilegiën, door Otto I en Otto II geschonken, en verhief ook Zalt- bommol, Groenloo, Goch, Montfort, Krie- konbeek en Nieuwstad tot don rang van steden. Reinald I verwierf nog grootere macht toen Frederik van Oostenrijk hem in 1317 als Ryksvorst erkende, eeno waardigheid, waaraan het recht om wet- ten te geven, munten met \'s Grnven beoldtenis to slaan, om tollen te heffon en in het algemeen alle vorstelijke voorrechten, verbonden waren. Na een veelbewogen leven, dat bohalvo door zyno nederlaag te Worringen, door het krenken zijnor hersenen en heillooze ge- schillen met zyn zoon werd verbitterd, overleed bij in 1320. Reinald II breidde niet minder dnu zijn vader Gelderland\'s grenzen uit. Nog in het jaar 1326 werd hij door aankoop eigenaar van het Land van Kessel. In 1328 won hij de Overwaard, tegenover Rbenen, in 1331 do heerlijkheid Beerenbroek, evenals een groot godoelto van het Rykswald, on in 1333 do hoorlykheid Hoevelaken. By oen vordrag mot Brabant, op don 30 Augustus 1334, ruilde hij het belang- ryko Tiel met Zaudwijk en Heerenwaar- den in, tegen do rechten die hij op Heusdon, Vlymen en Engelen kon doen gelden. Ten jaro 1338 kocht hij Issum aan, in 1342 Velp on een gedeelte van Oostorbeek. Daaronboven wist hij, even als zyn vader, een aantal edelen, hetzy door overmacht, hotzy door geldelyke schadeloosstelling, tot het besluit te brengen, hem manschap to bewijzen. Aan hem hebbon do eerste land- en dijkrechten, die bewaard zyn gebleven, hun aanzijn to danken. Ook werden L\'lburg en Vonloo door hem tot steden verheven. Zyn macht bereikto haar top-
		Gelderland. Koenraad II, Graaf van Luxemburg. Onder Graaf Hendrik (1131 tot 1182) verkregen de graven van Gelder heer- schappij over de Veluwe, als leen van den hertog van Brabant, die weder den bisschop van Utrecht als leenheer dos- wegens huldigen moest, llondrik\'s zoon Otto I (11821207) voerde ook grafe- lyk gezag in \'t Lnnd-van-Maas-en-Waal, doch do rechten, dio hy op Mogen kon doen gelden, stond hij Hertog Hendrik 1 van liralmnt af (1208). Hij was do eerste, die stedelijke rechten verleende, want in 1190 schonk hy Zutpb.cn vry- heid en schepenen, onder bepaling dat de boeten ten laste der stad zouden komen. Qerhard III (12071229) zag j zjjne landen verwoesten door Keizer Otto IV, doch Keizer Frederik II macb- tigde hem om den tol van Arnhem naar Lobit te verplaatsen, langen tijd een der voornaamste inkomsten der Geldor- gene regenten. Van zijno rechten op Salland deed hij, ten behoeve van den ! Utrechtsebon Bisschop Otto II afstand, tegen ontvangst van 1100 Utrechtsche ponden en het verworven van het Sticht- sche domein Steenderen 1). Door koop erlangde hij van het St.-Maria- en St.- Adelbertsstift to Aken do hoorlykheid Mook in 1227. Otto 111 de zoon van Gerhard 111, drong vele edelen, wier goederen tusschen zijne domeinon lagen ingeklemd, voor hem te bukken. Zy openden voor hem\' hunne sloten; droe- gen hem hunne heerlijkheden op, om dio als leengoederen terug to outvan- gen; erkenden zijn opper-rechtsgebied en droegen voortaan hun aandeel in \'s lands beden on schattingen. By deze staatkunde, welke het graafschap vasto grenzen schonk, had Otto II het doorzicht, om de voornaamste plaatsen tot vrije gemeenten to ver- heffen, door Hardcrwyk, Arnhem, Em- merik, Lochem, Doesburg, Doetinchem, Wageningon en waarschynlyk nog an- dere plaatsen van stedeljjko rechten te voorzien. Door aankoop werd hy\' eige- naar der hoorlykheid Kriokcnbeok (1243), j van het rechtsgebied van Groenloo, van al wat hot Utrochtscho kapittel van Oud-Munster tusschen do Lek en Linge bezat, on van do heerlijkheid Beest-en-

		1) Zie Mr. L. A. J. "W. Baron Sloot, Oorkondenboeh der Graafschappen Gelre en Zutfen, Doel I, bladz 491493.


		17
		WlTKAMl\'.

-ocr page 238-



		258 Gelderland.
		Gelderland.


		l)iint toen hij, den 19 Maart 1839, door Keizer Lodewijk van Beieren tot Hertog en Gelderland tot een hertogdom werd verheven. Ka den dood van lteinald II, in het laatst van 1339, volgdo zijn zoon Reinald III hem op. Daarmede deed de bloei des lnnds een terugtred, want nu ontstonden tusschcu Keinald III en diens broeder Eduard, omstreeks 1350, die vernielende onlusten, welke de binncnlandsehe oorlogen tusschen de partijen derHeeekeren\'s en Bronkhorst\'en voort brach ten. Xa elf jaren strijds zwichtte Reinald, ten gevolge van den veldslag liij \'l\'iel, op den 25 Mei 1361, voor de wapenen zijns broeders, die zich terstond daarop als Hertog liet huldigen. Reinald III, na Eduard\'s doodelijk wonden in den veldslag van liaesweiler, op den 22 Aug. 1371, uit zijne gevangenis op het slot Xijenbeek ontslagen, hernam slechts voor korten tyd de teugels van het bewind. Ker drie maanden om waren, werd hij ziek en stierf, slechts 38 jaren oud. Met dezen vorst was de laatste mannelijke spruit uit het oude huis der Gelderschc Graven overleden. Zijn halve zuster Mnch- teld, die met Jean de Blois, graaf van Chatillon, was gehuwd, maakte nu nan- spraak op de hertogelijke waardigheid en werd daartoe door eene der nog steeds twistende partyen (de Heeekeren\'s) on- dersteund. De Uronkhorst\'en echter ga- ven de voorkeur aan Willem, den zoon van Maria, eene andere halve zuster van Keinald en Eduard, en de gemalin van Willem van (iulik (Jiilich). Natuurlijk gaf deze verdeeldheid den strijd tusschen de biunenlandsche partijen nieuw voedsel, doch eindelijk gelukte het Hertog Wil- lem I om de strijdenden te bevredigen en zich alom te doen huldigen (1378). Wil- lem I toonde dat hij grooter macht kon uitoefenen dan zijn voorganger. Hij be- werkte dat vele tot hiertoe nog vryo heeren hem als opperhecr erkenden. Tot deze nieuwe vazallen behoorden o. a. de heeren van Lienden, Ammerzoden, Ooien en Kuik. In 1400 kocht de Hertog do heerlijkheid Dom, met do steden Sittard en Snateren, nadat hij reeds vroeger den burgvoogd, die noch hem noch zijn tante Machteld had willen erkennen, door ge- weld van wapenen, tot overgave ge- dwongen, en van den Graaf van der Mark de verpande Lymers met hot huis Zevcnaar ingelost had. Als een der grootste helden van zijn tjjd geroemd, overleed hij op acht-en-dertigjarigen
		leeftijd te Arnhem, don 16 Februari 1402. Reinhald IV, Willem\'s jongere broeder, voerde de teugels van het be- wind gedurende drio-cu-twintig jaren. Minder strijdlustig dan zijn voorganger, deed hij reeds in 1402 afstand van de stad Emmerik aan Graaf Adolf van Kleef, waarschijnlijk om daardoor eene schuld te kwijten, door zijn broeder aan- gegaan. Ook gaf hij, toen de Aartsbis- schop van Keulen in een geschil over de grenzen, Graaf Adolf in het gelijk stelde, in 1406 aan den Kleefschen Her- tog de Lijmers over. Hij moest het Land- van-Arkel, dat hem was overgedragen, aan Holland laten on voor de Landen- van-Gravc en Kuik hulde doen aan Bra- bant. Niettemin gelukte het hom toch eenigo domeinen bjj Gelder in te lijven, namelijk Batenburg in 1413 en de hcerlijk- heid Akkooi in 1415. Hij verleende Nij- kerk stedelijke rechten (1413) on bovor- derde daar zünesteods uitgeputte schatkist hem tot nieuwe beden dreef, de opkomst dor landstonden of staten. Keinald\'s op- volger, Arnold was de eerste Hertog uit het stamhuis van Egmond. Dit oorspron- kelijk Hollaiidsch geslacht bekwam do heerschappij in Gelderland uithoofde Wil- lem\'s en Keinald\'s nicht Maria van Arkel (do dochter hunner zuster Johanna) met Heer Jan van Egmond in den echt ge- treden, aan genoemden Arnold het leven had geschonken. Hertog Arnold van Egmond had door de hulp der edelon en steden gozcgo- vierd over z\\jno beide mededingers naar de hooge waardigheid: Jan van Loon, Heer van Heinsborg, en Adolf, Hertog van Borg. Ongelukkig was hij eon zwak vorst, die door partij te kiezen voor zijn neef, Zweder van Kuilenburg, verkozen Bisschop van Utrecht, zijn land groote onheilen berokkende. Wol stonden zyno onderdanen hem met goed en bloed bjj, want de mildheid der ridderschap en der andere geërfden in de ïiolerwnard, in Beest en Konooi, die voor hun Hertog de heerlijkheid Dalem aankochten (1425), verloochende zich ook bij hen on do ! overige onderzaten gedurende den Sticht- ] schen oorlog niet. Zoo brachten doGel- dorsclieu grondstoffen en alle benoodigd- j heden bijeen om aan de Zuiderzee Hulkc- j stein tot een hechten voormuur van do I Veluwo te maken. Doch do strijd liep ! niet op Arnold\'s voordeel uit. Al verzoendo hij zich, op niet ongunstige voorwnar- den, met Kudolf van Diepholt, Zweder\'s

-ocr page 239-



		Gelderland. 250
		Gelderland.

		niet gestuit worden door den afstand, tot welks teekening Adolf zijn vader verplichtte: de aanhangors van Hertog Arnold besoften zeer wel, dat die af- stand een gedwongen fraaiigheid was. Arnold, eindelijk in 1471 door do tusschenkomst van Hertog Karel den Stoute uit zijn vijfjarige gevangenschap ontslagen, liet zich overhalen, al zijne landen aan den machtigen Bourgondiër te verpanden, onder beding, dat hem het vruchtgebruik gedurende zijn leven vergund zou blijven. Naar aanleiding van deze overeenkomst, poogde Hertog Karel zich in het bezit van het Gel- dersche hertogdom te stellen, toen Hcr- tog Arnold den 23 Februari 1473 aan eene beroerte overleed. Adolf zelf kon hem daarbij Keen tegenstand bieden: deze werd door den Bourgondiër to Kortrijk gevangen gehouden. Helddaftig was do tegenstand, die Nijmegen Karel\'s pogingen bood. Doch na eene hevigo belegering, was de stad gedwongen, zich aan den Bourgondiër over to geven, zoodat ook de kinderen vnn Adolf, do kleine Karel en Eilippa vnn Egmond, in zijne handen vielen. Spoedig was alle verdere tegenstand gebroken: ganscli Gelderland werd in don zomer van 1473 oen Bourgondisch wingewest. Tot de gevolgen van die verovering behoorde, dat verscheidene van de oudste bezit- tingon der Gelderscho Graven van het hertogdom werden afgescheurd. Karel bevestigde namelijk den Hertog van Kleef in hot bezit van de aan dien vorst ver- pnndc ambten de Duffel en de Lijmers, met de stad Zevenaar, benevens het kasteel Nergcna, en, onder zekere voor- waarden, ook in het beheer vnn de stad ; Goch en het daartoe behoorende ambt, ¹ de heerlijkheid Wachtendonk, de voogdij i over Elten, het kerspel Angerloo en do j tolplaats Lobit. De heerschappij van \| Karel den Stoute over Gelderland duurde i niet lang. Nauwelijks was de tijding, dat hij den 5 Januari 1477 te Nancy was verslagen, in Gelderland aangekomen, of [ het geheele hertogdom eischte vnn Maria j van Bourgondië don gevangen Karel van \| Egmond met zijne kinderen terug. Maria scheen dezen eisch te zullen moeten in- willigen, want de ingezetenen vnn hnre gewone residentie, Gent, stelden Adolf in vrijheid, on wildon hem zelfs aan hunne Hertogin tot gemaal opdringen. Als een dapper man was Adolf\'s eerste werk togen de Eranschon op te trekken,
		tegenstander, te Wapeningen, in Mei 1429, terwyl zijne krjjgsbenden aan de Gelderseh-Sticktsche grenzen tegen de Utrcchtschen streden, was zijn hcrtog- doin üulik door den Hertog van den Berg veroverd, en hadden de ingezete- neu van dat gewest den indringer als heer erkend en gehuldigd. Om Gulik terug to winnen, zag Hertog Arnold zich gedwongen, het grootste doel van zijn eigen domeinen te verpanden. Doch dit was nog het ergste niet. Daar de stc- den do nadeden van den oorlog het meest ondervonden, en de onmatige las- ten haar handel aan banden legden, be- gonnen zij Arnold hare hulp en mede- werking to ontzeggen. Zij drongen, no- vens do ridderschap, op eene dagvaart in April 1436, aan op het wegnemen van hare grieven en nan de talrijke ge- breken, dio zü in hot landsbestuur nan- toonden. Vorst en volk vervreemdden zich van elkander, en terwijl de Hertog voortging eene kostbare hofhouding to voeren hij had een gevolg van 280 personen en van 100 tot 150 paarden waren eerlang zelfs schier ulle tienden, tollen en andere opbrengsten verpand. Adolf van den Borg, gesteund door den Keizer, die Hertog Arnold in den ban had godaan, sloeg de Gelderschen in November 1444 te Linich, waardoor de staat dor geldmiddelen zoo verergerde, dat Arnold de zoo belangrijke Duffel aan Kleef moest verpanden. Door ge- durigo verschillen met zyne onderzaten in do klem gebracht, laadde Hertog Arnold ook den toorn op zich van den machtigen Hertog Eilips den Goede, toen de Gelderschman de verheffing vnn \'s Bourgondiërs zoon David tot Bisschop van Utrecht tegenwerkte. Eindelijk be- reikto Amold\'s verlegenheid haar top- punt, toen zjjn zoon Adolf ziek aan het hoofd der misnoegden ploatste (1459). Schijnbaar verzoenden vader en zoon zich met elkander, maar in den nacht van den 9 Jannari 1465 nam Adolf zyn vader te Grave gevangen en liet don grysanrd in het holst vnn den kou- den winternacht wclbewaakt wegvoeren, eerst naar Lobit en vervolgens naar Buren. Een burgeroorlog was hot ge- volg van deze schandelijke daad. Do ridderschap en steden splitsten zich in twee partijen, van welke de eene den ouden Hertog trouw bleef, doch de an- dcre, die de sterkste was, den zoon als Hertog erkende. Dio burgeroorlog kon

-ocr page 240-



		260 «M\'WciIaiuI.
		Gelderland.


		die Maria\'s erfdeel bedreigden. Hij sloeg zich terstond met een Vlaamsch-Bour- gondisch leger voor Doornik ncdor. Maar hier bereidde zijne vermetelheid hom den dood: hij sneuveldo bij eon uitval der belegerden, op den 29 Juni 1477. Terwijl Hertog Adolf voor de be- langen van Maria van Bourgondië streed, was de omwenteling in Gelderland voort- geschreden, en had C\'ntharina van Eg- mond, Adolf\'s zuster, bet ruwaardschap aanvaard, dat echter eerlang op Hen- drik van Schwnrzeuberg, Bisschop van Munster, (aan wien de Staten uit geld- gobrek het graafschap Zutphen hadden verpand) werd overgedragen. Nadat de Aartshertog Maximiliaan van Oostenrijk, die de hand van Maria van Bourgondië had verworven, den Franschen te (iuinegate had o ver- wonnen, kon hij zich met do onderwer- ping van Gelderland bezig houden. Arn- hem was nog altoos op de Bourgondi- Bcho zijde. In Maart 1480 begonnen de kr\\jgsverrichtingen met de horoveriug van "Wageningen, welke stad voor haar afval van Maria met eene ontzettende verwoesting werd gestraft. Harderwijk, Hattem, Klburg, Tiel en Zaltbommol onderwierpen zich. Nijmegen en Grave zwichtten voor het krijgsgeweld van Maximiliaan en zijn veldheer Adolf van Nassau. Ten laatste onderwierp zich ook Zutphen, dat de Bisschop van Munster, evenmin als de andere steden had dur- ven beschermen, omdat de Keizer hem dit op straffe zijner ongenade had ver- boden. In Augustus 1482 erkende Gel- derland ten tweeden male de heerschappij van Bourgondiö. De Hertog van Kleef die Arnhem voor Maximiliaan had bo- waard, meende na \'s Aartshertogs ver- trek, een kans te wagen om Gelderland voor zich te winnen. Hij slaagde nan- vankoiyk, doch de heer van Geinen, Maxi- miliaan\'s landrost te Zutphen, deed dio poging mislukken: Jan van Kloef moest al zyno veroveringen ontruimen. Gelderland bleef onderworpen aan de Bourgondische macht tot 1492, toon do jeugdige Karel van Egmond, Adolfs zoon, na velerlei lotwisselingen, te Roer- mond weer den vaderlandschon grond betrad. Dadelijk violen do Geldorschen hem toe, en nu begon een dor merk- waardigsto oorlogen, die vóór den Spaan- scheii krijg in de Noordelijke Nederlan- den zjjn gevoerd. Karel van Egmond verdedigde zich tegen Maximiliaan, tegen
		Filips den Schoone, tegen Keizer Karel V, met kloeken moed. Hoe vaak de over- macht van die gevreesde vorsten hem van alle zijden bedreigde, hij wist zich te handhaven, al was het niet altoos op eene eervolle wijze. Meer dan eenmaal stond hij op het punt om alles to ver- I liezen, doch telkens herwon hij zijn her- i togdom, gesterkt door hulp uit Frankrijk, I door do trouw en de dapperheid der in- gezetenen en door eigene bekwaamheden en van zijn legcrhoofd Maarten van Hos- sum. Het gelukte zijn benden herhaalde keeren tot het hart van Holland en Bra- bant door te dringen: Amsterdam en Dordrecht werden bedreigd, \'s-Graven- hage uitgeplunderd. Gedurende deze be- . drijven wist hij zelfs nog Overijsel, Fries- land, Groningen en Drente aan zich te j onderwerpen. Doch hoe groot dnarbij zijn voorspoed mocht zijn, op den duur was hij niet tegen Karel van Oostenrijk . opgewassen. Had hij in October 1328 de I do voldoening, dat, bij den vrede van Go- rinchem, hem liet levenslang bewind over Gelderland, Zutphen, Groningen, Koe- I vorden en Drente werd toegezegd, hij I had bij hetzelfde verdrag moeten toe- stemmen, dat, zoo hij zonder kinderen I na te laten overleed, al zijne landen aan den Keizer zouden vervallen. Toen _; zijne pogingen om Groningen als eene overheerdo stad te behandelen, den oor- log met Karel V opnieuw deden ont- branden, taande zijne gelukstcr gewel- j dig, want in 153U ging het Geldersch gezag in Groningen, Koevorden en Drente volkomen te niet. Bij den vrede I te Grave, op den 10 Dec. 11530), deed Karel, tegen eenige geldelijke vergoeding, afstand van alle rechten, welko h\\j op die gewesten kou doen gelden. Ge- lukte hot Karel niet, zijne veroverin- \'. gen buiten Gelderland te blijven bc- waren, de onafhankelijke banncrheer- lijkheden binnen de grenzen van zijn : hertogdom wist hij daaraan te onderwer- j pen. De bannerheoren van Baar-on-La- ! turn, Yrlach, Batenburg, Bronkhorst en i Berg beloofden, na hunne sloten aan hem ingeruimd te hebben, zijn opper- i gezag te zullen erkenen. Ook bracht Karel "Wachtendonk weder onder zijne heerschappij en onderwierp de laatste heerlijkheid op de Veluwe, Wilp, aan i het Geldersch gezag. Hertog Karel die , in zyn haat tegen het Huis van Oosten- rijk, op het eind zijns levens, van mee- I ning was, om Gelderland aan den Frau-

-ocr page 241-



		Gelderland. 261
		Gelderland.


		der de regooring van Keizer Karel V werd een der afgescheiden deelen van Gelderland daarmede hereenigd, name- lijk . het kerspel Angerloo (1554), doch Emmerik, de Lijmers, de Duffel, Gocb, Nergena en de voogdij ovor Elten bleven verloren. Zoolang Filips II do heer- schappij over de Xoordelijke-Nedorlanden voerde, behield Gelderland de grenzen vnn 1544, doch het afschudden van het j Spaanscho juk smaldeeldo het gewest. I Een der kwartieren, dat van Hoermond, doorgaans het Ovcrkwartier gohoeton, bleef bij den vrede van Munster aan Spanje. Gelderland was de eerste in rang der Zeven Provinciën van do Vereenigdc- ! Nederlanden. Het was toen verdeeld in \| 3 kwartieren (Nijmegen, Zutphen en Arnhem), die ieder afzonderlijke kwar- i tierdagen en te znmen in den regel twee- maal \'s jaars landdagen hielden, welke beurtelings in elk der drie hoofdsteden gehouden werden. Vnn 1798 tot 1801, onder do BataafscheRepubliek, was Gelderland versnipperd onder de departementen van den Rijn, vnn den Dommel en van den OudenUsel. In 1801 werden al deze deelen weder her- eenigd en de naam Gelderland hersteld terwijl do Landen van Kuilenburg en Buren daarbij werden ingelijfd. Bij de nieuwe verdceling vnn het Koninkrijk Holland in 1807 werden Kuilenburg, Beest, Renooi, Dalem, Vuren en Hor- wijnen van Gelderland gescheiden om ¹ bij Maasland gevoegd te worden; even ¹ als Scherpenzeel, Geldersch-Veenendaal \' en Hoevelaken, die toen aan Utrecht ! kwamen. Daarentegen werden Wolsum en Marie van Overijsel bij Gelderland gevoegd en de Schipbeek tot noord- oostelijke grenslijn aangenomen. Einde- lijk werden, den 21 April 1808, met Gelderland vercenigd do Kleefscho stre- ken Zevenaar, Duiven, Weel, Huigen, Hulhuizen en Malburg, dio reeds bij eeno conventie van den 14 November 1802 door Pruisen aan de Bataafsche- Republiek waren afgestaan. In Maart ¹ 1809 worden de deelen van Gelderland ten zuiden vnn de Waal aan Frankrijk overgegeven en met een deel van Bra- bnnt tot een Departement, dat van de Monden-vnndeirHijn, verecnigd. Zij ble- ven daarbij tot de omwenteling van 1813 en 1814. Het overgebleven deel vnn het Depnrtemcnt-van-den-Rijn verkreeg in 1811 den naam vnn Departement-van don-OpperUsel. Het behield ongeveer
		schen Koning to vermaken, werd door zjjno onderdanen gedwongen, nog bij zijn leven den jeugdigen "Willem, zoon van den hertog van Kleef en Oulik, tot opvolger aan to nemen, ja den jon- gen vorst zelfs de verdediging van Gelder en Zntphen, onder den titel van be- schermheer, op te dragen. Die]) beleedigd over dezen hoon, eindigde hij, den 30 Juni 1538, te Arnhem in treurige ge- moedsstcmming zijn leven. Willem II verwisselde terstond der titel van be- schermlieer met dien van hertog en graaf, doch Gelderlnnd\'s einde als zelf- stnndigo stnot was nabij. Keizer Karel V eischte overeenkomstig het gesloten ver- drog te Gorinchem, de erfopvolging in Gelder en Zutphen voor zich. Maar Hertog Willem die inmiddels zijn vader Jan ook in Kleef, (iulik, Ilerg, Mark en Kavensberg was opgevolgd, toonde geene neiging om aan den eiseh te beantwoorden. Veeleer sterkte hij zich door een bondgenootschap met Koning Frans I van Frankrijk. Nog eenmaal vernieuwde Maarten vnn Kossum den schrik voor de Gcldcrschc wapens. Hij bedreigde Antwerpen en Leuven (1542). Doch In Prins Reinier vnn Oranje vond Hertog Willem II een gevreesden tegen- stander, dio de verwoestingen door de Geldenenen in Brabant, Namen en Luxemburg aangericht, betaald zetto door de vermeestering van Sittard, (iulik, Heinsborg en Duren. Een kortstondige wapenstilstand was oorzaak dat de Gel- dersche steden voor het lot dezer Gulik- sche plaatsen bewaard bleven. Maar in het begin van 1543 vingen de vijnndc- lijkheden weder aan. Maarten van Ros- sum veroverde nog Amersfoort en brandde en blaakte in de Meierij-vnn-den-Bosch. Doch dit waren do laatste plundertoch- ten der Gelderschen in het gebied van Keizer Karel. In Augustus rukte deze machtige monarch uit het zuiden aan, won het sterke Duren door storm, hield zijn intocht te Roermond, dat niet den minsten tegenstand meer durfde bieden, en stond in het begin vnn September voor Venloo. Willem II zag geen andere uit- komst dan zich te onderwerpen: op den 7 van de Herfstmaand begaf hjj zich binnen het keizerlijke kamp voor Venloo, waar hij voor den Keizer nederknieldo, vergiftenis verzocht voor zijn jeugdigen overmoed en voor altoos afstand deed van zjjno rechten op het hertogdom Gelder en het graafschap Zutphen. On-

-ocr page 242-



		Gelderland. ken gevormd, deels zeer vruchtbare kleigronden (zooals in de Beneden- distrikten en de Lijmers), deels lage venen, (zooals bij Öostorwoldo), deels gemengdo gronden (zooals aan den IJsel), deels vlakke zandstreken, zooal» in het grootste gedeelte van Zutpheit en in de Geldorsche-Vallei. Onder Win- terswijk zijn enkele tertiaire gronden, terwijl eenige plekken op do Velu- we en het Zutphenscho hoogveeit bevatten. Van do vlakko stroken liggen velen zoo laag, vooral langs do groote stroomen, dat zo door hooge dijken be- schermd moeten worden. De hoofdrivieren van Gelderland zijnt ! de Rijn, de Waal, de IJsel en de Maas. Verder stroomen er do Linge, de Oude- IJsel, de Berkel, de Schipbeek, de Grift en verschillende beken. Meren vnn groo- ten omvang heeft Gelderland niet: het voornaamste is het Uddelermecr op de Veluwe. De vanrt door de Betuwe tns- schen Nijmegen en Arnhem, wellicht reeds in de 14de eeuw aangevangen on in 1608 andermaal tot stand gebracht, was reeds in het begin dor 18do eouw voor een groot deel toegegroeid. De voornaam- ste kanalen, dio men thans in (ielder- land vindt, zijn het Grift- of Apeldoorn- sche en het Dierensche Kanaal. Tus- schen Tiel en Wadenooien is een inun- datie-kanaal gegraven, dat de Linge met de Waal in verbinding kan stellen. In Gelderland is de spoorweg van de Utrechtsche grens tot het station Ve- nendaal geopond 15 Maart 1845; van Venendaal tot Arnhem, 10 Moi 1845; van Arnhem tot do Pruissischo grens bij Bnbborich 15 Februari 1850; van de Utrechtsche grens bij Nijkcrk tot Hat- tem den 20 Augustus 1803 ; van Hattem tot de Overijsclsehe grens (IJsel) den 6 Juni 18G4; van Arnhem tot Zutphen den 1 Fobruari 1865; van Zutphen tot do Dortherboek, op do Overijsclsehe grens, den 5 Augustus 18(i5; van Nij- megen tot do Pruisische grens bij Cra- nenburg, den 9 Augustus 1865; van. Zutphen tot de Overijsolscho grens bij Dieponheim, den 30 October 1865; van do Lek, do Utrechtsche grens tot Waar- denburg, den 1 November 1868; van Waardenburg tot Hedol, don 1 Novom- ber 1869; vnn Hcdel tot de Maas, de Noord-Brabantscho grens, den 15 Sep- tember 1870. Sedert zijn aangelegd: de spoorlgnen ArnhemNgmegen, Eist TielGorinchem, ResterenRhenen,
		262 Gelderland. de grenzen vnn 1807; alleen werden daaraan Dalem, Vuren en Herwijnen te- ruggegoven. De Grondwet voor de Ver- eenigde Nederlanden van den 29 Maart 1814 veroenigde het arrondissement NQ- megen van het Departement-Tan-de* Monden-von-den Rijn met het Departe» ment-vanden-OudenlJsel tot eene pro- vinole, die den ouden naam van Gel- derland weder aannam. Doch do vroe- ger Kleefsche gobiedsdeelen: de Lij- mers, Huisen, Weel en Hulhuizen, gingen mot de omwenteling weder verloren, wijl zij door Pruisen opnieuw in het bezit wer- den genomen. Ook de Overijsclsehe encln- ves Welsum en Marie scheidde de Orond- wet weder van Gelderland af, waartegen echter Hoevelaken, Seherpenzeel. Gol- dersch-Veenendaal, Kuilenburg, Vuren, Dalem, Herwijnen en Akkooi werden terug verkregen. Xadat de wet van den 20 Juli 1814 Loovestein on het Monnikenland lig Gelderland had gevoegd, werden Weel, Zevenaar, Huisen en Mnlburgen, den 12 Juli 1810, opnieuw door Pruisen aan do Nederlanden overgegeven, waar- door zij weder tot Gelderland keerden. Bij deze aanwinsten voegde het trak- taat van Kleef van den 7 October 1810, nog eenige Kleefsche distrikten, name- lijk Hulhuizen in de Betuwe, Kekerdom en Leut in de Duffel, en Lohit met eenige uiterwaarden tusschen den Rijn en de Wild, alsook een noordwestelijken uithoek van de abdij KIten. Daarentegen kwamen Schenkenschans en het zuider- deel van Berg (Klein-Netterden, Speel- berg, Borghees en Leegmeer) aan Prui- sen. Bij de grensregeling, ten gevolge dor wet van den 27 April 1820, gingen Fverdingen en Zijderveld aan Zuid-Hol- land over. Bij de nieuwe grensregeling met Pruisen, in het najaar van 1873, zijn eenige porcoelen vnn Dinxperloo en Süderwick tegen elkander uitgewisseld. Gelderland beslaat een oppervlakte van 500,450 heet. De grondgesteldheid van Gelderland is zeer verscheiden. Ter- wijl de Veluwo met uitzondering van de kusten der Zuiderzee, van de Gel- dersehe Vallei en verschillende oever- landen langs den Rijn en IJsel do streek van Nijmegen tot de Liniburg- scho grens, en de omstreken van \'s-Heo- ronberg, Lochem en Neode, uit hciiveU aclitigo zandgronden bestaan, met ver- heffingen dio tot 110 H boven hot vlak der zee oprgzen, worden al de overige dcelon van Gelderland door vlakke stre-

-ocr page 243-



		Gelderland. 2C3
		Gelderland.


		uiterwaarden langs de rivieren; do we- verijen inzonderheid te Winterswijk, Aal- ten, Noode, Eibergen on Venendaal; do papierfabrieken moerendeels op do Middel-Veluwe, Hoelsum en Renkum; do meubelmakerijen te Arnhem, Ngme- gen, Zutphen, Kuilenburg, enz.; de ijzer- giotorijon to Vulkaansoord, Koppel en Ulft; de fabrioken van landbouwwerk- tuigon te Tiel on Lochcni. Op 31 Dec. 1890 waren in de provincie 375 fabrie- ken mot stoom, 32 stoomwatergemalen, 63 zeeschepen en rivierbootcn met stoom- vermogen, 68 locomobielen, locomotie- ven, stoomkranon enz., 24 tramlocomo- tievon. Gelderland is voor het lagere sehool- wezen verdeeld in 3 distrikten. Het eerste distrikt, Arnhem, is onderverdeeld in do arrondissementen Arnhem, Wa- geningen, Harderwijk en Apeldoorn ; het tweede distrikt, Zutphen, in do arrondis- sementen Zutphen, Groenloo on Does- burg ; het derde distrikt, Tiel, in do arrondissom. Tiel, Geldermalsen, Zalt- bommel en Nijmegen. Do provincie bad in 1891 537 lagere scholen, t. w. 357 openbare voor gewoon lager on- derwijs en 180 bijzondere. Van do 180 bijzondere scholen waren er in 1891 15 gesubsidieerd. Het onderwijs-per- soneol bestond uit 1313 m. en vr. bij het openbaar en 582 m. en vr. bij het bijzonder lager onderwijs. Voor mid- delbaar onderwijs behoort Gelderland met Noordbrabant, Zoeland, Utrecht, Ovorijs. on Limb. tot dezelfde inspectie. In do prov. bestaan do volgende inrichtin- gen : hoogere burgerscholen te Arnhem, een voor jongens on oen voor meisjes, Apeldoorn, Nijmogon, Tiol en Zutphen, alle mot öjarigon cursus, te Zaltbommol on Winterswijk met 3jarigon cursus; een Rijkslandbouwschool en oen Rijks- landbouwproefstation te Wageningen; ambachtsscholen te Arnhem, Doosburg, Wageningen en op Mettray; een in- dustrieschool voor meisjes te Arnhem; openbare burgeravondseholen te Arn- hom, Nijmegen, Tiel en Zutphen; tee- kenscholon te Arnhem, Barneveld, Zalt- bommel, Ngkork, Borkoloo, Harder- wijk en Hattein. Voor het hoogor onderwys heeft Gelderland gymnasiën te Arnhem, Stad-Dootinchom, Nijme- gon, Tiol en Zutphen. Voorts behooren tot dozo rubriek: de opleidingsschool (gymnasium) to Zetten, de inlichting voor hoogor ondorwy\'s (Collegium Jo-
		DierenApeldoorn, Zutphen-Apcldoorn, ApeldoornDeventer, ApeldoornHat- tem,Zo venaarDoetinchemBorkeloo NeodcOverijselscho grens, Zutphen RuurlooWinterswijkPruisische grens, DootinchemWinter9wijk,Winterswijk GroonlooNeodo, Nijmegen N.-Bra- bantsch-Limburgsche grens bij Mook. Stoomtramlijnen verbinden Arnhem langs do spoorbaan met Zutphen, met Wugo- ningen via Ede en niet Nijmegen. Verder Wageningen via Renkum mot de Grebbe ; Wageningen met Ede; Velp met Gen- dringen via Dieren, Doesburg, Doo- tinchem, Torborg; Groenloo met Lichtenvoorde; Borkeloo via Lochein met de Overijselscho grens, richting Devontor; Winterswijk met do Pruisi- sche grens, richting Bocholt. Gelderland had in October 1795 (zon- der do Lijmers enz.) 217,828 inw., in 1809 (met do Lijmers onz.) 239,716 in 181-1 (zonder de Lijmers enz.) 250,220, in 1815 (met de Lijmers onz.) 259,781, in Jan. 1821 269,920, in 1835 323,167, in 1840 345,762, in 1860 401,864, in 1873 437,778, in 1890 512,202 inwoners. Op 1 Januari 1890 berekende men do Ned.-Herv. op 284,142, do Waalsch- Herv. op 473, do Engelsch-Presb. op 16, de Angl.-Episc. op 53, do leden der Schotsche Kerk op 9, de Duitsch-Evangel. op 25, de Apostolischen op41,deEvan- gelischen op 57, do Vrije Evangol. op 27, de Vrije-Protest, op 58, de Chr.-Ge- reformeerden op 9122, de Ev.-Luth. op 2754, de Herst.-Luth. op 630, de Ned.- Gerof. op 18,309, de Doopsgoz. op 1258, de Remonstranten op 1585, do Darbiston op 9, de Baptisten op 38, do Methodisten op 1, do Unitarissen op 3, de Mormo- nen op 6, do Mahomodanen op 3, do Moravische broeders op 6, de R.-Kath. op 185,321, do Oud-RooniBchen op 357, de Nod. Israël op 5208, do Portugoesche- Israëlieten op 35, do [ongenoemden op 2656. De landbouw is do voornaamste bron van welvaart in Gelderland, waar- bij komen veeteelt, boschkultuur, hand- werkon, fabriekarbeid, koophandel, scheepvaart on visschorij. Tot de be- langrijkste fabriekon behooren de stoen- bakkerijon, do papierfabrieken, meubel- fabrieken, leerlooierijen, bierbrouwerijen, wolkammorijen, olieslagerijen, fabrieken van brandkasten, gasornamonton, haar- den enz., yzor- on koporgiotorijen, sigaren- on tabaksfabrioken en weverijen. De steenbakkerijen vindt men veelal op de

-ocr page 244-



		Geldersche-Torei». aanzionlyksto plaatsen van do Tioler- waard. Zij ligt op do linker- of zuider- oever van do Linge en aan den grooten weg van Utrecht naar \'s-IIertogenbosch. Men telde in 1860 binnen do dorpskom en den naasten omtrek 631, in 1870 739 inw., in 1890 1814 wat het gehecle dorp aangaat. Do Horv. kerk is eon oud ge- bouw, met een orgel en eon zworen toren. Het koor daarvan bevat het praol- graf van een edelman uit het geslacht der van Borssele\'s; het bestaat uit een uit een rustbed, waarop de beelden van den baron on zijno gade levensgroot uit wit marmer liggen uitgestrekt. Het mo- nument is een werk van grooto ver- dienste, dat op moer zorg mocht aan- spraak maken dan daarvoor wordt ge- dragen. Do school ligt tegenover de kerk, aan do zuidzijde van den dijk. Een kwartier ten westen van Geldermalsen, tegenover het d. Tricht, is het omvang- rijke gemeenschappelijk eiland-station gelegen van den Staatsspoorweg: Utrecht- \'s-Hertogenbosch en den Ilollandschen spoorweg Arnhem-XijmegcnGelder- malsonKotterdam. Geldermalsen, oud- oudtijds Alalsen, is van zeer vroege dag- teekening, daar de eerste kerk er den 24 September 696 door Suitbertus is ingewijd. Een edel geslacht zetelde er reeds in 1088. Eerst in 1828 is hot ndel- lyk stamhuis dezer hoeren gesloopt. Geluersflie-Dijk, buurt in Gel- derland, op den linker IJseloever, deels in de gem. Oldebrook, deels in de gem. Hattem. In 1860 teldo men onder Ólde- broek, 165, onder Hattem 128 inw. In 1870 beliepen dezo cijfers 222 en 110, in 1890 337 en 120. Geldersvlie-Gracht, wetering in Geld., voor het grootste gedeelte op de Overijselsche grens, tusschen Doornspjjk en Kamperveen. Zij is in 1377 gedolven en in 1425 verder uitgegraven. Gelderscheliook, land punt met vuurtoren in het noordoosten der N.- Holl. gem. Enkhuizen. Zij herinnert aan den vruchtoloozen aanval der Goldor- schen op genoemde Hollaiidsche stad in Juni 1537. Geldersclie-HnisjeH, buurt in do N.-Holl. gem. Anna-Paulowna. GelderHclie-Polder, pold. van 135 heet. in do N.-Brab. gem. Zovon- bergen. Gel«lersclie-Toi^,en,uitgestr.adel- lyk landgoed in de Geld. gem. Kheden, bü Spankeren.
		264 Geldermalsen. sephenum) to Zovenaar, het collego van [ den heiligen Dominicus te Nijmegen, de school voor hereidend hooger onderwijs te Wageningen, en eenzelfde school verhondon aan het Instituut van Kins- bergen te Elburg. Xaar de Eerste Kamer der Staten- Oencrnnl vanrdigt Gelderland 6 leden j af. Do Gelderscho distriktcn voor do verkiezing van leden voor do Tweede Kamer zijn : Arnhem, Nijmegen, Zutphen, Tiel, Ede, Eist, Apeldoorn, Eochem, ^;Doetincliem, Rheden, Druten. Voor de ^!verkiezingen der Provinciale Staten is Gelderland in 1G distrikten gesplitst: Arnhem bevat 3, Ede 6, Putten 5, 01- dobroek G, Voorst 3, Zutphen, 5, Ruurloo 7, Aalten 5, Zevenaar 10, Doesburg 6, Eist 5, Tiel 11, Geldermalsen 14, Zalt- bommel 12, Wichen 14 en Nijmegen 4 gem. Ifet distr. Zevenaar benoemt 5 le- den. De distrikten Doesburg, Eist en Zaltbommel vaardigen elk 3, al do ovo« rigen elk 4 leden af. Rechterlijk bevat Gelderland 3 arrondissementen : Arnhem, Zutphen en Tiel, te zomen met 15 kan- tons. Tc Arnhem is een gerechtshof. dielrtoriiialweil, 1. hoofdkiesdis- trikt voor de I\'rov. vertegenwoordiging in Gelderland, snamgesteld uit do gem. Geldermalsen, lSuurmnlsen Huren, Beu- sicheni, Kuilenburg, Heest, Doil, Vuren, Herwijnen, Haoftcn, Waardenburg, Est- on-Opijnen, Varik, Ophemert. 2. tweede kant. van hot Geld. arr. Tiel, bevattende de gem. Geldermalsen, Deil, Haaften/NVaardenburg, Boesd, Beusichcm, Buurmalsen, Kuilenburg, Varik, Est-»n- Opynen, Ophemert. 3> gem. in Gel- dorland, palende in het midden van do Linge aan uuren on Uuurmalson, verder aan Deil, Waardenburg, Est-en-Opijnen en "Wadenooien. Zij is samengesteld uit do heerlijkheden Geldermalsen en >Iete- ren, beslaat ruim 1801 heet. on hoeft eon vruchtbaren bodem van rivierklei. Do gom. had in 1822 1144, in 1840 1ÜG9, in 1800 2053, in 1873 2444, in 1890 2838 inw., in laatstgenoemd jaar be- staande uit 2567 Horv., 11 Chr.-Goref., 3 Doopsgez., 1 Ev.-Luth., 2 Herst.-Luth., 222 N\'ed.-Geref., 14 R.-Katb., 10 Isr. on 2 ongen. De landbouw vormt hun hoofd- bcdryf. Ook beoefent men er do veo- teelt. A\'erder zijn hier steenfabrieken. Behalve de dorpen Geldermalsen en Me- teren, bevat do gem. ook het gehucht Kot. De hoofdplaats der gem., het dorp Geldermalsen, is eon der hevalligsto en

-ocr page 245-



Geleen.
Gelderschc- Vallei.		265



Geldersclic-Vallei, landstreek in Geld. en Utr., tusschen do Amersfoort- sche en Rhonensche hoogten in bet westen en do Veluwsche hoogten in het oosten. In 1855 werd dezo vallei, ten gevolgo van eeno doorbraak van den Grebbcdyk, op den 5 Maart, door eono overstrooming zwaar geteisterd. Gelderselie-Waard, b. onder do Geld. gem. Zevenaar. Geldersehe-Waarden, uiter- wanrden in do Geld. gem. Ammerzodcn, zuidwaarts van do .Maas, 1 50 boet. groot. Gelderseli-Heakeliini, strook in do Geld. gom. Vuren. Gelderseli-Veeiiendaal, ooste- lijk deel van bet vlek Veenondaal, zoo- ver dit tot de Gold. gem. Ede behoort. Het had in 1811 1995, in 1840 1703, in 1800 1085, in 1872 1880, in 1890 1995 inw. Het was met Stichtsch-Venondaal vereonigd van 18071814. Geldersoord, geslechte schans in do Geld. gom. Westervoort, oorspronkc- lijk tot dekking der grenzen naar de zijde van Kloof aangelegd. Hare wallen zijn nog in 17ü9 en 1770 opgehaald. Gelderswonde, buurt in do Z.-H. gom. Zooterwoude, in 1840 met 111, in 1890 met 120 inw. Gelderwondsche-Polder, in 1766 drooggemaaktc veonplas in do Z.-H. gem. Zoetcrwoudo, 266 heet. groot. Geldrop, gom. in N.-Brabant, lig- gendo tusschen de gem. Xunen c. a. Mierlo, Heoze en Zos-Gehuchten, 846 heet. groot. Ofschoon dus de uirgcstrekt- heid niet zeer belangrijk is, veroenigt zij eeno grooto bevolking. Men teldo er namelijk in 1822 1589, in 1840 1782, in 1860 1780, in 1873 2208, in 1890 2582 inw., ten gevolgo der menigvuL dige fabrieken, dio laken en nndero wolion stoffen, linnen, pellen en damast, katoon, bier onz. lovoron. Ook vindt met er kuiporij, klomponinnkerijon on cono gasfabriek. Nevens hot fabriokwezon bloeit in Geldrop do landbouw. Uo bo- volking deeldo zich in 1890 in 2512 R.-Kath., 40 Horv, 1 Waalsch-Herv., 25 Ned.-Geref. en 4 ongenoemden. Do grond der gem. bestaat langs do Rul, die in hot westen en langs do hoofdpl. dor gem. vloeit, uit beekkloi. Overigens echter uit diluvisch zand, met velo moerassige plokkon. Behalve het d. Geldrop, bovat de gem. do buurtou Groot-llraakhuizen, Klein-Brnakhuizon, benovens do goh. Laar on Leeuwerik.	Hot d. Geldrop, aan do Rul gologen, tcldo in 1840 1329, in 1860 1172, in 1870 1492, in 1890 1216 inw., in do kom. Men vindt er eene grooto, frnaio R.-K. kerk. Eeno vorige kerk stortto den 27 December 1627 ten deele in, juist terwijl do priester de mis las, zoodat wel 300 personen door dit ongeval vcr- pletterd werden. Van Geldrop loopt een stoomtram naar Eindhoven. Het kasteel van Geldrop strekte in 1629 ten sehuil- plaats aan den liosscher Bisschop Jlichaël Ophovius. Geldrop kreog van Heer Jan van Geldrop in 1377 do gebeolo heido zijner heerlijkheid voor 40 dubbele lira- bantscho motoenen. Hot heeft veel ge- leden in vroegere oorlogen, vooral in den Gelderschen krijg van 1512. Geldterp, of Gelterp, goh. on- der het Eriesehe d. Achluni (l\'raneke- radeel). Gelelmreil, geh. bij bet d. Baard, in do Eriesehe gem. Baarderadeel. Geleen, 1. gom. in Limb., tusschen do gom. Sittard, Munstergeleen, Schin- nen, Spaubeek en Beek. Zij beslaat eeno oppervlakte van 1221 heet., dio öf uit LimburgHcho klei óf uit beekklei is ge- vormd. Do laatste vindt men aan do Geleen. Do gom. had in 1822 2092, in 1840 2093, in 1800 2240, in 1873 2169, in 1890 2384 inw., die allen R.-Kath. zijn. Do landbouw, dio rijko oogsten schenkt, is hun hoofdbedrijf. "Wijders vindt men er leerlooierijen, brouwe- rijen en waterkorcnmolens. Er zijn 2 dorpen, Geloen met oen station van den spoorweg SittardMaastricht, en Lut- torade, de buurten Krnwinkel en Xeor- boek, en twee gedeelten van andoro plaatsen, Daniken en Munstergeleen. Geleen, oudtijds ook Opgeleen genoemd, maakte in vroegere eeuwen eeno eigene heorlijkheid uit, die zelfs wel eens als graafschap voorkomt en door do ge- slachton van Printhngcn, HuyD, Salm on Ligno is bozotcn geworden. Hot d. Goleen bevatte in 1840 027, in 1860 674, in 1870 037, in 1890 707 inw. Er is eeno R.-Kath. kerk, wier stichting tot do eer\'ste helft der 9do eeuw opklimt. Er is een klooster der Karmelieten. Den 19 en 20 Juli 1078 viel bij Geleen een gevecht voor tusschen do Brnndenbur- gers on Franschen. Si. of Nt.-.fans- Geleeil, knsteel dor Hoeren dor Limb. heerl. Goleen, binnen den omtrek der gom. Spaubeek gelegen. 3. rivier in Limburg, dio bjj Heorlen ontspringt,

-ocr page 246-



		2G6 Geleende. - langs Sittard en Nieuwstad vloeit, bij Dieteren do Roodebeok opneemt, en nabij Stevensweert met twee monden in de Maas uitloopt. <j<eleeii«le, b. in de Limb. gcm. Stracht. (weleei\'de-^Iail, fraaie plaats van van uitspanning in de X.-Holl. gcm. Bonnebroek. <««\'l«>lisu ijk, b. in de Gron. gom. Oud-Pekela. <iielkeiieM, pold. "43 heet. in de Z.-Holl. {rem. Groot-Ammers. <«<! ken horst, b. in de Geld. gem. Barnevcld. fiielkillge, voorin, kasteel bjj de stad Groningen, aan de Ilunse, in 1252 omyergebaald. <»«\'llikiim. d. in de Geld gcm. Deil, aan de Lingo, vroeger met een kasteel, dat in 1802 werd afgebroken, thans met eene Herv. en een R.-Kath. kerk. De heerl. (iellikum, die een deel dor gcm. Deil uitmaakt, had in 1840 340, in 1860 342, in 1S72 300, in 1800 271 inw. Als stichter noemt men Heer Jan van Arkel in 1140. fiiellikiimsclie-PoIdei¹, polder van 452 heet. in de Geld. gein. Deil. <i!ellillk, b. in de Geld. gem. Win- tcrswjjk. (liellliei\'SUia, voorin, hofstede in de Gron. gem. Ten Boer. <««\'loo. geh. in de Limb. gemeente Belfeld. (jielselaar, d. met eene Herv. kerk in de Geld. gem. liorkeloo, in 1840 met 625, in 1860 met 633, in 1872 met 576 in 1800 met 606 inw. fiielter». g. in het Fr. d. Achlum (Franekeradeol). Cweiiieenelandeii, landen ter grootte van 88 heet. in de N -Holl. gom. Heemskerk. <i<eiiieeiiIandeii-vaii-AVijk, streek in de Utr. gem. AVjjk-bij-Duur- stede, 1134 heet. groot. (iSeiiieeiielaiid-vaii-Alblas- Merdam, pold. van 628 heet. in de Z.-Holl. gcm. Alblasserdam. dieineeiielaiul -vau- Ameide, pold. van 521 hoct. in de Z.-Holl. gem. Ameide. Ciieiiieeiielaiid-vaii-AMnei\'eii, pold. in do Z.-Holl. gem. Asperen en de Geld. gom. Deil, 1162 heet. groot. <iieiiieeiieland-van-4iiieMeii- Xiemvkerk, pold. van 780 heet. in do Z.-Holl. gem. Giesen-Jiïouwkerk.
		tiemei\'t. Gemeeiielaiid-vaii-CirOudri- 11:111. streek in de Z.-Holl. gem. Gou- drinan, omvattende do polders Oud-Gou- drinan en Nieuw-Goudriaan. <i!eiiieeitelaiid-vaii-Heuke- llim. pold. deels in de Z.-Holl. gem. Heukelum, deels in de Geld. gcm. Vuren, 1077 hoct. groot. <i!eiiieeiie]>oldei\' van-I,<aag- Itlokland, pold. van 344 heet. in do Z.-Holl. gein. Lnag-I!lokland. <iJeiiieeiie-"\\Va«ar«fhai»pij, riet- land in hot Nieuwe-Diep in de N.-Holl. gem. Diemen. <jJeiiieeiie»veg;M.\'Iie-I^,nlder, p. van 165 heet. in de Z.-Holl. gem. Ha- zerswoude. Gcmee n>c liapspolder, polder in de N.-Holl. gemeenten Muiden, \\Vees- perkarspol en Diemen, door de verceni- ging van verscheidene kleinere polders ontstaan. Hij is 740 heet. groot. Cieniert, gem. in >\'.-Brab., inge- slotcn door Bockel, Beugen, Oploo, lla- kcl, Aarle-Rixtel, Beek-cn-Donk on Erp. Z\\j is van eene belangrijke uitgestrekt- hoid, want zij beslaat 5658 hoct., bijna geheel diluvisch znnd, met eenig hoog- veen en met kleigronden langs do Aa. De gem. telde in 1822 3022, in 1840 4541, in 1860 4736, in 1873 4807, in 1800 4827 inw. Bij de jongste volkstel- ling onderscheidde de bevolking zich in 4820 R.-Kath. on 7 Herv. Do gein. bc- vat de dorpen Geinort, Handel en Mortel, do buurten Deel, I\'andelaar, Heuvel, Elsdonk, Verreheide, Doonheide, Broek- kant, Broekstraat en Boekend, benevens de geh. "Wolfsbosch, Lodderdijk, Groos- kuile, Stap en Gaashoef, Ken, Milschot, Tereiken, do Bleek, Smacht en Hoogcn- aale. De inwoners zjjn meerendocls landbouwers, deols wevers, die vooral katoenen bont en wollen streep in den handel brongen. Gemert is eene heerlükheid, die tot in de 14de eeuw ter helfte aan de Hee- ren van Gemert en ter wederhelfto aan de Duitscho ridders behoorde, doch sedert 1366 geheel aan de laatgtge- noemden ten doel viel. De kommandeur Ulrich van Hoensbrook steldo zich zel- ven en de kommanderij in 1648 onder do bescherming en do opperheerschappij der Staten-Gencraal, doch de Groot- meester der Duitscho orde deed hiertegon vertoogen, onder bewering, dat Gemert oen deel van zijne heerschappij uitmaakte. Do Staten teekondon don 8 Juni 1662

-ocr page 247-

-ocr page 248-



		Gennep.
		268 Geneigen.


		hevige branden van 1625, 1698, 1741 en 1868. De laatstvermelde ramp, dio den 11 en 12 Maart van dat jaar woedde, vernielde 140 huizen en 39 hooibergen, waardoor do ingezetenen eono schade leden van ongeveer f 340,000. Genemui- den is in de lengte van bet noorden naar bet zuiden gebouwd en bevat een bevallig Stadhuis, oene Hervoromde en eene Chr.-Geref. kerk. Behalve do tal- rijke mattenmakerijen, vindt men er cone i seheepstimmerwerf. Er is een pontveer over het Zwartewater. In 1840 had G. 1530, in 1860 1787, in 1870 1844, in 1890 in de kom 2428 inwoners. Genen, geh. in de Limb. gemeente Venloo. Geiieneind, geh. in do N-Brab. gem. Bakel. Generaliteitslanden, vijf land- stroken, die of door den vrijen wil der ingezetenen, öf door de legers der Ver- eenigde-Xcderlanden aan de Spaansche heerschappij waren ontrukt on oen deel dor Republiek uitmaakten, zonder in do vergadering der Algemeeno Staten ver- tcgenwoonligd te worden. Zij waren : Staatsch-llrabant, Staatsch-Limhurg, Staatsch-Vlaanderen, Staatscb-Oppergol- der en Westerwoldo. Geneneiiid. geh. in de >\'.-Brab. gem. Bakel-en-Milheeze. Genen, of Genooi, geh. in do Limb. (rem. Venloo. Men vindt er eeno steenbakkerij en ter plaatse van het voormalige klooster Mariëndaal do Gc- nooier kapel. Genheik, geh. in do Limb. gem. Hulsberg. Geillioes, oud kasteel in de Limb. gem. Oud-Valkenburg. Genltout (Groot- en Klein-), gehuchten in de Limb. gem. Boek. Genne, buurt in de Overijsolscho gom. Zwollerkorspel, op de oostzgdo van het Zwartewater, in 1840 met 144, in 1860 met 165, in 1870 met 182, in 1890 met 143 inw. Geiini\'-Overwater, geh. in do Overijsolscho gem. Zwollerkorspel, op de ¹ westzijde van bet Zwartewater, in 1840 met 92, in 1860 met 99, in 1870 met 88, in 1890 met 93 inw. Gennep, 1. voorin, hoerl., bevat- tende iiet stadje Gennep, en do dorpen Ottersuni en Ooffelt, met hunne onder* hoorighoden. De eerste Hoor van Gen- nop, dien men kont, Hendrik, wordt omstreeks 1290 vermeld. Door het
		ia het eindpunt dor stoomtramlijn Velp DierenTerborgGcndringen. Geneigeil, b. in de Limb. gcm. Gratem. Geneillde. geh. in do Limb. gem. Itteren. Geneillllideil. gein. in Overijsel, in bet westen door den Zuiderzeo be- spoeld en verder ingesloten door Ambt- Vollenboven, Zwollerkorspel, Grafhorst en Kampen, met eenc oppervlakte van ruim 2417 heet. De grond bestaat, met uitzondering van een kleinen boek in het zuid-oosten die laag veen is, uit zeeklei, en wordt door do Goot (den meest oostenlijken mond van den IJsel), het Zwartewater en bet Zwolsche-Diep bespoeld. Oonemuiden bad in 1811 1150, in 1822 1293, in 1840 1719, in 1860 2068. in 1873 2320, in 1890 2887 inw., en bevat liet vlek Oenemuiden, de buurt Afsebed of Kamper-Zeedijk en bet geh. Hasselterdijk. De inwoners, welke mee- rendeels in veeteelt, den handel met landbouwproducten, biezen en matten, de scheepvaart en matenmakerij hun bestaan vinden, deelden zich in 1890 in 2305 Ned.-Herv., 347 Chr.-Goref., 8 Ev.- Luth., 1 Herst.-Luth., 184 Nederd.-Geref., 1 R.-Kath. 7 Israël, en 34 ongenocniden. Oonemuiden kreeff den rang van stad van Bisschop Jan van Nassau, in 1275. Indo 14de eeuw was het versterkt en bezat toen twee poorten, de Middelpoort aan den Zeedijk en de Steenpoort naar de zijde van Hnsselt. Ter plaatse van het tegenwoor- digo kerkhof stond in de 16e eeuw een blokbuis. Genemuiden werd in 1522 door do Bourgondiërs belegerd, doch door den Uolgerscbon Hertog Karel van Eg- mond ontzet. In 1525 word het door den Utrechtschen Bisschop ingesloten, doch in 1526 door den Geldenenen Hertog weder veroverd. Tijdens de heer- schappij der Wederdoopers te Munster, in Maart 1534, kwamen vele Holland- sche schepen met aanhangers van Jan Beukelsz. naar Genemuiden, doch werden op last van Keizer Karel V in beslag genomen. In Augustus 1572 gaf Gene- muiden zich over aan de Stnatsehen, en aan 1672 aan de Munsterschcn. In 1799 poogdo een Engel sch officier zich van Genomuidcn voor den l\'rins van Oranje te verzekeren, doch hij werd er door jagers uit Hattom en Deventer govan- gon genomen. Oonemuiden heeft veel geleden door den watervloed van Fe- bruari 1825, en niet minder door do

-ocr page 249-



		Gennep.		Geiioen. 269


		huwelijk Tan Johanna van Gennep met Keinoud van lirederode, in ot\' omstreeks 1367, kwam Gonnep aan het beroemde geslacht, dat onder do Hollandscho edelen den eersten rang bekleedde. Na Reinoud\'s dood schijnt Gennep verdeeld te zijn onder zjjno zonen Walram en Jan, benevens zijne doch- ter Margaretha, die met Jan van Lienden, Hoor van Heinsbcrg on Loon, was gehuwd. Keinoud van Brederodo had den 7 Juni 1385 erkend zijne heerl. en slot te Gennep van den Gelderschen Hertog in loon te houden, doch Heer Jan van Lienden weigerde in 1414 1eon- huldc voor Gennep te doen. Toen hij echter in den slag van Kloversham krijgs- gevangen was gemaakt, verkocht hij do hem toebehoorende helft van Gennep aan Hertog Adolf van Kloef, om zijn rantsoen van 10,400 gouden schilden te voldoen (1420). De andere helft van Gennep, die aan de broeders Proost Gijsbrocht te Utrecht en Keinoud II be- hoorde, werd ten jare 1441 aan den Kleefschon Hertog verkocht. Sedert is do heerl. Gennep aan Kleef verknocht gebleven, totdat het daarmede aan do Fransche-Ropubliok kwam. In 1810 kwam Gonnep aan do Nederlanden. Do heerl. Gennep had in 1722 19G8 inw. (waarvan 844 binnen do stad), in 1787 1821 (waarvan 049 binnen de stad). .deken van het bisd. Roermond. Het bevat de par. Afferden, Bergen, Gennep, Heiden, Middelaar, Mook, Ottersum, Sie- bengewald, Wel. Openbare kapellen zjjn te Ayen en te Houkelom (onder do par. Bergen), Op-don-Holtor (onder Otter- sum), te Wellerlooi on to Kamp (onder Wel). 3. gom. in Limburg tusseken Ottersum en Bergen (Limb.) en Beugen on Oeffelt (N.-Brab.). Zjj wordt door de Maas bezoomd en door do Niers door- sneden, en bestaat voor het grojtsto deel uit diluvisch zand, dat nog deels woeste heide on heuvelon vertoont, deels wèl ontgonnon, goede akkers heeft. Langs do Maas en do Niers ligt ook rivierklei. Do gem. is groot 713 heet. en had in 1722 844, in 1740 748, in 175G 855, in 1763 774, [in 1777 757, in 1787 619, in 1822 1014, in 1840 1153, in 1860 1333, in 1872 1527, in 1890 1818 inw., in laatstgenoemd jaar onder- scheiden in 1624 R.-Kath., 123 Herv., 16 Ev.-Luth., 2 Herst.-Luth., 3 Wnalsch- Herv., 6 Doopsgoz., 2 Nod.-Geref., 33 Isr. on 1 ongen. De gom. bovat de stad		Gennep, benevens de geh. Picardië, Pa- noven, Steondaal, Achter-de-Hoeven, Kroot\', Over-de->\'iers, Gennoperhuis on , verstrooide huizen op de heide. Het ! stadje Gennep ligt op den linkeroever ^! van de Xiers, 10 min. van den rechter ! Maasoever. Zij had vroeger muren, poor- ¹ ten en torons, doch ligt nu open. Z(j j teldo in 1860 1034, in 1870 1124, in 1890 1282 inw. Gennep, dat in 1012 onder den naam Gonnipa voorkomt, was toen do zetel van zekeren Godfried, den zoon van een keizerlijk voogd. In 1378 maakte de Hertog van Gulik zich daar- van moester. In 1499 werd hotdoordon i Hertog van Saksen bezet. In 1599 ver- overde het de keizerlijke veldheer Graaf van Lippo. In 1602 en 1614 word het door Prins Mnurits, en in 1648 door Prins Frcderik Hendrik bezet. Do voor- naamste gebouwen van Gonnep zijn hot oude, doch wel onderhouden Stadhuis aan de Markt; de ruime on fraai hor- bouwde St.-Martinuskerk, aan het ! noord-oostelijk uiteinde der stad, de Her- vormdo kork, iiabjj het Stadhuis, on do I grooto korenmolen, die door de bruisende Niers wordt gedreven. Er is een kazerne dor mnrechaussoo en een kloostor dor Zusters van Liefde. Hot station Gennep van den Noord-Brabantsch-Duitschen spoorweg, BoxtelWesel, staat oon kwar- l tier ten zuiden van Gennep. Bezions- i waardig is do spoorwegbrug daarby over do Maas. 4. geh. in de N.-Brab. gem. Gestel-en-Blaartem. Geniieperltuis, voorin, sterkte aan. den uitloop van do Xiers in de Maas, 15 min. ten noordwesten van Gennep. Als do sleutel van Gennep on de Boven- Maas was het door vroegere oorlogen in een jammerlijken staat gebracht, toen. de Spanjaarden het in 1635 opnieuw versterkten. In 1641, toen Prins Frode- rik Hendrik het Genueperhuis belegerde,. ; was do Ier Thomas Preston er gouver- neur. Het beleg begon don 10 Juni en duurdo tot den 27 Juli, wanneer Pres- ton gedwongen was het over te geven. In 1710 is Gennoperhuis door do Fran- schen verwoest en bestaat thans nog slechts als puinhoop. Daarbij staat eeno boerdory, mode Genneporhuis geheeten, met een voor over do Maas. Gennepseind, b. in de N.-Brab. gem. Aalst. Geiioeii, of Genonw, goh. inde Limb. gom. Montfort, waarby Romein- sche oudheden zyn govonden.

-ocr page 250-

-ocr page 251-



		Cwerns.
		«enl.
		271


		die daaruit het geheels omliggende land plunderden. Nadat het in 1591 door hen werd verlaten, is deze havezate door de landlieden gesloopt. (ïieriis, b. in het Fr. d. Witmarsum (Wonseradeel). *tterolfstlijk, of <^ijnteiM<lijk, voorm. d. in het Zeeuwscue eiland Noord- beveland. Het werd door de watorvloc- den van 1203 en 1247 verwoest. Later zijn de grondon weder ingedijkt en heeteii nu Georsdjjk. dcei\'Olltl, geh. in Llmb. gom. Tege- len. <jJerrit-<j}aiikei>oIder, pold. in* do Frioseho gom. Dantumadeel. <><\'rriisliiii«l. polderland in de N.-Holl. gein. Texel. GierMlioek, p. in de Zeeuwsche gcm. Stoppeldijke. <j}eP«loot, d. in de Friescho gom. Engwirden, in 1811 met 109, in 1840 met 166, in 1873 met 288, in 1890 met 411 inw. Do kerk is ten tijde der Repu- bliek gesloopt. Tot het d. Gersloot be- hoorcn do buurtschappen Kleinezee, Oudewogsterpolder en 1\'oïder-Opsterland. dJei\'Hloternieer, bedjjkiiig in de Friescho gom. Engwirden. Zjj is in 1852 volbracht en omvat 480 heet. »erstepolder, pold. van ruim 10 heet. in de Zeeuwsche gom. Vrouwe- polder. Cierven, 1. of (verwerden, 1>. in de Geld. gem Putten, in 1840 met 146, in 1860 met 126, in 1872 met 12a, in 1890 mot 134 inw. 2. of Her- ven, buurt in de N.-Brab. gem. \'s-Her- tegenbosch. lerveskop, 1. buurt in de Utr. gem. Harmeien, in 1840 met 120, in 1870 mot 146, in 1890 met 222 inw. Zij strekt zich langs den Gorverskopper- djjk uit on maakte met het grondge- bied der drie hoerl. Geverskop-Munnik- van-Klcofsrecht, Gorverskop-Statcnge- recht of Gervorskop-Utenhamsgereckt en Gerverkop-Trip-de-Murezgorooht, oono gem. van 562 heet. uit, die door de wet van 27 Juni 1857 bjj de gem. Harmeien werd ingelijfd. Deze gem. had in 1822 165, in 1840 171 inw. «.pold. van ruim 359 heet. in do Utr. gein. Har- melen. CJerwen, d. in de N.-Brab. gem. Nunen-ttorweu en-Nederwetten, in 1840 met 571, in 1860 mot 574, in 1870 met 578, in 1890 mot 658 inw. Do kerk, St.-Clementskork geheeten, staat oen-
		\| zaam. De wijken liggen verstrooid en i dragen de namen van Heuvel, Laar, j Langlaar, Alvershool, Kulle, Spek, Niou- I wendgk en de Staart of de Stad. De ¹ inw. zijn bijna allen landbouwers. tierwerden, g. in de Gold. gem. ! Putten. <iïe«i»erden, b. in de Geld. gem. Dodewuard, vermoedelijk het oude Gas- povordum, aan de Linge. Het hooggc- lcgen perceel de Wuust is waarschiju- lijk eone o Herplaats geweest. «est <De), geh. in de N.-Holl. gem. "Wieringen. <*estel, I. d. met eene K.-Kath. kerk in do N.-Brab. gom. Gestel-en- Blaartem, in 1870 met 523 inw. In 1890 telde men in de kom 829 inw. en buiten de kom 1415 inw., meerendeels landbouwers. Er wordt ook veel linnen geweven. In 1543 werd Gestel door Maarten van Kossum gebrandschat. - ; 2. eii-Blaai\'tem, gom. in N.-Brab., ¹ ingesloten door Eindhoven, Strijp, Zoelst, Waalre, Aalst en Stratum, beslaat 657 heet., meest dilluvisch zand, doch langs do stroompjes beokklei. Zij toldo in 1822 1014, in 1840 1410, in 1873 1816, in 1890 2697 inw. In 1890 vond men er 2654 K.-Kath 17 Herv., 1 Doopsgez. 3 Ned.-Geref. en 22 Israël. Men vindt er pellen- en damastweverijen, voor het overige is de landbouw er het voor- nnamste middel van bestaan. CïetserdeneUl, sluis in don watcr- keerenden Slacbtedijk, binnen de Fr. gem. Bnrradeel, waardoor de Sexbieru- mervaart in de Bied uitloopt. dlenl, I. gem. in Limb. ingesloten I door do gem. Elsloo, Beek, l\'lestratcn ! en Hundc (Limb.); en Uykhovcn en ; Boorshaim (België) Zij beslaat 685 heet. en had in 1822 952, in 1840 941, in 1873 1005, in 1890 1031 inw., in laatst- genoemd jaar allen R.-Kath. Do inge- zetenon bestaan genoegzaam alloen van den landbouw. De grond langs de Maas is uit riviorklei gevormd, doch voor het overige uit Limburgscho klei of morgol, De gom. bovat, behalvo het d. Geul of Geulle, do buurten het Broek, Hulsen, j Hussenberg, Moorsveld en Snijdersberg, benevens de geh. Brommelen en Hul- \' serbroek. Het d. Geul of Geulle, in het Maas- ] dal gelegen, bevatte in 1840 187, in 1870 225, in 1890 204 inw. Het heeft eene in 1626 gestichte K.-Kath. kerk. Nog tot op onzen tijd zag men er een

-ocr page 252-



		Giesenbnrg. van Graaf Arnold on Aleida van Diost. GliOOl\'beek. beek in België on Limb., die bij Ghoor in de Neer valt. Giekerk, d. met eene Horv. kerk in de Friescho gem. Tiotjerkstoradoel, te midden van bouwlanden. In 1811 had het 216, in 1840 336, in 1873 624, in 1890 690 inw. In vroegere eouwen wa- ron er verscheidene staten. Thans vindt men er het buiten Poelzicht, aan den straatweg door do Trijnwouden. GielèjeMdorp, heerl. en polder in de Utr. gem. Laagnieuwkoop, groot bijna 113 heet. In 1840 telde men er 37, in 1870 65, in 1890 slechts 48 inw. Gier (\'t), huurt in do Gold. gom. Gorsel. Giersbergen, geh. in de N.-Brab. gem. Drunen. Giesbeek, d. met eono B.-Kath. kerk en oen steenoven in do Geld. gem. Angerloo, in 1840 met 399, in 1872 mot 460, in 1890 mot 618 inw. Giewel, buurt in de Drentscho gom. Ruinen. Giesen, 1. oude heerl. in don gra- felijken tijd toebehoord hebbende aan het geslacht Brodorode, on later in de 3 heerl.: Giesendam, Giesen-Niouwkerk on GieHon-Oudkerk gesplitst. ïi. gom. in N.-Brab. ingosloton door lijjswyk, Almkerk, Emmikhoven c. a., Meeuwen on Andel (N.-Brab.) on Poudorooien (Gold.). Hare grootte beloopt 574 hoct. In 1822 telde zij 305, in 1840 431, in 1873 430, in 1890 473 inw. Bij do volks- telling van 1890 waren zij onderscheidon in 374 Herv., 91 Chr.-Geref., 7 Ned.- Geref. on 1 ongen. "Wijl de grond uit rivierklei bestaat, zijn landbouw on veo- teelt do voornaamste bronnen van wel- vnart. Behalve het d. Giesen, bevat de goh. Eng-Giesen en Steenen-Heul. Hot d. Giesen ligt op en aan den fraai ho- planten Maasdijk. Het had in 1870 bin- nen do kom 114, in 1890 306 inw. Van hoogon ouderdom daar het reeds op hot oindo dor 7de eouw bestond had het in do Middeleeuwen en nog later een adollijk kasteel, hot Huis to Giesen. Er is eono Horv. on eene Chr.-Geref. kerk. Van een vroeger Hervormd bede- huis stortte in Maart 1755 de toron in. 3. rivier in het Z.-Holl. distrikt do A1- blasserwaard, 32 M. breed on 6 31. diep loopendo van Hoornaar naar Giesendam, waar zij in do Morwedo valt. Giesenburg, voorm. kasteel inde Z.-Holl. gem. Giesen-Niouwkork, eens
		272 Genlekamp. der schoonste kastoclen der Nederlan den, waarop don 31 Hei 1757 de krijgs- held Friedrich Franz Xaverius, Prins van Hohenzollorn-Heching^n, het eerste levenslicht aaiiHcliouwde. Te Geul is oen station van den spoorweg Sittard Maastricht. SJ. riv. in Pruisen, in het vroegere onzijdig gebied van JIo- resnet, België en Limburg, door de ~Wa- len la Geulle en door do Duitschers dio Gühl geschreven. Zij ontspringt bij "Wolfsheid, komt nabij Kottezen in do Nederl., ontvangt bij Wittem de Sel- zerbeek en bij Kartiels eerst do Eis en vervolgens de Gulp. Xa het stadje Valkenburg bespoeld te hebben, valt zij beneden liet d. Bande in de Maas. Do riv. heeft een aanmerkelijk verval: bij hare vercenigiiig mot de Gul]) ligt zij ongeveer 92, bij haren mond 39 31. bo- von A. P. ü. binnengedijkte kreek op het Zeeuwsche eil. Duivoland. Ciieiilekainp, b. in de Geld. gem. Didam. Geulem, goh. in do Limh. gom. Berg-en-TerbJijt. Geiizeiibimrt, w$jk van hot N.- Holl. dorp Andijk. Geiiziiig, of Geiisiiig\', westelijk doel van het Drentscho d. Iiuincn. Geverik, b. in do Limb. gem. Beek, in 1810 met 281, in 1870 met 310, in 1890 met 313 inw. Geverink, b. onder Beltrum in do Geld. gom. Eibergen. Gevert, b. in de N.-Brab. gem. Haren. Gewande, h. in N.-Brab., aan do Maas, deels in do gem. Alem, c. a. deels in do gem. Empel c. a. Geysteren. d. mot eene R.-Kath. kerk, in do Limb. gem. "SVansum, aan de Maas, in 1810 met 339, in 1870 met 251, in 1890 met 238 inw. Geystoren vormde vroeger mot Yrooueubrock eeno heerl., die in 1304 door Jan van Straten werd bezeten. Later kwam het aan de geslachten Brockhuysen, Eyll, Sche- lacrt, enz Geseeker, huurt in de Geld. gem. Brommen. Ghoor, pachth. in de Limb gem. Neer, tor plaatse van hot voorm. kas- tool van dion naam, dat waarschijnlijk reeds in do 12do oouw gesticht, in 1796 werd gesloopt. Het word ton jaro 1500 op oono bondo roovors veroverd. De oersto Hoor van Ghoar dion men ver- mold vindt, was Jan van Loon, zoon

-ocr page 253-



		Giesemlaiu. Grieten. 273

		het eigendom der Brodorodc\'s. Het werd in 1401 door Jan vnn Arkel bemachtigd en is in 1802 gesloopt. Gieseiidnni, gom. in Z.-IIoll., tus- schen Sliedrccht, Wijngaarden, Mole- nnarsgrauf, Ottoland, l\'eursuin, Giesen- Nieuwkerk en Hardinxveld, uit de heerl. Gicscndnin en Gicscn-Oudkerk saam- gesteld en 1877 heet. groot. De grond langs de Giesen bestaat uit klei, maar is overigens door laag veen gevormd. Veeteelt en landbouw geven velen inge- zetenen het noodige. Doch er zijn ook enkele fabriekmatige inrichtingen, ter- wijl verder te Giesendam vele nanne- mers voor de uitvoering van publieke werken met hunne werklieden wonen. De gom. bevat de beide dorpen Giesen- dam on Giesen-Oudckerk. In 1822 teldo men er 1350, in 1840 1842, in 1873 2703, in 1890 3545 inw. Hij de volks- telling vnn 1890 waren zij onderschei- den in 2750 Herv., 1 Rem., 508 Chr.- Geref., 204 Xcd.-Gercf., 1 It.-Kath., 8 Israëlieten en 13 ongen. Het dorp Giesendam, dat aan den mond van do Gieson in de Morwcdo is gebouwd, schijnt met het daaraan palende Ncder-IInr- dinxveld een geheel uit te maken. Men teldo er in 1840 (met de naaste omstre- ken) 1363, in 1870 (binnen de kom) 522, in 1890 in do kom 1398, buiten de kom 1367 inw. Sedert 1841 is er een kerk dor Chr.-Afg. (Chr.-Geref.). Den 21 Sept. 1777 brandde do kom van het d., toen door 18 huizen gevormd, geheel af. Te Giesendam is, tevens voor Oudkerk, een halte voor lokaal verkeer van den spoorw. GorinohcmDordrecht. Het sta- tion Hardinxveld op die lijn is tevens voor Giesendam. Gicseiidam-cn-Gieseii-Ond- Benedenkerk, pold. van 1324 heet. in de Z.-IIoll. gom. Giesendam. Gieseiimonde, voorm. d. in Z.- Holl., door den watervloed van 18 Xov. 1421 vernield. Giewen-Xienwkerk, gem. in Z.- Holl., die door Giesendam, Penrsum, Hoornaar, Schelluinen en Hardinxveld ingesloten, eono oppervlnktto van 789 heet. beslaat. Haar noordergrens wordt gevormd door de Giesen. De landerijen bestaan uit kleigrondcn. De inw. maak- ten in 1822 een getal van 446, in 1840 vnn 635, in 1873 van 802, in 1890 van 863 uit. In 1890 splitsten z(j zich in 605 Herv., 21 Chr.-Geref., 222 Xod.- Geref., 1 Kv.-Luth., 20 Isr. en 4 ongen. Witkamp.
		Veeteelt en het aankweeken van hen- nip z\\jn hunne voornaamsto middelen van bestaan. De gom. bevat het d. Giesen-Xieuwkerk en de b. Muizen- broek. Het d. Giesen-Xieuwkerk, op den linker Gicsenocver, heeft eene Horv. kerk. Het bevatte in 1870 239 inw. In 1890 telde men in de kom van het d. (Doet en Xederpolder) 221, daar buiten 450 inw. *G ieen-On<l- Ito venkerk, pold. van 450 hoct. inde Z.-IIoll. gem. Gie- sendam. Gie»en-Ondkerk, d. met eene Herv. kerk in do Z.-IIoll. gem. Gicsen- dam, op den rechter Gicsenocver, in 1840 met 479, in 1890 met 92 (in de kom) en 688 inw. (buiten de kom). G iewensche- Broek. pold. van 39 heet. in do X.-Brab. gem. Giesen. Gieeitehe-Weide, pold. van 220 heet. in X.-Brab., ten deele in de gem. Op-en-Xoerandel, ten deele in de gom. Giesen. Giesteren, b. in do Overijs. gem. Tubbergen. Gietel, of Gieteloo, d. of kerkb. in do Geld. gem. Voorst, in 1840 met 323 inw. Het landhuis Bussloo is in eene H.-Knth. kerk herschapen, waarnaar do kerkelijke gemeente doorgaans wordt genoemd. Er is te Gieteloo ook eene brouwerij, eene veelbezochte plaats van uitspanning voordo bewoners van Zutphen en Deventer. Gieten,** gem. in Drente, ingsloten door Anloo, Roldo en Gasselto (Drente) en "Wildervank (Gron.). Door de Hunso of Oostermoerscho Vaart doorsneden, bestnnt de grond in het geheel 4165 heet. deels uit zand (diluvium), deels uit hoog veen, zoo afgegraven als on- ontgonnen, deels uit laag veen. In hot zuid-westen, op de grens van Anloo, ligt het meertje het Zwnrtewater. In 1795 teldo deze gem. 915, in 1822 1127, in 1840 1765, in 1873 2170, in 1890 2241 inw., voor laatstgenoemd jaar on- derscheiden in 2141 Herv., 56 Chr.- Geref., 11 Doopsgez., 3 Lnth., 18 R.- Kath., 11 Israël., en 1 ongon. Zjj be- staan meest van den landbouw, voorts van veeteelt, veenderij on linnenweven. Men heeft er ook wagcnmakerü\'en on smederijen. Behalve de d. Gieten en Gietcrveon, vindt men er do buurten Bonnen en Bonnerveen, benovens de geh. Zandvoort en Veenhof. Het d. Gieten, aan het kruispunt dor wegen van Assen 13

-ocr page 254-



		274 Gieter. *(iilxe.*

		naar Veendam en Groningen naar Koe- vonlen, had in 1840 464, in 1870 544, in 1890 583 inw. Het ligt zeer fraai te midden eener heuvelachtige streek, met veel geboomte. De tegenwoordige Hcrv. kerk dagteekent van 1849. Niet ver van dit d., doch onder Anloo, ligt, op een verheven plek, oen der grootste Drent- sche hunebedden. <»ieter, buurt in de Geld. gein. ïibergen. WieterllOOgte, heuvclaeht. streek in de Drentsche gem. Gieten, 17 Meter boven Al\', of 10 Meter hooger dan de oeverlanden der naburigo Oostormoer- sche.Vnart. Met sierlijk geboomte ge- tooid, levert deze streek zeer aange- name wandolwegen op. diietei\'Melie-KriiK, brug in hot Fr. d. Oosterzee (Lemsterland). diietei\'veen, d. in de Drentsche gem. Gieten. In 1795 was het slechts eene I»., met 211 inw. Sedert 1840 be- zit het eene Hcrv. kerk, zijnde het getal inw. 1840 tot 1870 van 595 tot G78 ge- stegen. In 1890 was het inwonertal C02. Üieterreensche-Kanaal, vaart in het oosten dor Drentsche gem. Gieten. (liietliooril, gem. in Overijsel, die door Steenwijkerwold, Ambt-Vollenhove en Wanneperveen wordt ingesloten en 3898 heet. beslaat. De lage grond be- staat geheel uit laag veen, met het Giethoornschc-Meer, het Bovenwijde en andere wateren daartusschen. Vanhier dat de veenderij er een der voornaamste bronnen van bestaan uitmaakt. De ge- ringe landbouw bepaalt zich genoegzaam tot eenige hectaren, waar men nardap- polen poot. Kenigo ingezetenen loven van vogelvangst en visscherij, van het sehcepstimmercu, smeden, enz. Het aan- tal ingezetenen bedroeg in 1822 1163, in 1840 1570, in 1873 1801, in 1890 1953. Kr waren in luatstgen. jaar 954 Doopsgez., 975 Ned.-Herv., 1 (Jhr.-Geref., 10 K.-Kath. en 13 ongen. Behalve het d. Giethoorn bevat do gem. do goh. Noorder-I) warsgracht, Zuider-D wars- gracht, Jonen on Muggenbeet. Tot in hot begin der 14de eeuw lagen do ve- nen van Giethoorn woest, doch omstreeks dien tjjd zjjn ze door don Utrechtschen Bisschop uitgegeven aan eenige land- verhuizers, die sedert St.-Maartensman- nen werden genoemd. Hunne dienstbare verplichtingen hebben voortgeduurd tot 1624, wanneer die tegen afkoop in geld		als andorzins zyn afgeschaft. Door der» watervloed van Februari 1825 leed Giet- hoorn f119,000 schade. Het dorp Giethoorn, veelal Gicteren genoemd, telde in 1840 1400, in 1860 1473, in 1870 1465 inw. (Voor 1890 niet afz. op- gogeven.) Hot bevat 2 Doopsgez. kerken en een Hcrv. kerk. Het is in de lengte van het noorden naar hot zuidon ge- bouwd ter lengte van bijna 1\'fenur. Tot in het begin der 17de eeuw stond or een slot de Daalhof, dat toen werd af- gebroken. Vóór do Hcrv. kerk stond in het noorder ged. van het d. ook oen Franciskaner convent, waarnaar oen deel van het d. nog liet Klooster heet. Van de broeders dier inrichting gaat hot ver- haal, dat zjj hot oorst turf gestoken hebben. <j}ietIioor«ische-Meer, meer van 160 heet. oppervlakte in de Overijselsche gem. Giethoorn, op de grenzen van Ambt-Vollenhove en Steenwijkerwold. <» iet in o ii. b. in de Overijselsche gem. Ambt-Ommen, in 1840 met 149_r in 1870 met 173, in 1890 met 190 inw. <i!ie»!eii, gehucht in de Limb. gem. Heerlen. <wïeKeveld, buurt in de Geld. gom. Wisch. <«iflVl. 1. buurt in de Geld. gem. "Winterswijk. &. b. in de Geld. gom. N\'eede. Ciiijbelaiid, heerl. en pold. in de Z.-Holl. gem. Brandwijk. *<ijbelaiid««clie-l>ijk,** buurt in de Z.-Holl. gem. Brandwijk, in 1860 met 329 inw. De buurt wordt verdeeld in Wcstoinde-GÜbeland in 1890 met 227 on in Oosteinde-Gij beland in 1890 met 207 inw. <x iJNbersche-Sluis, h. en sluis, in de Geld. gem. Angerloo. (xiJMiiolder, pold. in de Z.-Holl. gem. Sliedrccht. ««iJMter (De), pold. in de X.-Brab. gein. Made c. a. <»ijzel, buurt in de N.-Brab. gem. Helvoort. diijzenbroek, pold. in do Z.-Holl. gem. OoHtvoorno. Ciiijseeiirooi, geh. in do N.-Brab. gem. Zesgehuchten. (jiildeiiblll\'g, voorm. kasteel inde Utr. gein. Vrecswyk. diildenstein, buurt in de gem. Utrecht, 10 heet. groot, wanr in 1820 de vceartsenüschool is gevestigd. diilze, 1. d. in N.-Brab., in de gem.

-ocr page 255-



		Grilzebroek.		Glanerbrng. 275


		hofstede, mede Ginkol genoemd. 2. of Overberg, b. en heorl. in de Utr. gem. Leersum, in 1840 met 113, in 1890 met 191 inw. 3. b. in de Utr. gem. Amerongen. <» iiniekeii. 1. dek. van het Bis- dom van Breda, bevattende de paroehiën Rjjcn, Alfon, Baarlo-Nassau, Bavol, Chaam, Gilze, Ginneken, Riel, Ulocoten, Ulvenhout en hot rectoraat Molenschot. Onder Ulvenhout zijn openbare kapellen te Strijbeek en Galder. JJ. fraai d. in de N.-Brab. gom. Ginnekon-en-Bnvel, aan do Mark. Het bad in 1840 833, in 1870 1070, in 1890 1415 inw. Men vindt er eene R.-Kath. en eene Herv. kerk en vele bevallige buitenverblijven. Ook is er een gcdenktooken voor de Nedorland- scho krijgslieden, die op de citadel van Antwerpen zyn gesneuveld, opgericht nadat hun stott\'elijk overschot van do Schelde in Augustus 1871 hierheen is gevoerd. Van Ginneken loopt een tram naar Breda. 3. en-Kavel, gem. in N.-Brab., die, 5735 heet. groot, wordt ingesloten door de gemeenten Rijsbor- gon, Prinsenbage, Teteringen, Ooster- hout, Gilzo-en-Rijen on Chaam (N.-Brab.), Meerlo en Mcir (België). Langs de Mark vindt men ocnige bookklei, doch overi- gens bestaat de grond uit diluvisch zand. Er is veel hout; o. a. vindt men er het fraaie Mastboscb. In 1822 teldo deze gem. 2744, in 1840 3357, in 1873 3952, in 1890 4904 inw. Bij de volkstclli g van 1890 onderscheidde men 4498 R.-Kath., 356 Ned.-Hcrv., 3 "Waalsch-Herv., 6 Rem., 3 Doopsgez., 20 Luth., 5 Ned.-Gorof. en 13 ongen. Landbouw en veeteelt zijn er do hoofdbronnen van welvaart. Er is oen dusgon. Knoipp\'sche gonoesinrich- ting. Verder hoeft men er bierbrouwerijen, verfhout- en schorsmolen, enz. Ciriiisterbei\'g, goh. in do Limb. gem. Wittem. Cüstelaarpolder, pold. van 48 heet. in de Zceuwsehe gem. Groedo. Cirlaiierbeek, 1. station van don Staatsspoorweg, op den linkeroever van do Glanerbeok, een weinig ton noorden van het goh. Glanerbrug, in do Ovor- ijsolscho gem. Lonnokor. 2. of Mal* dei\'inkbeek, boek in Pruisen en Overijsol, die, in het Aamsveen ontstaan, in de Diukol uitloopt. Glanerbrug. geh. in do Ovenjsol- scho gem. Lonneker ter plaatse waar in den weg van Enschede naar Gronau, over de Glauorbeok, welke hier do
		Gilze-en-Rjjen. Het is van hooge oud- heid en telde in 1890 446 inw. in de kom en 1743 daar buiten. In 1992 door Hilswindis, Gravin van Strijen, aan de abdy Thorn geschonken, was het in de volgende eeuwen do hoofdplaats dor uitgestrekte bezittingen, die dat vorste- ljjke stift in do Baronio van Breda be- zat. De R.-Kath. kerk van Gilze is do moederkerk van Etten, Ginneken, Prin- senbago, Bavel on Molenschot. In 1764 is een groot deel van dit d. afgebrand. 2. en-Rijen, gem. in N.-Brab., ter grootte van 7148 heet. Zij wordt inge- sloten door Ooötorhout, Dongen, Til- burg, Alfen-en-Kiel, Chaam en Ginne- ken, en bestaat geheel uit zandgronden, die ten deele broek- on veenaehtig zijn. In 1822 had deze gom. 2119, in 1840 2764, in 1860 2734, in 1873 2676, in 1890 3204 inw. Men onderscheidde hen in 1890 in 3172 R.-Kath., 29 llorv, 1 Chr.-Geref. en 2 Nod.-Gcrof. Behalve de dorpen Gilze, Rijen en Molenschot, be- vat de gem. nog onder Gilze: do buur- ten Hulten, Norhoven, Biesstraat, Bol- berg, Haanstraat, Vossenborg, Rankeind on Aalstraat, benevens de goh. Wei- lenseinde, Verhovon, Valkonberg, Horst, Langoroit, Brakken, Driehoek, Molen- eind en den Aart; en onder Rijen: de buurten Laareind en Lnagstraat, bene- vens do geh. Hcikant, Haansberg en den Hoek. De ingozetenen zijn bijna allen landbouwers. Men hoeft er echter ook tal van leerlooierijen, linnenwove- rjjen, bierbrouwerijen, olioslagerijen, mou- terijen, waskaarsonmakerijon en touw- slagery. Er is oen station Gilse-Rijen van don spoorweg BrodaTilburg. Cxilxebroek, moerassigo streek van ongovcor 650 heet. in de N.-Brab. gem. Gilzo-on-Rijen, die niet dan een weinig slecht hooi oplevert. Ginderdoor, of Genderdoor, b. in de N.-Brab. gem. Lieshout, in 1840 mot 328, in 1870 met 352 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven). Tot in onze eeuw hooft er oeno kapel gestaan. ii inde rover, b. in do N.-Brab. gom. Hoezo, in 1840 mot 150, in 1860 met 235 inw. In 1890 teldo zy\' met Eu- velwegen 301 inw. Z\\j ontleont haar naam aan hare ligging over de Rul. Cxiiikel, 1. b. in de Gold. gem. Ede, in 1840 mot 74, in 1870 met 106, in 1890 met 84 inw., in vorige tydon pleisterplaats der wagens tussehen Am- sterdam on Arnhem. Er is eeno fraaie

-ocr page 256-

-ocr page 257-



		\\

		Croed-vaii-IJkel. ganscko stad verdelgde; de verovering van een Deensch roofschip in 1490; het afweren van do Hoekscho vloot onder Jonker Krans van Brederodo in Juli 1499, waarbij de vrouwen de mannen op liet heldhaftigst ondersteunden; de watervlolden van 5 November 1534 en van 1 Novoinher 1570; de ontvangst van het krijgsvolk van den Graaf van der Mark, in 1572; het verijdelen van den aanslag op de stad ondernomen door Jakob Booy, Admiraal van Antwerpen, in 1604; de watervloed van 1618, die de overblijfselen eener oude stad, de Oude "Wereld, deed kennen: de onaan- genaambeden uit do Eransche bezetting voortgesproten (18101813). De voor- naamsto gebouwen zijn het Raadhuis en do Horv. kerk, van welke laatste de hooge toren reeds van 1467 1512 dag- teekent. Buiten de stad, aan bet noor- derstrand, is sedert 1834 een kustlicbt. 3. < ii O \\ erfla b koe, eiland in Z.- Holl., door de Noordzee, het Goereesche- Gat, het Haringvliet, het Volkerak, het Krammer en de Bieningen omspoeld, 22,193 beet. groot. Overleveringen ver- halen dat Goedoroede in lang-vorvlogen tijden met Sehouwen on Oost-Voorn is verbonden geweest. Door vi rsebillendo overstroom ingen geteisterd, vond men ten tijde der laatste Graven uit bet Hollandsehe Huis hier weinig meer dan eenigo landen aan den duinvoet en zoutland" of gorzen. In d.; 15de eeuw- werd het hordijken met kracht aange- vangen, in de 16 en 17de eeuwen met VJver voortgezet en in do 18de eeuw belangrijk vooruitgebraeht door don in 1750 gelogden dam in de Hals en Scharre- zeo, van Goedereode naar Ovorflakkeo. Dit gaf aanleiding tot de bcdijkiug van den Adriaanpolder en Eondraehtpoldor in 1769 on 1780, waarmede de aanhech- ting van beide eilanden was voldongen. De latere indijkingen van de 18 en 19de eeuw vergrootten inzonderheid de noord- on oostzijden. GoiMl-vaii-I-lkel, polder in de N.-Brab. gem. Etten c. a. Goëiltfa, of Goïnga, dorp met cene Herv. kerk in do Ericscho gem. Wymbritscradael, in 1811 mot 182. in 18*40 met 293, in 1873 mot 424, in 1890 mot 484 inw., die van de buurt Goën- gamieden daaronder begrepen. Croëiigamiedcii, b. in de Frie- sche gom. Wvmbritseradeol, in 1840 met 110, in 1890 \'met 109 inw.		- Goes. 277 Goereesche-CiSal;, breede mond ! van het Haringvliet in de Noordzee, tus- ; schen Voorne en Goedereede. In dit gat zijn de diepste geulen het Kwaksdiep, Zui lerdiep, Bokkegat, Slijkgat en West- i gat. De ondiepste plekken (zandbanken) ; dragen do namen van Hinder en Scheel* i hoek. Goe-Jan-VerweHt-slui*, of Goejanverwelle, d. in de Z.-Holl. gem. Hekendorp, aldus geheeten naar eene sluis, die uit de Dubbele-Wieriko toegang geeft naar den IJsel. Het was slechts een buurtje tot 1845, toon er eene Herv. kerk is gesticht. In 1840 telde men er 186, in 1870 232, in 1890 246 inw. De sluis is bekend door bet j tegenhouden van Prinses "Wilholmina, de gade dos Erfstadhouders, door de Commissie van Dofonsio in Juni 1787 en door den overval der Bruisen den i 19 September daaraanvolgende. droes, 1. kiesdistrikt voor bet af- vaardigen van een lid naar de Tweede Kamer der Staten-Gcneraal. liet bevat degemeenten:Goes, Arnem uiden,\'s-Heer- Arendskerko, \'s-Heer-Abtskerke, Kat- tendijke, Wolfaartsdijk, \'s-Gravenpolder, Heinkenszand, Wemeldinge, Kloetingo, Kortgeno, Kolijnsplaat, Kats, \'i\'olen, Oud-Vossemeer, Poortvliot, St.-JIaartens- dijk, Scherpenisse, St.-Annaland, Stave- i nisse, St.-Filipsland. Ü. ])rov. kies- district in Zeeland, saamgesteld uit do volgendo gem. van Zuid-Beveland en Noord-Beveland, t. w.: Kil!nnd-lSat-en- Bat, "Waarde, Krabbendijke, Kruinin- gen, Scbore-on-Vlake, Ioraeke, Wemel- dingo, Kloetingo, Kapelle, \'g-Heer-Abts- korko, \'s-Uravenpolder, Nisse,Ovezande, Hoodekenskorko, Baarland, Oudelande, Ellewoudsdijk, Driowegen,Borsolo,\'s-Hee- renhoek, Hoinkonszand, \'s-Heer-Arends- kerke, Wolfaartsdijk, Ooes, Kattendijke, Wissekorke, Kortgene, Kats, Kolijns- plaat. 3. tweede kant. van het arr. Middelburg, bovattende de gemeenten: Rilland-Bat, Baarland, Borselon, Ko- lijnsplaat, Driewegen, Ellewoudsdijk, \'s-Gravenpoldor, \'s-Heor-Abtskorke, \'s-IIeer-Arondskerke, \'s-Hoerenhook, Heinkenszand, Hoedekonskerko, Kats, Kortgene, Nisse, Oudelande, Ovezande, "Wissekerko, Goos, Kapelle, Kottendijke, Klootingo, Krabbendijke, Kruiiiingen, Schore-on-Vlake, Waarde, Wemeldinge, Wolfaartsdük, Ierseke. 4. klasso dor Herv. Kerk in de prov. Zeeland, verdeeld in 3 ringen : Goes, Kruiningou, Borsele.

-ocr page 258-

-ocr page 259-



		Gooiland. 279 Golepolder, polder van 27 heet. in de Zoeuwsche gem. Groede. Golleil <I>e), geh. onder hot Fr. d. "Wijkei (Gaasterland). Golteilliof, buurt in do Limb. gein. Venloo. Goillllielbnrg, voorm. burg in do prov. Groningen, tusschen Farmsum on Meedhuizen. Gomniei\'Nkei\'spel, voorml dorp in Drechterland, ter plaatse waar thans hot westelijk deel van Enkhuizen wordt gevonden. *Goodvlietpolder, polder van 120 heet. in de Zeeuwscho gein. St.- Kruis, in 1660 ingedijkt. Gooi,** 1. d. of buurtschap in do Geld. gem. Hengeloo, in 1840 met 677, in 1860 met 636, in 1872 met 644, in 1890 met 708 inw. Deze buurtschap bc- vat de K.-Knth. kerk der parochie Keien- berg. \'r£. d. in de Utr. gem. Houten, in 1840 mot 274, in 1860 met 334, in 1870 met 383, in 1890 met 523 inw. De oude kapel werd nog na de Horv. tot godsdienstoefening gebezigd, doch, in de vorige oouw vervallen zijnde, is zij sedert afgebroken. De par. is op- gericht in 1866; de nieuwe R.-Kath. kerk is in 1871 gebouwd. Oudtijds stond er hot vermaarde slot ten Goije, dat reeds in 1126 als riddermatig bekend stond. Het is in 1317 door den Utrecht- schen Bisschop Gwy, en in 1354 door Bisschop Jan van Arkel ingenomen. Thans ligt in de nabuurschap hot fraaie landgoed Wikkenburg. Gooiland, of het Gooi. land- streek in X.-Holland, oudtijds Nardin- gerland of Naardingerland genoemd. Waarschijnlijk was het de uiterste west- hoek van het Saksenland, nadat de stam der Saksen zich naar don Rijn had uit- gebreid. Aan Graaf Wichman van Home- land gekomen, schonk dezo het in vruchtgebruik aan do Abdij van Elton, hetgeen door Keizer Otto I, den 3 Augustus 970, werd bevestigd. In do 13de eeuw werden eenigo Gooischo lec- non bezeten door den Heer vnn Amstel, doch do Abdis van Elton stond in 1280 hare rechten op Gooiland af aan Floris V, Graaf van Holland. De Amstelsche goederen in dit oord verwierf de < f raaf in 1285. "Waarschijnlijk heeft Gooiland zich aanvankelijk tot do Vecht uitge- strekt, zoodat dan het kasteel van Mui- den op Gooischen grond is gesticht. Ook Bokfjnt Gooiland moer oostelijke
		Goessche-Dièp. in 1331. 2. pold. van 185 heet. in de Zeeuwscho gom. Hoek, waarschijnlijk in 1(>15 ingedjjkt. GoeKsche-l>iep, kreek in Z.-Bc- vcland, vóór 1809 het vaarwater van Goes naar de Oostcrschclde, sedert 1800 afgedamd. Gogerpolder, p. in do N.-Holl. gem. Alkemade, in 1718 hedijkt. Hy beslaat 277 hectaren. *GoidNtlialxooid,* b. en heerl. in de Z.-Holl. Kf». Hcinenoord, in 1811 mot 133, in 1822 met 122, in 1840 met 83, in 18!)0 met 458 inw. Het was vroc- ger eeno zelfstandige gemeente, die de wet van 11 Juli 1855 bij Hcinenoord inlijfde In vorige eeuwen lag hier to midden van prachtig plantsoen het adell. huis Goidschalxoord. Er is hier een pon- tenveer over de Maas, naar het eiland IJselmonde. Goilberdingen, b. in de Geld. gem. Kuilenburg aan den Lekdijk, in 1800 met 233, m 1870 met 25S, in 1890 met 749 inw. Het was vroeger een dorp met eeno kapel, in of omstreeks 1396 door Heer Hubrecht X van Kuilenburg gesticht. Goïii$>-aIiiiixpii. of Goi^:nga- Illtixcil, geh. onder het Friescho d. Boornbergum (Smallingerland). Goïllgari.jp, of GoëllKarijp. d. met eeno llerv. kerk in de Friesche gein. Doniawerstal, iu een door vele wateren doorsneden oord. Het telde met de geli. Jongeburcn en Ballingbuur in 1811 121, in 1840 126, in 1873 164, in 1890 179 inw. Bij do opgave van 1890 telde men slechts 43 inw. binnon do kom. Goïnjjai\'ijpMter-Poelen, moe- ren onder het Triescho d. Goïngiryp. Goïns, of (jici»»i, geh. onder het Friescbe d. Wommels (Hennnarderadeel). GokkcinabiM\'g, ot\' Gaaike- niablll\'g\', voorin, burg in de Gron. gem. Oldehove, bij de buurt Gaaikema- wior. Eon vermaningshuis der Doopsgez., dat aan de westzijde van dit goh. stond, is in het begin der 19de eeuw afge- brokon. Goldhorn, voorm, d. in de Gro- ninger Ommelanden, dat ten gevolge van hot ontstaan van den Dollard is verdronken. Er ia echter oen deel van overgebleven, dat thans een geh. van do gem. Einsterwolde uitmaakt. Er heeft daar eene kommandery van St.-Jan gestaan.

-ocr page 260-



		- Goorke (Het). j houtzagerij, gasfabriek, stoomboterfa- briek enz ) een bestaan vin len. Vinkel- nering en landbouw verschaffen anderen het noodige. Stedelijke rechten ontving Goor in 12G3 van Bisschop Hendrik van Yianden. Historische herinneringen zyn: do oprichting van een vrijstoel door het veenigorecht, in 1421 ; do verovering der stad door den Heer van AVisch, in 1498; die door Hertog Karel van Gelder, in 1510; die door den Koevorder Drost Hoelof van Munster, in 1517; en die door Graaf van den Bcrgh, in 1572; het beleg door den Staatschen overste IJsselstcin, en het ontzet door Maarten Schenk, in 1530; de verovering door Prins Maurits, in 1597; de bezetting door do Munstcrschen, in 1GG5 en 1G72; de oprichting der eerste calicotwevery door Thomas Ainsworth, in 1833. Kr zijn 3 kerken: eene oude Hervormde kerk, met broeden toren; eene in 1832 herbouwde H.-Kath. kerk en een synagoge. Voorts vindt men er een nieuw Stadhuis, een stntion van den Stnatsspoorweg en op de begraafplaats een sierlijk grafteoken voor den verdienstelijken Iirit Aius- worth. 4. (Ilet)- b. in de X.-Brab. gem. Miorloo, in 1840 mot 150 in 18G0 met 2G7 inw. 6. geh. in de Overys. gem. Steenwijkerwold. Goor-Arend, geh. in do Overijs. gom. Ambt-Delden. Goorerllt (Het), landstreek in de prov. Groningen, ook wel l)rentcr- woldo genoemd. Het kwam in de eerste helft der 11de eeuw aan het Bisdom Utrecht en werd ton jnro 1283 met de heerlijkheid Selwerd vereenigd. In 1392 pachtte do stad Groningen dit gerecht van het Utrechtsche kapittel voor hon- derd jaren, doch Bisschop Trederik van ! Blankenheim ontnam het haar in 1405. ; Groningen kreeg echter Selwerd en het Goorecht in 1400 in bezit tegen eene koopsom van 1G00 Rijnscho guldens en 100 gulden jaarlijks. In 1GG3 wordende vroeger woeste venen van het Goo- , recht met die van hot Uldambt ver- \| cenigd tot den rechtstoel van Sappe» moer. Het Goorecht bevatte sedert Sol- werd, Helpen, Haren, Xoordlaron, Kr ;ps- wolde, Wcsterbroek, Engelberts, Middel- j bert en Noorddijk. Gooi\'Il il is. buurt in de Geld. gem. j Laren. Goorke <Het), noordelijke wyk j der stad Tilburg, bestaande uit do b. Veldhoven, Hoeven, de Beid, Hasselt,
		280 Gooium. grenzen gehad to Lebben, althans over die oostelijke limieten zijn tot 1719 ver- schillen geweest. Sedert zijn tot Gooi- land gerekend : Xanrden, Bussum, Hui- zen, Blarikum, Laren, Hilversum en Muidcrberg. De grond is, met uitzonde- ring van eenige landen aan het Xaarder- moer en de Mastlanden langs de Zuider- zce, hoog en heuvelachtig, vol bekoor- ljjke afwisselingen van bosch, korenveld, heide, weiden en wateren, do laatste öf meertjes te midden der heide, üf w.iter- leidingeu tot het ontginnen der dorre zanden. Gooi II lil. of Gojnm, geh. onder het Friosche d. Wons (gem. "\\Vonsera- deel. *Gooitlie-Gat,* geh. in de X.-Holl. gem. Hilversum. Gooi\', 1. voorin, graafschap in Overn\'scl, waarschijnlijk ontstaan door eene splitsing van Twente, in 970, toen Graaf Jialderik Oblcnzaal aan het sticht Utrecht hechtte, ^"adat het graafschap Goor nog bijna drie eeuwen zijne onaf- hankelükhcid had gehandhaafd, werd hot eindelijk in 1248 door bisschoppelijke troepen veroverd en hij de overige be- zittingen van hot Oversticht ingelijfd. 2. derde kanton van hot Ovcrijselsch arrondissement Almeloo, bevattende do gem. Goor, Ambt-Delden, Stad-Dolden, Holton, Mnrkeloo, Diepenheim, Hijsen. 3. gem. in Overijsel, die, in het noor- den met een enkel punt tot de gom. Ambt-Delden, reikende, overigens door de gem. Mnrkeloo is ingesloten. Zij be- slaat 283 heet. en heeft een veelal zan- digen grond. Alleen langs de Hegge, dio de gom. van het noorden naar het zuiden doorsnijdt, bestaat de grond uit beekklei. Do gem. bevat de stad Goor, benevens in 1890 94 huizen buiten de kom. Zij had in 1811 1009, in 1822 1098, in 1840 1G27, in 18G0 2030, in 1873 229G, in 1890 284G inw. Deze wa- ren in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1901 Xed.-Herv., 3 Waalsch-IIcrv., 5 Chr -Geref., 3 Xcd.-Geref., 75 Doops- gez., 12 Ev.-Luth., 2 Herst.-Luth., 534 R.-Kath., 1 Oud-Hoomscho, 143 !Israë- licten en 7 ongen. De opene stad Goor ligt aan de Hegge, waardoor zy met kleinere binnenvaartuigen to bereiken is. Zn\' telde in 18G5 1922, in 1870 1959 inw., dio meerendeels in het fabriek- wczen (men trof er aan, in 1892, 2 stoomweverijen, 1 damast- en pellcn- handwevery, stoombloekeryen, stooin-

-ocr page 261-



		Cloi\'iiiclieni. 281
		dJoorle.


		I tendo de gemeenten Gorincbem, Arkel, ; Scbelluinen, Asperen, Heukelom, Har- dinxveld, Leerdam, Schoonrewoerd, Leer- broek, Xieuwland, Kedicbem, Vianon, Ilagestein, Kverdingen, Lexmond, Hei- cn-Hocikop. - - «I. vierde kanton van , bet arr. Dordrecht, Herwijnon, Heuke- lom, Noordeloos, Vuren, bevattende do gem. Ameide, Arkel, Giosen-Xieuwkerk, Gorinchem, Hardinxveld, lloogblokland, Hoornaar, Kedicbem, Meerkerk, Xiouw- lnnd, Scbelluinen, Tienhoven. 4:. kerk. ring der klasse Dordrecht, van do Horv. Kerk, bevattende de gein. Arkel, Uoven- Hardinxvel.1, Giesendam-en-Xeder-Har- dinxveld, Giesen-Xieuwkerk, (iiesen-Oud- kerk-en-Peursum, Gorinchem, lloogblok- land, Hoornaar, Spijk en Scbelluinen. -l. klasse dor Chr.-Geref. Kerk. bovat- tende de gemeenten, Gameren, Gorin- ciiem, Hardinxveld, Herwijnon, Lango- rak, Leerdam, Noordeloos, 1\'oudorooien, Vuren, "Wel, Zuilichem. Ofschoon 6 gem. in Gelderland en slechts 5 in Z.- Holland liggen, is de klasse tot do sy- node van Z.-IIolland gebracht. ö. gem. in Z.-Holl., omringd door do gom. Hardinxveld, Schelluinen, lloogblokland, Arkel en Heukelom (Z.-Holl.); Vuren- on Dalem (Geld.); Woudrichem en do "Wcrken.-en-Sleeuwijk (X.-Brab.). Zy bo- slaat ruim 1427 heet., wordt door de Merwede en Linge bespoeld en bevat de stad Gorinchem, benevens de bnnne dier stad, waarvan de grond door rivierklei is gevormd. De bevolking van Gorin- chem beliep in 1796 4969, in 1811 5762, in 1822 5774, in 1830 0834, in 1840 8199, in 1850 8766, in 1860 8909, in 1873 8933, in 1890 11879. Bij do volks- telliug van 1890 onderscheidde men er: 7803 Xed.-Herv., 14 YVaalseh-Horv., 1 Engelsch-l\'rosb., 17 Romonstr., 456 Chr.- Ooref., 306 Xed.-Geref., 55 Ev.-Luth., 129 Herst.-Lutb., 19 Doopsgez., 2764 R.-Kath., 8 Oud-Hoomschen, 181 Isr. en 129 ongenoemden. De stad Gorinchem ligt aan den mond der Linge in de Merwede en is zoowel door hare ligging als door haro wallen on andere werken oono sterke vosting. Binnen hare wallen had zij in 1860 8797, in 1870 8725 inw. In 1890 waren er 11080 inw. in de kom. Het oudste zekero bericht van Gorinchem vindt men in eon handvest van den Brabantschen Hertog Jan I,. waarbij de burgers van Gorinchem, toen oene Arkelschc plaats, tolvrfjheid door Brabant ontvingen, een voorrecht dat ia
		Stokhassclt, Oo8t-Heikant en "\\Vest-Hei- kant. GrOOl\'lc, gom. in N -Brab., tusschen Alfen-en-Kiel, Tilburg, Hilvarenbeck en do Belgische gem. Poppel. Zij beslaat 2514 heet., alles diluvisch zand, en bc- vat bot d. Ooorle, of Kerkbuurt, de buurten Ven on Abkovon, benevens de geb. Niouwkcrk en Bakervond. De in- gezetenen bestaan grootondeels van den landbouw; deels ook van bet weven van grof linnen en damast, /ij maakten in 1822 een getal uit van 1097, in 1840 van 1225, in 1800 van 1223, in 1873 van 1492, in 1890 van 20G2 zielen. Bij de volkstelling van 1890 onderscheidde men er 20 !2 K.-Katb., 29 Hervormden on 1 AVnalsch-Herv. Hot d. Ooorle, in 1840 met 246, in 1870 met 396 inw. (voor 1890 niet afz. opgegeven), ligt aan de noordzijde van do Lei, aan don weg van Tilburg naar Poppel. De kerk staat op den zuidkant van den grooten weg, waar deze een spitsen boek vormt. In 1586 is Ooorle door Staatsche, in 1702 door Fransche troepen geplunderd. (wOOril, d. in do N.-Holl. gom. Hork- bout, in 1840 met 98, in 1870 met 166, in 1890 met 183 inw. Het beeft sedert 1635 eono B.-Katb. kork. G-OOrwteeg, b. in de Geld. gom. Ede. GoOMMlOOrd, b. in de N.-Brab. gem. Grave Crooseuwboer, b. onder Barchem in de Geld. gem. Laren. dioot (IK\'), een der monden van de rivier de IJsol, tevens de grensloop vormendo tusseben do gom. Kampen en Genemuiden (Overysol). CSoote (!►<>). 1. voorm. Mnasarm by Brielle. 2. polder in de Z.-Holl. gem. Nienwenhoorn en Rokanjo, in 1473 bedijkt en 737 beet. groot. Goren (De), b. onder de Langen- oord in de Utr. gem. Hoogland. Oorinclieill, 1. kiesdistrikt voor het afvaardigen van één lid naar do Tweede Kamer Staten-Generaal. Het bevat do gemeenten Gorincbem, ScheL luinen, Arkel, Xieuwlund, Kodiebem, Gioson-Nieiiwkerk, Giesondum, llardinx- veld, Xoordoloos, Hoornaar, Hooghlok- land, Herwyncn, Vuren, Nederhoinert, Molenaarsgraaf, Asperen, Heukelom, "Werkendam, AVoudricheni, de "\\Verken- en-Sleeswyk, Giesen, Ryswijk, Op-cn- Necrandel, Veen, Wjjk-en-Aalburg. \'4. prov. kiesdistrikt in Z.-Holl., bevat-

-ocr page 262-



		.282 Gorinchem. («orwl.

		1289 belnngrjjk werd uitgebreid, toen Graaf Floris V van Holland, ook in zün gebied de Gorinchemmers tolvrijbeid verleende. Tot de historische herinne- ringen bebooren: eene veetc der Gorin- \'Chcmincrs en Arkelschen mot de Meor- kerkere en een folio brand in 1388; bet jbeleg van Gorincbem door Hertog A1- I)recht van Beieren, in 1402; de ver- overing der Htad door Willem van Beieren, en hare herovering door Willem van Arkel en Heinald van Gelder, in 1408; de afstand van Gorinchem en ge- heel Arkel aan Holland, in 1412; do bemachtiging der stad door de Kabel- . jauwschon in 1417, waarbij Willem van Arkel in do Krijt- of Ravctsteeg snou- veldo; do twist over do visseherij met Jakob van Hoorn, Heer van Altona, in 1454; do gevangenneming van den bnst- aard van Rubempré, die herwaarts was gekomen om Prins Ivarel, den zoon van Hertog Filips den Goede op te lichten, in 1464; de kryg met de Gelderschen in 147!) en 1480; de inneming door de Watergeuzen in Juni 1572; de slooping van het kasteel Arkel en de verbran- ding van Woudrichem door de Gorin- chemmers, in 157 i; de herhaalde doch vorgeefsolio opeisching der stad door de Franschen, in 1072; do overstrooming van 1740; de bezetting door de Pruisen in September 1787; de overgave aan do Franschen in Januari 1795; de water- vloed van Januari 1809; de insluiting door de Verbondenen in 1813; de over- gave door de Franscho bezetting den 20 Februari 1814; de overstrooming van Januari 1820; do plechtige ontvangst van de teruggekeerde verdedigers der citadel van Antwerpen, in Juni 1833. Gorinchem, ruim 96 hectaren groot, is ruim en luchtig gebo iwd. De Markt en de Yischmarkt zijn ruime plei- nen, de Havcndijk en de Kalkhaven fraaie kaden. Gorinchem heeft Herv.-, Chr.-Gerof.-, Herst.-Luth.- en U.-Kath. kerken, benevens eene synagoge. Do tegenwoordige Herv. kerk is in Augus- tus 1851 opgetrokken, doch do hooge toren is veel ouder, zijndo do kap in 1517 voltooid. Andere aanzionlyko ge- bouwen zijn: het Stadhuis, do kazerne, hot weeshuis en eenige andere, waarin liof- dadige inrichtingen zijn gevestigd. Go- rinchem heeft o. a. een gymnasium, eene hoogere burgerschool en eene gemecnte- lyke gymnastiekschool. De stad drijft een belangrijken handel in granen, hen-		nep en vee. Zjj is zeer gunstig gelegen voor de scheepvaart. In 1892 had zj een garnizoen van 800 man vesting- artillerie. Men vindt er een aantal fa- briekon, o. a. azünmakerij, mosterdfa- briek, 4 bierbrouwerijen, mouterij, distil- loerderij, goud- en zilversmederijen, loer- looierij, olieslagergen, tabakskerveryen, stoommoelfabriek, stoomgruttorij, stoom- fabriek van suikerwaren, 9 meubelma- i kerijen, 4 boekdrukkerijen, gasfabriek, \| waterleiding, beetwortelsuikerfabriek, fabriek van stoomwerktuigen. Men beeft er ook 3 scheeptimmerwerven, 1 zeil- makerij, 4 touwslagerijen, enz. De be- woners van den lian van Gorinchem zijn meerendeels landbouwers en vecfokkors. Er is een station van do lijn Rotterdam DordrechtArnhom(Nijmogon). diorinchemsclie-Avcliiigen, ; polder van 176 heet. in do gem. Go- i rinchem. 4i!oi\'isIioek, geh. in de Zoeuwsche gem. Schorpenisse, met een overzetveer ] van bet eiland Tolen naar Iersekondam op Zuidbeveland. (iorp. 1. fraai geh. in de N.-Brab. gem. Hilvarcnbcek. 2. buurt in de N.-Brab. gem. Goorlo. <««»rjK\'iml. b. in de N.-Brab. gem. Baarle-Nussau. (liorredijk, d. in de Friescho gem. Opstcrland. Oorspronkelijke eene onder- hoorige buurt van Kortezwaag, is het i in de tweede helft der 17e eeuw tot I een dorp aangegroeid, dat sedert de meeste Friesche dorpon boven het hoofd \| wies. Hot had in 1811 1199, in 1840 1720, in 1874 1771, in 1890 1016 inw. Landbouw, vooteolt, veenderij, scheep- I vaart on do voordeeion van eenige I fabrieken (als schoepstimmerwerven, : kalkbranderijen, leerlooierijen, onder- ¹ 8cheidene molens, enz.) maken or de i bronnen van welvaart uit. Er is een halte van de stoomtramlijn Heorenvoen ! Drachten. De Herv. kerk is in 1863 ge- sticht en in 1735 vorgroot. Voorts is er sedort 1817 eeno kerk voor do Doops- gezindon. Ook is er eene synagoge. Gtorredijkstervaart, god. der Opstcrland\'s-Compngnonsvaart (Friosl.). (wOl\'M, 1. buurt in do X.-Brab. gem. Hoeven c. a., in 1840 met 279, in 1860 met 230, in 1890 met 382 inw. 2. p. ged. tot de N.-Brab. gem. De Werken god. tot Woudrichem behoorende. (worsel. gem. in Geld., ingesloten door do gom. Voorst, Zutphen, Warns-

-ocr page 263-



		Cworstelsclic-Heide.
		*<onda. 283**

		veld on Laren (Geld.); on Holten, Bat- ineii. Diepenveen en Deventer (Overijsel). Zg is 9085 heet. groot en telde in 1840 3393, in 1873 4260, in 1890 4565 inw. In 1890 berekende men het aantal Herv. op 4120, der Wnalsch-Herv. op 7, der Chr.-Geref. op 85, der Ned.-Geref. op 28, der Luth. op 25, der Herst.-Luth. op 6, der Doopsgoz. op 17, de Rem. op 2, der R.-Kath. op 262, terwijl 13 tot geen Kerkgon. behooren. Gorsel bestaat in haar tegenw. omvang eerst sedert 1822, toen de gein. Kring-van-Dorth daarmede werd vereenigd. Zy bevat de d. Gorsel, en Almen, l)enevens de buurten Harfsen, Eefde en Epse, de heerl. Dort en do kolonie Nederlandsch-Mettrny. Do grond bestaat langs den IJsel, do Ber- kel, do Schipbeek, de Eefdesclie beek en do Dortherbeok uit klei, doch voor het overige geheel uit zand. Men wint er echter zoowel op den eonen als ande- ron grond goede oogsten vnn veldvruch- ten. Een deel wordt door bosschen en weidon beslagen. Heide is er weinig of niet meer. Van hier dat landbouw, vee- teelt, zuivelbereiding en handel in hout de hoofdbronnen zijn der welvaart. Er zijn korenmolens on klompenmakerijen. Het d. Gorsel, in 1840 met 629, in 1872 met 814, in 1890 met 947 inw., ligt aan den grooten weg van Zutphen naar Deventer. Er is eeno Herv. kerk. Do R.-Kath. kerk van Gorsel staat ter plaatse van het huis Joppe, nabij het station van don Staatsspoorweg, 20 min. ten O. van de kom van het d. Het d. Gorsel is in do geschiedenis bekend door do schen- nis, gopleegd aan het familiegraf der gebroeders van der (Japollen, don 20 Sept. 1785. Goi\'Nelsclie-Heide, vroeger uit- gostrekto, doch thans meest ontgonnen heido in do Gold. gom. Gorsel, bekend door het kamp van do Bournouvillo in 1796 on de wapenschouwing van Koning Willem I op 26 Augustus 1833 over de uit Frankrijk teruggekeerde verdedigers der citadel van Antwerpen. drorselNclie-Waarden, p. inde Geld. gem. Gorsel. Cirortbnreii, b. in het Fr. d. Oudc- mirdum (Gnasterland). <jiortebrijlioek, wyk van het Drentsche d. Sijeveon. Ccortcl, buurtschap in de Geld. gem. Epe, in 1860 mot 147, in 1870 met 163, in 1890 eveneens met 163 inw. Ciortelsche-Bosch, bosch van		ongeveer 900 heet. in do Geld. gem. Epe, deels met hoog opgaand geboomte, deels met schnarhout. Er is veel wild. (irOrtzak, b. in de Zoouwscho gom. Tolen. Ciiorxeiipolflei\', pold. van bijna 90 heet. in de Z.-Holl. gem. Pernis. <« os! in »a. 3 voorm. staten in Friesl. als in bet d. Hallam (Ferwerde- radeel), te Wanswerd (gem. Forwordora- decl), te Dongjum (gom. Franekeradeel). 4 ^ o t til mi. of 4>otlim. geb. onder het Eriesche d. Grouw (Idanrderndeel). (lionda, 1. voorm. hccrl. aan de Gouwe en IJsel, die in 1248 door Diedo- rik van ter Gronde werd bezeten, opliet eindo der 13do eeuw in hot geslacht van Renesse kwam en in hot begin der 14de eeuw met Holland werd vereenigd. Zy werd echter bij den dood van Graaf Jan II in leen toebedeeld aan Heer Jan van Avesnes of Beaumont, die door zyn broeder Gwy werd opgevolgd. Vervol- gens aan Hertog Albreeht van Beieren gekomen, werd de heerl. Gouda in 1404 wedor bij de grafelijkheid van Holland ingelijfd. "Waarschijnlijk had de heerl. dezelfde uitgestrektheid als do stad Gouda, met het ouderhoorig baljuwschap van tor Goude. Si. voorm. haljuw- schap in Holland, ten tijde der laatste Graven en de Republiek. Het bevatte de ambachtsheerl. Gouderak, Bloe- I mcndaal, Brock-Tuil-on-\'t-Weegje. 3. kiesdistrikt voor het afvaardigen van één lid naar de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Het bovat de gem. Gouda, Boskoop, Waddinxveen, Moerkapclle, Moordrecht, Nicuwcrkerk- aan-den-IJsel, Krimpen-aan-den-IJsel, Lokkerkcrk, Krimpen aande-Lek, Ouder- kcrk-aan-den-lJsel, Gouderak. 4. prov. kiesdistrikt in Z.-Holland, bevat- tendo do gem. Gouda, Haastrecht, Woer- den, Waarder, Barwoutswaarder, Riet- i veld, Oudewatcr, Hekendorp, l\'apekop, I Lagrérnigeweide,Waddinxveen, Reeuwijk, Schoonhoven, Vliet, Ouderkerk-aau-den- IJsel, Berkenwoude, Gouderak, Berg- Ambacht, Ammerstol, Stolwijk, Ijekkor- kerk, Krimpen-aan-de-Lck, Krimpen-nan- don-IJsel. 5. vierde kanton van het Z.-Holl. arr. Rotterdam, bovattende de gein. Gouda, Gouderak, Hekendorp, Lan- geruigoweide, Moerkapollo, >^Tieuwerkerk- aan-den-IJsel, Zevenhuizen, Moordrecht, Reeuwijk, Waddinxveen. ö. klasse dor Herv. Kerk in Z.-Holl. verdeeld in do 4 ringen: Gouda, Leerdam, Schoon-

-ocr page 264-



		284 Gouda.		Goiula.


		I in 1830 14,878, in 1840 14,451. in 185» \| 13,788, in 1860 14,843, in 1870 feitelijk [ 16,009 en wettelijk 15,861 ingezetenen. Door de vereeniging van do aanpalende declen van Broek c. a. en Stein ver- meerderdo de bevolking op den 1 Juli 1870 met 313 ingezetenen van Broek l c. a. en 99 ingezetenen van Stein, waar- door zij den 30 Juli (1870) in het ge- heel 16,233 uitmaakte. Den 1 Januari 1873 werd zij op 16,347, den 1 Jan. 1890 op 19,704 aangegeven. Do bevol- king werd in 1890 onderscheiden in 10,272 Xed.-Hcrv., 18 AYaalseh-Herv., 387 Luth., 07 Herst-Luth., 507 Kern., 557 C\'hr.-Geref., 51 Doopsgez., 1049 Ned.- ! Goref., 3 Yrije-l\'rotest., 6141 1{.-Kath., j 126 Oud-Koomschon. 347 Isr, 2 l\'ort.- \| Isr. en 178 ongenoemden. Do stad Gouda, j in 1890 niet 16,193 inw. binnen de kom der gemeente, is op den noorderoevor i van den Hollandschen-IJsel, en op beido oevers van de Gouwe aangelegd, en met , de bebouwde deelen der buitenwijken, i ruim 80 heet. groot. Gouda verkreeg in _f Juli 1272 stedelijke rechten, door bo- middoling van den Ridder Nikolaas van Kats, van Graaf Floria V, en werd toon met muren en poorten versterkt. In de 14de eeuw werd zij de vijfde hoofdstad van Holland, een rang, dien zij wel vervolgens aan Amsterdam moest af- staan, doch zjj bleef Holland\'s zesde \' stad tot op de omwenteling van 1795. , Hare voornaamste historische herinne- ringen zijn de vreeselijko branden van 1361 en 1438, waardoor zij genoegzaam gehoel werd vernield; de trouw dorste- delingen aan Gravin Jakoba van Beieren i (vooral in do jaren 1425 tot 1428); de \', aanslag der Utrechtenaren in 1488; do overgang der stad aan de Staatsche partij op 21 Juni 1572, door Jonkheer Adriaan van Swieten bewerkt; de verijdelde aan- slag der Spaanschgezindon, in Februari 1574; de slooping van het oude slot dor Heeren van Gouda, in 1577; het onder water zetten der omstreken in Juni 1672, ten einde de Franschen, die reeds Oudewater bezet hadden, te keeron; do burgergescbillen van 1672 en 1747; de watervloed van Xovember 1775; de op- schudd\'ngen in 1787; de feesten tor her- innering van het zeshonderdjarig bestaan der stad, den 26 Juli 1872. Gouda is ruim en luchtig gebouwd en door volo grachten doorsneden. De Grootc Markt is niet alleen oen ruim, maar tevens fraai plein. Langs do Oosthavon, de
		hoven, Viancn. V. kerk. ring van de klasse Gouda der Herv. Kerk, bevattende de gein. Gouda, Moordrecht, Nieuwer* kerk-aan-den-Usel, Oudewater, Keeuwijk, Sluipwijk, Wunrder en Langeruigeweide, "Waddinxveenen-ISloemendual. H. deken, van liet bisdom Haarlem, bovat- tende de 10 par., Boskoop, Gouda (Maria Hemelvaart), Gouda (St.-Jozef), Haas- treclit. Moordrecht, Oudewater, Kanden- burg (of Haamburg), Schoonhoven, "\\Vad- dinxveon, "Woerden. iiioilda. i>. gom. in Z.-lIolland aan de samenvloeiing van de Gouwe met den Usel. Zij was tot Juli 1870 ongeveer 217 heet. groot, doch is toen door by- voeging van het zuidelijk deel der gcm. Broek c. a. en het westelijk deel dor gem. Stein tot 953 heet. vergroot. Sc- dert is zij in het noorden bepaald door "Wnddinxveen, in het oosten door Reen* wijk, in het zuiden door Haastrecht, Stolwijk en Gouderak, in het westen door Moordrecht. De geheele uitgestrekt- heid bestaat uit laag veen. Gouda teldo in 1382 820, doch ten tijde van Hertog Karel den Stoute 2800 huizon. Dit getal, verminderde in 1-192 tot 1727 en in 1510 tot 1094, verminderingen die ech- ter alleen de huizen binnen de wallen betroffen, want in 1492 telde men 147 en in 1514 108 in het rechtsgebied. \'In 1632 vond men binnen de stad weder 2314 en in de voorsteden 138 huizen. Hun aantal vermeerderde in 1732 tot 3974. Sedert het laatst der vorige eeuw ging Gouda echter weder in getal van huizen achteruit, vooral in den 1\'ranschen tijd. In 18G0 telde men er 2775 bewoonde en 775 onbewoonde huizen (de schuren en stallen onder dit laatste cijfer begrepen). In 1870 vond men binnen de wallen 3297 hewoonde huizen, 570 onbewoonde hui- zen en 7 huizen in aanbouw. Duiten de wallen stonden 202 bewoonde on 85 on- bewoonde huizen, en waren 26 huizen in aanbouw. Deze cijfers waren in 1890: 3430 bewoonde en 117 onbewoonde hui- zen binnen do kom en 7 in aanbouw; buiten de kom 779 bewoonde, 27 onbe- vvoonde en 20 in aanbouw. De bevolking van Gouda zal waarschijnlijk onder Kci- zer Karel V 15,000 of 16,000 hebben beloopen, daar het getal communican- ten toen op 10,000 word berekend. In het midden der 18de eeuw achtte men de ingezetenen een cijfer van 20,000 te zullen bedragen. In 1796 telde men 11,715, in 1811 11,379, in 1822 10,568,

-ocr page 265-

-ocr page 266-



		Gouw (Do).
		286 Gondhaak.


		596 inw. De sluis bestond reeds in 1284. In 1436 dreigde Filips do Stoute zich, meester te maken van de Goudsche- Sluis, waardoor hjj vrouwe Jakoba van Beieren dwong om het beleg voor Haarlem op to heffen. In 1574 dreven do Span- jaardon vyf Engelsche vondols van hier. In 1672 stuitto hot Staatsche leger er do Franschen. dtoudNivaard, of Korenrtijk? gcm. in Z.-Holland, saamgesteld uit het zuidwest, deel \\an do Hoeksche-Waard en do westpunt van het eiland Tien- Gemeten. De gcm. wordt door het Ha- ringvliet en het Spui bespoeld en naar de landzijdc bepaald door de gem. Fiers- hil en Zuidbeierland. Hare oppervlakte, 2557 heet., bestaat geheel uit zeeklei. In 1822 vond men er 708, in 1840 778, in 1873 1067, in 1890 1175 inw. Yol- gens de jongste volkstelling (1890) was de- bevolking onderscheiden in 1102 Herv._r9 Chr.-Geref., 23 Ncd.-Geref., 4 R.-Katb._r3 Israëlieten en 34 ongen. Bij haro be- dijking in 1439 en hare herdijking in 1456 on 1471 was Goudswaard of Koren- dyk een eiland, dat eerst door het be- dijken van den Eendrachtspolder in 1653 aan Piershil en Zuidbeierland werd ge- hecht. Herhaalde malen is de gom. door overstroomingen geteisterd. Het dorp Goudswaard, of de Korendijk, telde in 1840 497, in 1860 561, in 1870 591, in 1890 724 inw. in de kom, die, even als die van het overige der gemeente, meest in den landbouw een bestaan vinden. Er is eeno franio Herv. kerk en eene haven, die in het Spui uitloopt. <i}oukeiis-5ficHwlaiid,ofC«ooi- kens-Xieuwlaiid, p. in do Zeeuw- scho gem. Zierikzoo, in 1385 ingedijkt en 70 heet. groot. drOntuill, d. in de Fricsche gem. Leeuwarderadeel, in 1811 met 206, in 1840 met 252, in 1873 met 343, in 1890 met 441 inw. Men vindt er eene Herv. kerk met een stompen toren en de fraaie state Wierda. De staton Drink- uitsma en I\'utsma, die naar verhaald wordt eens door tweo drinkebroers wer- den bewoond, zijn reeds voor lang in boerderij veranderd. CrOiivei\'neiii\'Mpolder, pold. van 47 heet. in de Zeeuwsche gem. Sluis, in 1716 bedijkt. Gonw (De), 1. wetering of kroek in do N.-Holl. gem. Westzaan. £. wetering of kreek in de N.-Holl. gem. Graft en de Rijp. 3. wetering iu
		noord-wester grens vloeit, ligt klei. In 1822 had deze gom. 1171, in 1840 1460, in 1873 1640, in 1890 1674 inw. In 1890 onderscheidde men er 1547 Herv., 3 "Wualsch-Herv , 6 Chr.-Geref., 52 Ned.- Geref., 1 Herst.-Luth., 62 K.-Kath. en 8 ongcn. De meeste ingezetenen vinden hun bestaan in do veeteelt. Er zijn ech- ter ook verscheidene touwslagorijen en steenbakkerijen. Het d. Gouderak, aan den ilollandschen-IJsel, heeft eene in 1658 gestichte Herv. kerk en een in 1842 gebouwd Raadhuis. In 1890 telde het 724 inw. in de kom. ii «nul lllta I». p. ged. tot de Z.-Holl. gcm. Everdingon, ged. tot Hagcstcin bchoorende. <i!ou«lliooi\'ii, buurt in de Gron. gcm. Finsterwolde. (irOlidkade, twee b. in de gcm. AVaddinxveen, door de namen van Noord- Goudkade en Zuid-Goudkade van elkan- der onderscheiden. <-oml m i.jn (De), p. in de Z.-Holl. gem. Kozenburg. (jioudriaan, gem. in Z.-Holl., in- gesloten door Langerak, Noordeloos, Peursnm, Üttoland en Groot-Ammers, hebbende eene uitgestrektheid van 792 heet., meest kleigronden, doch deels ook (in het zuiden) laag veen. De gein. is saamgesteld uit de polders Oud-Gou- driaan en Nieuw-Goudriaan. In 1822 had deze gem. 340, in 1880 442, in 1873 567, in 1890 609 inw. Bjj de volkstel- ling van 1890 was do bev. gesplitst in 592 Ned.-Herv., 5 Ncd.-Geref. en 12 Chr.-Geref. Veeteelt en zuivolbereiding geven den meeston ingezetenen het noo- dige. De landbouw bestaat alleen in hot aankweeken van hennep, haver en aard- appelen. Het d. Goudriaan, in 1890 met 210 inw. in de kom, ontving in 1260 verlof van Bisschop Hendrik van Yian- den, op verzoek van "Willem van Bre- dcrode, om eene afzonderlijke parochie uit te maken. Daar de ingezetenen in de 16de eeuw de Hervormde leer om- bclsden, is deze kerk voortaan door de Hervormden bezeten. Goudriaan maakto vroeger twee heerlijkheden uit, die ech- ter reeds in de 15de eeuw werden ver- ecnigd. <«oinl»<\'li«\'-Sliiis. of <j>omve- sluix. wijk van het Z.-Holl. d. Alfen, die haren naam ontleent van do gclijk- namigc sluis, aangelegd bij de uitwate- ring van de Gouwe in don Rijn. Zjj had in 1840 460, in 1870 568, in 1890

-ocr page 267-



		Gonwe (Me).
		Grafhorst. 287;


		N.-Holl. binnen de Vier-Noorderkog- gen. 4. buurt in de N.-Holl. gem. Hoogwoud, in 1840 met 190, in 1870 met 291, in 1890 met 280 inw., aan den weg van Aartswoud naar Zijbe- karspol. (liouwe (Ike), 1. voorm. stroom die hot eiland Kadzand van Groede af- Bcbeidde, doch door aanslibbing is op- gedroogd. JS. ook do Kromme-Gouwo genoemd, wetering of rivierarm, loo- pendu van den Rijn bjj de Goudsche- Sluis langs Boskoop en Waddinxvoen naar (iouda, waar zij zich met den IJsel vcreenigt. (ioiiHciU\'s. 1. pold. van 73 heet. in do Z.-Holl. gem. Everdingen. 58. pold. van 45 heet. in do Z.-Holl. gem. Hagestein. dionweveei\'polder, polder van 240 hectaren in de Zeeuwschc gem. Nieuwerkerk en Ouwerkerk. Zij is in 1628 bedijkt. Ciioukade (De), b. in de Z.-Holl. gem. "Waddinxveou. <wraaf-eii-AII»las,ofhetOu<le- \\VaterSChap, waterschap in Z.-Holl., omvattende de ambachten Blokland, Molenaarsgraaf, Gieaen, Brandwyk, en Oud-Alblas. diraaf-Kl\'ilHtdijk, oude dijk bij Ter Apel in Groningen, vermoedelijk door Graaf Ernst Casimir ter verster- king van Bourtange aangelegd. <* ianf-ll<Midriki>oIder, p. in de N.-I5rab. gem. Steenbergen. diraaf-.lansdijk, 1. dijk in Zeel. en Oostvlaandoren, loopende in do ; richting van Sas-van-Gent naar Eedo. H\\j schijnt zijn naam te ontlecnen aan Hertog Jan zonder Vroes, die dezen dijk in 1408 deed aanleggen of liever ver- nieuwen. Van 1715 tot 1718 was deze j dyk overeenkomstig het Barrière-tractaat de scheiding tusschen Staatsch- en Oos- tenrijksch"Vlaanderen. Het protest der ! Vlaamsche Stnten deed die grens echter j in 1817 wijzigen, waardoor de Noordc- [ ljjke Nederlanden 9000 heet. land ver- j loren. \'4. of lHkkcdijk, oude ! dijk in Zeel. en Westvlaanderen, naar men meent, door Graaf Jan van Namen, Heer van Sluis, op het eind der 13de eeuw aangelegd of vernieuwd. 1)		< i\'iia lla nd. b. in de Z.-Holl. gem. Grootammers. t* raanstraat, b. in de N.-Brab. gom. Lierop. diraatlieide, of diaadlieide, ook Graterheide genoemd, een door het vernielen van een woud ontstann heide- veld, volgens de overlevering door Ko- ning Zwentibold van Lotharingen op hot eind der 9e eeuw afgestaan aan de be- woners van Born, (iuttekovcn, Limbricht,. Sittard, Munstergeleen, Opgeleen, Boek,. Elsloo, Stein, Obbicht, Papenhoven en Buchten. Daar die plaatsen sedert aan verschillende Staten kwamen (namelijk aan Gulik, Valkenburg en Gelder of la- ter aan Spanje, Oostenrijk, den Keur- vorst van de Paltz en de Vereenigde Nederlanden) gaf deze niet genoegzaam, verdeelde heide, ofschoon reeds in 14(59 scheidingen waren gemaakt, tot vele twisten aanleiding. Om deze geschillen weg to nemen, werd de Graterheide in 1776 in kaart gebracht, doch eerst na- dat al de genoemde plaatsen aan het Koninkrijk dor Nederlanden waren ge- komen, en wol in 1819, is de Grater- heide behoorlijk onder de gem. Beek, Sittard, Born, Sustoren, Grevonbicht,. Stein, Urmond on Elsloo verdeeld. Ge- leen, Urmond en Limbrecht blijven echter beweren daarbij zeer benadeeld te zijn. <>raclit. 1. goh. in do Limb. gem- Heerlen, in 1870 met 60. in 1890 met 65 inw. SS. b. in do Limb. gem. Kerkrade, in 1840 met 130, in 18ü0 met 112, in 1870 mot 192, in 1890 met 19a inw. 3. b. in de Limb. gem. Oora- beek, in 1840 met 168, in 1860 met 161, in 1870 met 138, in 1890 mot 154 inw. 4. af Ter-fclraclit, goh. in de Friesche gem. Ferwerderadeel, onder Wanswerd. <» raes, voorm. havezate in do Over- ijsclscho gom. Ambt-Delden. Hoeren van Graos kent men sedert 1396. <jil\'ai\'liOi-*t. gem. in Ovorijsel, tus- schen do gemeenten Kampen, lJselinui- den, Zwollerkerspel en Genomuiden_r211 heet. groot, deels kloigrond, deels (doch allecu in het zuid-weeten) uit zand. Zjj had zoowel in 1811 als in 1822 263, in 1840 388, in 1860 469, in 187d 566, in 1890 624 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 574 Herv., 45 Uhr.-Gerof. en 5 Nod.-Goref. JIattenma- korü, handel in biezen en vcoiokkerij vormen voor hen de bronnen van wol-

		1) Zie over deze djjkcn: G P. Roos, Beknopt Geschied- en Aardrijkskundig/ Woordenboek van Zeeuwsch-Vlaanderen Westelijk deel, (Oostb. 1874), hl. 39en 46.

-ocr page 268-



		288 Graft. vaart. Do gem. bevat het il. Grafhorst en eenigc verstrooid liggende huizen. Grafhorst ligt op den dijk langs den arm van den I.Isel, die den naam van Ganze- of Grafhorsterdiep draagt. Het heeft i}cn Raadhuis, doch geene kerk, zoodat de inw. te IJselmuiden de open- bare godsdienstoefening bijwonen, Binnen do bebouwde kom want bemuurd is het nooit geweest telde het in 1800 458, in 1870 493, in 1890 003 bew. Stedelijke rechten verwierf het van den Utreehtschon Bisschop Jan van Piest in 1333. In de geschiedenis staat Grafhorst nagenoeg alleen vermeld bij de wator- vlocden die dit oord geteisterd hebben, vooral in November 1775 en Februari 1825. Den 5 Hei 1849 brandden van do 75 huizen 57 af. Graft. gein. in N.-Holl., die, ingc- sloten door de Rijp, Zuid-en-Xoord- Schemer, Akersloot en Jisp, eene opper- vlakte heeft van 1134 heet. Sanmgcsteld uit doelen van het Schermer-Eiland, de Stermeer en de Kamerhop, heeft zij deels een kleibodem, doch meest laag veen. In 1822 had deze gem. 1214, in 1840 1403, in 1800 1651, in 1873 1568, in 1890 1489 inw. Bij de volkstelling 1890 onderscheidde men er: 995 Xed.- Herv., 1 Waalsch-Herv., 210 Doopsgoz., 1 Bern., 10 Luth., 5 Xed.-Gcref., 253 R.-Kath., 1 Oud-Koomschc en 13ongen. Do gem. bevat 4 dorpen: Graft, "\\Yest- graftdijk, Oostgraftdijk en Xoordeind- van-Grnft. Veefokkerij, zuivelbereiding, het bewerken van hennip en visscherij zijn er de hoofdmiddelen van bestaan. Het d. Graft, in 1840 met 458, in 1860 met 471, in 1870 met 445 inw., in 1890 met 377 in do kom alleen, was oudtijds do hoofdplaats van Schermereiland; bet bezit een fraai, in 1613 gesticht Raad- huis, eeno Herv. kerk on een weeshuis. In 1347 werd het ter oorznke van weer- spannigheid in eene boete van 200 Holl. ponden (150 gulden) verwezen. In 1575 sloeg het do Spanjaarden af, die hier het Schermereiland wilden binnen- dringen. Graftermeer, ofZnidermepr, voorm. moer in do gem. Graft, in 1842 en 1845 droog gemaakt, 161 hectaren groot. Er waren in 1870 40, in 1890 47 bewoners. Grafwegen, of Graftvegc, b. in do Geld. gom. Groosbeek, in 1840 met 235, in 1860 met 181, in 1870 met 182, in 1890 met 210 inw.
		- Grashni*. (ïrampel, b. onder Bonnokom in de Geld. gem. Ede. GramMbergen, gem. in Overjjsel, ingesloten door do gem. Stad-Harden- berg en Ambt-Hnrdcnberg (Overijscl), Koevordcn (Drente) en het kerspel Laar (Hanover). Zij is 5783 heet. groot, zijnde deels diluvisch zand, doels hoog veen, en voor het gedeelte langs do Vecht ! klei. In 1811 had deze gem. 1203, in ! 1840 1048, in 1860 2012, in 1873 2711, in 1890 3383 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 2355 Herv., 559 Chr.- Geref., 3 Doopsgez., 4 Herst.-Luth., 172 Xed.-Geref., 261 R.-Kath., 12 Isr. en 17 ougenoemden. Hunne middelen van !>e- staan zijn voorn, landbouw, veenderij, vee- teelt, linnenweverij. De gem. bevat do plattelandstad (irainsbergen, de buurten Ane, Anerveen, Holtemc, Holtone, de Velde en Krim, benevens do geh. Ane- veldo en Lozen of Loosen. Do plattc- landstad (iramsborgen, aan de Vecht, heeft weinig meer aanzien dan een dorp. Zij tcldo in 1811 413, in 1840 526, in \| 1860 540, in 1870 515, in 1890 522 inw. j Er is eene Herv. kerk, die in 1672 door de Munsterschen werd verwoest en in 1777 door een feilen brand geschonden. Vroeger stond aan de oostzijde een sterk slot of havezate, een kasteel dat in 1521 door den Drost van Koevorden, Frodorik van Twickel, door wapengeweld aan do Geldersellen werd ontnomen, in 1593 door Graaf Willem van Nassau aan Ver- dugo werd ontrukt, in 1672 door Gerrit van Riemsdijk heldhaftig tegen do Mun- aterschen, ofschoon zonder eengolukki- gen uitslag, werd verdedigd, en in 1673 door Rnbenhaupt werd verwoest. De nieuwe havezate, die sedert tozelfder plaatse word gebouwd, is in 1822 afge- broken. Men vindt Gramsbergon het eerst in 1442 als stad vermeld. In 1517 werd het bijna geheel, in 1777 op 16 huizen en 2 schuren na, in de asch gelegd. (iraiiiKtioi\'d. geh. in de X.-Brab. gem. Boekei. Grapendaal, geh. in do Ovorysel- sche gom. Wilsum.\| Grasbroek, grooto hoevo in de Limb. gem. Limbricht, waar, volgens do overlevering, do residentie van den Lo- tharingschen Koning Zwentibold is ge- weest. Grnseil, geh. in do N.-Rrab. gom. Ginnekon c. a. Grashuis, voorm. geh. in do gom.

-ocr page 269-



		Graskanipen (De).
		Ctrave.
		289



		Delfzyl, thans slechts eeno voehoedery. Grl\'askampeil (Do), pold. in de Z.-Holl. gem. Vianen. CrraMpeel, buurtschap in de N.-Br. gem. Zeeland, in 1840 met 228, in 1860 met 318, in 1890 mot 422 inw. <» raspoluei\', zuidelijk doel van don Krubeke-en-Graspolder, ruim 10 hoct. groot, in do Zoouwscho gom. Zuidzande. (irrateill, gom. in Limb., die door Torn, Heol, c. a., Baxem, Nedorweert en Hunsel ingesloten, eene oppervlakte bevlaat van 2103 hoct. De grond is di- luvisch zand, die, door do Goorbeek of Ghoorbeok en de Molenbeek besproeid, deels uit vruchtbare akkers, deels uit bosch, weide, heide on moeras bestaat. Do gem. had in 1822 925, in 1840 1046 in Is73 1026. in 1890 1103 inw. Bij do volkstelling van 1890 behoorden alle in- gezetenen op 1 na die Xed.-Herv. was, tot de R.-Kath. Kerk. Gratem was in vroeger tijd een der bankon van de vor- stelijko abdij Torn. Behalve hot d. Gra- tem bevat do gom. de buurten Keipen on Oler. Er zijn brouwerijen. Hot dorp Gratem, in 1840 met 515, in 1870 met 529, in 1890 met 593 inw., hoeft een oude R.-Kath. kerk, die St.-Sevcrinus tot patroon heeft. Crl\'atemerbeek, beek in de Limb. gemeenten Gratem en Heel, dio uit do Goorboek voorkomt en onder don naam van Pauhoelerbeek in de Toornderbeek valt. Gratingabnurt, of Grettin gebaren, buurt onder Almenum, in de Eriosche gem. Barradeel, in de on- middellijke nabijheid van Harliugen. "Vroeger stond er de state Gratinga of Grottinga, op wier plaats men thans eeno fraaie boerderij vindt. Granbeek, b. in de Limb. gem. Klimmen. (jiraiiw. d. in de Zeeuwscho gem. Grauw-en-Langendam, in 1860 mot 548, in 1870 met 559, in 1890 met 729 inw. Het d., dat eeno R.-Kath. kerk hoeft, wordt roods in eeno oorkondo van 1247 vermeld. Grauweildijk, buurt in Gron., deels in de gem. Ten Boer, deels in de gem. Slochteren. Ccvanw-eii-Iiaiigeiidani, gem. in Zeel., in hot noordoosten en westen door do Oostorscheldo bospoold on naar de landzijdo bepaald door do gem. Hon- tenisso, Hulst en Klinge, mot eene op- porvlakto van 2396 hoct., deels mot, Witkamp.
		deels zonder zand vermengde klei. Zy had in 1822 1260, in 1840 1529 in 1873 1803, in 1890 1931 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1768 R.-Kath., en 35 Hervormden. Gevormd door verschei- done polders on deelen van polders, be- vat zij het d. Grauw, do b. Paal on Zandberg, het geh. Scholdovaartsbeek, en doelen van Duivenhoek en Rozen- berg. Do ingezetenen bestaan hoofdza- kelijk van landbouw, schoepvaart, mos- selvangst en het aanvoeren van schor- aarde voor de dyken. Granne-Kat, geh. bg hot Frie- sche d. Westom (Wyinbritseradoel). Grave, 1. kiesdistrikt voor de ver- kieziug van één lid van de Tweede Ka- mer der Staten-Generaal, saamgesteld uit de gem. Grave, Boxmeer, Alem, Lit, Littooien, Geffen, Os, Ooien, Jlegen, Dieden, Deursen, Huiseling, Borgem, Herpen, Heesch, Schaaik, Ravenstein, Reek, Velp, Escharen, Gassel, Beers, Lindon, Kuik, Oeffelt, Haps, Beugen, "Waiirooi, Mil on St.-Hubort, Nistelrode. 2. prov. kiesdistr in N.-Brab., bovatt. de gemeenten: Grave, Escharen, Velp, Reek, Gassel, Linden Kuik c. a., Schaaik, Beers, Uden, Mil c. a., Zeeland, Raven- stein, Dieden c. a., Deurzen c. a., Hui- seling, Boxmeer, Sambeek. Yierlings- beek, Maasheos c. a., Oploo, Wunrooi, Beugen, Ooifolt, Haps, Os, Berchem, Megon, Ooien c. a., Herpen. 3. kerk. ring der klasse \'s-Hertogonbosch der Herv. Kerk, bevattende do gem.: Grave- en-Mil, Boxmeer-Sambeok-en-Beugen, Kuik-en-Beers, Diedeu, Ravenstein, Yier- lingsbeek. 4. gem. in 2s.-Brab., naar de landzyde bepaald door do gemeenten Velp en Escharen (K.-Brab.), naar do Maaszyde door de Geld. gom. Overas- selt. Zy bevat de stad Gravo en den polder Mars-en-"\\Vyt, te zamen nagenoeg 405 hectaren beslaande. De grond be- staat voor \'t grootste deel uit riviorklei, doch in hot zuidon uit diluvisch zand. De gom. had in 1796 1573, iu 1822 I 2160, in 1830 2833, in 1840 2490, in ! 1860 2985, in 1873 2593, in 1890 2637 inw. By do volkstelling van 1890 vond men 2403 R.-Kath., 139 Ned.-Herv., 2 Waalsch-Herv., 2 Chr.-Gerof., 30 Jfed., Geref., 4 Luth., 1 Herst -Luth., 2 Rem. 1 Doopsgez., 45 Isr. en 8 ongon. De ingezetenen bestaan van handel en wiu- kelnering, ambachten en fabrieken, t. w. stoomkatoonwevery, bierbrouwerij, leer- \| looieryen, sigaren- en tabaksfabrieken, 19

-ocr page 270-



		290 Grave. Vfwraveiibroek.

		petteninakerijen, hoedenfabriek, goud- en zilversmederijon, boekdrukkerijen, kui- perijen, gasfabriek, touwslagerij enz. De stad Grave, eene vesting op den zuideroever der Maas, wordt algemeen geaclit eene stichting te zijn van (Iraaf Herman van t\'uyk, die in het begin der 12de eeuw leefde. Men vermoedt echter dat zij ouder is, daar sporen van een Bomeinschen keiweg naar de Maas voor een 25tal jaren buiten de Maaspoort ge- vonden zijn, even als enkele malen Ko- meinscho penningen. Otto, lieer van Cuyk, droog zyno stad Grave in Juni 1828 aan Hertog Jan III van Brabant in leen op en ontving haar van deze weder in leen terug. Latere historische herinneringen zijn: het beleg der stad in October 1886 op last van Johanna van Brabant, toen Grave door de Gel- derschen was bezet; een nieuw beleg door de Brabanters, in don zomer van 1388; de overgifte in 1400 aan Gelder; de brand van 13 Mei 1425; de gevan- genneming van Hertog Arnoud van Gelder door zijn zoon Adolf, den 9 Januari 1460; de inneming door de Bosschenaars, in 1478; het sluiten van den vrede tusschon Karol van Oos- tenrijk en Karel van Gelder, den 10 December 1530; de verrassing der stad door Sander Turk en zijne Staatschen op den 27 April 1568; de gevangen- neming van don Spaanschcn overste Braccamonte door de ingezetenen in 1577; de inneming door l\'arma, den 7 Juli 1580; de verovering der stad door Prins Maurits, den 19 September 1602; de vergeefsche aanslag der Spanjaarden in Augustus 1605; do overgave der stad aan de Franschen in 1672 ; de inneming der stad door Prins "Willem III, den 26 October 1674; do inneming door de Franschen in 1794; het aftrekken dor Franschen den 14 Mei 1814. Grave is met zijne vestingwerken 64 heet. groot, Vier dor straten loopon op oen groot plein, do Markt, uit. Onder do openbare gebouwen \'zijn merkwaardig: hot Stad- huis, do hoofdwacht en do Hampoort, een beroomd gedonkteeken voor den vestingbouwkundige Menno baron van t\'oehoorn, dat nogal in verval verkeert. De St.-Elizabethskerk, van 1290 tot 1308 gebouwd en van 1506 tot 1516 niet het koor vergroot, prjjkt met eene graf- tombe van Hertog Arnoud van Gelder- land. Behalve dit bedehuis, heeft Grave eouc Herv. kerk on eene synagoge. Het
		oude kasteel, zoo berucht door do gc- vangenneming van Hertog Arnoud, is na de verovering der stad door I\'rins Wil- lem III in 1674 afgebroken. \'Miïravoland, I. gem. in N.-HolL, tusschen Hilversum, Kortenhoef, Anke- veen en Weesperkarspel. Zij is ruim 484 heet. groot, alles diluvisch zand, dat tot 1625 woest lag, maar door don ondernemingsgeest van Mr. Jan Ingel en zijne medestanders van 1625 tot 1634 word ontgonnen. Sedert werd het een der schoonste dorpen van Noord-Hol- land. Terwijl langs de vaart, dio op de westzijde der gemeente werd gedolven, zich vooral bleokers, neringdoenden en daglooners vestigden, werden op do oostzijde van den broeden, fraai beplan- ten weg langs deze vaart verschillende buitenplaatsen aangelegd, waarvan vele menige vorstelijke lustplaats in schoon- heid overtreffen. Onder die buitens ver- dienen vooral Trompenburg, eens door den Admiraal Cornelis Tromp bewoond, het trotsche Gooilust, bet uitgestrekte Schapenburg, bet voortreffelijke Span- derswoud en het liefelijke Hilverbeok do aandacht. In 1811 had deze 1036, in 1822 1042, in 1840 1207, in 1873 1230, in 1890 1409 inw. Bij do volkstelling van 1890 onderscheidde men er 1028 Ned.-Herv., 2 "VVanlscb-Horv., 10Doops- gezindon, 1 Kom., 55Chr.-Geref.,10Luth., 1 Herst.Luth.,9 Ned.-Geref., 273 lt.-Kath., 8 Oud-K., 9 Isr. en 3 ongen. Het d. \'s-Graveland heeft oono lengte van na- genoeg \'/» uur. De door heerlijk geboomte belommerdo Hervormde kerk is in 1658 op een gedeelte van hot landgoedHilver- beek aangelegd. De (Jhr.-Gercf. hebbon er mede eene kerkelijke vergaderplaats. SS. pold. van 31 beet. in do gom. Scbie- dam. \'s-<iraveiilan<lsche- Vaart, 1. vaart in N.-Holl., van hot zuideindo van \'s-Graveland naar do Uiterinoorsc.bo- Sluis. J8. wijk der N.-Holl. gom. Weesperkarspel. \'H-Gravelanusclie-Weg, goh. in de N.-Holl. gem. WooBp. \'s-Graveii-Ainbacht, b. in do Z.-Holl. gem. Pernis. Zij maakt mot haren omtrok, do pold. de Kiesheid en Boudewijn\'s-Haveland, eeno heerl. van 259 heet. uit, die lang eene eigene gein. vormde, in 1822 95 en in 1830 176 inw. telde. Later is bet met I\'ernis vereenigd. \'s-Gravenforoek, geb. in de Z.- Holl. gem. Keeuwijk.

-ocr page 271-



		\'s-Crravendeel. \'s-Gravendeel, gom. in Z.-Holl. tusschon Strijon, Maasdam, Puttorshook, Croote-Lint on Dubbeldam, hot oostelijk uiteinde van do Hockscho-"Waard bc- slaande. Zij heeft haro tegenwoordige uitgestrektheid eerst ontvangen door de wet van 27 Dec. 1856, die de gem. de Mijl in tweeën splitste en do westhelft (do kadastr. sectie B) aan \'s-Gravendeel toevoegde. Daarmede is \'s-Gravcndeel thans 2110 heet. groot. De gem. had in 1800 2924, in 1873 3477, in 1890 3905 iuw. Bij de volkstelling van 1890 onder- scheidde men 3458 Ncd.-Herv., 402 Chr.- Gercf., 69 Nod.-Geref., 5 R.-Kath., 25 Israëlieten en 6 ongonoemden. De inw. bestaan van vlasserij, landbouw, winkel- nering, het scheepstimineren, schoep- vaart, enz. Het d. \'s-Uravendeel in 1860 met 2204, in 1870 met 2413, in 1890 met 2782 inw., is zeer net on fraai. Het heeft eene Hervormde kerk en een pontveer op Wieldrecht. In 1421 en 1610 werd \'s-Gravendeel door hoog water geteisterd on verloor den 25 Juli 1826 door hevigen brand 72 huizen en 13 schuren. \'s-ttravenhage. 1. kiesdistrikt tot het afvaardigen van drie leden van do Tweede Kamer dor Staten-Genoraal. Het bevat alleen de gem. \'s-(iravonhage. ü. prov. kiesdistrikt bevattende alleen de gem. \'s-Gravcnhage. \'.i. eerste arr. der prov. Z.-Holl., bestaande nit de 4 kantons \'s-Gravonhage, Delft, Leiden en Alfen. Het in 1811 gevormde arr. \'s-Gravenhago van het Departement der Monden-van-de-Maas, on sedert 1814 van Z.-Holl., had eene geheel andere gedaante, zoodat hot zich niet naar de Sohio on Maas, maar daarentegen langs den Kijn en tot do grens van het arr. AmHtcrdam uitbreidde. Hot bestond toen uit do kan- tons \'s-Gravenhago IIV, Alfen, Kat- wyk en Voorburg. In 1811 bevatte het 13 mairiën, t. w. Alfen, Bodegraven, Hazerswoudo, Zwammerdam, \'s-Graven- hage, Wassenaar, Katwjjk, Voorschoten, Leidschendam, Rijswyk. Voorburg, Zeg- waard, Zootermeer -4. eerste kanton van het Z.-Holl. arr. \'8-Gravonhago, bo- vattondo de gom. \'s-Gravenhage, Loos- duinen, Rijswijk, Veur, Voorburg en Wassenaar. -- 5. klasse der Herv. Kerk in de prov. Zuid-Holland, verdoold in 3 ringen: \'s-Gravonhngc, Delft, Voorburg. 6. kerk. ring der klasse \'s-Graven- hage, bevattende alloen de Herv. gem. der Hofstad \'s-Gravonhage. 7. Ev.-
		\'s-Ctravenliage. 291 Luth. kerk. ring, bevattende do gem. \'s-Gravenhage, Leiden, Delft, Gouda, Schiedam, Woerden, Bodegraven. 8. dek. van het bisd. Haarlem, bevattende de par. te \'s-Gravenhage, Loosduinen, Monster, Xaaldwn\'k, Poelwijk, Rijswijk, Scheveningen, Voorburg, Wassenaar, Wateringen. 9. distrikt van het Ned, Israëlietiseh Kerkgenootschap, bovatt. do gem. Alfen, Brielle, Delft, \'s-Graveu- hage, fleenvliet, Hellevoetsluis, Leiden, Maassluis, Naaldwijk, Schiedam. \'»-<iSraveiilinge, ÏO. gem. in Z.- Holl., in het noordwesten door do Xoord- zee bespoeld en verder bepaald naar het noorden door Wassenaar, op een enkel punt in het noordoosten door Veur, in het oosten door Voorburg, in het zuid- oosten door Rijswijk en in hot zuidwes- ten door Loosduinen. Hare oppervlakte beslaat 2223 heet., meest zandgrond (duin en geest), verder laag veen, en eindelijk eenige perceelen kleigrond. Zjj bevat do stad \'s-Gravenhage, het vlek of dorp Scheveningen, een deel van het Haagsche-Bosch, eenige polders of dce- len van polders, als de Benoordenhout- sche-I\'older, Veenpolder, Noordpoldor, Zusterpolder en het Kleinc-Veentjo, bo- nevens de bewoonde duinvallei Zegbroek. \'s-Gravenhage tolde in 1496 1348, of met Scheveningen 1642 huizen, welke getallen in 1515 tot 1198 en 1410 ver- minderd waren. In \'t begin der 17do eeuw vond men er 2400, in 1632 3262, in 1732 6163, in 1808 8818, in 1814 8264, in 1840 8953, in 1860 11,245, in 1870 15,833, in 1890 31,317 huizen. Ten laatstgenonoomdo jure splitste dit getal zich in 29,201 bewoondo en 1760 onbewoonde huizen, nevens 356 in aan- bouw. Er lagen toen binnen de gomeento 50 bewoondo schepen en nog 102 tijdo- lijk aanwezige. In 1622 telde \'s-Gravon- hage 17,430 inwoners. In 1732 schatte men het getal ingezetenen op 34,000. In 1796 beliep het 41,266 (waaronder 2833 te Scheveningen), in 1811 42,150, in 1830 56,105, in 1840 58,521, in 1850 66,329, in 1860 78,405, in 1870 91,328, in 1874 94,895, in 1890 156,761, waar- van er 18,141 in Scheveningen woonden. Bij do telling van 1890 onderscheidde men de bevolking in : 85,807 Ned.-Herv., 1678 Wualsch-Herv., 15 Kng.-I\'resb., 133 Anglik.-Episkop., 373 Duitsch-Evangol., 233 Apostol., 15 Evangel., 52 Vrije- Evang., 10 Vrjje-Protest., 3925 Ev.-Luth., 667 Herst.-Luth., 3636 Christ.-Ger., 2068

-ocr page 272-

-ocr page 273-



		\'s-}ravenhage. \'s-Gravenlinge. 293

		lioutschenwcg, zoonis do Rijnstraat, het Koningin-Emmapark, de singels enz. \'\'s-Graveiihnge bezit zeer Bchoone pleinen, waarvan het Buitenhof, het Binnenhof, do Plaats, hot Eangc-Voorhout, hot Korte-Voorhout, do Vijverberg, het Tour- nooiveld, de Kncuterdijk, het Plein, hot Prins-Hendriksplein, het Plein 1813, het Oranjeplein, liet Huygcnsplein, het Ban- kaplcin en do Pagelijksebe Groenmnrkt tevens aan de merkwaardigo gebeurte- nissen on personen onzer geschiedenis herinneren. Do Vijverberg bezoomt den oostkant van den Vijver, een bevallige waterkom, nevens het oude Hofgebouw aangolegd. Tot de schoonste straten be- hooren, behalve de Alo.vandorstant, de Javastraat, de Sophialaan, de Parkstraat en andere reeds vroeger genoemd, het Noordeinde, de (gedempte) Heorengracht en Langc-Houtstraat; tot do grachten de Koninginnegracht, Prinsesscgracht en Mauritskade. Po voornaamste \\vinkel- straten zijn do Hoogstraat, Voenestraat, Vlamingstraat, Eange-Poten, Korte-Po- tcn, Spuistraat, het Spui, do Passage, Prinsenstraat, "Wagenstraat, enz. Onder do openbare gedenkteokenen is het rui- terstandbceld van Prins "Willem I door den Graaf van Nieuwerkerke, in het Noordeindo, een der schoonsten. Een ander standbeeld ter ecro van Prins i Willem I, door Louis Rover, versiert het Plein; een standbeeld ter eerc van Koning Willem 1T, door Georgc, het Buitenhof en oen fontein van geslagen \| jjzer in Goth. stijl, dragende de ver- ! guldo beeltenis van Graaf "Willem II, den stichter van \'s-Gravonhage, het Binnenhof; eon zuil, ter ecro van Hertog Bernhard van Sakscn-Weimar het Korte- Voorhout; oen gedenkteeken aan do omwenteling van 1813 met de beolte- nissen van het Driemanschap : v. Hogen- dorp, v. tl. Duyn v. Maasdam on van I Limburg-Stirum, door van der "Wanijen ! Pietersen en Koelman, het "Willcmspark of Plein 1813; eon beeld van Spinoza do Paviljoensgracht; een Ver-Huell-bnnk, oen Cremer-bank en een Vosmacr-fon- tein de Schovcningsche Bosschen. Bo- halve in zijne schoone pleinen on paden, bezit \'s-Grav\'onhago bekoorlijke wandol- wegen langs do Hertenkamp, in de dreven van het Haagsehe-Bosch, langs den Sche- voningschen "Weg en de oevers van het Schcvcningsche-Kanaal en in do Sche- veninger-Bosschen. \'s-Gravonhago, do rosidontio des Ko-		\' nings, is tevens de zetel der hooge regeerings-collcgiën van Staat, van het hooggerechtshof en van talrijke instel- lingen van handel, bedrijf, wetenschap on kunst. Men vindt er eon groot aantal kerken voor do Xed.-Herv., "Waalsch- Herv., Luth., Rem., Engelsoh-Episk., Duitsch-Evang., (\'hr.-Goref., Nodord.- Gcref., Apostolischen, R.-Kath. en Oud- Roomschen. Er zijn voorts ceno Griek- scho kapel en 2 synagogen. Het middel- punt van het oudere deel van \'s-Graven- hage is het Hofgebouw, het oude paleis, door den Roomsch-Koning "Willem van Holland in 124!) aangevangen. Een ruim plein, het Binnenhof omgevende, bestaat dit Paleis uit verschillende af- deelingen, waarvan, vooral vroogor, de Ridderzaal, 38 meter lang, 10 meter breed en 21 nieter hoog, als een mces- terstuk van bouwkunde is geprezen. "Westwaarts vandaar is de vergader- plaats van de Eerste Kamer der Staten- Generaal en de kapel van Maria ten Hove, zuid-oostwaarts de vergaderzaal van de Tweede Kamer. Het Paleis des Konings beslaat do plaats van do oude ridderhofstcde Hrandwijk en eonige om- liggende gronden. Het werd in 1595 door do Staten van Holland aangekocht on sedert bet Oude-Hof genoemd. Prins "Willem III heeft het laten herbouwen, en Koning Willem I liet het aanmerkelijk uitbreiden. Achter dit Paleis ligt een door Prins Frcderik Hendrik aangelegde tuin, do Prinscssentuin genoemd, met oeno oppervlakte van ruim 3\'/s heet., waarin do koninklijke stallen z\\jn ge- bouwd. Het Paleis door wylen den Prins van Oranje bewoond word om- streeks 1720 door den Graaf Unico "Willem van Wassenaar-Twickel ge- sticht. Het Paleis van wglen Prins Fre- drik der Nederlanden dagteekent van 1825\'28. In 187677 werd oen niouw gebouw naast het paleis in hot Voor- hout aan den Bosehkant gesticht, naar de plannen van den architect Mouton. Het Paleis van wijlen Prins Hendrik is hot oniBtrooks 1743 gestichte logement der afgevaardigden der stad Rotterdam, het vroegere Paleis van wijlen Prins Alexandor was inde 17de eeuw hot huis van den Raadpensionaris Jolian de Witt. An- dere paleizen zijn vandc Groothortoginvan Saksen-Weimar-Eisenach, van den ba- ron van Brienen (in 1857 gesticht), enz. Onder do menigvuldige openbare ge- bouwen on die ten dienste van het Gou-

-ocr page 274-



		\'s-Gravenhage. stichtc Passage, een met glas overdekte straat van winkels, als éen geheel in éen stijl ontworpen, en sierlijke govelgebou- wenaan do Spuistraat on het Buitenhof; do menigvuldige gestichten van liefdadig- heid, en zieken, en krankzinnigen- verpleging; do Stationsgebouwen der beide spoorwegen; eenige hotels van den eersten rang, enz. Middelpun- ten van beschaving zyn nog: het Museum Meermanno-Westrcenianum, do Koninkl. Muziekschool, do Academie van Beeldende Kunsten en Technische We- tenschnppen, het Stedelijk Museum van j oudheden en moderne kunst, de Kunst- kring, de zoölogisch botanische tuin van aeclimatie (de laatste sedert 1862). Do schouwburg, tevens opera-gebouw, word oorspronkelijk tot paleis voor den Prins van Nassau-Weilburg gesticht. Hot lo- kaal Diligentia dient inzonderheid voor muziekuitvoeringen en wetenschappelijke voordrachten. Aan den Zwarten Weg ver- rijst het Gebouw voor Kunsten en We- tenschappen, naar de plannen van Pro- fessor E. Gugel te Delft. Onder de kerkgebouwen isdoGroote- of Jakobskerk de merkwaardigste. Bijna j 92 meter lang en 47 meter breed, heeft zij een hoogen toren, welks spits tijdens de regeering van Koning Willem III een geheel nieuwen vorm uit ijzer heeft ont- I vangen. In het koor en langs de wanden van dit gebouw vindt men de praalgraven van den zeeheld Jakob Baron van Wassenaar- Obdam, van Ridder Gorrit van Assen- delft, van Jonkheer Gerard van Runden- rode en van Philip Landgraaf van Hes- sen-Philipsthal. De Kloosterkerk bevat : een gedenktecken ter herinnering aan Jakob Cats. De Willemskerk is een ge- schenk van Koning Willem III aan do Hervormde gemconte van \'s-Gravenhage, in 1853. Tot do inrichtingen voor onder- wijs bohooren de reeds genoemde kunst- academiën, een gymnasium, dat in 1838 I de Latijnsche school heeft vervangen, I eene hoogere burgerschool voor jongens \| met vijfjarigen cursus, eene hoogere \' burgerschool voor meisjes, eene hoogere burgerschool voor jongens met driejnri- gen cursus, een idiotcnschool, 6 gym- nastiekscholen, 97 lagero scholen (in [ 1892), 5 herhalingscholon, 41 bewaar- scholen, 2 normaalscholen, zeevaartkun- dige school, industrieschool voor meisjes, \| ambachtsschool enz. Vele geleerde maat- : schappijen bloeien te dezer stede, moest als zelfstandige vereenigingen, zoonis
		294 \'s-CJravenliagre. vernement zijn vooral bezienswaardig: bet Departement vnn het Ministerie van Marine, bevattende o. a. Benige zalen waar belangrijke modellen worden be- waard, benevens vele voorwerpen die .lukoli van Heemskerk op Xova-Zembla achterliet; het Departement van Finan- ciën, eens de woning van Johan van Oldenbarneveld ; het Rijksarchief, ten tijde der Republiek, als logement voor de afgevaardigden der stad Amsterdam gesticht; het in Oiid-Hollandschen stijl opgetrokken Paleis van Justitie, op de plek waar eens Constnntijn Huygens woonde. (Van dit gebouw, dat bijna 9 ton gouds kostte, was C. M. Peters de bouwmeester. Het is versierd met de beelden der Wijsheid, Kracht, Recht» vaardigheid, Waakzaamheid, Geloof, Hoop en Liefde aan de Pleinzijde, met die der Waarheid en de Spaarzaamheid aan do zijde der Poten. In den topge- vcl zijn in medaillons de borstbeelden van zes voorname rechtsgeleerden ge- plaatst.) De Koninklyke Bibliotheek en het daaraan verbonden kabinet van munten en gesneden steonen zijn ge- vestigd in een schoon gebouw, opgc- richt vnn 1784 tot 1738 ter plaatse van het Huis van liorssele; het strekte na de omwenteling van November 1813 eenigen tijd aan Koning "Willem I en zijn gezin tot verblijf. Het Koninklijk Kabinet van Schilderijen en Zeldzaam- lieden is geplaatst in het schoone Prins* Maurits-huis, eene stichting van den bc» roemden Gouverneur van Brazilië, Johan Maurits van Nassnu-Siegen. De rijkdom dezer verzamelingen maakt beide ge- bouwen tot brandpunten van kunst en wetenschap in Midden-Europa. Hier zij slechts vermeld, dat zij o. a. bevat do Anatomische les van Rembrandt, de Stier van Potter on andere doeken van eene wereldvormaardheid. Het Provin- cinal Gouvernementsgebouw was oor- spronkelijk eene stichting van het uit Portugal overgekomen Israëlitisch ge- slacht Sunsso. Het Stadhuis, tusschen 1500 en 1505 gesticht, is in 1885 ver- bouwd en uitgebreid; de Oud-Hol!and- sche gevels met den toren behoort tot de meest karakteristieke monumenten. Do Gevangenpoort, voorheen de Voor- poort van den Hove, is eene merk- waardigo plek om hare geschiedkundige herinneringen; do schoone sociëteitsge- bouwon op het Plein, het Ruitenhof, do Plaats on in \'t Rosch; de in 1886 ge-

-ocr page 275-



		\'s-Cri\'avenpolder. 295
		\'s-Gravenlioek.


		met 66, in 1893 met 33 inw. Oudtijds noemde men het doorgaans alleen Hoeke. (wl\'ai Pllhof, 1. b. in do X.-ürah. gein. Haps. 2. b. in de Limb. gein. Amby. *\'s-<i}rnvenlaii«»»clie-I«l«lor, p.* in de Z.-Holl. gem. Schiedam. \'sMiJravoiimade, 1>. in de Z.- Holl. gem. Rijswijk. \'vtinucninocr. gein. in N.-Brab., tusschen Oosterhout, Kaamsdonk, "\\Vas- pik en Dongen, 514 heet. groot, veen- gronden in hot noorden, zandgronden in het zuiden. Zij telde in 1822 7(17, in 1840 875, in 1873 977, in 1890 1216 inw. Bij de volkstelling van 1870 onder- scheidde men er 774 Ned.-Herv., 373 Chr.-Goref., 3 Rem., 1 Doopsgez., 17 Nederd.-Gercf., 45 R.-Kath., 1 Israël en 2 ongen. Do ingezetenen vinden meest hun bestaan in landbouw, veenderij, scheepvaart en het kantmaken. \\s-Gra- venmoer, eene oude heerl., die achter* eenvolgens aan de geslachten van Dui- venvoorde, Wassenaar, Spangen, 15ru- heze, Assondelft, van der Duyn en do C\'ourt toebehoorde, bevat het d. \'s-Gra- venmoer en de buurt\'s-Graveninoersche- Vaart of de Vaart. Het d. \'s-Graven- moer, of de \'s-Gravenmoersche-Straat, in 1840 met 420, in 1870 met 465, in 1890 650 ingezetenen, hoeft eeno Horv. on eene Chr.-Geref. kerk. \'s-<» ra v<»iiiiioerMcIie- Vaart, vaart in N.-Brab. in de gein. d. \'s-Gra- venmocr. Hieraan ligt eene buurt die in 1840 455, in 1870 448, in 1890 560 inw. telde. \'s-drravenpoldev, gem. in het Zoeuwsche schiereiland Zuidbeveland, die in het zuidoosten door de Hout be- paald, naar do landzijde wordt ingeslo- ten door Kapelle, Kloetingo, \'s-l[eer- Abtskerke, Nisse, Bnarland en Hoede- konskerke. Zy is saaingcsteld uit do heerl. \'s-Gravenpoldor, Heer-Janspolder en Zwake, beslaat 669 heet. on hoeft eon vruchtbaren kleibodem, die in do westholft meer dan in het oosten met zand is vermengd. De gem. teldo in 1822 556, in 1840 642, in 1873 818, in 1890 896 inw., in laatstgen. jaar onderschei- den in 425 Horv., 256 Chr.-Geref., 19 Ned.-Gercf., 2 Evang., 86 R.-Kath. en 308 ongon. Do landbouw is hunne voor- naamste bezigheid. Het fraaie d. \'s-Gravenpolder aan de Zwake gelegen, had in 1870 390, in 1890 binnen do kom 455 inw. Er is eeno aanzienlijke
		bet Kon. Instituut voor de land-, tnal- volkenkunde van Nederlandsch-Indië; de maatschappij Diligentia en het in 1834 opgerichte letterkundig genoot- schap Oefening kweekt kennis, het kunstgenootschap Pulehri Studio, de reeds genoemdo Kunstkring, enz. De burgerij ^van \'s-Uravenhagc vindt eeno groote l)ron van welvaart in het ver- blijf van het Hot\', van do hooge staats- collegiën en van vele vermogende fa- miliën, die aan het verblijf in de sclioone, welgelegen en l)loeiende stad do voor- keur geven, en het sterke garnizoen. Doch ook het fabriekwczon is er aan- zienlijk. Do koperpletterij, loodplutterij en yzergieterij, aan liet Zieken, geniet sinds cene halve eeuw niet alleen eene groote vermaardheid, maar geeft velen honderden arbeid. Voorts verdienen op- merking: de ijzergioterij de Prins ran Oranje, de gesehutgieterij, uitgestrekte meubel- en rytuigfabricken, houtzage- rüen, steen- en boekdrukkorijen, wollen- en zijdeverwerijen, likeurstokerijen, pia- nofabrieken, bierbrouwerijen, de gasfa- briek, de fabriek voor electrisch licht, margarinefabriek, sigarenfabrieken, fa- briek van bouwmaterialen, fabriek van chemicaliën, brood- en meelfnbriok, wasch- en bleekerijen, spijkerfabriek. Er is een binnonzwom- en badinrichting, door stoom op temperatuur gehouden on verversclit door de duinwaterleiding. \'s-Oravenhage hoeft twee fraaie stations, het eene in 1892 nieuw gebouwd voor de lijn Amsterdam\'s-Uravenhago Rotterdam, het andere voor de lijn \'s-OravenhageGouda. Verder is \'s-Grn- vonhage verbonden met Scheveningen: eerstens door een stoointramlijn van het station der ljjn Qoudadon Haag langs het Kanaal; dan door een tweede stoom- tramlijn van het andere station gedeel- telyk langs hot nieuwe Uitwaterings- kanaal en vorder door het duin tot aan de Naald to Schovoningen; ten derde door oen electrischo tram beginnende op hot Plein on eindigende by het Groote Badhuis of Kurhaus; ton laatste door de paardontram, die \'s-Gravenhage ook in allo richtingen doorkruist. Het genoemde Uitwateringskanaal is ge- bouwd in verband met de werken om de grachten van versch water te voor- zien. \'g-<jiraveillloek, heerl. in do Zoeuwsche gein. "Wissckorko, ruim 160 heet. groot, in 1840 met 65, in 1870

-ocr page 276-



		296 \'s-Gravenpolder.		Grebbe.


		pervlakte, in \'t geheel 3840 heet., be- staat meost uit alluvisch zand. Alleen in het zuidoosten vindt men klei. Met uitzondering van oonigo duingronden onmiddellijk langs hot strand on aan den Hoek van Holland, zijn de lnnde- rijen echter uitmuntend bebouwd of tot schoone weiden aangelegd. Landbouw en veeteelt zijn er derhalve do hoofd- bronnon dor welvaart. Behalve hot vlek \'s-Gravenzando, bovat do gem. ook het Zand-Ambacht. Zij toldo in 1516 onge- voer 750, in 1811 1231, in 1822 1467, in 1840 2099, in 1860 2552, in 1873 3732, in 1890 5048 inw. Bij de volks- telling van 1890 vond men er 3834 Ned,-Herv., 3 Waalsch-IIerv., 786 Chr.- Geref, 3 Ev.-Luth., 1 Doopsgez., 137 Ned.-Geref., 246 R.-Kath., 18 Isr. en 20 ongen. De snelle aanwas dor bevolking sedert 1860 is het gevolg van den aan- leg van don Nieuwen Rotterdamschen- Waterweg, die het zuidelijk deel der gem. doorsnijdt en hier do zee bereikt. Er is een spoorweg aangelegd van Rot- terdam naar Hoek-van-Holland, dat tot deze gomeento behoort. (Zie onder Hoek-van-Holland). Een stoomtram ver- bindt \'s-Gravenzando met Naaldwijk en met \'s-Gravenhago. Het dorp \'s-Gra- venzando ligt in een lommerrijk, schoon oord van het Westland. Het telde in 1811 722, in 1840 1346, in 1860 1568, in 1870 1916, in 1890 binnon de kom 2306 inw. Behalve het Raadhuis, bevat zij eeno Herv. en oone Chr.-Geref. kerk. In do 13de eeuw vond men hier oen hofgebouw der Hollandscho Graven. Ook was de toenmalige stad door poor- ten en muren ingesloten en had eene haven dio in de Maas uitliep. Histori- sche herinneringen zijn: de scheeps- strijd op don naburigen arm van de Maas, op den 4 Juli 1351; do brand- stichting door de Briellonnars in 1418 en de instorting van den hoogon toren dor Hervormde kerk op don 5 Mei 1809. \'s-Sravesl©ot, b. in do Utr. gem. Kamerik, in 1822 mot 93, in 1840 met 114, in 1870 mot 115, in 1890 mot 134 inw. In de beide eerstgenoemde jaren was \'s-Gravesloot eene zelfstandige ge- moento, doch door do wet van 27 Juni 1857 word zij mot Kamerik voreenigd. Do gem. \'s-Gravesloot was 323 heet. groet. (iraxen, goh. in do N.-Brab. gem. Ginneken. Grebbe, 1. voorm. stad in N.-H.,
		Herv. kerk. In vroeger eeuwen vond men er het door Nikolaas van Borssele gestichte kasteel Poolmond. \'s-Graveiipolder, 1. pold. in do Zeeuwscho gem. \'s-Gravcnpolder, in 1355 bedijkt. In oude stukken vindt men dezen polder \'s-Gravenpolder-van-Voortrappen genoemd. Mot den Heor-Geerspolder en den Korenpolder, maakt hij do watering van \'s-Gravenpolder, groot 307 heet., uit. 2. pold. van 82 heet. in do Zoeuwpcko gem. Groode. \'s-CJravemvaard, pold. in de Geld. gem. Herwen-en-Aart, 213 heet. groot. Vóór don aanlog van het Pan- nerdensehe-Kanaal lag deze pold. op den linkeroever van don Rijn, vóór het graven van het Bijlandsche Kanaal, op den rechteroever van do Waal. Men vond er voorheen oeno schans, waarbij tol werd geheven. Do kosten van onder- houd dezer schans werden op don staat van oorlog gebracht on in do jaren 1724 en 1730 verhoogd, doch alleen voor Gelderland en Utrecht, daar Overijsel zich aan de betaling had onttrokken. In 1840 had \'s-Gravenwaard 485, in 1870 492, in 1890 met de bev. der schepen 1000, zonder do schepen 594 bew. In laatstgenoemd jaar woonden daarvan 555 in de kom der buurtschap \'s-Gravenwanrd of do Tolkamer, waar een hoofdkantoor der in- en uitgaande rechten gevestigd is. Cwravenweg, of CSraveneweg, zandplaat in Friesland, die van het d. Sandfirdo door do Brekken tot hot Snee- kermeer voortloopt. Van deze plaat komt hot Friesche spreekwoord Dy Grewa ivey rlnt uwr flues in kley, d. i. de Gravoneweg loopt over vlood en klei. Zij vormt een lagen weg van hard zand. \'s-Graveinveg, gedeelte van don straatweg tusschen Rotterdam en Gouda, van do Hoflaan tot Kortenoord. De hui- zen langs dezen weg bohooron tot Kra- lingen, Kapolle-op-den-IJsel en Nieu- werkerk. \'s-C» raven voeren, gom. in de Belgische prov. Luik, wanryan in 1827 cenige porceelen bij de Limb. gem. Noorbeek en in 1843 andere bij de gom. Mesch zijn gevoegd. \'s-OraveiiKande, gom. in Z.-H., in het westen door de Noordzee en in hot zuiden door het Sluische-Diep bo- spoeld en verder door de gem. Monster, de Lier on Naaldwijk bepaald. Hare op-

-ocr page 277-



		Greveningen. 297
		Grebmeer.


		Oreien, gehucht in de Limb. gem. Neer. Oreonterp, d. in de Frieschc gem. Wonscradeel, in 1811 met 104, in 1840 met 117, in 1873 met 214, in 1890 met 227 inwoners. Do kerk is in 1780 : afgebroken on door een klokkctoren vervangen. <» re(inga, b. in hot Fr. d. Sexbio- rum (Barradeol). CJrettinjjabimrt, b. in hot Fr. d. [ Sesbierum (Friesland). Greve (I>e), b. in de Gold. gem. Laren. \'s-Greveldnin-Kapelle, kerk. ring der klasse Heusdon van do Herv. kork, bevattende do gom. Baardwijk-on- Elshout, Bezooion, Drunen-on-Nieuwkuik, \'s-Gravenmecr, \'s-Grevelduin-en-Vrijhoe- ve-Kapolle, Loon-op-Zand, Raamsdonk, Sprang, Waalwijk, Waspik. Do ring ontleent zijn naam van het dorp Ka- pello, ook wel \'sTGrevelduin-Kapollo ge- noomd. Greveiibcrg (I)e), heuvel in de Drontsche gem. Oosterhessolen, aan don wog naar Dalen. De hoogte bestaat uit een tumulus, die liet einde van het zoo- genaamde Hunenkerkhof vormt. Grrevenbicllt, gem. in Limb., dio haar togenwoordigen omvang eerst na de oindschikking met België in 1839 heeft bekomen, daar vóór dien tijd do nu Belgische huurt Boijen daartoe bo- hoordo, het goh. Daniëlswecrd, dat thans eon doel dor gom. vormt, toen eon uit- hoek der gom. Eolcn uitmaakte. Zo strekt zich langs do Maas uit en wordt ingesloten door Roosteren, Bom on Ob- bicht-en-Papcnhoven (Xoderl), on Eolen, Dilsen on Stokheim (België). Hare opper- vlakto boBlaat 413 hectaren, deelB klei-, deels zandgond, een veelal zoor vrucht- baren bodem. In 1822 en dus voor haro veranderde grenzen, had deze gcmeen- ten 852, in 1840 942, in 1873 1035 in 1890 1107 inw., ton laatstgenoemde jare onderscheiden in 965 R.-Kath., 132 Herv. on 10 Isr. Grevonliicht, een der gemeenten, dio vroeger tot het Hortogd. Gulik (Jülich) behoorden, kwam in 1795 aan het Dcpartement-van-do-Roer en in Mei 1815 aan do Nederlanden. Het d. Grevonbicht, aan do Maas gelegen., bevat eene R.-Kath. en eono Herv. kerk. In 1830 werd dit d. zeer door hot door- breken van den Maasdijk geteisterd. In 1890 was het aantal inw. 679. Greveiiiiigen, pold. ton docle in
		in de nabuurschap van hot eiland Wie- ringen. Van hare stichting on historie is ons weinig bekend, daar zij, reeds vóór de plaatselijke geschiedenis in schrift werd gebracht, door overstroomingen is vernield. Toon Nikolaas Witscn in 1710 do diepte on platen in do Zuidorzoo verkende, won hij berichten omtrent dit Grebbe in. Daaruit bleek dat do muren Tan vele gebouwen van duifsteon waren opgetrokken, dat do stad twee zijlen of sluizen had gehad en er een bijzon- der groot gebouw had gestaan, waar- schijnlijk oen kasteel, kerk of klooster. Op do kaart die hij door den landmeter Izaak de Graaf liet vervaardigen, ver- zuimde hij niet de verdronken stad Grebbe" aan te tookenon. Si. kleine riv. in Utrecht, die oudtijds toen zij den naam van Koodo voordo, veel aanzien- lijker is geweest. Zij ligt aan do oost- grens der gom. Rbenen, naar do Gel- derscho zijde, on dokt do verschansingen, op de zuidwestzijdo van de Geldorsche- Vallei. Zij voort het water uit dit dal in don Rijn. 3. fraaie buurt aan do Grebbe, in do gem. Rhenon, aan den voot van don Hoimenberg (met do hoogte Koningstafol, waar do Winterkoning Froderik van don Paltz placht te ver- toeven), in 1840 met 9G, in 1870 met 107, in 1890 mot 126 inw. Do hoogo boschrijke ligging maakt dit punt, nage- noog halverwege Rhoncn on Wagonin- gon, tot eeno aangename uitspannings- plaats. Er is oen halte (Grobbebcrg) van de Oosterstoomtram ArnhemStation Zeist-Driebergen. Crrebmeei\', voorn, meer in do N.-Holl. gom. Warmenhuizen, sedert 1631 twee polders, de Oude-Greb en Nieuwe-Grob genoemd on 92 hectaren groot. Orecllt, riv. in Utr. en Z.-Holl., tusschen de dorpen Kamorik on Zegveld. Zij valt bij Woerden in den Rijn. }reeden (l>e), geh. in do Gron. gem. Eonrum, door de Boerderijen do Groote-Greodo on Kleino-Greedo ge- vormd. CJreente, buurt in do Overijs. gem. Kampen. CJi-effeliiig, b. in do Geld. gom. Appeltern. Grelfelink, b. in de Geld. gom. Hummeloo. Greffelkamp, b. in de Geld. gem. Didam, in 1840 met 574, in 1870 mot 590, in 1890 mot 658 inw.

-ocr page 278-



		298 <j} rever.		(«rijssloot.


		België, ten deele in de Zeeuwscho gem. Sluis, uitmakende een deel der Wete- ring-vnnGreveningen-en-Klein Reigers- vliet. («rever, huurt in de Geld. gem, Winterswijk. (wrevewlajj, buurt in de Geld. geir. Lochem. («revinjjen. of («revinga, geh. in de Gron. gem. \'t Zand. dat zijn oor- sprong ontleent nnn een reeds voor eeuwen vernielden burg. «iJrie (Het), pold, in de N.-Holl. gem. Tessel, 21 heet. groot. dirieëa (He), buurt in bot Fr. d. de Lemmer (Lemsterland). («riet, buurt in de Geld. gein. Zc- venaar. Zij bad in 1840 met Zweekhorst 432, in 1872 517, in 1890 G57 inw. («rietnianswijk, buurt in de Drentscbe gcm. Smilde, langs eene turf- gracbt. <ifrietpolder, in 1741 drooggem. veenplns in de Z.-Holl. gein. Leimuiden, ruim 96 beet. groot. <« rif horst, buurt in de Utr. gem. Leusden. iivit\'t 1. kleine riv. op de Voluwe (Geld ), die uit de vereeniging vun ver- scbeidene beken by lieekliergcn ont- staat en bij Hattcm in den Usel valt. Deze rivier is in 1829 bevaarbaar ge- mankt. 2. wetering in de Betuwe (Geld.), tusseben Arnbem en Nijmegen. Waarschijnlijk reeds in bet begin der 14de eeuw aangelegd, werd de vaart in 1608 vernieuwd on voor trekschuiten bevaarbaar gemaakt. Weinige jaren had men er genot van. Door opslijking on- bruikbaar geworden, zijn de gronden voor cenigc jaren verkocht en sinds deels in akkers, moesveblen enz. her- schnpen. dirijnNkerk, gem. in Gron., inge- sloten door Oldenhove, Zuidhom, 01de- kerk, Grootegast (Gron.) en door Kol- lumerland c. a. (Friesland). Do grond dezer gem. bestaat uit zeeklei, die vooral in de noorderdoelen (de later ingedijkte waarden) bijzonder vruchtbaar is. In het geheel is do gem. 3218 heet. groot. In 1811 had zij 1813, in 1822 2216, in 1840 2775, in 1873 3311, in 1890 3200 inw., ten laatstgenoemden jnre onder- scheiden in 1788 Herv., 1042 t\'hr.-Goref., 86 Doopsgez., 39 Ned.-Geref., 10 K.-K., 42 Israëlieten en 193 ongenoemden. De gom. bevat de d. Grijpskerk, Visvliet, i\'ietarzyl en Niezjjl, do buurt Wester-
		horn, do goh. Wostcrwnard, Oosterwaard, Middelwaard, Juurseinakluft en Gaar- keuken, het westelijk deel van do buurt Kommerzijl, den Ruigewaarderpolder en het zuiderdcel van den Ruigezandpolder. Landbouw en veeteelt maken er de hoofdbronnen van bestaan uit. In vroe- gore eeuwen een deel van bet kerspel Sobaldeburen vormende, droeg dit oord langen tijd den naam van Sebalde- buren-Binnen Nadat Nikolaas Grijp er echter eene kerk had gesticht, kreeg hot, in het midden der 16de eeuw, een zelfstandig bestaan, waarna het door bedijkingen belangrijk in omvang toe- nam. Het d. Gi\'üpskerke is vooral in bloei gestogen, nadat de straatweg van Groningen naar Leeuwarden in 1842 werd gelegd. Sedert 1 Juni 1866 is het met beide steden door de noorderlijn van den Stnatsspoorweg verbonden. Het voornaamste gebouw is de Herv. kerk. Vroeger waren er twee burgen: Reit- Boma en Aikema. In 1840 had Grijps- kerk 611, in 1870 719, in 1890 851 inw. j Te Grijpskerk zegevierden Sonoy en Norrits op Rennenberg, den 19 Juli 1581. (wrijpskerke, gem. op Walche- ron (Zeel.), tusseben Oostkapelle, Se- \| rooskerke, St.-Laurcns, Middelburg, Kou- ] dekerke, Biggokcrkc, Molis-en-Maria- kerke en Aagtekerke. Zij beslaat 1305 \| heet., alles zeeklei, die echter in het i oostelijk deel met zand vermengd is. Op dezen vruchtbaron grond beeft men zoowel akkers als weiden. In 1822 had deze gem. 605. in 1840 680, in 1873 , 725, in 1890 761 inw., wat laatstge- \'. noomd jaar betreft onderscheidon in 417 i Ned.-Herv., 1 Rem., 2 Doopsgez., 90 ; Ned.-Gcrof., 178 Chr.-Geref., en 83 on- ; gen. De gem. is saamgesteld uit de i hoerl. Grijpskcrke, l\'oppendamme, But- tinge-cn-Zandvoort on Hoogelande. Het d. Grjjpskerk is eene fraaie plaats, met eene Herv. kerk. Hot had in 1840 408, in 1870 463, in 1890 532 inw. Do onder Grijpskerko gelegen buitenplaats Molenbaix wijst de overlevering aan als de plaats waar Hugo de Groot zich op- hield, terwijl hij naar de band van Maria van Reigcrsberg dong. <i}rijiKeg;riibbeii, b. in de Limb. gem. Nut, in 1870 mot 172, in 1890 met 158 inw. <« ri jssloot. b. in do Gron. gem. \| Loens, in 1840 met 59, in 1870 met i 112, in 1890 mot 82 inw. In vroegere

-ocr page 279-



		- Crroede. 299\' (wl\'illlies, oude Bom. sterkto van; hot eiland der Batavieren, waarvan wij do juiste ligging niet meer kennen. Do oudhoidkenners hebben haar moonen terug te vinden in Hhenon, Tiel, Drou- mel of Rossem. (liriiiMel (Hol), goh. in de N.- Brab. gem. \'s-Bosch. (roMiendouk. p. in de Z.-Holl. gem. Sliedrecht. («roe, geh. in do Zeeuwsche gem.. Kloetinge. Vóór de vestiging der Re- publiek stond er een aan St.-Maarten gewijd kapelletje. (»roede. 1. gem. in Zoel., Zeeuwsch- Vlnnnderen, die in het noordwesten door do Hout of "Wosterschelde bespoold, naar het noorden bepaald wordt door de gem. Broskens, naar het westen door Xieuwvliet, naar het zuiden door Oost- burg en naar hot zuidwesten en oosten door Schoondijko. Zij is groot 2939 hect._Tdoorgaans zeeklei, die in hot uiterste westen met zand is vermengd. Ook be vat zy verscheidene kreeken. In 1822: had deze gem. 1897, in 1840 2492, in 1873 2570, in 1890 2489 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in 1957 Herv., 45 Ev.-Luth., 2G Chr.-Goref., 3 Herst.-Luth., 494 R.-Kath. en \'4 onge- noemden. De landbouw is liet hoofdhe- drijf der ingezetenen; or wordt vooral tarwe, gorst, koolzaad, boonen, aardap- ])clen, suikerbiet, meekrap, vlas en man gelwortels gewonnen. Er is een halte vnn de stoomtram BroskensMaldeghem. Er zijn steenbakkerijen, een stijfselfa briek en een touwslagerij. Behalve het d. Groedo, bevat de gein. ook do b. Kruisdijk. Het d. Groedo, in 1860 met 847, in 1870 mot 959, in 1890 mot 895 inw. binnen de kom, is con der oudste plaatsen van Zeeuwscli-Vlnnnde- ron. In den grafelijken tijd bezat der Vlnamsche abtdjj Ter Does er aanzien- lijke rechten en goederen. In don Spaan- schen tijd werd liet onder water gezet, ofschoon de kerk in stand bleef. Doch in bet begin der 17de eeuw, t. w. in 1018, werd het weder bedijkt en nam vervolgens zeer in bloei toe. De bovol- king vermeerderde vooral in 1733, toon eenigo honderden verdreven Salzburgers door tusschenkomst van den Nederland* schon Resident te Regensburg, als kolo- nisten naar Groode on omstreken kwa- mon. Aan hunne overkomst herinnert do Luth. kerk, die met eene Herv., oen Chr.-Goref. en een R.-Knth. kerk, de-
		<! rijsoord. eeuwen wn» hier eone kloostorkapcl eu werd de plaats ook Gryscheloo ge- nocmd. («rijsoord, heerl. in Z.-Holl., uit- makondc de gom. Oude-Tonge en N ieuwe- Tonge. Granf Kloris V verklaarde, hij eene oorkonde van 25 Juni 1284, dat Heer Albreeht van Voorne Grysoord vnn hom hnd gekocht. («rijy.«>-Monnikenklooster. gen. in de Gron. Rem. Termunten, ter plaatse waar in 1258 een klooster van de orde der C\'isterciënsers wns gesticht. In 150(> werd hier door de Groningen eene overeenkomst met (irnnf Kdzard van Oost-Friesland gesloten. jf,^ kloos- ter zelf, is na eene verwoesting door de "Watergeuzen in 1578 afgebroken. <« rimlMTii\'. voorm. kasteel in de N.-Brab. gein. Zomeren, reeds voor lan- gen tijd afgebroken. (iiriinber$>-, of («ï\'imlierjjeii. voorm. havezate in de Overijselsche gem. Wierden. In 1330 was zij in hot bezit van Dirk van don Grimberg. Later kwam zjj aan do gesl. Thije, Voorst en Nehrkorn. In 1821 is zij gesloopt. (jrimlinixeii. voorm. kasteel in de N.-Brab. gem. Ginnekon, het stam- huis der hoeren van Grimhuizen. In later tijd werd het herbouwd door Jus- tinus van Nassau, Gouverneur van Breda, on in 1750 in eene kerk en pastorie der R.-Kath. gem. Ulvonhout herschapen. (rin. b. in do N.-Holl. gem. Barn- singerhorn. (lirilld, eiland in de Zuiderzee, tus- schen de I\'riescho kust en Vlieland. Oudtfjds een bezitting der abdij Lidlnm, wns het vóór hot inbreken der Zuider- zee zoo welbebouwd, dat men do buurt aldaar eene stad noemde. Uezo buurt werd, naar het verhaal van oude kro- nieken, door Abt Syard Siersma in 1222 mot grachten on wallen omringd. Ook spreken oude verhalen van eene school in de godgeleerdheid on van eono aan- zienlijko kerk met koor. Door den wa- torvloed van 14 Dec. 1287 werd deze stad verwoest. Doch nog in het begin der 18de eeuw vond men een huis op het eiland. In de zandheuvels vond men tot 1825 konijnen, die toen echter bij den hoogen watervloed verdronken. Do voordeden, die men thans van dit eiland trekt, bestaan in hot maaien van hot gras voor hooi, het laten weiden van schapen en het inzamelen van vogol- eieren.

-ocr page 280-



		300 Groendijk.
		(ïroenewond.


		gebouwen voor den openbaren godsdienst uitmnken. 5. of "iVeterilig;-van-* CSroede, bedijking in de Zccuwscho gem. Groedeen Nieuwvliet, bevattende de:i Oudcn-PolderGrocde, den Nicu- wen I\'older-van-Groede, don Zouten- poldcr, den I\'roostpolder, den Bnanst- poldcr, den \'s-Gravenpolder, den Kle- tempolder, den Kleinen-Polder, den Moorspolder, den Isenpolder, den Paro- chiepolder, den Grooten Corneliapolder, den Kleinen Cornelia])older, den van- der-I.ingcnpolder en den Hurgronjepol- dcr, te zamcn 2016 heet. Groeildijk, dijk in do Fricschc ge- nicenten Sneek en AVymbritseradeel, dio zijn naam paf aan het in 1403 gestichte Franciskaner-nonnenkloostcrGrocndijk of Groenendijk, dat sedert de Hervorming geslecht is. Groene-Bedde, poid. van 23 heet. in de N.-Brab. gem. Oosterhout. <» roenedijk, buurt in de N.-Brab. gem. Zwaluwe, zeer nabij het d. Lage- Zwnluwe. Groene-Hoeven, buurt in de N.- Brab. gem. Wanrooi. Groene-Kan, b. in de Utr. gom. Maartensdijk, zich zuidwaarts van het d. Maartensdijk van het westen naar het oosten uitstrekkende. Zij ontleent haar naam aan eene herberg, die de groene kan tot uithangbord voert. In 1840 had dezo b. 237, in 1870 343, in 1890 409 inwoners. Groenenberjj, voorm. kast. in do Gron. gem. Middelbert, het stamslot van het machtige Huis der Groonenber- gen, dat namens de Utrechtsche bis- schoppen het hoog gezag binnen Gro- ningen en in het Goorecht voerde. Dit kasteel is in 1241 en 1250 door do Gel- derschen vernield, en daarna niet weder hersteld. Groenendaal, 1. b. onder Zed- dam in de Geld. gem. Berg. \'4. b. in de Z.-Holl. gem. Loosduinen. 8« b. in de N.-Brab. gein. Esch. 4. b. in de Limb- gem. Venloo. Groenendal, geh. onder het Fr. dorp St.-}>ikolaasga (gem. Doniaworstal). G roe il o il dijk 1. dorp met ceno R.-Kath. kerk en eene kazerne dor ma- rechaus8ce, in de Zeeuwsche gem. Hon- tenisso. Het had in 1840 573 inw., in 1870 telde men er met "Walsoorden, Kruisweg en do Eek 776; in 1890 was het inwonertal zonder gehuchten 565. 5&. of IlnKcrsvi\'oudc-anii den-
		Rijndijk, d. in de Z.-Holl. gem. Ha- zerswoude in 1840 mot 824, in 1870 met 874 inw. In 1890 was het inwonertal zonder omgeving 503, met Kijndn\'k 860. Er is een fraaie R.-Kath. kerk. 3. of Zoeterivoiide-aaii-den-Ri.jn- dijk, d. in de Z.-Holl. gem. Zoeter- woudc, in 1840 met 522, in 1890 met 908 inw. in do kom. Er is een gesticht voor R.-Kath. boetvaardige vrouwen, dat in 1890 eene bev. van 189 zielen teide. 4. dijk in N.-Brab. tusschen het Landvan-Megen en het Land-van-Ra- venstein. Die van Kavenstein hebben dikwerf, wanneer zij last hadden van hoog water, dezen dijk doorgestoken, waaruit dan hevige twisten met hunne naburen ontstonden. 5. geh. in de N.-Iirab. gem. Oosterhout. Er is een hnlte van de stoomtram Oosterhout Dongen. Groenen-l\'older, polder in de Utr. gem. Abkoude-Braambrugge. Groeneniveg, buurt in do Z.-Holl. gem. Gouda. Groenenolder, pold. onder Noord- horn in do Gron. gem. Zuidhorn. Groenesteeg, b. in do Ovorjjs. hem. Stecnwijkerwold. Groeiiesteiii, buurt in do Utr. gem Maarsen. Groeneveld, 1. geh. in de Z.- Holl. gem. Hof-van-Dclft, eertijds eene I burgerlijke gom., dio echter ten gc- volge der wet van 11 Juli 1855 hare ! zelfstandigheid verloor. De gemeente j was 233 heet. groot. Het kasteel der Heeren van Groeneveld, dio uit de Hoeren van "Wassenaar voortsproten, \| werd ten jaro 1420, in den oorlog van Vrouwe Jakoba tegen Jan van Beieren ; vernield. 2. b. in do N.-Holl. gem. \| St.-Maarten. 3. fraaie riddermatige j hofstad in de Utr. gem. Eenmes, te i midden van een uitgestrekt park en I prachtige bosschen. Onder do vorige ¹ bezitters behoorde de rampznligo Rei- I nier van Groeneveld. 4. geh. in do j Dr. gem. Meppel. Groene veldsche-Polder, of Laag-HarnaNch, pold. van 272 ! heet. in de Z.-Holl. gom. Hof-van.Delft, Schipluiden en do Lier. Groeneweg, gehucht deels in de Z.-Holl. gem. Hoog-Blokland, deels in do gem. Hoornaar. Groene wond, 1. goh. hg hot Fr. d. Oostermeer (Tietjorkstcradeel). SJ. j goh. in do Z.-Holl. gom. Woubruggo.

-ocr page 281-

-ocr page 282-



		302 (jiroeiilooNfhe-Hoeveii.
		dirolloo.


		1841 en 1842 vernieuwd. Het Schcpen- dom van Qrocnloo bevat verspreide wo- .niiigen, die gehuchten vormen, als Mor- velde, Nijkamp, Laarberg, Papen en lSlaiikonborg. In 1840 bad dit Sehepen- dom 552, in 1870 00!), in 1890 747 in- woners. <»i^-oeii*<\'lie-Hoeveii. 1>. in de N.-Brab. sein. Vacht. CïroeilMtraat, 1. b. in de N.-15r. gemeenten Oosterbout en Dongen, in 1840 met 184 inw., t. \\v. 74 onder Oos- terliout, en 110 onder Dongen. SJ. 1). in de Limb. gem. l\'bach-over-Worms, in 1840 met 448, in 1870 met 440 inw. 3. b. in de N.-Iirab. gem. Duizel. <« i\'Mciisv» si;iril. streek lands in de Z.-Holl. gein. Waddinxvcen. («roep, 1. peb. in do N.-Holl. gem. Beemster. SS. b. in de Utr. gein. Amerongen. («roepje (Het), b. in de Utr. gom. iiCersum. (jiroes, geb. in de X.-Hrab. gem. Heescb. (j}roe»I»eoli, gem. in Gelderl., ingeslo- ten door Ubbergon, Nijmegen en Heu- mon (Gelderl.), Mook-en-Middelaar en Ottersum (Limb.), en Cranenburg en Niel (Pruisen). Zij beslaat 4546 heet. en beeft een diluvialen zandgrond, die af- wisselend lieuvelen en dalen aan het oog vertoont. Een groot deel der gom. bestaat uit boscb, bet overige uit wei- en bouwland, heide, tuinen enz. In 1822 had deze gem. 1754, ia 1840 2990, in 1870 3048, in 1873 4048, in 1890 5016 inw., die zich in het laatstgenoemd jaar onderscheiden in 4761 K.-Kath., 127 Herv., 1 Waalsch-Herv., 3 Rem., 5 Doopsgcz., 6 Ev.-Luth., 4 Ncd.-Gcref. en 6 ongen. Hun voornaamste bedrijf is de landbouw. Vele ingezetenen bestaan echter ook van het bezembinden. Be- halve het d. Groesbcek, bevat de gem. de buurten Xederrijkswald, St.-Anthonis, Plas, Hcikant, Rruuk, Nieuwerf, Drul en Grafwogen. De gem. vormde in vorige eeuwen eeno bijzondere beerlijkheid, die in 1768 door het geslacht van "\\Vneh- tendonk aan de Staten van Gelderland werd verkocht. Het d. Groesbeek ligt in een fraai dal, en bevat, behalve eeno grooto K.-Kath. en een kleine Herv. kerk, oen liefdesgesticht en eer. ruim stationsgebouw (douane) van den spoorweg NijmegenKleef. In 1840 had het 733, in 1872 1061, in 1890 1450
		inw. In den nacht van 18 op 19 Juli 1828 heeft het veel door brand goledon. («roewbeekMch-dtebergte, hoo- ge heuvelstrcek op do zuid-ooster grens vnn Gelderland en de noord-ooster grens van Limburg. Van de toppen, zoo als de Hoogeklif, Rakkersberg, Usolonberg, Langenberg, iluntborg, Hoendorberg. Laatberg, Freudenberg, Hemmendaal- sehe-Klift, St.-Jansberg, St.-Martensberg, Kiekberg en Kloosterberg, geniet men zeer scboone vergezichten. diroeweiHl, b. in de N.-Brab. gem. Tilburg. diroeNkllilen, geb. in de X.-Brab. gem. Gemert. (iJroesen, d. in do Geld. gem. Dui- vcn, in 1840 met 1406, in 1872 met 1582, in 1890 mot 1321 inw. Het d. heeft eene K.-Kath. kerk met eene hooge spits. Het komt reods in eene oorkonde van 970, onder den naam Gresse, voor. Er is een halte van den spoorweg ArnhemZe venaar. Wroet, d. in de N.-Holl. gem. Schoorl, in 1811 met 149, in 1822 met 167, in 1840 niet 186, in 1870 met 271 inw. Het maakte onder Koning Willem 1 tot 1834 eene afzonderlijke gem. uit, die toen met Schoorl is vereenigd. Er is eene Herv. kerk. Het d., welks naam oudtijds ook Groede werd geschreven, ligt bevallig aan den voet van hoogo duinen. diroeterpoltler, pold. van 207 heet. in de N.-Holl. gom. Schoorl. Groetpolder, polder in de N.- Holl. gom. Winkel, eene bedijking van 1344 tot 1847. De polder, die hot zui- derdeel uitmaakt van Waard-cn-Groet, is 761V* heet. groot. Groeve (De), 1. geh. indoGron. gein. \'t Zand, ten noordwesten van het dorp Zeerijp. 2. b. in de Drentscho gem. Zuidlaren, aan de Oostermoerscho vaart, die een weinig lager in het Zuid- i lanrdermeer valt. In 1840 had deze buurt 99, in 1870 135, in 1890 199 inw. 3. wetering in Groningen. Zij loopt uit hot Schildmeer naar hot Damstordiop. (wi\'ollei\'holt. voorm. bosch in do : Drentsche gem. Rolde, waar tot onder ; de Republiek, o. a. nog in 1696, lands- vergaderingon in do open lucht zijn go- houden. (irl\'olloo, d. in de Drentsche gem. Roldo, in 1811 met 208, in 1840 met 272, in 1870 met 338, in 1890 met 346 inw. Ofschoon oone der oudste plaatsen

-ocr page 283-



		Groningen. Groningen. 303

		moeioljjkcr, dan toen de splitsing des volks in twee partijen, Votkoopers en Schieringers, den Graven van Holland on den Bisschoppen van Utrecht gelegenheid schonk, zich in de binnenlandsche aange- legenheden der Hunsigooërs, Fivelgooërs, Hnmsterlanders, Vredowolders, 01damb- ster en Keiderlanders te mengen. Vooral liep de vrijheid het grootst gevaar toen do rijkste geslachten, zoo als de Gockin- ga\'s en Houwerdo\'s op \'t einde der 14e eeuw Hertog Albrecht van Beieren, Graaf van Holland, Zeeland en Henc- gouwen, als leenheer erkenden, en Bis- schop Fredorik van Blankenheim do in 1040 door l\'trecht verkregen rechten niet slechts op den hof binnen Gronin- gen, maar op de geheele, roods machtig geworden stad wildo toepassen. Of- schoon de oorlogen tegen Holland en Utrecht met zeer wisselende kansen werden gevoerd, steeg het aanzien der stad Groningen die sedert 1284 een lid der Hanze was geworden tot nog aanzienlijker hoogte, doordien de Gro- ningsche magistraat, na de hoeren van Gockinga on Ifouwerda overwonnen to bobben, in 1401 hot hoogste gezag in het Oldambt verwierf. Zij bovestigde er hare macht door ambtlicdcn of drosten op de burgen te Termunten en "Win- schoton aan te stellen. Zeventwintig jaren later (1428) legde de stad Gro- niiigen, in vereeniging met do vrije Overlauwerschc landschappen de grond- slngen tot het vormen van een staats- wezen. Dit geschiedde door het sluiten van het dusgenoemd Eerst Verbond. Daarbij beloofden do bondgenooten elk- nndor bijstand tegen het Duitsche, zui- delijke en nllo andere heeren, die hun nadeel zouden willen doen, of hunne vrijheden krenken. Mocht eenig land- schap, ambt, buurtschap of persoon vreemd krijgsvolk in het land halen of binnen den cenen of andoren burg in bezetting leggen, do overige leden van het Yerbond zouden zoodanige pogingen te zamon met de wapenen koeren. In 1473 onderging dit Verbond eene belang- rijke uitbreiding, door het makon van bepalingen op den uitvoer van granen, hot toelaten vnn bieren en het besteden der geldboeten. Alle verbeurde gelden zouden voortaan ten algemeenen nutte worden aangewend, vooral tot het aan- koopen van bussen, kruit, kogels on andere middelen ter verdediging. Keizer Fredorik 111 schonk zijne goedkeuring
		van Drente, heeft hot eerst sedert 1852 eene kerk. Deze kerk is voor do Her- vormde ingezetenen van Grolloo en Schoonloo gesticht. Groningen, 1. negende provincie des Ryks. In het noorden is zjj bepaald door de Noordzee, in het oosten door Oost-Friesland en Aremberg-Moppen (twee afdeelingen der Pruisische pro- vincio Hanovor), in liet zuiden door Drente, in het westen door Friesland. Do provincie ontleent haar naam van hare hoofdstad. In vorige eeuwen droeg zij den naam van Stad-Groningenen- Ommelanden, of bjj verkorting Stad- en-Lande. Tijdens het begin onzer jaar- telling word Groningen, dat toen bij hooge vloeden voor een groot deel door de zee werd overstroomd, bewoond door de Friezen en deelde sedert do lotge- vallen der naburige Friesche zeelanden. Ter plaatse waar de A den hoogen zandigen Hondsrug verlaat, om zich door de vruchtbare kloigronden een weg naar zee te banen, ontstond roods vroog cono bewoonde plaats, die naar do we- lige weilanden, die haar ton dooie in- sloten, den naam van Groeningen of Groningen ontving. De Overlauworscho Friezen verdedigde niet minder dan die van Oostcrgoo on Westergoo hunno vrijheid en zelfstandigheid tegen de Frankische landvoogden, die, op het voetspoor hunner ambtgenooten, in de de meer zuidelijke streken aan Schelde, Maas en Kijn, de hun toevertrouwde landvoogdijen in erfelijke graafschappen wilden herscheppen. Maar de Groning- sche Friezen, ofschoon \'s Keizers opper- macht erkennende, weigerden, met die van Oostcrgoo, Westergoo, en andere Friesche landen, \'s Keizers voogden als heeren to dienen. Zg verwierpen alle eischen om schattingen op to brengen of teekenen to geven van volstrekte afhankelijkheid, Gelukte hot al Keizer Hendrik III in 1040 het kleine land- schap \'t Goorecht met den kof Gronnin- gen (villa Cruoninga) als leen aan do ITtrechtscho Kerk to verbinden, do Om- melanden bewaarden hunne vrijheid on hun zelfstandig bestuur do ganscho Middeleeuwen door met uitzondering echter van Wosterwoldc, dat door over- macht gedrongen, in 1316 den Bisschop van Munster eenige hooglieidsrechten moest inwilligen en sedert onder hoofd- delingen (Munsterscho vazallen) kwam. Nimmer viel hot handhaven dier vrijheid

-ocr page 284-



		304 Groningen. aan dit Verbond in twee oorkonden, de oene gericht ann de inwoners van Klein- Friesland, tusschen Oost- en "\\Vcst-Fries- land, of tusschen de Eems en de Lau- wers", de andere aan de getrouwe rijks- stad Groningen." Nadat Hertog Albrocht van Saksen in 1498 door de Sekieringors van Friesland tot Erfpotostaat was ge- kozen, achtte deze zich, krachtens do keizerlijke aanstelling, gerechtigd, ook Groningen en de Ommelanden onder zijne heerschappij te trekken. Ten einde hierin naar wensch te slagen, sloot hij, 1>Ü zijne komst in Friesland, ten jare 1499, een verdrag met Edzard, Graaf van Oost Friesland, die ten zjjnen be- boeve het Groningsche gewest uit het noordoosten zou binnentrekken, terwijl de Graaf van Schaumburg, een Saksisch legerhoofd, uit hot westen zou naderen. Met onbozwekon moed streden de Gro- ningers, althans de stedelingen nevens die Ommelanden welke Groningen trouw bleven, voor hunne vrijheid. Doch of- schoon zij nabij Sauwcrd en Kiopswolde over hunne vijanden zegevierden, le- den zij aan de "Wartumerzyl een ne- derlaag, die Albrocht don weg naar de stad baande. Vruchteloos echter was het beleg waardoor Hertog A1- brecht in den zomer van 1500 over de stad poogde te zegevieren. Na vijf- tien dagen Groningen met zwaar ge- schut beschoten te hebbeu, was hij nog niets gevorderd. Integendeel hij ontving eene wond aan het hoofd, die hem, nadat hjj in een stilstand van wapenen had bewilligd, uit het loven rukte (8 September 1500). Hendrik van Saksen en züⁿ broeder George zetten, in vor- ooniging met Graaf Edzard van Oost- Friesland, den oorlog voort, dien hun vader had aangevangen. De Groningers weerden zich dapper, doch toen op \'t einde van 1505 en het begin van 1506 gebrek aan mondbehoeften hun de zoo noodige krachten ontroofde, besloten zij door een verdrag met Graaf Edzard zich uitkomst to verschaffen. Den 17 April (150G) werd dit verdrag te Ter- munten gesloten. De stad nam daarbij don Graaf als haav beschermheer aan, overhindord do rechten dos Bisschops van Utrocht en met behoud van hare eigene uitgestrekto privilegiën. Veertien dagen later (1 Mei) had de plechtige huldiging plaats. Doch zoo als licht ce voorzien was, nam Hertog Goorgo van Saksen dio verheffing van Graaf Edzard
		Groningen. zeer euvel op. Hjj bosloot onmiddelijk Oost-Friesland den oorlog aan to doen en door zijn leger over de Eems te zen- den, het Graaf Edzard onmogelijk to maken, zich mot Groningen en do Om- melanden bezig te houden. Toon nu de Groningers door hun beschermheer aan hun lot werden ovorgelaten, boproofdon zij eeno poging, om zich mot den Sak- sischeu Hertog to vordragon. Doch hunne afgevaardigden koerden onver- richterzake weder, en van de hulp, hun door den Utrechtschen Bisschop Frede- rik van Bluukenheim toegezegd, kwam niet het geringste. In dezen nood kozen de Groningers den dapperen Karel van Egmond, Hertog van Gelder, tot hun heer en beschermer (3 November 1514) Het binnenrukken der Gelderschen, wier wapenen zich toon in eon grooten voor- Bpoed verheugden, had ton gevolgo, dat George van Saksen, na te vergeefs veel geld en manschappen verspild to heb- \| ben, om Groningen in bezit te krijgen, I zich in 1515 terugtrok, om zijn recht [ als Erfpotostaat over Friesland en Gro- i niugon aan Aartshertog Karol van Oos- I tenrijk, Heer der mcesto Nederlanden, , over to dragen. Groningen on Omme- landen waren echter geenszins bereid I den Oostenrijker voor Heer aan te nomen. Beiden bleven dus onder Karel van Gel- I der, die don Keizer in Holland, het , Sticht en Friesland zooveel werk ver- schafte, dat zijne legers geen voet in Groningen konden zetten. Maar Karel , van Gelder verspeelde door zijne heersch- zucht zelf het Groningerland. Het stond hom togen, dat do inwoners tusschen de Lauwers en de Eems togen iodero inbreuk op hunne rochton zich mot na- druk verzotten. Daarom zond hjj een woest hoofdman, Meindert van Ham, die in last had het gewest tot eene volko- , men onderwerping to brongen (April 1536). Vervolgens eischte hij, dat men j hem toeliet, een kasteel binnen do stad Groningen te bouwen en Appingadam met muren to omringen. Deze eischen vervreemden de Groningers geheel van don Golderschen vorst. Zy boden het Bourgondischo Hof to Brussel aan, zoo dit hou van do Goldorschon wildo ver- lossen, om den Keizer in zjjno hoedanigheid van Hertog van Brabant Graaf van Hol- ! land en heer van Friesland te huldigen. Namens den Keizer werd deze voorslag ; door do Landvoogdes der Bourgondische Nederlanden gretig aaugonomen, waarop

-ocr page 285-



		Groningen. Groningen. SOS

		[ maakto voor do samenstelling der 8ta- ten en het gewestelijk beheer. Onge- lukkigerwüze kon de stad het kwalijk vergeten, welke overmacht zij gedurende de binnenlandsche en Saksische oorlo- gen over het platteland had bezeten. Mocht het haar door het verdrag van 1594 onmogelijk zijn, dat hooge aanzien terug te winnen, zij zocht toch steeds j een overwegenden invloed uit to oefe- I nen. De Ommelanders daarentegen, door de verandering van zaken geen behoefte aan do meerderheid der stad meer ge- voelende, kantten zich met geweld te- gen alles aan, wat zjj als eone aan- matiging der stedelingen beschouwdon en poogden in het bestuur van het gewest der stad haar overwicht te be- twisten. Van hier hoogloopende geschil- len, die de Algemeone Staten ton jare 1600 het besluit deden nemen, om de stad Groningen mot krijgsvolk te bezetten en er een kasteel te bouwen. Gelukkigerwijze werden die verschillen van lieverlede uit den weg geruimd, vooral nadat in 1607 het kasteel met goedvinden der Algemeeno Staten gohoel werd geslecht. Evenwel van tijd tot tijd vlammen de twisten weder op, vooral in 1640, toen do Ommelanders klaagden over verschillende proceduren door de stad don Oldambsters aangedaan. To ver- goefs poogde Prins Willem II, toon hg den 1 September 1649 te Groningen was gekomen, het vuur to blusschen: het duurde tot aan het einde van 1653 eer partgen het geschil bijlegden. Bij de omwenteling van 1795 werd do heer- lykheid Westerwolde, dio sedert do af- schudding van \'t Spaansche juk als een generaliteitsland werd beschouwd, en in 1619 door de stad Groningen was aan- gekocht, bij de provincie Groningen in- gelijfd. Drie jaren later echter werd uit dezo provincie, benevens uit de noorde- lijke en westelijke doelen van Friesland en eenige Drentscho kerspelen een De- partement-van-de-Eems gevormd, met de bepaling, dat te Groningen het depar- temontaal gerechtshof zou geplaatst worden. In 1801 werd de naam Stad- on-Lando weder hersteld en onder dien naam oen afzonderlek departement in \'t leven geroepen dat na de oprichting van het Koninkrijk Holland in 1810 Gro- ningen werd gehoeten, en waaraan Lo- dewyk Reiderland (het deel van Oost- Friesland tusschen do A en Eeins) toe- voegde. By Hollaiid\'s inlijving in \'t Fran- 20
		George Schenk, Stadhouder van Fries- land, den 8 Juni 1536, van de Gronin- gers en Onmmelanders den eed van hulde en trouw ontving. De landzaten gaven hot bewijs, dat zij met hart en ziel \'s Keizers belangen omhelsd had- den. Met ijver ondersteunden zij Schenk\'s pogingen om de Geldersehen te verja- gen, zoodat do kasteelen te Termunten en Delfzijl door \'s hertogs benden eer- lang aan do Oostenrijkers (of Bourgon- diërs) moesten overgegeven worden. Vervolgens won Schenk het kasteel te Wedde, drong door tot het naburigo Koevorden en won eindelijk de sterkte de Kinkhorst by Meppel. Deze voor- spoed der Bourgondische wapenen deed Hertog Karel naar verzoening neigen. By den vrede, die den 10 December (1536) werd getroffen, onderschreef de Geldersche vorst den afstand van Gro- ningen, de Ommelandon, Westerwolde en Wedde, nevens die van Drente, Koevorden en Diepenheim. Onder Keizer Karel V en zijn zoon Koning Filips II werd Groningen, ne- vens Friesland en Drente, door den- zelfden Stadhouder bestuurd, totdat de provincie zich bij do Unie aansloot. Het eerst deden dit de Staten der Omme- landen, t. w. in Januari 1579, doch in Juli daaraanvolgende bewerkte Georgo van Lalaing, Graaf van Rennenberg, dat ook do stad Groningen dit voorbeeld volgde. Dezo aansluiting van het ge- heele gewest bij de Unie duurde echter slechts korten tijd, want reeds den 3den Maart 1530 verliet Rennenberg, op ver- raderlijke wijze, de zijde der Staten, en «tolde do stad Groningen weder in de macht des Konings van Spanje. Hij zocht do Ommelanders mede tot zulk een afval over te halen, doch deze sloe- gen zijn voorstel met verontwaardiging van de hand en bleven der Unie trouw. Een fello binnenlandscho krijg was een der eerste gevolgen van die omwente- ling. Veertien jaren bleven do stad en Ommelanden gescheiden, tot Prins Mau- rits voor de hoofdstad kwam en door zijn krijgsbeleid de Spanjaarden tot do overgavo dwong. Bjj het vermaard trak- taat van reductie, den 23 Juli 1594 in het leger te Helpen gesloten, werd niet alleen Groningen aan do Vereeuigdo Provinciën hergeven, maar werden tc- vens do betrekkingen tusschen beido doelen der provincie zoodanig geregeld, dat dit tractaat sedert de Grondwet uit- \'Wiïkamp.

-ocr page 286-



		30G Groningen. Groningen.

		Hunse slechts een klein deel uitmaakt het Stadskanaal, het Termunterdiop, het Buiskooldiep, enz. Een nog belangrijker vaart, het Groot-Scheepvanitkanaal, tng- schen Groningen en Delfzijl, tot welks aanleg reeds in September 1856 werd besloten, is in 1864 afgebakend en in 1870 aangevangen. Behalve de reeds genoemde Zuidlaardermeer, Leekster- meer en Schildnieer, heeft Groningen nog bet Foxbolsterineer en bet Moed- huizernieer. Eenige andere meren zyn dour aftapping in vruchtbaar land her- schapen. Vroeger behoorden tot Gro- ningen drio eilanden: Rottumeroog.. Bosch of Koornzand en Hetl\'ezand, die door de "Wadden van de vaste kust wa- ren gescheiden. Alleen Rottumeroog is nog bewoond, ofschoon slechts door een enkel gezin. Bosch is niets meer dan eene zandplaat. Heffezand is geheel ondergevloeid. De spoorwegen behooren allen tot bet Noordernet der Stnats- spoorwegen. De lijn van de Frieschc grens bij Yisvliet tot Groningen werd den 1 Juni 1800, de lijn van Oroningen naar Winschoten den 1 Mei 1868, de lijn van Winschoten naar do Nieuwo- Schans den 1 November 1868, de lyn van de Drentsche grens bij de Runt tot Groningen den 1 Mei 1870 voor het ver- keer geopend. Later zijn aangelegd do lijnen GroningenSauwerdDelfzijl, SauwerdWarfuinRoodeschool en Niéuwe-SchansIhrhoven (1\'ruisen). Tramlijnen verbinden Zuidbrock met Buinerinond via Veendam en Finstor- wolde met Stadskanaal via Winschoten, Zuidlaren met Groningen en Uldambt met Rekela. Groningen had in 1822 140,990 inw. Bij de volkstelling van 10 Nov. 1829 was dit getal gestegen tot 157,504, bü die van 31 Dec. 1859 tot 205,005, bü die van 1 Dec. 1809 tot 222,010. Den 1 Jan. 1890 rekende men 272,786 inw., en wel 134,217 van het mannelijk en 138,569 van het vrouwelijke geslacht. Zij splitsten zich in \'t laatstvermelde jaar in 180,804 Ncd.-Herv., 93 Waalsch- Herv., 1 Engelsch-Herv., 38,849 Christ.- Goref., 4936 Doopsgez., 1899 Ev.-Luth., 230 Herst.-Luth., 1371 Rem., 9416 Ned.- Goref., 19 DuitsclrEvang., 50 Apostol., 136 Evangel., 580 Vrije-Evangel., 5 Vrije-Protest., 095 Baptisten, 1 Method., 35 Mormonen: 1 lid der Scbotscbe Kork, 2 Anglik., 18,467 R.-Knth., 12 Oud- Roomschen, 5888 Ned.Israëlieten, 58
		sche Keizerrijk werd dit alzoo vergroot departement uitgebreid door de aan- hechting van Drente, om daarmede het Doparteinent-vairde-Wcster-Eems uit te maken. Bij de oprichting van het Ko- ninki-ijk der Nederlanden ontving de provincie Groningen liaar ouden naam en vroegere grenzen terug. Zij maakte tot de afscheiding van België de zes- tiende provincie des Rijks uit. Sedert is zij vergroot door eenige indijkingen naar de zijde van den Dollard en de Wadden. Groningen is thans ruim 229,208 heet. groot, hetgeen overeenkomt niet ruim 4 P/a vierkante geographische mijl. Gro- niugen is nagenoeg geheel vlak, en do uitzonderingen een hooge zandrug van de Drentsche grens tot de stad Groningen, eenige b uvelen in Wester- wolde en eenige duinen op het klein i eiland Rottumeroog verheffen zich niet meer dan weinige meters bo- ven bet omliggende lage land. De Doesebcrg, een der Westerwoldsche beu- velen, is bijna 10 il., bet Groninger deel van den Hondsrug 5 tot 6 31. hoog. Het hoogste deel der provincie in het uiter- ste zuidoosten verrijst nog niet tot volle 12 H. Zelfs beneden A. P. ligt een deel van het gewest, t. w. do streek zuid- oostwaarts van Delfzijl en Appingedam in dezelfde richting naar Finsterwolde. Het grootste deel van het gewest be- staat uit zeeklei. Laag veen breidt zich uit om bot Leeksterineer on in het oord van bet Zuidlaardermeer tot het Schild- meer. Hoog veen ligt voornamelijk op de Drentsche en Pruisische grenzen, zandgrond in Westerwolde, het Wold- Üldambt, bet niiddeldccl van \'t Goo- recht en omstreeks Zuidhorn on Ma- mm. De boofdrivieren van Groningen zijn do Hunse, dio hier de namen van Drentsche-Dicp, Scbuitendiep en Keitdiep voert. De Westerwoldsche A ontstaat uit de veroeniging van de Ruiten-A en Mussel-A en wordt door de 1\'ekel-A versterkt. De Lauwers, op de westeljjke grenzen, en de Tjnryt, in het noordoosten der provincie, zyn van weing aanbelang. De Fivel is voor het grootste deel in een kanaal, het Dam- sterdiep herschapen. Ook het HoornBche- Diep is voor een groot deel in het Noord- Willemskannnl opgenomen. Nevens de;:e vaarten komen vooral in aanmerking: het Hoondicp, het Boterdiep, bet Schui- tendiep, waarvan do gekanaliseerde

-ocr page 287-



		Groningen. 307
		Groningen.

		Port.-Israël. en 9127 ongenoemdon. Do landbouw staat in Groningen op een hoogen trap en is do voornaamste bron van welvaart. Verder bloeiden er vee- teelt, zuivelberciding, koophandel, schoep- vaart, scheepsbouw, veenderij en vis- scherij. Het fabriekwezen heeft steen- cn pannenbakkeryen, chocolade., koren-, olio-, houtzaag", pel-, tras^-, cement-, mout", mostaard" en boekweitmolens, grutterijen, brouwerijen, likourstokerijen en moutwijnbranderijen, aardappelstroop- branderijen, zeepziederyen, azijnmako- ryen, kalkbranderijen, leerlooierijen, touwslagerijen, wolkammerijen, verve- rijen, waskaarseni\'abrieken, bicrbrouwo- ryen, meubelfabrieken, orgel- en piano- fabrieken, ijzcismedorijen, stoomwerk- tuigfabriekon, goud- en zilversmede- ryen, sigarenfabrieken, mineraal" en reukwaterfabrieken, oenigo weverijen, enz. Op 1 Januari 1891 waren in Groningen 220 fabrieken met 8toom- vermogen, 45 stooinwatergemalcn, 34 zeeschepen en rivierbooten door stoom gedreven, 118 locomobielen, locomotie- ven, stoomkrnnon enz. on 6 tramloco- motieven. De scholen voor lager onder- wys in Groningen staan met Friesland, Drente, Z.-Holland en N.-Holland onder één inspecteur. De provincie is verdeeld in twee distrikton, namelijk Groningen en "Winschoten, liet eerste is ondervor- dccld in vier arrondissementen : Gronin- gen, Zuidhorn, Onderdendam, Appingc- dam; hot tweede mede in vier: Win- schoten, Hoogozand, Veendam, Onst- wedde. Er waren in 1881 in Groningen 254 openbare lagere scholen en 49 bij- zondere. Het onderwijspersoneel bestond uit 942 m en vr. bij hot openbaar en 139 m. en vr. bij hot bijzonder 1. onder- wys. Voor middelbaar onderwijs behoort Groningen tot dezelfde inspectie als Z.- Holland, N.-Holland, Friesland en Drente. Er zijn hoogoro burgerscholen mot vijf- jarigen cursus te Groningen, een voor jongens en een voor meisjes, on voor jongens te Veendam, h. burgerscholen voor jongens met driejarigen cursus te Groningen, to Sappemeor, te Warfum en te Winschoten; voorts heeft men to Groningen eono burgeravondschool, eono avondschool voor handwerkslieden, eeno school voor uitgebreid ambachtson- derwijs, een Hijksproefstation, de toeken- academie Minerva", met eene afdeeling zoovaartkunde", een gosubs. bijz. zoe- vaartschool to Delfzyl, een instituut
		voor doofstommen to Groningen. Voor hooger onderwijs is er eene hoogeschool te Groningen. Er zijn twee gymnasiën, als een te Groningen on een te Win- schoten. Naar de Eerste Kamer der Staten- Gonoraal vaardigt Groningen 3 ledeu af. Voor do verkiezingen van leden voor do Tweede Kamer omvat de provincie de distrikten Groningen, Zuidhorn, Ap- pingedam, Winschoten en Veendam. Voor de verkiezing van Provinciale 8ta- ten is Groningen in 7 kiesdistrikten ge- splitst: Groningen, Hoogezand, Zuidhorn, Onderdendam, Appingedam, Winschoten en Oudo-1\'ekela. Hiervan benoemen Gro- ningen on Appingedam elk 8, Onder- dendnm, Winschoten en I\'ekela elk 7, Zuidhorn 5 en Hoogezand 3 leden. Voor de rechtsmacht is Groningen gesplitst in 2 arrondissementen: Groningen on Winschoten, te zamen met 6 kantons. Groningen, SS. kiesdistrikt voor het afvaardigen van twee leden naar do Tweede Kamer der Staten-Generaal. Het bevat 7 gem. t. w. Groningen, Haren, Noordwijk, Ten Boor, Bedem, Slochto- ron, Hoogezand. 3. prov. kiesdistrikt in Groningen, bevattende alleen de gem. Groningen. -A. eerste arr. van de prov. Groningen, saamgesteld uit do arrondissementen Groningen, Zuidhorn, Appingedam en Onderdendam. In 1811 als arrondissement van het Departement* van-de"\\Vestor Eems opgericht, had het toen eono kleinere uitgestrektheid, daar hot doel van Fivelgoo, hetwelk thans daaraan behoort, oorspronkelijk een deel van het arr. Appingedam uitmaakte. Het bev. toen 5 kant.: Groningen eerste kan- ton, Groningen tweede kanton, lloogo- zand, de Leek en Zuidhorn. 5. eor- ste kant. van het arr. Groningen bcvat- tende do gem. Groningen, Haren, Noord- dijk. 6. klasse der Herv. Kerk in do prov. Groningen, verdeeld in 4 rin- gon: Groningen, Hoogezand, Zuidhorn, Grootegast. t. kerkel. ring der klasse van Groningen, bevattende alleon do gem. Groningen. 8. klasse der Chr.-Gorof. Kerk, bevattende de gem. Aduard, Beduin, Ezinge, Groningen, Ha- ren, Kiel-Windeweer, Sappemeor, San- werd, Ten Boor, Tosingo, Zuidbroek en Zuidlaron. 9. ring dor Ev.-Luth. Kerk, bovattendo de gem. Groningen, Deventer, Harlingcn, Kampen, Leeu- wardon, Pekela, Snppemeer, Stadska- naal, Vecndam-en-Wildorvank, Winscho-

-ocr page 288-



		808 Grroningen.
		Groningen.


		ten. ÏO. distrikt van het Nederl. I Israëlitisch Kerkgenootschap, hovattende de gein. Appingedam, Boertange, Delf- I z^jl, Groningen, Hoogezand, de Leek, Nieuweschans, Pekela, Stadskanaal, Stc-" dum-en-Lopporsum, Veendam, Winseho- ten, Winsum. 11. gom. in Gronin- gen, palende in het westen aan de gem. Hoogkerk, in het noord-oosten aan Noorddijk, in het zuid-oosten on zuiden aan Haren, in het noordwesten nan do Drentsche gem. Eelde. Hare oppervlakte is 1770 heet. groot, hestaando het go- j heolo noorder-, ooster- en westergedeelto uit zeeklei. In het zuiden, namelijk in de ruimte tusschen het Bohuitendiep en Noord-Willemskanaal, ligt eene strook diluvinal zand, die tot don Hondsrug of Bisschopsrug behoort. Naar de zijde van Eelde bestaat de grond uit laag veen. De voornaamste scheepvaartkana- len der provincio hebben hun verocni- gingspunt in of by de stad Groningen, t. w. het Schuitendiep, Beitdiep, Dam- sterdiep, Boterdiep, Hoendiep, het Xoord- Willemskanaal en het nieuwe Groote- i Scheepvaartkanaal. Groningen telde in 1787 ongeveer 5599, in 1840 5553, in I 1879 6717 en in 1890 10,318 huizen, voor laatstgenoemd janr onderscheiden in 9537 bewoonde en 739 onbewoonde huizen, nevens 42 in aanbouw. Do be- volking werd in 1787 op 22,000 bore- j kend. Bij de telling van 1798 vond men ^:er 23,770, in 1811 26,044, in 1822 86,861, in 1840 31,899, in 1850 33.695, in 1870 37,894, in 1874 39,284, in 1890 56,040 inw. Op 1 Januari 1890 was do bevolking gesplitst in 26,176 personen van het mannelijk en 29,862 van liet vrouwelijk geslacht, of 31,303 Ned.- 1 Herv., 88 Waalsch-Herv., 1 Engelsch- Herv., 1280 Doopsgezinden, 1032 Ev- Luth., 142 Herst.-Luth., 2175 Chr.-Ge- ref., 1329 Rem., 4348 Ned.-Geref., 1 lid dor Schotsche Gem., 16 Duitsch- Evangel., 49 Apostolischon, 5 Evangel., 1 Vrije-Evangel., 2 Vrije-Protest, 1G4 Baptisten, 10 Mormonen, 2 Anglik., 7754 R.-Kath., 10 Oud-Roomschcn, 2459 Israëlieten en 3834 ongenoemden. Behalve de stad Groningen met hare voorsteden, bevat de gem. ook de buurt de Hoornsche-Dijk. De stad en hare voorsteden hadden in 1840 31,782, en de Hoomscho Dyk 117 inw. In 1870 re- kende mon 33,540 binnen de kom der gem., 3216 in do voorsteden en in \'t overige der stadstafel, benovens 1248		op de schepen; in 1890 telde men hui- ten de kom 843 inw. De stad Gronin- gen ligt aan het vereenigingspunt van verscheidene vaarten, die haar eene voortreffelijke scheepvaart naar alle doe- len des Kijks en ook naar andere lan- den verzekeren. Wegens hare ligging op het uiteinde van den Hondsrug ligt do zuiderhelft veel hooger dan de noor- delü\'ke. Spoorwegverbindingen zijn er westwaarts met Leeuwarden, oostwaarts met Leer (Hanover), noordwaarts met Roodeschool en Delfzijl, zuidwaarts mot Assen enz. Verder is er stoomtrainvor- binding met Zuidlaren en loopt een paardentram van het hoofdstation door de stad naarde halte (Delfzijl) en van do stad naar het I\'ark. Vande villa Cruoninga wordt ten jnre 1040 in den giftbrief des Roomsch-Konings Hendrik III aan de Utrechtscho Kerk melding gemaakt. "Welke uitgestrektheid die villa had, is onbekend. Doch zeventig jaren later (1110) word de stad Groningen, welke tot dien tijd slechts door een houten wal was ingesloten, door een steenen muur, met sterke torens en poorten, en door eene buitengracht omringd. Daar die nieuwe vostingwerken echter waren op- gericht zonder voorkennis van den l\'trechtschon Bisschop Gondebald, beval deze in 1112 hen weder te slechten. Een nieuwe muur werd in 1255 aange- vangen, die een omtrek van 2600 schro- den binncnsloot. Eene niet onbelang- rijke uitbreiding kreeg de stad in 1469, toen zij opnieuw werd versterkt met een geweldigen wal, met zes zware to- rons en eono nieuwe diepe gracht, wor- ken, waartoe de Ommelanden krachtig bijdroegen. Werden die versterkingen in den Geldorschen oorlog (15141536) nog uitgebreid, allerbelangrijkst was de vorgrooting en versterking der stad, dio onder den Stadhouder Willem Lodowjjk van Nassau in 1608 werd aangevangen en in 1624 voloindigd. Daardoor kroeg Groningen eene zeer regelmatige ge- daante, met 17 bolwerken of dwingers. Sedert achtte men de stad eene der sterkste vestingen des Lands, vooral sedert Menno van C\'oehoorn in 1698 de Nieuwe Werken bij Helpen had aange- legd. Bü do wet van 18 April 1874 word de ontmanteling van Groningen aan- gonomen. Tot de historische herinnc- ringen van Groningen behooren: de lang- durige strijd der Gelkingen tegen de Groeneborgen, de eorsten tegenstander»

-ocr page 289-



		Groningen. 309
		Groningen.


		des Utrechtschen Bisschops, de laatsten \'s Kerkvoogds aanhangers, welke twisten reeds in 1115 groote onheilen aanrich- ten; do strijd der Groningers tegen Bisschop Godfried van Rhenen, in 1164; de plechtige ontvangst van Bisschop Boudowyn, in 1187; het in den ban slaan der Groninger burgerij door den- zelfden Bisschop, omdat de burgery de oude St.-Walburgskork had versterkt, in 1195; do verovering van Groningen door Burggraaf Egbert on do daarop gevolgde aanval van Kudolf van Koe- vordcn, in 122G; de vernieuwde strijd der Gelkingenen Groenenbergen, van 1241 tot 1255: de toenemende bloei van handel en scheepvaart, in de tweede helft der 13de eeuw; de beslechting der zwevende ge- schillen met Bisschop Johannes, in 1328; de oorlog in 1333 door de ümmelanders Groningen aangedaan ; het verdrag van Sol werd mot do Ommelander», in 1338 ; de vreeselijko pestziekte, de zwarte dood", dio in alle familiën rouw bracht, doch wollicht eeno verzoening bewerkte mot do naburige Drenten, dio vijanden der stad geworden waren, in 1350; hot sloopen van het kasteel het Korting- huis, in 13G0; het verbond mot al de Friescho landen van Westergoo tot Broekmerland, in 1861; hot verbond tegen Hertog Albrecht van Beieren, Graaf van Holland, in 1381 en 1382 ; de verpachting van het Goorecht aan do stad, in 1392; het verdrng met Bisschop Frederik van Blankenheim, den 19 Fe- bruari 1399; de verovering vanhetkas- teel te Sauwerd door de Groningers, in 1400; het oprichten dor sterkte Blanke- weer togen do Groningers, door den Utrechtschen Bisschop Frederik, in den herfst van 1400; de verovering der bur- gen bij Appingodam, to Farmsem on Termunton, door de Groningers, en het beleg van Groningen door Bisschop Frederik, in 1401; het vredesverdrag van September 1405; waarbij do betrek- kingen tusschon den Utrechtschen kerk- voogd en do stad goregeld werden; de bestorming van het Groninger Raadhuis door de Schioringers of Hikhorsters, den 23 October 1413; do verrassing der stad door don hoofdeling Kono ten Brooke, op 14 September 1415; het opdragen van het bewind over Groningen aan Bisschop Frederik, den 15 Mei 1419 ; de nederlaag der Groningers in een ge- vocht togen Focko Ukoua te Oterdum, in 1427 ; hot oerste verbond" met do		Ommelanden, op 1 Augustus 1428; de strijd met de Hamburgers van 1429 tot 1439; de manmoedige houding van den raadsheer Warnor Smit, in een geschil over de wijzo van verkoop van aange- voerdo koopwaren, in 1454; do eisch van Karol den Stoute, dat Groningen zich aan zijno heerschappij zou onderwer- pen, in 1469; het verkrijgen van het staatkundig overwicht der stad ten ge- volgo der burgeroorlogen in Friesland en de Groninger Ommelanden ; hot onder- handelen met don Keizer over het ver- werven voor de stad van het potestaat- schap over Friesland , in 1479 ; het slui- I ton van het groote verbond, in 1482; j de slag van Kropswolde, waar de Gro- ninger ridder Fox en zijne krijgsknech- ton geslagen werden, op 22 Juli 1499; do vruchteloozo aanval der Groningers op Appingodam, en hot beleg dor stad door Hertog Albrocht van Saksen in 1500; de slag van Jukwerd tegen do Oost-Friezen, waarbij de Groningers hunno banier verloren, don 15 Juli 1501; de plundering der voorstedon door de Saksische benden, in 1501 ; de stad door do Saksers en Oost-Friozen nauw ingo- sloten, en door den Roomsch-Koning Maximiliaan in don rijksban gedaan, in 1505; de plechtige ontvangst van Graaf Edzard van Oost-Friesland als bescherm- heer, den 1 Mei 1506; de komst van I Hertog Karol van Gelder te Groningen, ! den 7 Juli 1514; het huldigen van dien i Hertog op 3, 5 en \'6 November 1522; de oproeren ten gevolge der stedelijke belastingen, in 1525 en 1527; de huizen voor do Poelpoort door de Denen van Meindert van Ham in brand gestoken, 13 April 1536 ; do overkomst van George Schenk van Toutonburg, in Juni 1536, het brengen van krijgsvolk binnen do stad door don Graaf van Aremberg, in Juni 1567; do vruchteloozo poging van Lode- wijk, Graaf van Nassau, om do stad op de Spanjaarden to veroveren, in Mei 1568; de kwellingen der Spanjaarden van 1568 tot 1576; het uitbarsten van hovige geschilion tusschen de stad en do Ommelanden in 1574; do poging van Franeois Martin Stella om de stad aan do Staatsche zydo to brengen, in 1576; de komst van don Graaf van Bonnen- berg als Stadhouder dor Algemoone Staten, op 27 December 1576; het af- broken van hot door Alba gesticht kas- teol, in 1577; de Ommelander afgovaar- digdon door do Groningscho regoering

-ocr page 290-



		310 Groningen.		Groningen.


		gevangen genomen, op 4 November 1577; het verraad van Rennenberg, die de stad weder onder Spanje bracht, op 3 Maart 1580; het insluiten dor stad door Stnatscho troepen onder liarthold Entes, en het sneuvelen van dien krijgs- overste, den 27 Hei 1580; het afsterven van Rennenberg, op 23 Juli 1581; de vergeefsche poging van Graaf Willem Lodewijk om Groningen te verrassen, in Juli en Augustus 1585; het vruchteloos berennen der stad door I\'rins Maurits, in Mei, Juni en Juli 1594; de intrede van I\'rins Maurits, den 25 Juli 1594; de uitspraak der Staten in de geschillen tusHchcn de stad Groningen en de Om- melanden, den 21 Januari 1597; hot handhaven dezer uitspraak door de komst van krijgsvolk onder Graaf "Willem Lo- dewijk, in 1599; bet Biechten van het in 1C00 gestichte kasteel, in Januari 1G07; het instorten der oude 8t.-Walburgs- kerk, in 1611; bot bezetten van het Provinciehuis door krijgsvolk, in Februari 1G43; hevige onlusten on plunderingen, in 1057 ; het oproer d^r gilden, in 16G2; de dappere verdediging der stad tegen de Munsterschen en Keulenaren, van 19 Juli tot 28 Augustus 1672; het instorten van den toren der Akerk, op 12 April 1710; do staatkundige bewe- gingen in 1748, 1749, 1778, 1788; do verlossing der stad van de Fransche overheersebing, op 16 November 1814. Groningen heeft, zijne in fraaie wan- delingen herschapen bolwerken niet medegerekend, eene peervorminge go- daante, met de spitse punt naar het noordwesten, de breodo zijde naar hot zuidoosten. Het beloop der oude stads- gracht, die later bet middendeel dor stad omsloot, vormde een langwerpig vier- kant. Het Zuiderdiep, een deel ervan, is gedempt. Onder do vele bruggen munt de in 1703 gemaakte Boteringcboog door stouten aanleg uit. In het midden der oudo stad vindt men cene aancenseha- keling van pleinen, die de namen van Yischmarkt, Brccdemarkt en St.-Wal- burgsplein voeren, en waarvan het mid- delste een der schoonste en ruimste opone plaatsen in de Nederlanden uit- maakt. In do nieuwe stad verdient de Ossenmarkt opmerking, ter belfte oen bostraat en bolommerd plein, tor holfto als plantsoen, hot Guyot-plein, aungc- legd. Vyf dor hoofdstraten zijn genoemd nnar oven zoovelo oude geslachten: do Botcringe-j do Ebbingo-, do Golkingo-,		de Haddinge- on do Folkingostraat. Do grachten en havens dragen de namen van Noordhaven, Loopendc-Diep 8pil- sluizen, Schuitendiep, Botordiop, Win- schotordiop, Damsterdicp, Ycrbindings- kanaal, Zuiderhaven, Hooge-dor-A en AVcstcrhaven. Een der schoonste gebou- wen der stad is het Raadhuis, op do Brecdemarkt, dat van 1793 tot 1810, naar het ontwerp van Jakob Otten Hus- ley, is opgetrokken on in 1873 aan do achterzijde werd uitgebreid. Het bevat het Stedelijk Archief met cenige histori- sche doeken en oudheden. Het Provin- ciaal-Gouvorncment, aan het Martini- kerkhof is ook eon sieraad der stad: do prachtige voorgevel werd in 1870 on 1871 naar het ontwerp van den hoofd- ingenieur van den waterstaat J. Stroot- man opgetrokken. Het bevat het Oud- Archiof, de bibliotheek van hot Statis- tisch Bureau van do Prov. Griffie en een Prov. Kabinet van Oudheden. Hot gerechtshof, in do Oude-Boteringestraat, is van 1749 tot 1753 van een pnrticu- liore woning met veel smaak in oeno vergaderplaats der rechterlijke collegiën herschapen. Do Korenbeurs en Waag zijn beide nieuwere gebouwen, zijnde do Beurs in 1825, de Waag in 1874 vol- tooid. Andere belangrijke gebouwen zijn het voormaligo Ommelanderhuis, het aloud Prov. Colloctehuis met in 1844 in den trant van den ouden bouw (1635) zeer schoon gerestaureerde gevels, hot huis van bewaring (gevangenhuis), het arsenaal, enz. Groningen heeft 18 kerkgebouwen, namelijk voor do Ned.- Horv., de Waalsch Herv., de Christ.- Geref., de Nederd.-Geref., de Doopsgez., de Remonstr., do Luth., do R.-Kath., de Pators-Jezuiëten en do Israëlieten. Onder deze munten drie der Hervormde kerken door bare bouworde uit, t. w. de Maartens", de A- on de Nieuwekork. Do Maartenskerk of Grootekcrk, die vóór 1253 is gesticht, is een gebouw van ruim 64 M. lengte en 27 M. breedte, in don Gothischon stijl en voorzien van een 95 \'M. hoogen toren, dio, her- haalde malen door brand verwoest, het laatst in 1627 is vernieuwd. In de Mar- tinikerk treft men aan oen prachtig orgel van Rudolphus Agricola, gedenk- steenon ter eoro van Regncrus l\'rae- dinius en Herman Muntingbo en een urn gewijd nan de nagedachtenis van don opvoedkundige Hendrik Woster. Do Akerk, vroeger do kerk van O. L.

-ocr page 291-



		U rollingen. Grronsveld. SU

		Vrouwe, hooft een in 1725 horbouwden toren van 85 M. hoogto. Het fraaie or- gel is een geschenk van don Souveroi- nen Vorst Willem I (1814). De Niouwo- of Noorderkerk is van 1660 tot 1664 gebouwd. Onder do inrichtingen voor wetenschap staat de Hoogoschool bovon- aan, dio in 1614 opgericht, in de jaren 1847 tot 1850 oen schoon hoofdgebouw heeft verkregen. Zij heeft oone rijko bibliotheek on beschikt over oen annto- misch, en pathologisch-anatomisch en een natuurkundig kabinet, een physio- logisch, een scheikundig on oen mine- ralogisch-goologisch laboratorium, oen museum van natuurlijke historie, een ziekenhuis en een schoonon kruidtuin. Vorder hoeft men oon militair hospitaal, een gasthuis voor ooglijdcrs en een kin- derziekonhuis. Het in 1790 opgerichte Doofstommen-Instituut is een dor bo- roomdsto inrichtingen van dien aard in Europa, \'t Is oene stichting van Honri Daniël Guyot, voor wien een marmeren gedenktoeken op het plein ervoor, Guyotplcin, verrijst. Voorts bezit Gro- ningen een gymnasium, oone rijkskwoek- school voor schoolondcrwijzers, eon kweekschool voor onderwijzeressen, cene rijks- en eone gemeentelijke hoogere burgerschool, beide mot vijfjarigen cur- sus, oene school voor middelbaar on- derwijs voor meisjes, oene burgeravond- school, ceno avondschool voor kand- werksliedon, oone school voor de zoo- vaartkundo, opgericht door do Aendc- mio Minerva, oone toekenschool, modo door dezelfde Minerva opgericht, ceno kweekschool voor vroedvrouwen, een ambachtsschool, ceno muziekschool, drie gymnastiokscholon, eon dertigtal lagere scholen enz. Inrichtingen tot weldadige doeleinden heeft Groningen in een aanmerkelijk getal, zoo W0CS-, als gast- on zieken- huizen. Het reeds genoemde militair hospitaal is het oude profoctenhuis en strekte van 1594 tot 1795 tot oen stad- houdorlijk hof. Do voornaamste inrich- tingon voor oudorloozo kinderen dragen do namen van hot Groeno- on hot ltoodc- Weeshuis. Onder do gebouwen voorge- zolligo vereeniging verdient het eerst gonoomd to worden dat van do sociëteit de Harmonie. Er is daarbij oon fraaie tuin. Voorts do Groote Sociëteit, do Studentensociëteit, do Soc. Amicitia, de Soc. Soranus enz. Een leesmuseum on eon concertgebouw ontbroken niet.		Behalve oon oud beeld togonover do Kijk in \'t Jatstraat, on het gedonktoo- kon voor Guyot, hoeft Groningen geen monumenten, dio personen in aandenken houden. Do inwoners^ van Groningen vin- don hun bestaan veelal in don koop- handel, scheepvaart en markten. Voorts hebben zij schecpstimmorworvon, molens, bierbrouwerijen, zoutziedcrij, zeepziode- rijen, azijnmakerijen, stijfselfabrieken, terracottafabriek, pannenbakker^, oen fabriek van droogbuizen, oone kalkbran- derij, leerlooierijen, touwslagerij, wol- kammerijen, blauwvorverijcn, katoen- drukkorij, ceno katoon- on wollenston^tbn- fabriek, smederijen, meubel- en spiegol- fabrieken, orgel- en pianofabriekon, cho- colade- en suikorwerkfabrieken, likeursto- korijen, tabaks- en sigarenfabrieken, hagolgietorijen, suikerraffinaderij, gas- fabriek, velo goud- en zilversmederijen, machinale vlasspinnorij, borstelmakorij, zeilentaanderijon, natuur- en kunstbotor- fabrieken, lakfabrieken, roukwaterfabrio- ken. onz. Eone wandelplaats, met opgaand geboomte en laag hout, ligt ton zuiden dor stad, het zoogenoomdo Storrebosch met het aangrenzende Park. Groiiiiiji\'eii-en-Assen, dek. van het aartsbisdom Utrecht, bevattende de parochiën: Appingedam, Assen, Beduin, Delfzijl, Groningen, (St.-Maurits), de Hoorn, Kloosterburen, Niouwu-Pekola, Oude-Pekcla, Kleinemeer of Sappemeer, Stadskanaal, Uithuizen, Veendam, Veen- huizon, Winschoten, Zandberg, Zuidhorn, Rectoraten zijn to Ter-Apolorkanaal (onder Zandberg) on O. L. Vrouw to Groningen (onder St.-Martinus te Gro- ningon). Oroilillgerpnilt, gehucht in de Groningscho gem. Haren, op do Dront- scho grens. Groninger-Wad, hot dool dor Waddon ten noordon van Hunzingoo, tusschon het Fricscho en hot Uithuizor- Wad. (irroniiijfer-Zcesat, ook do Schot- balg en het Fricscho Gat genoemd, zoo- gat, tusschon do eilanden Ameland en Schiermonnikoog, mot twee monden dio de Engelschmansplaat omvatten. <irl\'OllS, huis onder hot dorp Burg- werd, in do Friesche gemeenten Won- soradool. G-ronsveld, 1. of Grondsfeld, voorin, graafschap in do Landen van Overmaze. Hot was tot op het jaar 1498 eono bijzondere rijksheerlijkheid, tus-

-ocr page 292-



		812 Gronsvelu.
		Groot-Beaat.

		schen do graafschappen Daelhem en Valkenburg. Keizer Maximiliaan verhief het in het genoemde jaar tot een graaf- schap. In de Middeleeuwen van grooter omvang, bevatte het op het oinde der 18de eeuw alleen de dorpen Gronsvold en de buurt Hontuni. Ofschoon geheel door Bourgondische landen omringd, be- hoorde het graafschap tot den West- faalschen kreits. De grafelijke inkom- sten beliepen in den laatsten tijd 12,700 gulden. De eerste Heer van Gronsveld dien wij kennen, heette Willem. Jan van Gronsvold, de zoon Hendrik I, kreeg van hot huis van Valkenburg de heor- lijkheid St.-Maartensvoeren in leen (1380). Jan II, de zoon van Jan I, breidde zijne domeinen uit door Eisden en Keer in pand te nemen; doch zijn geluk ver- wekte zooveel nijd, dat hij den 25 Aug. 1386 werd vermoord. Door het huwelijk van Catharina van Gronsveld met Dirk van Bronkhorst kwam hot Graafschap aan dit beroemd Geldersen geslacht, waaraan het tot 1721 bloef. Een ander huwelijk bracht het aan het huis van Arberg en Valengin, en hot huwelijk van Maria Josephine van Arberg en Valengin met een kamerheer van den Boierschon Keurvorst Maximiliaan Emanuol van ïhör- ring-Jettenbach, aan eeno Zuid-Duitscho familie. Het laatstgen. geslacht bloef het graafschap bezitten tot op de verovering door de FranBchen, waarna het bij het Pepartement-van-do Neder-Maas werd in- gelyfd. Sedert 1815 is het een doel van Limburg. JJ. gem. in Limburg, tus- schen St.-Pieter, Heer, Kadieron-Koor, Margraten, St.-Geertruid, Rijkholt, Eis- den, 1443\'iz heet. groot, hebbende een veelal heuvelachtig terrein van Lim- burgscho klei. Alleen langs do Maas vindt men rivierkloi. Do gom. had in 1822 1191, in 1840 1593, in 1874 1777, in 1890 1878 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1870 R.-Kath. on 8 Herv. De gem. bevat de dorpen Grons- vcld en Hougom, do buurt Houtem en een deel van het d. Ekkolrado. De land- bouw is de hoofdbron van welvaart voor deze streek. Vroeger had men er ver- scheideno steengroeven, waarvan nog één, de Hol, somwijlen wordt bewerkt. Het d. Gronsveld ligt aan den grooten wog van Maastricht naar Vorviors. Het had in 1840 607, in 1870 711, in 1890 752 inw. Men vindt er, behalve eono R.-Kath., kerk, oen fraai landhuis, dat het vroegoro grafelijke kasteel heeft		vervangen. Er is een station van den spoorweg MaastrichtLuik. Hot zuide- ljjk deel van het d., dat do:i zondorlin- gon naam van Tartarijo draagt, is, naar men meont, in de 17de eeuw door Zi- geunora aangelegd. In 1643 word het kasteel van Gronsveld ingenomen door eon hoop bandclooze soldaten, die, oor- spronkelijk door don Franschen Valmont bijeengeroepen, zich ten slotte Hessen noemden. Zij werdon or door de Luike- naron bestookt on bij de hardnekkige verdediging gedood of opgehangen. CJroot-Ageloo, buurt in de Over- ijsolscho gom. Denekamp, in 1870 met 373, in 1890 met 351 inw. dJroot-Aiiniier», gom. in Z.-Holl._rtusschon Meuwpoort, Langerak, Gou- driaan, Ottoland, Brandwijk, Streefkerk, Bergambacht en Schoonhoven. Zij be- slaat 1540 heet. en heeft een door rivier- klei govormden bodem, die in het noor- den door de Lek wordt bespoeld. In 1822 had dezo gem. 650, in 1840 956, in 1874 1210, in 1890 1404 inw. Bij de volkstelling van Dec. 1869 vond men er 1402 Herv., 23 Chr.-Gorof., 35 Nod.- Gorof., 3 Rem. en 1 R.-Kath. De gem. vormt eene heorl. on bestaat uit de pol- dors : Gelkenos, Ammer-\'s Graveland, Akkerland, Peul wijk, Binnen-Nes en Bui- ten-Nos. Veofokkorij en zuivolboroiding vormen hot voornaamste bedrijf dor in- woners, doch do landbouw bepaalt zich tot het aankweoken van aardappelen, beetwortelen en hennep. Het d. Groot- Ammers, of Golkenes-Ainmers, aan don zuider Lekdijk gebouwd, bovatte in 1860 437, in 1870 468, in 1830 1068 inw. Do Herv. kerk is een ruim gebouw met fraaien toren. trl\'OOt-AieewiJH, d. met eene R - Kath. kerk in de Gold. gem, Berg. Het had in 1840 421, in 1872 423, in 1890 400 inw. drroot-Baarzamle, watering in do Zeeuwsche gom. Broskens-on Groede, uit do pold. Baarzando, Ileeronpoldor, Schallepolder, Steenenpolder, Paradijs- polder, Rodonpolder, Havonschor, Gisto- larepolder, Voersenpoldor, Zuidkerkpol- der en Oolepoldor, te zamon groot 481 heet., gevormd. Grroot-Baubespolder, pold. in do Z.-IIoll. gomoonton Vlaardinger-Am- bacht on Ketel en-Spaland, 216 heet. groot. <jiroot-B©<laf, goh. in de N.-Brab. gom. Buarlo-Nassau.

-ocr page 293-



		Crrootegast. 31$
		Crroot-Bentveld.


		Groot-Bentveld, fraai landgoed in de N.-Holl. gem. Bloemendaal c. a., by het Aardenhout. Groot-Bei\'geill, geh. in de Limb. gem. Ulestratcn, met 79 inw. in 1870, met 78 inw. in 1890. Groot-Boeimeer, pold. van 153 heet. in do N.-Brab. gom. Prinsenhage. Groot-Breedenbroek, westelijk dool van hot Geld. d. Breedenbroek. GrOOt-Caillbl\'Oll, pold. in do Zeouwscho gem. Stoppeldijk, 333 heet. groot, in 1708 bedijkt. Groot-Covelswade, voorstad van Utrecht. Grootda nimerpolder, p. in de N.Holl. gem. Schoorl. Gi\'oot-Bochteren, buurt in de Geld. gein. Laren, in 1840 mot 309, in 1872 met 323, in 1899 mot 298 inw. Gl\'OOtedonk, b. onder Eerde in de N.-Brab. gom. Vochel. Groot-Borgeest, of («nio(- Doi"regeest, goh. in de N.-Holl. gom. Uitgeest. Grooteberg, b. in de N.-Brab. gem. Eindhoven. Groote-Bladelijnspolder, of BladeliiigNpolder, pold. in de Zeouwscho gem. Zuidzando, ruim 95 heet. groot, waarschijnlijk ten tijde van Keizer Karol V ingedijkt. Oudtijds vindt men dezon polder ook door den naam van Robertus-Christiaanspolder aange- wezen. Groote-Blaiikaart, \'pold. in de Z.-Holl. gomcenton Stompwijk en Zoe- termoor, 64 heet. groot. Grootc-Blokpolder, pold. \'van 501 heet. in do Z.-lIoll gomeenten den Bommel en Ooltgonsplaat, in 1000 in- gedijkt. Groote-Boom, of Groote- Boompolder, pold. van 412 heet. in de Zeeuwsche gem. St -Kruis, bedijkt in 1698. Groote-Bos, geh. in do N.-Holl. gem. Heor-IIiigowaard. Groote-Braak (Be), meer in de N.-Holl. gem. Sloten c. a., door oono inbraak in het IJ ontstaan. De Holland- scho-spoorwog is door middel van een dam door dit water gevoerd. Groote-Brekken, meer in de Friesche gom. Lemsterland. Grootebroek, gem. in Noor-Hol land, tusschen Andijk, Bovenkarspol, Venhuizen on Hoogkarspol. Zij heeft oene oppervlakte van 1236 heet., door		zeeklei gevormd. In 1811 had deze gem.. 1509, in 1822 1512, in 1840 1649, in. 1874 2004, in 1890 2289 inw. Bn\' de volkstelling van 1870 onderscheidde men. er 1750 R.-Kath., 533 Horv., 1 Chr.- Geref. en 5 Herst.-Luth. De gom. be- staat uit do dorpen Grootobroek on Lutjebroek, die haar bloei aan de veo- fokkorij en landbouw dankon. Beide dorpen belmoren tot de Streek, makende Grootebroek in doze geineento hot oos- telijko, Lutjebroek hot westelijke doel uit. Het d. Grootobroek, in 1811 met 958, in 1840 met 1046, in 1870 mot 1170, in 1890 met 1354 inw., heeft een fraai Itaadhuis, eone R.-Kath. en oene Herv. kerk en een aanzienlijk weeshuis. Er is een halte van do stoomtramlijn HoornEnkhuizon. Grootobroek is in 1364, in vereoniging met Bovonkarspel,. door Hertog Albrocht van Beieren,. Graaf van Holland, tot oono stad ver- heven, die in 1402 met Lutjobroek en. vervolgens mot Hoogkarspol werd ver- groot. Do rechten van Grootobroek waren uitgebreider dan die der overige kleine "VVest-Friesche steden. Ook heeft de stad 2 poorten gehad. In 1681, 1694 en 1750 richtten zwaro brandon hier groote verwoestingen aan. Van 1811 tot 1838 was Grootobroek de hoofdplaats in eon kanton, dat do gomeenten Groote- brook,Andijk,Wervorshoof,Bovei)karspel, Hoogkarspol, Wostwoudo en Venhuizen omvatte. Grootebrug (De), br. on h. aan. de Linge in do Geld. gem. Tiol. Groote-Corneliapolder, pold. in do Zeeuwsehe gem. Groede, in 1649 bedijkt en 48 heet. groot. Groote-Bniveiidreclitsche- Polder, pold in de N.-Holl. gem. Ouder-Amstel, groot 735 heet., waarvan 225 h. mot een zomerpoil van 1.60 M. on 510 hoct. met eon zomerpeil van 1.97 M. onder A. P. Groote-Ciiaastiiieei*, kloin moer in do Eriescho gomoonten "VVymbritso- radeolenHemelumei-01defaart"on-Noord- woldo. Cirroote-<iiai\'shiii«ei^,-Voor- wei\'k, goh. in de Grou. gem. Stodum. Cjrl\'OOtCgast, 1. korkel. ring van do klasse Groningon dor Horv. Kerk. Zij bevat do gem. Grootegast en Doo- zum, Lottolbort en Enumatil, Lutkegast_rMarum on Noordwn\'k, Midwolde en-de- Look,Niekerk-01dekork-en de Eaan,Nuis- en-Niebert, \'t Oldebert of Tolbort, Oost-

-ocr page 294-



		314 *Grootegast.* *Groote-Hoord.*

		wolde-Leege-en.Hooge-Meeden, Opondc, Sebaldeburon, AVilp, Zevenhuizen. H. sem. in Groningen, omringd door do gemeenten Grijpskerk, Oldekerk en Maram(Gron.),enAchtkar8pelen(Friesl.)- Zij beslaat eene oppervlakte van 1086 heet. en heeft een bodem, die afwisse- lend door zand, hoog veen, klei en laag \'veen is gevormd. Do grenslijn naar de zijde van Achtkarspelen bestaat uit het riviertjo de Lauwere. Do gom. bevat <lo d. Orootegast, Doezum, I.utkegast en Sebaldeburon, het oostelijk doel van het d. Strooboa, de buurt Westerzand, doelen der buurten Jouwer oflvuseiner- balk en Westerhorne, benevens do goh. Kornhorne, Opdorp, Eibersburcn, de Ees, Topweer, Nitborn, Hilmahuis, do Wier- den, het I\'eebosch en de Snipperij. In 1811 had deze gein. 2258, in 1822 2428, in 1840 3001, in 18T4 4300. in 1890 4!)05 inw., in laatstgenoemd jaar onder- scheiden in 2617 Xed.-Herv. 1881 Chr.- Gercf., 5!) Doopsgez., 1 Lutb., 116 Ned.-Geref., 2 Baptisten, 6 R.-Katho- iieken en 13 ongenoemdon. Do inwo- ners vinden meerendeels hun bestaan in den landbouw. Zij genieten voor den afvoer van producten groot voordeel van het Caspar-Roblesdiep, het Hoendiep, hot Wolddiep en don Grootegastertocht. Hot d. Grootegast had met zijn omtrek en het goh. Tenten in 1840 785 inw. In de dorpskom alleen woonden in 1860 277, in 1870 289 ingezetenen. In 1890 teldo het d. in do kom 285 on daar- buiten 677 inw. Men heeft or oeno Herv. en eeno Chr.-Geref. kerk. Groote-Cremeenlandskreek, of Oiid-Iieiei\'landMi-lie-ki\'eek, kreek op het Z.-Holl. eiland Hooksche- "Waard. <»lOOte-<i<Ol\'M, pold. van 18V» heet. in do N.-Brab. gemeenten Woudrichem en doWorken-en-Sleeuwijk. firl\'Ootc-Ifeuvel <[I>e), buurt in do N.-Brab. gem. .Someren, een deel van hot d. uitmakende. (wi-oott >-lloutdijk, of llonl dijk, buurt in de Utr. gem. Kamerik, <iil-OOte-lloiitdijk, pold. vnn221 heet. in de Utr. gem. Kamerik. Chroote-Upolder, pold. uit het* deel van het IJ ten noorden van do gem. Sloten vorkregen. 4.) <>ot< .l;i* lil huis £\'t), buurt onder Malden in do (leid. gom. Hounien. (,l\'{IOIl\',lui\|l.\\l\'lllltl\|l«)l(ln\' 1. (Iiriiooiileii). pold. van 282 heet.
		in de Zoouwsche gem. IJzendijke, in 1702 bedijkt en in 1710 herdijkt. 2. (beznideil), pold. van 179 hoct. in de Zoouwscho gam. IJzendijke, in het midden dor 17de eeuw bedijkt en in 1702 hordijkt. <»rootckaiH\|>, buurt ondor Lun- teren in do Geld. gem. Ede. Groote-Kampen (!>«\'). poldor in do prov. Groningen, groot 80 heet. «Vrootc-Keeten (We), goh. in de N.-Holl. gem. Kallantsoog. <»roote-lieiii«, gch. in do N.-Holl. gem. Schagen. Iirroote-Ktireiipoldci\', pold. van 71 heet. in de N.-Brab. gem. Kaams- donk. 4»rootel, b. in de N.-Brab. gem. Bakel c. n. <»lOOto-Ijïnt, vroeger eene afz. gem. in het Z.-lloll. distrikt Zwijndrocht- sche-"\\Vaard. Zg besloeg 1177 heet., door rivicrklei gevormd. De gem. had haar toenmalige uitgebreidheid eerst door de wot van 13 Juni 1857 verkregen, die do gemeenten Ileer-Oudclandsnmbacht en Kijfhoek daarmede verocnigdo. Zjj teldo \' in 1860 843, in 1874 994 inw. Tegenwoordig maakt zij doel uit van do gem. Zwijndrecht. De landbouw, vee- fokkerij, vlassorij on zalmvisscherij zijn er do voornaamste middelen van bestaan. Het d. Grooto-Lint ligt aan den ring- dijk van do ZwijndrechtscheWaard on het zuid-oostelijk uiteinde van den Devol, door breede buitenlanden van do Oudo- Maas gescheiden. Het had in 1840 350, in 1860 359, in 1870 443, in 1890 471 inw. Het merkwaardigste gebouw is de Herv. kerk. <iii\'Ooto-IiOdi.jkei>oIdei, pold. in 1556 bedijkt en 110 heet. groot, is de Zeeuwsche gein. Zuidzandc. Grootehof, 1. b. in do z.-Holl. gem. Lisse. 2. b. in do Geld. gem. Barneveld. <> routen holt. b. in de Geld. gem. Ede. iiroofeiiltnis, voorm. havezate in de Ovorijselscho gein. Weorseloo, reeds \' voor geruimen tijd gesloopt. Hendrik ! van Grootenhuis verklaarde zich in den bisschoppelijken tijd tot een vijand der stad Deventer. *<iii\'oote-Xei>oldei\\ pold. van** 54 heet. in de Z.-Holl. gem. Oud Albas. <»roote-XooiMl, buitenplaats inde Z.-Holl. gem. Hcndrik-IdoAmbacht, 130 heet. groot.

-ocr page 295-



		Groote-Oever.		Groot-Hengel. 315


		Gl\'OOtc-^Vaal, voorm. moor in de N.-Holl. gem. Hoorn en Berkhout, dat in 1514 door ovorstrooming was ont- staan. Het werd in 1082 drooggomaakt en is 57 beet. groot. Groote-Waard,pold.indc Z..H0II. gem. Noordeloos. Groote-Wal, geh. in de N.-Holl. gem. Schagen. Groote-AVelsden, buurt in do Limburgsche gem. Margraten, in 1840 met 201, in 1870 met 210, in 1890 met 102 inw. Groote-Wiel, in 1859 drooggo- maakte polder van ongeveer 6 hectaren oppervlakte in do Frioscho gem. Lem- sterland. Groote-Wielen, klein meer hg het Friesche dorp Rijporkerk (gom. Tietjerkstcradcol). Groote-Wiernm, buurt onder het Frioscho dorp Lutkewierum (gom. Hennaarderadeel). Groote-ZoiiKeelsclie-Polder, pold. van 2271 heet. in do N.-Br. gom. Terhoiden en Zwaluwe. Grootei&oiitepolder, pold. van 65 heet. in de Zeeuwseho gem. Biervliet, in 1639 bedijkt. Groote-Xiiiderpolder, polder van 124 heet. in do Z.-Holl. gem. G00- deroede. Groote-Zwarteveld (Het), duinvallei van 50 heet. oppervlakte in de N.-Holl. gom. Zandvoort. Groot-Ferdinandspolder, of Oud-Ferdiiiaiidspolder, pold. in de Zeeuwseho gom. St.-Jansteen en Koe- wacht, in het begin der 18de eeuw in- gedijkt, ingevolge octrooi van 27 Juni 1714. Van 1784 tot 1787 lag deze pold. onder, ton gevolge van militaire maat- regelen bij de geschillen met Keizer Jozef. De polder is 593 heet. groot. Groot-G riensel, b. in do N.-Br. gom. Dangen. Groot- II aasdal, of Groot- Haesdael, dorp in de Limb. gom. Schimmert, in 1840 mot 388, in 1870 met 340, in 1890 mot 313 inw. Men vindt er eene R.-Kath. kapel en een Israëlitisch kerkhof. Groot-Hekendorp, polder van 414 hectaren in do Z.-Holl. gom. He- kondorp. G root-H elmveld, woesto duin- vallei in de N.-Holl. gem. Bloemendaal. Groot-Hengel, b. in de Ovorgs. gom. Markeloo.
		Groote-Oever, geh. in de Over- jjsolsche gom. Avoreest. Grootepolder, 1. pold. in do Z.- II oll. gom. Alphen, 8G1 heet. groot. ] 2. pold. van 55 heet. in de N.-Holl. gem. Haarlemmerlied e e. a. 3. pold. van 35 heet. in do N.-Brab. gom. He- dikhuizen. 4. ook do Grootopoldcr van Niervaart genoemd, pold. in de N.- Brab. gem. Klundert, in 1557 bedijkt on 1017 heet. groot. 5. pold. in de Z.- { Holl. gom. Oudshoorn, 411 heet. groot. j O. pold. in de Z.-Holl. gemeenten Zoe- termeer en Stompwijk. V. ])old. in de Z.-Holl. gom. Zoeterwoude, 470 heet. groot. Groote-Reinontscliepolder, pold. van 35 heet. in de Zoouwschegem. Baarland. Groote-Rnitersbos, p. in do N.-Brab. gem. üosterhout. Groote-Sehans, vroeger ook Fort Warande on Fort Spinola genoemd, voorm. vostingvverk in de N.-Brab. gom. Terhoidon, in 1024 door Ambrosius Spinola aangelegd. Grooteslop (Het), b. in de Geld. gom. Valburg. Grootc-Sloot, vaart in do N.- Holl. gem. Zijpo. Groote-Speelhenvel (De), b. in de N.-Brab. gem. Somoren. Groote-Spijk (Hei), geh. inde Gold gem. Ermeloo. Groo te- Starre vaartspolder, van 475 heet. in de Z.-Holl gem Stomp- wijk. Groote Steenveld (Het), duin- vallei van 50 heet. in do N.-Holl. gem. Zandvoort. Groote-Torenpolder, pold. van 61 heet. in de N.-Brab. gem. Fijnaart. Groote-Tuithofspolder, of llitliof\'spolder, pold. van 204 heet. In de Z.-Holl. gem. Loosduinen. Groote- Veer, goh. in do N.-Brab. gem. Boxmeer, aan de Maas. Groote-Vettenoordscliepol- dcr, polder van 83 heet. in de Z -Holl. gom. Vlaardigen cnVlaardingor-Ambacht. Gl\'OOte- Vogel (De), binnengc- dijkte kreek in do Zeeuwseho gom. Hontonisso, Stoppeldijk en Hengstdijk, 59 heet. groot. Groote-Vojjelwater (Het), duinvallei in de N.-Holl. gem. Egmond- Binnen. Groote- Vrijheid, goh. in de Geld. gom. Elburg.

-ocr page 296-

-ocr page 297-



		Gnlik.
		Group.
		817



		wet van 13 April 1854 eene afzonder- Ijjke gem. uit, van 370 heet. oppervlakte. Zjj had in 1822 235, in 1840 807, in 1860 375, in 1870 384, in 1890 425 be- woners. In 1572 heeft dit dorp in den oorlog door de inlogering van Staatsche troepen veol geleden. <» roii\|». b. in de Z. Holl. gom. West- maas, uitmakende eene heerl. die tot in do 16do eeuw slechts een gors was, dat toon met ander rype slikken werd ingedijkt. Gromt\' 1. (De), breede stroom in Friesland, die uit het Pikmeer naar de Boorno loopt. %. d. in do Friesche gem. Idaarderadeel, waaraan het ten hoofdplaats strekt. Op een vooruitste- kende plek Iands gebouwd, wordt het aan drio zyden door de Grouw en het Pikmeer bespoeld. Eerst sedert 1759 heeft het eene voldoende gemeenschap te lande met de overige rijwegen der provincie verkregen. Grouw of Grou- werga, is eene zeer fraaie, welvarende plaats, die vooral door scheepvaart en handel in hout, boter, kaas ens. tot bloei is gekomen. Men telt er ver- scheidene scheepstimmerwervcn, uur- workmakerijen en molens. In 1840 telde men in de kom van het dorp 1429, in 1870 1586, in 1890 2360 inw. Men vindt er oen Gemeentehuis, een markt- plaats, kerken voor Hervormden en Doopsgezinden, een telegraafkantoor en eene goed aangelegde begraafplaats. Er is sinds 1868 een station, tevens voor Irnsum, van den spoorw. Leeuwarden Heerenveen. Een groot aantal boordo- rgen in een wijden omtrek behoort tot dit dorp, van waar het beroemde ge- slacht Halbertsma afkomstig is. To Grouw verloor Vyben Jarichs in 1496 door zyno vijanden het leven. Grovestins, stins te Koudum, in de Friesche gem. Heinelumor 01defaart- en-Noordwolde. De Grovestins te Gaast- maburen in Tietjerksteradeel, en die te Engelum in Menaldumadecl zjjn gesloopt. Grovestins te Heerenveen is verbouwd tot Gemeentehuis in Sehoterland. Deze vier stinsen waren stamzetels van een beroemd geslacht. Grnbben vorst, gem. in Limb., die, door Horst, Broekhuizen, Arcen-en-Vel- den, Maasbree en Sevenum ingesloten, eene oppervlakte beslaat van 4438 heet. Langs de Maas, die de oostgrens vormt, ligt klei. Overigens echter bestaat do grond uit diluviseh zand. In 1822 had
		deze gem. 1195, in 1840 1321, in 1874 1431, in 1890 1790 inw., meest allen landbouwers. In 1890 onderscheidde men hen in 1785 R.-Kath., on 5 Herv De gem. bevat de dorpen Grublienvorst en Lottum, de b. Broekeind, Raaieind en Houthuizen, benevens de goh. Heierhoe- ven, Veestraat, Homberg, Wilder, Bleek, Straat, Opperdonk, Broekliuizerwog, Hoogbroek, Opde-Kampen, In-\'t Zand, Aast, Konijnskamp en Californië. Er is een station GrubbcnvorstLottum en een st. GrubbcnvorstKlooster vanden spoorw. NijmegenVenloo. Het dorp Grubbcnvorst, in 1840 met 219, in 1870 mot 204, in 1890 met 242 inw., ligt aan de Maas. Het heeft eene R.-Kath. kerk en eenige overblijfselen van een kasteel. Oudtijds gingen de knapen van Grub- benvorst tegen vastenavond rond om fooien te jagen", die hun veelal rijke- lijk werden geschonken. Voor het vor- kregene geld kocht de jeugd versnape- ringen en bier, dat onder vroolijke scherts gedurende den vastenavond in de school werd genuttigd. Grnisberjjï,een der heuvelen, waarop de stad Nijmegen is gebouwd. GruiterspoMer, polder onder Houtrijk in do N.-Holl. gem. Haarlem- merliede. (ürmisfoort, vroegere naam van het koninkl. lustverblijfÖranjeXa8sau\'s- Oord, in do Geld. gem. Renkum, dat dien naam heeft verkregen ter vervan- ging van dien van den Kortenberg. De Kortenberg was namelijk aangelegd op de gronden van het oudo Gelderscho slot Grunsfoort, waarvan de Heer van Blois, echtgenoot van Mechteld van Gelder, zich in 1872, en do Heer van Montfoort zich in 1397 meester maakte. Het werd omstreeks 1780 gesloopt. (Zie Oranje-XassauVOord). Gnlik, of .liilicli. voorm. hertog- dom, waarvan de geschiedenis nauw met die der naburige Nederlanden is saam- geweven. Reeds ten jare 912 komt zekere Graaf Gerhard van Gulik in oorkonden voor, in 1029 werden Gerhard en Gisel- bert graven in de Gulikorgouw genoemd. Do erfelijke opvolging vindt men eerst gestaafd sedert de tijden van Graaf Willem I (11471168) en zjjn broeder Gerhard. Aanvankelijk was het graafschap zeer klein. Willem V verkreeg van Kei- zer Frederik II de voogdy over de stad Aken, hetgeen dien Granf echter het leven kostte, daar hij in 1277 binnen genoemdo

-ocr page 298-



		(iiiiiiekci-liock.
		<.iilp.
		318



		Rijksstad met zijn oudsten zoon versla- gen werd. Willem VII werd door Keizer Lodewyk in 1337 tot Markgraaf, en in 135U door Keizer Knrel IV tot ller- tog verlieven. Ook verpandde deze Kei- zer hem de steden Uuren, Sinzig, Re- magen en den borg te Kaiserswerth. Na don dood van Keinald 111 van Gelder in 1372 kwam Hertog "Willem III van Gulik in \'t bezit van Gelderland. Doch met zijn broeder Keinald stierf de man- nelijke lijn dezer vorsten uit, ten gevolge waarvan (iulik, dat aan Hertog Adolf van den Berg ten deel viel, van Gelder werd gescheiden. Ook kwam een vierde deel des lands aan de machtige Heeren van Heinsberg, die echter in 1473 uit- stierven, waarop (iulik en Manderscheid de erfenis deelden. Het hoofdgedeelte van (iulik bleef met Berg vereenigd tot aan de verovering van het land op den liuker-Kijnoever door de 1\'ranschen, in 1794. Door het Woener-Congres werden cenige deelen aan het Koninkrijk der Nederlanden toegekend, t. w. de steden Sittard, Susteren en Urmond, benevens de dorpen ïegelen, Steil, Herkenbosch, Melick, Grevenbicht, Bom, liuchten, Holtam, Dicteren, Limbricht, Gutte- koven, Kinighauscn, Brock-Sittnrd Eigels- hovon en een deel van Millen. Daarbij kwamen bij de grensregelingen van 1817 met 1\'ruisen nog kleine gedeelten van Kaldenkirchen en Kichterich. <»ul\|» (l>e>, beek in de Belgische prov. Luik en het Hert. Limburg, die bij Henri C\'hapelle ontspringt, bü SIe- naken in Nederland komt en te Gulpen in de Geul valt. Do Walen noemen de beek la G aloppo. druipen, 1. prov. kicsdistrikt in Limburg, bevattende de 14 gemeenten : Bocholtz, Gulpen, Margraten, Meer, Noorbeek, Slenaken, Simpelveld, Vaals, Schin op Geulle, Strucht, Oud-Valken- liurg, Wittem, Wylré. &. vierde kan- ton van het Limb. arr. Maastricht, be- vattende de gein. Gulpen, Bemelen, Berg en-Terblijt, St.-Gcertruid, Bocholtz, Kadier-en-Keer, Murgratcn, Meer, Noor- boek, Oud-Valkenburg, Schin op-Geullo, Simpelveld, Slenaken, Vaals, Valken- burg, Wylré, Wittem. 3. dek. van het bisdom Roermond, bevattende de parochiën Eis, Epen, Gulpen, Holset, Margraten, Mechelen, Meer, Noorbeek, Oud-Valkenburg, Schin op Geulle, Schul- der, Slenaken, Vaals, Vylen, Waalwiller, Wjjlré De rectoraten zjjn: Kcimerstok,
		I Sibbe-en-IJzorcn en Wittem. Openbare ! kapellen zyii: te Noorbeek, Blumenthal, \' Lomiors en Schaasbcrg. Eene bijkerk is te Nijswiller. !. gem. in Limb., door ! de gem. Wfllré, Wittem, Slenaken, Noorbeek, Meer, St.-Gcertruid en Mar- graten omringd en 2118 heet. groot. Do ¹ grond, van tertiaire formatie, is mot Limburgsche klei overdekt en heeft langs de rivier de Geul en de beek de Gulp rivierklei. Het geheele terrein is bcrg- achtig van 90 tot 200 M. boven AP. In 1822 had deze gem. 1577, in 1840 2080, i in 1874 2465, in 1890 24Ü8 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 2355 K.-Kath., 52 Herv., 1 Doopsgez., ^! 3 Luth., 2 Herst.-Luth., 53 Israëlieten en 2 ongon. De landbouw is hun voor- naamste bedrijf, doch men vindt er ook ! eene brouwerij met branderij en azyn- fabriek, 3 leerlooierijen, korenmolons, steen, en pannenbakkcrij on eene boek- drukkery. De gem. bevat do dorpen Gulpen en Keiinerstok, de buurtenIngber, Pesaken, Del en Euvcrem, benevens de geh. Beilinghuizen, Waterop, Houtstraat, Landsraad, Bergem, Tcrlinden, Krapoel, Bek en de Hut. Het d. Gulpen, in 1800 met 932, in 1870 mot 1170, in 1890 mot 1299 inw., ligt oi> de oostelijke afhelling van oen i 100 M. hoogon berg, langs wiens voet i de Gulp stroomt. Hot is een zeer fraai dorp, dat verlevendigd wordt door don doorvoer langs den steenweg die van Aken naar Maastricht geleidt. Hot heeft eene R.-Kath. kerk, eene kleine Herv. kerk, en eene synagoge. Aan do zuid- zijde van het d. ligt het oude, fraaie kasteel Ncuborg. In 1233 stonden hier de vijnndelijko legers der Brabantors on Gelderschon, mot hunne bondgenooten, tegenover elkander, gereed om het ge- schil over de erfopvolging in Limburg ; door een veldslag te beslechten. Zy werden echter door broedors Minorieten bewogen om dat voornemen to staken. In den zomer van 1284 waren die le- gers hier elkander andermaal genaderd, doch ook toon kwam het door bemid- deling tot geen troffon. Van 1061 tot 1795 was Gulpon do hoofdplaats van Staatsch-\'H-Hertogenrado. (irnnl.(Ter-), b. inde Geld. gom. Ambt-Doetinchem. 2. b. in de N.- Brab. gem. Micrloo. 4.IUMM\'. huis in de Overysclscho gem. Heinoo. (jruiuiekei\'lioek, b. in de Over- yselsche gom. Weerseloo.

-ocr page 299-

Haagsveld. 310

Criintersteiii.

on sedert in modernen smaak herbouwd.
CJnttekoven, d. met eeno R.-
Kath. kerk in de Liinb. gem. Limbrecht,
tellende in 1840 390, in 1870 358, in
1890 383 inw.

Cirlllltei\'stein, oude ridderhofstad I

in do Rem. Breukelcn-St.-Pioters, aan j

de Vecht, in het begin der 17de eeuw j
eene bezitting van Johan van 01donbame-

veld, in 1672 door de Franschou verwoest |

Haaften, 1. gem. in Geldorland,
omringd door de gemeenten Horwjjnen,
Deil, "Waardenburg, Zaltbommol en üa-
meren, looi)endo de grens met do beide
laatstgen. gemeenten door het midden
van de Waal. De gem., die in 2117 heet.
groot is, heeft een bodem door rivier-
klei gevormd, welke goede oogsten van
granen oplevert, een grootcn veestapel
voedt en de noodige grondstof voor
steenbakkerijen lovert. In 1822 had
Haaften 1480, in 1840 1_G60, in 1873
2103, in 1890 2234 inw., in laatstgen.
jaar onderscheiden in 2041 Ilerv., 138
Ohr.-Geref., 2 Doopsgez., 35 Ned.-Geref.,
1 Herst.-Luth., 15 R.-Kath. en 2 ongen.
Landbouw en veeteelt zjjn er do hoofd-
bronnen van welvaart. De gem. is uit
da heerl. Haaften, Hellouw en Tuil
saamgesteld. Het d. Haaften, op en
langs den noorder-Waaldijk gebouwd,
prijkt met eeno fraaio Horv. kerk en do
bevallige hofstede het Huis to Haaften.
Hot had in 1840 922, in 1872 1108, in
1890 1218 inw. Reods in eeno oorkonde
van 1281 wordt een Heer van Haaften,
met name Rudolf, vermeld. Van het
geslacht van Haaften kwam de heerl.
in 1608 aan dat van Broderode, in 1679
aan dat van Lippe, vervolgens aan dat
van Bont, van Rijnberk en Dutry. Het
oude slot van Haaften is in 1672 door
do Franschon verwoest. In 1649 ver-
brandde een deel van Haatten. In Febr.
1711 brak bij Haaften de Waaldijk door.
In 1866 leed het weder veel door brand.
2. pold. van 468 heet. in de Geld. gem.
Haaften.

Haaftennolder, p. in do Zeeuw-
sche gem. Nieuwvosmeor, in 1852 iuge-
djjkt, ongeveer 200 heet. groot.

Haag (Den), 1. geh. 1»ij het d.

Alten, in do Geld. gem. Appeltern. ti,
b. in de N.-Brab, gem. Schaaik, in 1840
met 179 inw. 3. b. in do N.-Brab.
gem. St.-Oedenrode. 4. buurt in de
Geld. gem. Didam. 5. buurt in de
Limb. gem. Bingclrade. <». b. in de
N.-Brab. gem. Helmond.

Haag-A mbai\'llt. voorm. ambt in
Z.-Holland, bevattende Scheveningen, Eik-
en-duinen, Nieuwveen of \'s Gravenveen en
do helft van Loosduinen. Hot bestond
uit twee van elkander gescheiden stuk-
ken, waarvan het grootste het vlek of
de stad \'s-Gravenhage omringde, en het
kleinste in Delfland was besloten.

Haagdijk, b. in de N.-Brab. gem.
Breda.

Haagliorst, of Haghorst, b.
in de N.-Brab. gein. Diesen, onderschei-
don in Lage- en Hooge-Uanghorst, in\'
1840 met 231, in 1860 mot 233, in
1870 met 214, in 1890 met 187 inw.

Haagje (Hot), b. in de N.-Brab.
gem. Zevenbergen.

Haag*(*lie-Jteemden, bedijkt
land in de N.-Brab. gein. 1\'rinseuhage,
993 heet. groot.

HaagMcllc-Bowcll, om zijn zwaar
hout en schilderachtige dreven beroemd
bosch, ten noordoosten der stad \'s-Gra-
venhage, waaronder liet voor het groot-
sto deel behoort. Deels strekt het zich
ook in do gom. Wassenaar uit. Hot be-
slaat ongoveor 91 heet.

Haag-Sche-ScllOHlv, heerl. en
brug over den Rijn, in de Z.-Holl. gem.
Voorschoten. Do brug is in het begin
dezer eeuw gelegd in de plaats van
eene schouw, die vroeger het verkeer
tusschen de beide oevers onderhield.

Haagsveld, duinvallei in do Z.-
Holl. gtm. Noordwyk.

-ocr page 300-



		320 Haagrnijk.
		Haamstede.


		Haagwijk, b. in do Z.-Holl. gem. Veur. Haai (De), p, in de Z.-Holl. gem. Gorinchem. Haaiberg, b. in de N.-Brab. gem. Bergen-o p-Zoom. Haaie, buurt in de Geld. gemeente Ruurloo. Haaiem, p. in de Z. Holl. gem. Hecnvliet. Haak (!>«\'). 1. voorm. fort in de Zeeuw^elie gem. Vrouwepolder, in 1518 gebouwd en na den aftocht der Engel- scben, die hier in 1809 landden, ont- mantcld. $}. b. in de Geld. gem. Steenderen. 5$. polderl.- en buiten- dijksl. in de Z.-Holl. gemeente \'s-Gra- venzandc. Haaks (De), zandbank in de Noordzee, vóór het Marsdiep, waar- schijnlijk een overblijfsel van nu wegge- slagcn kusten nabij het N.Holl. dorp Huisduinen. Blijkbaar was de bank eens met dicht bosch begroeid. Onrust op de Haaks ligt zelfs bij gewone hooge vloe- den boven het vlak dor zee. Haaksbergen, gem. in Overijsel, vroeger een afzonderlijk drostambt, in- gesloten door de gem. Lonneker, Hen- gel, Ambt Delclen en Diepenheiin (Over- Üsel), Needc en Eibergen (Geld.), Vre- den en Alstattc (Pruis. prov. "\\Vestfa- len). Zij beslaat ruim 10,469 heet., wordt door de Keggo, onder do namen van Buurserbeek on Schipbeek, en door de Zoddebeek en de Hegebeek doorsneden, en heeft oen bodem, die meest door di- luvisch zand, deels door hoogveen en een weinig beekklei is gevormd. Een groot gedeelte dor gem. is nog onont- gonnen, doch de naaste omtrek der dor- pen en buurtschappen bevatten schooi e akkerlanden en eenige weiden. Land- l)Ouw, veefokkerij, veenderij, weverij, linnenblcekcnj en houtskoolbrandorij zyn er de voornaamste bronnen van bo- staan. In 1811 had Haaksbergen 3857, in 1822 4021, in 1840 4518, in 1874 4692, in 1890 4873 inw., in laatstge- noemd jaar onderscheiden in 3486 R.- Kath., 1308 Horv., 1 Doopsgez., 1 Ev.- Luth., 1 Ned.-Geref , 68 Isr. en 8 ongen. De gem. bevat de d. Haaksbergen en Buurse, benevens de buurten EppenzoU der, Honcsch, Holthuizon, Boekeloo, Langeloo, Brammeloo en Stepeloo. Het d. Haaksbergen, aan de Schipbeek of Kegge, bevatte in de dorpskom in 18C0 1184, in 1870 1201, in 1890 1319
		inw. De merkwaardigste gebouwen zjjn de R.-Kath en de Herv. kork, de syna- goge. Men heeft or ook weverijen. Er is een station van den spoorweg RuurlooOldenzaal. Vroeger vond men te Haaksbergen on in den omtrek do "SVakelvclderschans, het kasteel Blan- kenburg en de havez. Spanbod, Sonderen en Rauschenburg, thans allen gesloopt. De eerste melding van het kerspel Haaksborgen geschiedt op het jaar 1188, ! in de ljjst van goederen van Hendrik I Graaf van Dalen en Heer van Diepen* ! heim. Haaksbergerveen, uitgestrekt i heideveld ten zuiden van het d. Haaks- bergen. Haakswold, Haagswold, of Haaxnold, b. in Drcntsche gem. Ruinerwold, in 1870 met 178, in 1890 met 213 inw. Het wetboek der oude heerl. Ruinen werd naar deze buurt en het naburige Buddinge (thans Dijkhui- zen), het landrecht Buddinge on Haax- wolde genoemd. Dit wetboek was in 1428 vastgesteld en bleef in werking tot 1654. Haal (De), b. in do N.-Holl. gem. Oostzaan, dio uit Noord-Haal on Zuid- Haal bestaat, in 1870 met 219 in 1890 mot 356 inw. Haalderen, b. in de Geld. gem. Bommel, in 1840 met 495 inw. Voor 1890 niet afz. opgegven. Haalweide, gen. in de Drentsche gem. De Wijk, in 1840 met 100, in 1870 met 73, in 1890 met slechts 49 inwoners. Haambeek (De), b. in de Limb. gem. Heerlen. Haamstede, gem. in Zeeland, saamgesteld uit de heerl. Haamstede en Koudekerke en vormende het uiterste westen van Schouwen. Zij wordt in het noorden en westen door do Noordzee, gelijk in het zuid oosten door do Ooster- schcldo bespoeld, terwjjl zij overigens aan Renesse, Noordwello, Serooskerken en Burg paalt. Hare oppervlakte in het geheel 2226 heet. bestaat in het noordwesten uit duinen en duingronden (alluviaal zand), in het zuidoosten uit zeeklei. Z\\j telde in 1822 593, in 1840 819, in 1873 999, inw., in laatstgen. jaar onderscheidon 878 Ned.-Horv., 1 "\\Vaalsch- Horv., 98 Chr.-Goref. on 3 R..Kath. Do landbouw verschaft den meesten inw. het noodige. Er is echter ook oene meostoof. Het d. Haamstedo, in

-ocr page 301-

Haar. (De) 321

Haan. (De)

don laatstgenoemden tijd dagtoekent.
In 1446 ging do Haar door het huwo-
lijk van Josina, erfdochter van Gijsbert
van "Woerden, met Dirk vanZuylenvan
Nijevelt over in het Utrechtsch goslacht
van dien naam, in welks bezit hot tot
| heden met eene afbreking van slechts
, enkele jaren gebleven is. Het kasteel werd
\' in 1482 verbrand, toen het door Joost
| van Lalaing, Stadhouder van Holland,
. stormenderhand voor den Bisschop van
Utrecht, David van Bourgondië, inge-
nomon was. Verbeurdverklaring volgde,
doch in 1505 kwam het goed aan do
van Zuylen\'s terug, en omstreeks 1535
werd het kasteel hersteld; de sporen
dier herstelling zijn aan den zuidelijken
vleugel nog duidelijk zichtbaar. In do
18e eeuw werd het kasteel verwaarloosd
en sinds 1770 niet meer bewoond, ten-
gevolgo waarvan het langzamerhand een
bouwval werd. Tot 1891 was er geen
dak, geen balk, geen stuk hout meer in
to zien. Van dit jaar dagteekent het
begin der restauratie, naar do gegevons
aan don togenw. eigenaar Etienne baron
v. Zuylen van de Haar te Parijs vor-
strekt door Jhr. Victor de Stuers, en
onder leiding van den architect Dr. l\\
J. H. Ouypers. In een paar jaron tijds
is het uitgobreid gebouw uit zijno puin-
hoopen herrezen, zoodat thans verreweg
het grootsto gedeelte onder dak is on
reeds mot do binnenbetimmering een
aanvang is gemaakt. Het door grachten
omsloten kastoel bestaat uit vier vleu-
gels, om eon onregelmatigen trapezium-
vormigen binnenhof geplaatst. Aan do
noordzijde verdedigen twee, in schuine
richting achter elkaar gebouwde torens
den ouden ingang; tegen den wostely-
keu vleugel staat een derde toren; do
vierde is gesteld tegen den zuidoosto-
lijken hoek, terwijl de vijfde aan den
noordoostelijken hoek verrijst. Deze
laatste zeer zware toren bestond slechts
ter hoogte van eene verdieping, torwyl
van den oostelijken vleugel alleen do
kelders schijnen gebouwd te zyu go-
weest. Thans echtor worden deze toren
en de vleugel op dezelfde hoogte als do
overige gebouwen gebracht, terwy\'1 do
binnenhof geheel overdekt en tot eon
hal zal ingericht worden. Om bakstee-
non van de hoedanigheid en afmeting
der oorspronkelijke te verkrijgen, is op
do naburige terreinen oen modol-bak-
Bteenoven aungolegd, door kanalen en
eon spoorweg in verbinding gobracht

1860 mot 547, in 1870 mot 620, in 1890
met 563 inw. in de kom, hoeft eene
fraaie Herv. kerk, eene Chr.-Gerof. kerk,
een oud Hlot on bevallige omstreken.
De heerl. Haamstedo, eertijds een eigen-
dom der Heeron van Renesse, kwam in
1299 aan den beroemden "Witto van
Holland, een natuurlijken zoon van Graaf
Floris V. sedert Witte van Haamstede
genoemd. Zjjno nazaten bezaten de heerl.
tot 1455. Drie kwartier uurs van Haam-
stede is do in 1839 gebouwde prachtige
kustliohttoron van Schouwen.

Haan (De), buurt in de Geld.
gem. Voorst.

Haanhiirg, buurt in het Fr. dorp
St.-Auna-l\'arochie (het Bilt).

Haandrik, geh. in de Overijselsche
gem. Granisbergen.

Haaiimeer, voorra. meer in de
Friesche gem. Hemelumer-01defaart-en-
Noordwolde, in 1860 droog gemaakt, en
ongeveer 500 hoct. groot.

Haanrade, of llalmvade, b.
in do Limb. gem. Korkrade, in 1840
met 180, in 1870 mot 107, in 1890 met
309 inw.

HaailNbcrg, 1. goh. in de N.-Brab.
gem. Etton. 2. (Hooge. en Lage*)
geh. in de N.-Brab. gem. Gilze. In 1825
word do straatwog door dit dorp, een
deel van den weg tusschen Breda en
Tilburg, gelogd.

Haantje (Het), 1. buurt in de
Drentsche gem. Sleen, in 1870 met 127,
in 1890 met 142 inw. 2. geh. in de
Z.-Holl. gem. Rijswijk.

IliiaiMvijU. 1. geh. met een fraai
kast. in do N.-Brab. gem. St.-Michiels-
gestel, waar in 1553 eene der eerste
Herv. predikatiün in Brabant werd ge-
houden. "i. pold. van 161 hoct. in
de Utr. gein. Harmolen.

Haar (De), 1. d. in de Utr. gem.
Haarzuilens, mot eene vervallen kerk en
de thans (1894) in haro oorspronkelijke
gedaante gerestaureerd wordende groot-
ste ridderhofstad van Utrecht, Haarzuy-
len of Huis de Haar. Het midden van
het d. bestaat uit een belommerden brink
of plein. Men teldo er in 1870 105, in
1890 179 inw.

Volgens do eono bron zou het kas-
teel in 1165 zijn gebouwd door God-
schalk, broeder van Horman van Woer-
den, volgons eene andero omtrent 1287
door Horman van Woerden on mon mag
aannemen, dat inderdaad eon godeelto
van hot thans aanwezige gebouw uit

Witkamp.

-ocr page 302-



		322 Haai-broek. (Het> mot het werk. Deze kanalen zijn zoo gegraven, dat zij later de vijvers on grachten van het aan te leggen park zullen vormen. Ten einde voor dit park de noodige ruimte te winnen, is een groot deel van \'t thans dicht hij het kas- tecl gelegen dorp Haarzuilens aange- kocht, met het plan de huizen eenige minuten verder te herbouwen. Ook de hinneninrichting zal vorstelijk zijn, en ofschoon in harmonie niet den stijl van het monument, toch beantwoorden aan de verfijnde cischen van het tegenwoordige comfort. Zoo zal noch waterleiding, noch eloctrisehe verlichting ontbreken. Ji. buurt in de Geld. gem. Kuurloo, in 1840 met 120, in 1872 niet 128, in 1890 met 137 inw. 3. b. in de l\'tr. gem. Amerongen. -4. gen. in de Z.-ÏIoll. gem. Oorinchem, nabij Schelluinen. > geh. In de Geld. gem. Brummen. I». geh. in de Drentsche gem. Assen. y. geh. in de Drentsche gem. Sleen. H. geh. in de Gron. gem. Mnrum. ï). goh. en pold. in de Utr. gem. Hoog- land. De pold. is 385 heet. groot. ÏO. pold. van 251 heet. in de Utr. gem. Haarzuilens. 11. (Ter), geh. in do Gron. gein. Vlachtwedde. Waarschijnlijk is het deze plaats, waar de Bomcinschc veldheer Cecina zich in \'t jaar 15 een weg door het moeras baande. - - 1JÏ. of HllCl\'dt, geli. in de Gron. gem. Zuid- horn. 13. b. in de Geld. gem. \\Viu- terswijk. 14:. b. in do Geld. gem. Laren. 15. buurt in de Geld. gein. Eist. 1<>. (Klein), huurt iu de Geld. gem. Gorsel. Haai-broek (Het), pold. in de Geld. gem. Gorsel. Haarbrug, h. en br. in de Z.-Holl. gein. Gorinchem. Haard 1. (De), b. in de N.-Brab. gem. Ilaps. &. h. in de Overn\'selsche gein. Olst. Haare <I>e), havez. in de Ovor- ijselsche gem. Olst. Haareind, geh. in de N.-Brab. gem. Riethoven. Haai\'beek, kleine beek in Gelder- land, die te Elburg in de Zuiderzee uitloopt. Haarbtlis, buurt in de Geld. gem. "Winterswijk. II aar kant, buurt in de Utr. gem. "Woudenberg. Ifaarle, 1. d. met eene K.-Kath. kerk in de Overjjselscho gem. Hcllen- doorn, in 1840 met ü3ü, in 1870 met
		Haarlem. 769, in 1890 mot 758 inw. Er is een halte voor lokaal verkeer van don Bpoor- weg ZwolleAlmeloo. Ji. buurt in de Ovcrijselscho gem. ïuhbergen, in 1870 met 129, in 1890 met 110 inw. Haarlem, 1. kiesdistrikt voor het afvaardigen van éen lid van de Tweede Kamer dor Staten-Generaal. Het bevat alleen de gem. Haarlem. 5J. Prov.- kiesdistrikt in N.-Holland, bevattende do ! gem. Haarlem, Spaarndam, Schoten, Be- verwijk, Wijk-aan-Zee-cn-Duin, Velzen, \| Bloemendaal, Zandvoort, Heemstede, Bennebroek, Haarlem merliede-en-Spaarn- woude, Haarlemmermeer. 3. derde nrr. der prov. N.-Holl. Het werd in 1811 ^! gevormd als tweede arr. van het Dop. ! van de Zuiderzee en wil toen in G kan- tons afgedeeld, namelijk : Haarlem, Bloc- mendaal, Heemstede, Beverwijk, AVost- zaan en Zaandam. Het behield ook on- der het Koninkrijk der Nederlanden die uitgestrektheid en verdeeling tot 1838, toen het vergroot werd met de geineen- ten Kastrikuni en Uitgeest, welke tot dien tijd tot het arr. en knnt. Alkmaar behoord hadden. Te zelfder tjjd echter werd het getal kantons verminderd tot 3, t. w. : Haarlem, Beverwijk on Zaan- dam. Tegenwoordig, na 1877, bevat het 4 kantons: Haarlem, Zaandam, Purme- rond, Haarlemmermeer. -4. eorsto kant. van het arr. Haarlem, bevattende do gem. Bcnnebi\'oek, Beverwijk, Bloo- mendaal, Haarlem, Haarlemmerliede en Spaamwoude, Heemskerk, Heemstede, Schoten, Spaarndam, Velzen, Wjjk-aan- Zee, Wijk-aan-Duin, Zandvoort. 5. klasse der Herv. Kerk in de prov. Noord- Holland, verdeeld in de 2 ringen: Haar- lem en Zaandam. O. kerk. ring der klasse Haarlem van de Hervormde lverk, bevattende de gom. Haarlem, Bcnne- broek, Beverwijk, Bloemendaal, Kastri- kum, Haarlemmermeer (Hoofddorp), Heemskerk, Heemstede, Houtrijk-cn- Polanen, Moerenberg, Nieuw-Vennep, Zantpoort, Spaarnwoude-en-Spaarndnin, Uitgeest, Velzen, "Wijk-aan-Zee-en-Duin, Zandvoort. Tl. ring der Ev.-Luth. Kerk, bevattende de gem. Haarlem, 1 Alkmaar, Beverwijk, Edam, Den Helder, Monnikendam, Purmerend, De Kijp, "Weesp, Zaandam. H. K.-Kath. bis- dom, opgericht l>ü pauselijk breve van 4 Maart 1853. Het bevat de K.-Kath. par. in bijna geheel Zuid-Hollnnd, bijna geheel Noord-Holland on Zoeland bo- noorden de Hont. Hot is verdeeld in

-ocr page 303-



		Haarlem.
		Haarlem. 323


		18 dekenaten: Haarlem, Alkmaar, A1- fen, Amsterdam, Beverwijk, Delft, Gouda, VGravenhage, Hoorn, Leiden, Middelburg, Xoordwijk, Oudekerk, Pur- merend, Rotterdam, Schagen, "Wervers- hoef, Zoeterwoudo. JK dek. in liet bisdom Haarlem, bevattende de paro- ckiën Berkenrodc, St."Jozef te Haarlem, St.-Antonius van Padua te Haarlem, St.-Dominicus te Haarlem, St.-Jan Bnp- tist in de Haarlemmermeer, St.-Fran- ciscus in de Haarlemmermeer, St.-Maria Onbevlekte Ontvangenis in de Haarlem- mermeer, Osdorp, Overvccn, Schoten. JO. bisdom der K.-Kath. van de Oude- Clerezij, tot welks bestuur sedert 1742 geregeld bisschoppen zijn gekozen, die hun oorsprong rekenen van het in 1559 door l\'aus l\'aulus IV opgerichte bisdom Haarlem. Het bevat 0 gemeenten, be- diend wordende door 9 pastoors, allen in N.-Holl. Deze gemeenten zijn: Aals- meer, Amsterdam (2 gein.), Krommc- nie, Egmond-aan.Zee, Enkhuizen, Haar- lem, Den Helder, Zaandam. De gom. te Krommenie heeft, behalve de parochie- kerk te Krommenie, nog eene bijkerk to Wormcrveer. Haarlem, 11. gein. in N.-Holl., in het noorden bepaald door de gein. Schoten, in het oosten door Hnarlcm- merliede c. n., in het zuiden en zuid- westen door Heemstede, in het noord- westen door Bloemendaal. De grond bestaat uit zand en veen en beslaat eeno uitgestrektheid van bijna 570 heet. De rivier het Spaarne vloeit er door van het zuiden naar het noorden. Het aan- tal huizon binnen Haarlem beliep in 1515 2714, in 1032 6490, in 1732 7963, in 1840 4508, bij de telling van 1869 5503. t. w. 4740 binnen de stad en 763 daarbuiten, of 5331 bewoonde huizen, 129 onbewoonde en 43 in aanbouw. Er waren toen 67 bewoonde schepen. In 1890 waron er 9177 bow. huizen, 226 onbew. en 120 in aanbouw, bonevens 63 bewoonde schepen. In 1570 waren bin- nen de stad 1836 weerbare Hollandsche mannen, 1415 Engelschen en Frnnschen, 1856 Duitschcrg en Nederlanders en 14,865 vrouwen en kindoren, to zamon 20,772 zielen. In 1022 tolde de stad 39,455 bewoners, in 1748 slechts 26,281, in 1796 21,227, in 1811 20,080, in 1815 niet meer dan 17,432. In 1822 was het cijfer der bevolking weder gestegen tot 18,453, in 1830 tot 21,607, in 1840 tot .24,012, in 1850 tot 25,852, in 1860 tot
		27,534,in 1874 tot 32,758, inl890 tot 50,500. By do volkstelling van BI December 1889 onderscheidde men de bevolking in: 21669 Xed.-Herv., 309 AVnalsch- Herv., 3 Engelsch-Prcsb., 2254 Ev.- Luth., 353 Herst.-Luth., 2537 Doopsgez., 994 Christ.-Oercf., 500 Rem., 724 \\od.- Gercf., 51 Herrnhuttors, 15 Episc, 3 Duitsch-Evangel. 171 Apostol., 21 Evnn- gel., 2 Vrüe-Evangcl. 18 Vrije-Protest., 1 Darbist., 44 liapt., 19038 R.-Kath., 99 Oud-Koomschen, 702 Ned.-Isr., 20 Port.- Isr. 1 Mahoraed. en 971 ongenoemden. De stad Haarlem heeft haar begin ver- kregen op den wester oever van het Spaarne, doch hoeft zich sedert op beide oevers uitgebreid, zoodat de stroom thans do stad doorsnijdt. Men berekent hare grootte op 180 hectaren. Haarlem is oud. Het wordt in een register der 10e eeuw Haralein, en in eene oorkonde uit het begin dor 12de eeuw llarlem ge- noemd Graaf Willem II verleende der burgerij een handvest, den 2i Novem- ber 1245, sedert welken tijd haar bloei zoozeer toenam, dat ofschoon nu en dan drukkende tijden hare uitbreiding belemmerden, do stad in 1253, 1524, 1595, 1610 en 1772 werd uitgelegd. Verdero historische herinneringen zijn: het optreden der Haarlemmers tegen de West-Kriezen, in 1155; de vlucht van de Gravin-weduwe Adelheide en den Graaf van Loon, in 1203; het beleg door do bevolking van \'t Kennemer platteland, in 1268; de brand op St.- Olofsdag, van 1346 en die van 1351, welke telkens een groot gedeelte der stad in de asch legdon; het oproer, waarbij Simon van Zaanden zich door zijne vastberadenheid ruim baan verschafte, in 1377 ; de vruchto- looze aanval van Jakobu van Beieren op de stad, in April 1426; de onlusten van 1444, waarbü de Groote Markt in een kamp der tegen elkander opgetrok- ken Hoekschen en Kaboljauwschen werd herschapen, tot dnt het heldhaftig gedrag van Hertogin Isabella, de gade van Pi- lips den üoede, de muitzucht dempte; het binnenrukken en de schanddaden van het Kaas- en Broodvolk, nevens hot bouwen van een blokhuis binnen de stad door Hertog Albrocht van Saksen, in 1492; do zware brand van 20 Juli 1492; de pest, die duizenden inenschcn wegraapte, in 1509; de eerste her- vormde predikatie, op den 22 Juli 1566; het kiezen van de zijdo der Staatschen, don 4 Juli 1572 ; hot beleg der stad

-ocr page 304-



		321 Haarlem. Haarlem.

		door de Spanjaarden, van December 1572 tot Juli 1573; de overgave aan Don Frederik, op 13 Juli 1573, waarop de Moedige wraak der Spanjaarden volgde; de brand van 23 Oetober 157G, dio 500 huizen vernielde; de terugkeer der stad onder liet bewind van Oranje, in Juli 1577 ; de beeldstormerij, in Fe- bruari 1578; de verandering der regce- ring door Prins Maurits, op 24 Oetober 1618; de pestziekte en dwaze bloem- handcl (voorul tulpen) van 1636; de onlusten van Juli 1672; Juni 1748, Januari 1750; de watervloed van 14 en 15 November 1775; de komst der Prui- sen, in 1787; do watervloed van 1791; het inslaan van den bliksem in den to- ren der Groote kerk, op 22 Mei 1801; de omwenteling van 1813, dio hier van 19 tot 24 November tot stand kwam; het vierde eeuwfeest der uitvinding van de boekdrukkunst, in 1823; de groote tentoonstelling vnn voortbrengselen der Nederlandsche volksvlijt, in 1825. Haar- lem is over het geheel fraai gebouwd. Het had vroeger vele binnengrachten, waarvan eenigen in de tweede helft on- zer 19do eeuw in breede straten of la- nen horschapon zijn, zooals do Achter- Nieuwe-Gracht (thans de Parklaan, de Onde-Gracht, de Kraaienhorstergracht, do Raamgraeht en de Haaks. Haarlem draagt nog in enkele gedeelten een ty- pisch oud-Hollandseh karakter. Tot do meest schilderachtige stadsgezichten behooren wel het gezicht door de Dam- straat op het koor der Groote Kerk en meer dan één punt van het Binuen- en Buitenspaarne, alsook een deel dor Groote Markt: tot de deftigste stadsge- deelten behooren de Niéuwe-Gracht, do kaden langs het Spaarne, de Grooto- Hontstraat, de Jansstraat, de Jansweg, de Kruisstraat; onder de fraaie nieuwe uitleggingen: de Bolwerken, het Flora- park, het Nassauplein, de Palviljoens- laan, de Parklaan, het Kenaupark, het Ripperdapark, de \'Wilhelminastraat, het "Willemsplein, de Baan, de Dreef, enz. De voormalige wallen zijn meerendeels reeds onder Koning Willem I in prach- tige wandeldreven herschapen. In 1864 en later zijn daar, even als in het Ke- naupark en in den Prinsossetuin by den Haarlemmerhout, vele villa\'s verrezen. Buiten de stad zyn uitgestrekte voor- steden, ryke bloemistergen, tuinen, bleek. velden en weiden. Ook ligt een klein deol van den bekoorlijken Haarlemmer.		[ hont, met de schoone Dreef, dio van de j Groote-Houtpoort derwaarts geleidt, binnen do gcm. Haarlem. Met Am- sterdam is Haarlem sedert 20 Septem- ber 1839, met Venenburg (lyn naar i Rotterdam) sedert 2 Juni 1842, en met Alkmaar sedert 1 Mei 1867 door yzeron spoorwegen verbonden. Later is daarbij gekomen de spoorwegverbinding met do zeebladplaats Zandvoort. Voorts beeft men de stoomtramlijn HaarlemLeiden, die in den Hout aanvangt, een tramom- nibus van \'t station-Haarlem naar Bloe- mcndaal en een paardentram van het , station door de stad naar den Hout. Haarlem bloeide in den grafelijken tyd vooral door zijne lakenweverijen en brou- weryen. Reeds onder Keizer Karel V kwijnden echter beide takken; in 1515 rekende men, dat toen nog jaarlyks 800 of 900 halve stukken laken werden go- maakt, getallen die negen of tien jaren vroeger wel 2000 hadden beloopen. De brouweryen verminderden van 1494 tot 1503 van 120 tot 95, en van 1503 tot 1513 tot slechts 77. Na de herroeping van het edikt van Nantcs, in Oetober 1685, zetten zich honderden Franscho wevers binnen Haarlem neder, waardoor het fabriekswezen tot een hoogen trap van bloei steeg. Zijde-, kant-, damast- on andero weverijen gaven toen aan i meer dan 10,000 menscheu werk. In do tweede helft der 18de eeuw neigden deze takken van nyverheid te gronde, en eerst na de Belgische omwenteling heeft het Haarlemsche fabriekwezen zich weder uit zijn verval opgebeurd. Onder die inrichtingen van volksvlyt beklecdcu thans do eerste plaats do j stoomkatoenwevcrij en drukkcry mot 190 werklieden, de werkplaatsen van de Hollandsckc-IJzcron-Spoorweg-mantsch. met circa 1000 werklieden, de Haarl. ijzer- en kopergieterij met 420 werkl., de groote fabriek van rytuigen, tram- wagens en spoorweg-coupes met 252 werkl., cono beroemde boek- en bijbel- drukkerij en lettergieterij met 270 werkl., nog vier andere stoombockdrukkeryen en twee stoomsteendrukkerijen, drie scheopmakeryen, eene fabriek voor ver- duurzaamde levensmiddelen. Verder le- vert de Haarlemsche nijverheid : stoom- \| en andero metalen werktuigen, natuur- kundige instrumenten, meubelen, spio- gels, zadels en tuigen, lakken, voruis- son, chemicaliën, zeep, bier, meel, mar* gariue-boter, gom, likeuren, enz. De

-ocr page 305-



		Haarlem. 325
		Haarlem.


		I inneringon aan Kenau Hasselaar en Wigbold Ripperda; de Waag; de Rechtbank, eene stichting van 1839; het belangwekkende Teyler\'s Museum het Paviljoen (zie hieronder) en een groot aantal gebouwen voor wetcnschap- pelijke, liefdadige of gezellige doelcin- den, waaronder de 2 schouwburgen. On- der de gebouwen en wetenschapppeljjko instellingen is dat der in 1752 gestichte ^; Hollandschsche Maatschappij van Weten- ¹ schappen een der schoonste; men be- ¹ wondert er een uitmuntend kabinet van i voorwerpen uit de drie rijken der na- ^! tuur. Nog grootscher vertoont zich hot ! Paviljoen, waar het Koninklijk Museum 1 van Moderne Kunst en het Koloniaal Museum zijn geplaatst: het was oor- ¹ spronkelijk een in 1790 door den Am- sterdamsehen bankier Hope gesticht landhuis, dat door Koning Lodewijk Na- poleon werd aangekocht. Omstreeks 250 schilderstukkon zijn er- thans veroenigd. Het huis, waarin de kunstvriend 1\'iotor Teyler van der Hulst tot zijn dood (1778) woonde, prijkt mot zijn naam; maar de kabinetten der natuurkundeige at\'deeling van Teyler\'s Stichting eene zeldzame verzameling van delfstoffen, versteoni- gen, teekeningen, schilderstukken, boe- ken en natuurkundige werktuigen, zijn in een afzonderlijk gebouw (1885) ge- plaatst, het reeds genoemde Teyler\'s Museum. Het Bisschoppelijk Museum i bevat vele zeldznamheden der kerkdienst, enz. Ouder de talrijke andere instellin- gen van wetenschap en onderwijs moe- ten de in 1777 gestichte Xederlandscho Maatschappij van Nijverheid, de kweok- school voor onderwijzers, de kweekschool voor onderwijzeressen, het gymnasium, de hoogere burgerschool voor jongens en die voor meisjes in de eerste plaats genoemd worden. De reeds in 1507 op- gerichto rederijkerskamer: Trouw moet blijken", bezit fraaie sociëteitsgebouwon in de Houtstraat en in den Haarlem- merhout. Haarlem heeft een groot aantal lief- dadige instellingen, waarvan velen ook reeds door do gebouwen, waar zjj zijn gevestigd, van den onbekrompen welda- digheidszin der Haarlemmers getuigen, als: het in !ü08 gesticht Oud-Mannen- i huis, verschillende wees- on gasthuizen, ! hot sierlijke Teylershofje, het rijkvor- ! sierde Hofje van Staats, het in vroegere j eeuwen gestichte Leprozenhuis, enz. I Op do Groote Markt prijkt een metalen
		hloementeelt en bloemenhandel verheu- gen zich in toenemenden bloei, eveneens de handel in landbouwproducten en zuivel. Haarlem beeft 17 kerken, als 4 voor de Xed.-Herv., één voor de Woalsch- Herv., één voor de Luth., één voor de Doopsgez., 2 voor de Chr.-Goref., één Toor de Kom., één voor de Herrnh., 1 voor de Baptisten, 3 voor de K.-Katb., één voor de R.-Kath. der Oude C\'lerezjj en één voor do Israëlieten. De Groote of Bavo\'skerk, die sedert 1578 aan de Herv. behoort, is een der meest be- roemde kerken van Holland. In 1538 voltooid, heeft zü ceno lengte verkregen van 130 M. De spits van den toren, die uit het midden van het zeer hooge dak oprijst, is 70 M. boven den grond. Het orgel is het beroemdste van Nederland en geniet eene Europeesehe vermaard- beid; het werd van 1735 tot 1738 door (\'hristiaan Muller van Amster- dam vervaardigd. Voorts bevat do kerk : een gedenkteoken ter herinnering aan het vierde eeuwfeest der uitvinding van do boekdrukkunst; een monument ter herinnering aan de tentoonstelling van 1825; een gedenkteoken voor den dich- ter Willem iiilderdijk; een gedenksteen boven het vereenigd graf der water- bouwkundigen Christiaan Brunings en Frederik Willem (\'onrad en een lijksteen voor Pieter Jansz. Baadt; een fraai koorhek, de koorbanken met wapen- schilden, eenige (moderne) geschilderde glasramen, de gerestaureerde muurschil- deringen enz. Ton slotte komen in aan- merking de Damiaatjes, kleine klokjes, die, volgens do overlevering, door Graaf Willem I ain de stad zijn geschonken. Van de overige kerken is de Bakenes- serkerk om hare oudheid en toren even- als de Kath. St.-Jozefskerk om haar stillen eenvoud opmerkenswaardig. Do "volgende gebouwen verdienen voorts vermelding: het Raadhuis, oudtyds een grafelijk paleis, vooral bezienswaardig om bet Museum van kunst en oudheden. Onder de schilderijen blinken uit do werken van Frans Hals, een van Haar- lem\'s beroemdheden ; onder de oudheden eene verzameling van oude drukwerken van Coster; het Prinsenhof, vroeger het Dominikaner klooster, waar de Sta- ten van Noord-Holland vergaderen; hot Gouvernement, aan de Jansstraat; do Vlecsehhal, in 1C00 in den oud- Hollandschen stjjl opgericht; de in 1541 gestichte Stads-Doelen, met her.

-ocr page 306-



		326 Haarlemmerhout.		Haarlemmermeer.


		standbeeld van Laurens Jansz. Coster, ontworpen door Louis Rover en den 16 Juli 1856 onthuld. Een steenen beeld vnn dien oudsten Hollnndschen boek- drukkcr, in 1723 door G. van Heerstal gebeiteld, prijkte van 1723 tot 1801 in den Kruidtuin, waarheen het in 1856 terugkeerde. Haarlemmerhout, of de Hout, bijzonder fraai bosch in de X.-Holl. ge- meenten Heemstede en Haarlem, een bijzonder eigendom der naburige pro- vineiale hoofdstad. Oorspronkelijk een overblijfsel van het groote duinwoud, bevatte het nog in de 14de eeuw ver- seheidene soorten van groot wild, als horten, reeën, enz. Door de Spanjaarden zwaar beschadigd, werd de Haarlemmer- hout in 1585 van nieuw plantsoen voor- zien, in 1702 veel vergroot, en ten tijde van Koning Willem I door den bloemist Zooher op voortreffelijke wijze nieuw ingericht. Het omsluit een hertenkamp, alsook een In 1823 opgericht monument voor Laurens Jansz. Coster, een gedenk* teeken van geringe kunstwaarde. De Spanjaardslaan is een dor schoonste boschpiirtijcn. Haariemmerliede, oude am- bachtaheerl jjkheid, die, met Noord-Schalk* wijk en Hofainbacht vereenigd, tot 1857 eene afzonderlijke gemeente heeft uit- gemaakt, welke 1320 heet. oppervlakte besloeg. Zij had in 1822 211, in 1840 44», in 1850 316 inw. Ilaarlemmerliede-eii- Spaarn wonde, gem. in X.-Holland, tusschen Haarlem, Heemstede, Haarlem- mermeer, ISloten, Westzaan, Assendelft, Spaarndam on Schoten. Zij is in 1857 ontstaan uit de vereeniging der oude gemeenten Haarlemmerliede-Xoord- Schalkwijk-en-Hofambacht en Spaarn- woude, en had toen 2060 heet. opper* vlakte. Sedert word zij door de wet van 27 Juni 1863 vergroot mot nog 2 ge- meenten: Zuid-Schalkwijk c. a. en Hout* rijk-en-Polnnen, waardoor hare opper- vlakte eene uitgebreidheid van 3154 heet. verkreeg. Ten laatste is zij ver- groot niet een groot deel vnn het droog- gemaakte IJ bij de wet van den 16 April 1874. Do gem. bevat de wijken Spaarnwoude, Houtrijk-enPola en, Waarderpolder en (jirootc-IJpolder, bc- novons den Inlaagpolder en don Hout- rakpolder, liet land ton noorden van den Spaarndamsehen Dijk heeft een klei* bodem, alles ton zuiden daarvan is laag
		veen. De gem. had don 1 Januari 1860 1213, den 1 Januari 1874 1630,. den 1 Januari 1890 2831 inw. l$\\j de volkstelling van 1890 vond men er 1479 K.-Knth., 1096 Xed.-Herv., 27 Ev.-Luth._T94 Herst.-Luth., 155 Chr.-Oeref., 16 Ned.- Geref., 20 Doopsgez. en 29 ongenoem- den. Veeteelt, zuivelbereiding, landbouw, visscherij en het vervaardigen van beet- wortelsuiker (te Holanen) zijn er de hoofdbronnen van welvaart. Het gc- meentehuis staat aan den grooten weg tusschen do stad Haarlem en Amster- dnm, op korten afstand (ten westen) van de Liebrug. Haarlemmermeer, 1. kiosdis- trict voor het afvaardigen van éen lid naar de Tweede Kamer der Stnten-Cle- neraal. Het bevat do volgende gem.: Haarlemmermeer, Sloten, Heemstede, Bennebroek, Aalsmeer, l\'ithoorn, Leimui- den, Alkemade, Lisse, Hillegom. JJ. gem in N.-Holl, tusschen do gom. Ben* ncbrock, Heemstede, Haarlemmerliede c. a., Sloten c. a., Xicuwer-Amstel on Anlsmeer (X.-Holl.), en Hillegom, Lisse, Warmond, Alkemade, on Leimuiden (Z.- Holl.). Zij is ontstaan ten gevolge der droogmaking van een uitgestrekten wa- terplas, die, na bedijkt en drooggemalen te zijn, met eonige oeverlanden bij do wet van 16 Juli 1855 tot eene zolfstan* dige gemeente werd verheven. Verschci- deno uitgestrekte plassen strekten zich in den Bourgondisehen tijd in liet hart van Hijnland uit, waarschijnlijk ontstaan ten govolgo der vereeniging van vele kleinere veenplassen en kreeken, waar het water uit den veenachtigen grond bijeenliep. De vereeniging zelve was grootendeels een gevolg van do verve- ning der gronden tot het bekomen der brandstof. In 1531 besloeg het Haar- lemmermeer ongeveer 2605 heet. opper* vlakte, terwijl vier andere plassen in deze streek, hot LeidsehevMeer, hot Spieringineer en het Oudemeer omstreeks 3000 heet. grootte hadden. Allengs ver- cenigden zich deze meren tot een groote binnenzee, wier uitgestrektheid in 1647 14,700 en in 1740 16,945 heet. bedroeg. Dio geduchte waterwolf" moest gebret- deld worden. Reeds had Jan Adriaanszoon Lecghwater in 1643 den voorslag gedaan, hot meer te bedyken en droog te malen. Zijn ontworp word door vele anderen gevolgd, doch hot bleef bij plannen ma- kon, totdat de storm van den 29 Xo- vomber 1836 do golven van hot meer

-ocr page 307-



		Haarlemmermeerpolder. 827 zeer verschillend van aard, deels klei, deols zand, deels veen. Het wettige pol- derpeil is 4.7 M. onder A.P. De gem. had bij de volkstelling van 18C0 reeds 7237 inw. Hun getal was in 1864 ver- meerderd tot 9350, in 1868 tot 10,628, in 1874 tot 12,253, in 1890 tot 15,297. Rij do volkstelling vnn 31 Dec. 1889 vond men er 8691 Ned.-Herv., 1620 Chr.- Oeref., 237 Doopsgez., 39 Ev.-Luth., 12 Herst.-Luth., 11 Rem., 620 Ned.- Oeref., 3922 R.-Kath., 25 Oud-Koom- schen, 3 Isr. en 97 ongenoemden. De gem., die genoegzaam geheel door recht- lijnigo wegen, welke meerendeels reeds in voortretl\'elijkcn staat zijn gebracht, en door verscheidenene vaarten wordt doorsneden, bezit in hare ringvaart een afvoerkananl voor hare voortbrengselen, dio vooral uit koren, zaden, vee on zuivel bestaan. Schoono boerderijen, in Hollandschen, Friesclien, Hrabantschcn of anderen stijl opgeworpen, bezoomon allo wegen, terwijl de dichtste punten van bevolking worden gevoi.den te Hoofd- dorp, te Venneperdorp of Nieuw-Vennep, to Abbenes en in do nabuurschap der drie groote stoomworktuigen. Haarlemmermeerpolder,pol- dor, die de gein. Haarlemmermeer om- vat. Het polderbestuur verving voor do watorstaatsbelangon vnn deze gemeente in Juli 1856 de Commissie van beheer en toezicht voor het droognialon van het Haarlemmermeer. Tot eersten dijk- grnaf is do heer J. L. van der liurch I verkozen. Eeno merkwaardigheid is, dat zich in don Haarlemmermeerpolder staalbronnon bevinden, dio van alle bo- kende bronnen in Europa het grootst gehalte keukenzout bevatten naast haar ijzorgehalto. In 1854 werd op de hoevo d\'Yser-rinck, zoo gcheeten naar een ouden gevelsteen, dio op don familie- naam van den eigenaar, Dyserinck, toe- passclijk is aan het kruispunt van Yweg en Spaarnwouderweg een put ge- graven. Op eene diepte van 7 meter baande zich een zoo sterke waterstraal oen weg naar boven, dat men dien tcr- nauwernood bedwingen kon. Men heeft do put moeten overwelven. E n dikke korst ijzcroxydo zette zich af op de kan- ton der slooten, die gevoed worden door do bron. In 1884 trok dit de opmerk- zaamhoid van personen, dio een onder- zoek instelden. Het is gebleken, dat hot water 0.1112 gram ijzer per liter bevat, 3.2445 gram koukeuzout on 0.73 gram
		Haarlemmermeer. tot voor do poorten van Amsterdam zweepte. Koning Willem I benoemde, den 7 Augustus 1837, eene Staatscom- missie, om do middelen to onder- zoeken, liet grooto werk der droogma- king ten uitvoer to leggen. R^en 22 Maart 1839 schonk de Tweede Kamer hare goedkeuring aan oen ontwerp, en in Mei daaraanvolgende werd de wet uit- gevaardigd: .dat het Haarlemmermeer zou worden bedijkt en drooggemnnkt." Reeds den oden der genoemde maand werd bij inilegom niet het opwerpen van den ringdijk een begin gemaakt, en na aeht jaren onafgebroken worsteling met velerlei bezwaren, werden in 1848 de dijk on de ringvaart daartusschen afgewerkt. Drie groote Htoomwerktuigen pompten daarna het water in do vaart. Het oersto, de Leeghwater, ontving zijn naam van den waterbouwkundige, wiens ontwerp in 1643 het licht had gezien. Do Cruquius kreeg zijn naam van >*iko- laas Sainuol Cruquius, wiens ontwerp van 1742 dngtoekent, do van Lijnden van Frederik (iodard liaron van Lijnden van Hemmen, die in 1821 een voortref- folijk ontwerp aan Koning Willem I inleverde. In 1852 raakte hot meer droog, in Augustus 1853 had do eerste verkooping van gronden plaats. In 1854 worden do oorste oogsten van haver on koolzaad binnengehaald. Men had de waar- de der verkochte gronden op (200 per heet. geschat: de gemiddelde opbrengst is f473 geweest; de gezamenlijke kosten van indijking on droogmaking hebben beloo- pen, met den rentelast, f 13,789,377, zoodat, daar de verkochte gronden bijna f9,400,000 opbrachten, de aanwinst van bijna 17,000 hectaren grond voor het Rijk nog geen f 4,400,000 hebben gevorderd. Zij, die zich in de Haarlemmermeer als landbouwers, werklieden of dagloo- ners vestigden, kwamen uit alle oorden des Lands. Rij de eerste stemming voor den gemeenteraad tolde men roods 60 kiesgerechtigden, wier verkozenen den 16 Xovember 1855 hot eerst vergader- den. Op den 2 December 1855 werd in oono noodkerk, staande op don hoek van de Hoofdvaart on den Bcnnebroo- kerweg, voor do Protestanten do eerste openbare godsdienstoefening gehouden. Sedert zijn sierlijke kerken voor de Herv., R.-Kath. on Chr.-Ciercf. gebouwd. Do gem. hooft niet do kleine eilanden en de oeverlanden, dio binnengedjjk^ zyn, 18,522 hoct. oppervlakte. Do bodom is

-ocr page 308-



		328 Haarleniniervaart.		Haastrecht.


		magnesium-chloride. Do temperatuur is constant 11° C. In 1893 eindelijk kon ecne maatschappij tot exploitatie der bron het water in flesscben afleveren; in dat jaar zgn 128000 flesscben vertapt. Het verbruik is zoozeer toenemende, dat in Dec. 1893 6000 fl. meer werden af- geleverd dan in eenigo maand te voren. Haarlenmiervnart, vaart in N.- Holl., voor de westhelft in de gemeenten Haarlem en Haarlemmerliede, voor do oostbelft in de gemeenten Haarlemmer* liede (afd. 1\'olanen), Sloten c. a. en Amsterdam, in 1631 gegraven, om eene reisgelegenbeid met trekschuiten tus- schen Haarlem en Amsterdam te openen. De sluizen op Halfweg verhinderen do doortrekking van beide gedeelten. Haarlerberg, heuvel in de Over- ijselsche gein. Hellendoorn. Haarloo, d. in de Geld. gom. Bor- keloo, in 1840 met 366, in 1872 met 378, in 1890 met 361 inw. Eene oude kapel alhier, waarin de leeraar van Eibergen vier malen \'sjaars predikte, werd in 1823 vernieuwd, doch later ver- vangen door eene kerk, zijnde do Herv. gem. van Haarloo en AYestboek in 1858 tot eene zelfstandige gem. vereenigd. De eerste predikant werd den 14 November 1858 bevestigd. Er is een halte voor locaal verkeer van den spoorweg 01den- zaalKuurloo. Haar-Rijii, of Rijn, wetering in Utr., loopende van Oieltjesdorp naar do Vecht, tusschen Maargen en Breu- kelen. Haarsteeg, d. in N.-Brab., deelg in de gem. Hedikhuizen, deelg in de gem. Ylijmen. Men telde er in 1840 619 inwoners, als 375 in Hedikhuizen, in welk ged. do K.-Knth. kork staat, en 242 in Vlijmen. In 1890 wag het inwonertal 1105, waarvan 762 in He- dikhuizen en 343 in Vlijmen. Haart, b. in de Geld. gem. Aalten, in 1840 met 390, in 1872 met 329, in 1890 met 373 inw. Haartel, (Hen) goh. in de Z.- JIoll. gem. Spijkenisse. Haart hulzen (He), b. in de Overijs gem. Gramsbergen. II aart la ml, b. in de Overjjs. gem. Kampen. Haarst, of Haerst, buurtgeh. in de Overijselsche gem. Zwollorkerspel, in 1840 met 201, in 1870 met 239, in 1890 met 265 inw. Men vindt in deze buurt, oudtijds Huersolte geheeten, de
		! havezate den Doorn. Vroeger lagen er ! nog 2 anderen: Haerst of Haersolte en ! Ordel of Ordnl, waarvan de eerste van ; hoogen ouderdom was. Haerst is in \| 1803 gegloopt. To Haargt is een veer over de Vecht, hot Haarsterveer ge- noemd. Haarznilens, gom. in Utrecht, tusgehen Utrecht, Maargen, Laag-Nieuw- koop en Vleuten. Zij beglaat nagenoeg 699 heet , door rivierklei gevormd, en bevat meegt wei- en hooiland, doch ook deelg korenakkers. In 1822 had deze gem. 254, in 1840 236, in 1874 381, in 1890 381 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 359 K.-Kath., 21 >"ed.- Herv. en 1 Chr.-Geref. De gem. bevat het kleine, maar fraai gelegen dorp do Haar, nevens de overblijfselen van het evenzoo genoemde eeng zeer trotsche ¹ glot, dat in de laatgte jaren overigens geheel herbouwd is. (Zie onder de Haar.) Verder vindt men er de b. Te- maat De kerk is weinig meer dan een bouwval. *Una. 1. b. in de X.-Brnb. gem. Bergen-op-Zoom. JJ. (Ue), b. in de Overijs. gem. Olst. IIaasdal, b. in de Limli. gemeente Schimmcrt. Haasjeshenl, b. in de Z.-Holl. gem. Monster. Haastel (Hen), geh. in de Z.- Holl. gem. Spijkenisse, in 1840 met 56 inw. Haastrecht,** gem. in Z--Holl., tus- I schen Hekendorp, Keeuwijk, Gouda, Gouderak, Stolwyk en Vliet (Z.-Holl.) en Hoenkoop (Utr.). Zij bezit haar te- genwoordigen omvang eerst sedert 1 Januari 1846, toen de gem. Vliet, die nu het oostelijk deel uitmaakt, daarbij werd ingelijfd. Haastrecht, uit een aan- \' tal polders gevormd, op de zuidzijde j van den Hollandscben Usel, beslaat nu : 1706 heet., meerendeels laag veen, doch langs de rivier klei. Behalve door den ! Usel wordt do gem. door de Vliet be- gpoeld. In 1822 had Haastrecht 1177 en Vliet 45 inw., die in 1840 tot 1425 en 45 vermeerderd waren. De veree- nigde gem. had in 1860 1475, in 1874 1503 en in 1890 1696 inw. By de volks- telliug van 31 Dec. 1889 vond men er: 993 Ned.-Herv., 1 Ev.-Luth. en 653 R.-Kath. De middelen van bestaan zijn veeteelt en zuivelbereiding. Het aan- kweeken van granen en veldvruchten is, met uitzondering van hennep, die in vrij

-ocr page 309-

-ocr page 310-



		330 HngevelA.
		Halen.


		Utrecht, tot do groote omwenteling op liet eind der vorige eeuw in 1708 ver- andering in VLands verdeeling bracht. Xa de omwenteling van 1813 kwam Hagestein weder aan l\'trocht, tot de wet van 27 April 1820 het weder aan /."Holland toevoegde. In 1822 had deze gom. 525, in 1840 055, in 1874 993, in 1890 897 inw. Bij do volkstelling van 81 Dec. 1889 onderscheidde men er 305 R.-Kath., 490 Ned.-Herv. en 86 Ned.- Oeref. Landt), en veeteelt zijn er do hoofdbronnen van welvaart. Het d. Hagestcin, waar de zendeling Swithert in do 8ste eeuw het Christendom pre- dikte, was in de 14de eeuw eene stad, toen veelal Gasparde of Gaspernweerde genoemd, terwijl alleen het kasteel den naam van Hagestein droeg. Slot en stad werden in 1405 door Graaf "Willem lil van Holland veroverd, sedert wolken tijd den naam van Gasparde weinig of niet meer voorkomt. Xog in 1674 werd van de vesten van Hagestein gesproken. Het dorp telde binnen de kom in 1870 227, in 1890 239 inw. Het heeft eene in 1830 eene vernieuwde Herv. kerk. Het kasteel ligt te midden van hoog opgaand geboomte. Hageveld. klein seminarie in do Z.-ltoll. gem. Voorhout, aldaar in 1848 verplaatst van Hageveld onder Velzen, waar het als eene nfdeeling van het in 1799 gestichte seminarie te Warmond, was gevestigd. Het werd in 1825 ge- sloten, doch later weder heropend. In 1890 telde het cene bevolking van 197 personen. Ilaghorwt, b. in de X.-Brab. gom. .Moergestel. Hage <IIet), b. in de Geld. gom. Manrik. Hagooi\'d, of llaagoorri, heerl. en pold. in do X -Brab. gein. Drongo- lcn c. a., in 1840 nog slechts met 2 h. en 8 inw. In 1740, toen er nog 8 hui- zen stonden, verzochten de inw om eene eigene (Herv.) kerk. Voor 1798 was het eeno Brabantsche enclave, to midden van het Hollandsch gebied. In 1890 telde het met Gansooien nog slechts 30 zie- lcn. HajCIll, of Ml juni. geli. onder het Friesche d. "Woiis (gem. "Wonsera- deel). Ilaillk, li. in do X.-Brab. gom. Rozondaal c. a., in 1340 met 190, in 1890 met 262 inw. Hakkelaai\'MUrug;, brug en tol-
		hek in de X.-Holl. gem. Muiden, over do trekvaart bij X\'aardcn. In de nabuur- schap werd don 27 Juni 1296 Graaf Floris V vermoord. In 1813 en 1814 hadden er vele schermutselingen tus- schen de Xederlonders en Franschen plaats. il;iUUclsniii, voorm. d. in do Gro- ninger-Ommelanden, door don Dollard gesloopt. *Ilakkerlioek, geh. in de Over- ijselsche gein. Kaalte. Hakkeveld,** pold. van 47 heet. in de X.-Brab. gem. Wijk-en-Anlburg. Hak«berj!;-^e,,-^ne-l\'^at^t» ^veltlop de westzijde der Woldbergen in do Geld. gem. Doornspijk, bekend door eene overwinning der Geldorschen op de Overijselaars in 1521. Hal, 1. buurtschap in de X.-Brab. gom. Kscharen, uit do buurten Hoog- Hal, Langenboom, Lange-l\'ecl en Lage- Heide gevormd. Te Langenboom is eeno R.-Kath. kapel. 8. h. in de X.-Brab. gom. Boxtel, aan do A, dio hier het Halscho-Water wordt genoemd, in 1840 met 117, in 1890 met 137 inw. Aan den Hnlschen Tol, gemeenlijk de Halsche- Barrière genoemd, viel in 1714tusschen de Engelschen on Franschen een ge- vecht voor. Halblok, b. in de /.-Holl. Goudc- rak. Halderbrink, b. in do Geld. gem. Ede, bij Bennekom. Halderdonk, p. in do X.-Brab. gom. I\'rinsenhnge. Halen, gom. in Limb., ingesloten door Bimgenum, Heithuizcn, Baaxem on Horn, 1112 heet. groot, gevormd door diluvisch znnd, waardoor zich do Goor- of Halonerbeek kronkelt, on in hot noordwesten door de Xcor bespoeld. Do gem. telde in 1822 563, in 1840 681, in 1874 730, in 1890 823 inw. In 1890 vond men er 721 R.-Kath. en 1 lid der Schotsche gem. Be landbouw is hier het hoofdbedrijf. Behalvo het d. Halen, bevat de gem. de geh. Overhalen on Broek of Halerbroek, het geh. Broek- kant, de kasteelon Aldengoor en Wa- remberg, benevens eenigo verstrooide hoeven. Ter hoogte van de plaats Me- lenborg zijn Romoinscho oudheden ge- vonden. Do hoorl. Halen, die vroeger tot het graafschap Hoorn of Horn bo- hoorde, werd den 15 Doe. 1679 aan don Baron Hudolf vnn Kevorborg verpand. Vroeger was do heerl. eeno bezitting

-ocr page 311-



		*Haltvijk«I>eek. 331**
		Haler.


		der van Boetzelaar\'s. Het d. Halen, in 1840 met 374, in 1870 met 396, in 1890 met 258 inw. in Hnlen en 210 in Overhalen, ligt aan de oevers van do Halerbeek. Er is een station van den spoorweg RoormondNcerpclt. 5}. (feil. in do N.-Holl. gom. Schagen. Ha Ier. b. in de Limb. geva. Hunsel, in 1840 mot 198, in 1870 met 201, in 1890 met 194 inw. II.\'9 Uil iiibl. oon der drie doelen van het Gron. landschap Hunsegoo. liet bevatte 17 kerspelen: BnHoo, Kaskwerd, Tinallinge, Kanum, Maarfaaizen, Ober- gum, Menkoweer, l\'skwerd, Uithuizen, Warl\'um, lireede, Den Andel, Saaxum- hoizen, Eenrom, Picterburen, Westor- nieland, Wierhuizen. II si HU ijl. goh. in do N.-Brab. gem. Oerle. Halfweg, of Polanea, dorp in do N.-Holl. gem. Haarlemmerliedc c. a., en tor wederzijde dor sluizen, die hot water uit de ringvaart van do Haar» lemmormeer in hot Noordzeekanaal van Amsterdam naar IJ muiden voeren. De drio sluizen zijn gelegd overeenkomstig een handvest van Hertog Albrecht in 1364. Den 1 Oct. 1787 verrasten de Pruisen hier een troep Patriotten. Xa- poleon deed er in 1812 een fort nan- leggen, dat in het laatst van 1813 bij capitulatie aan de Kozakken werd over- gegeven, en sedert weer is geslecht. Nieuwe vostingwerken zijn er na het droogmaken van het Haarlemmermeer, naar de zijdo van Haarlem, aangelegd. Eerst in 1852 is oono kerk te Halfweg gebouwd ; do Herv. gom., die haar stichtte voert den naam van Houtrijk-en-Polanen. Er is oen station van den spoorweg AmsterdamHaarlem. Hal, buurtschap met eene Herv. kerk in do Geld. gom. Brommen. Het had in 1840 330, in 1872 459, in 1890 317 inw. Halle, d. in de Geld. gein Zelhem, in 1840 mot 690, in 1872 met 711, in 1890 met 734 inw. Vroeger slechts oeno b., heeft het in 1858 cone (Herv.) kerk verkregen. Halli-rdijk, b. in de Geld. gein. Zelhem. Halllilll, d. in do Frioschc gem. Ferworderadeel, in 1840 met 1178, in 1870 met 1285, in 1890 mot 1337 inw. j binnon de kom, of mot de buitonbuur- ! ten in 1811 1606, in 1840 2289, in 1874 2690, in 1890 2573. De Herv. kerk is _;
		een fraai gebouw van binnen, mot een schoon orgel en vele merkwaardige graf- zerken van edelen uit do 16do on 17de eeuw. Voorts heeft men er eeno Doops- gez. en Chr.-Goref. kerk, benevens een groot armliuis. Il.ilhun-.\'i lnx-k. b. ten westen van het d. Kalium in de Friesche gem. Ferworderadeel. Ilalliiinei\'iiieei\'. of Halln- lliei\'vaart, trekvaart van llallum naar de Ee (Kriesl ) gemeenschap ge- vende mot Leeuwarden. HalMclic-ltroi\'k, p. in de N.-- ISrab. gom. Vueht. *Hal!«\'lie-Voen, voorin, hoog veen in de Geld. gem. Zelhem, thans bouw- land of beide. HalMpolder, pold. in de Z.-Holl. gem. Stellendain, in 1803 bedijkt en 332 heet. groot. Ma Kleren, gem. in N.-Brab., tus- schen Bergen-op-Zoom, Wouw, Steen- bergen en Nieuw»Vosmeer (N.-Brab.) on Tolen (Zeeland). Zij beslaat IS521 beet. die in het oosten der gemeente uit dilu- viaal zand, in het westen uit vaste zee- klci bestaan. Op de westzijde wordt do gem. door de Eendracht bespoeld. Zij had 1822 1693, in 1840 2220, in 1874 2648, In 1890 3013 inw. Hij do voIks- telling van 31 Doe. 1889 vond men er 2945 R.-Knth., 58 Xed.-Herv., 8 Ned-- Geref. en 2 F.v.-I.uth. De landbouw mankt het hoofdbedrijf der ingezetenen uit. In het Langewatcr wordt veel paling ge- vangen. De gom. bevat de beide dorpen Halsteren en Lepelstraat, do b. Oude- molen, Noordgecst en Leemkladden, bet geh. Slikkenhurg en de pold. Oud-Glimes- polder, Auvorgnepolder, Oude-Bijmoerpol- der, Nieuwe-BQmoerpolder en Theodorns- polder. Het d. Halsteren, in het midden der gem., had in 1840 538, in 1870 549 in 1800 811 inw. Men vindt er eene groote H.-Kath. en eene kleine Herv. kerk. Schilderachtig is do ligging op den uiter- sten rand van den hoogen zandgrond, wanneer men uit het lage polderland van de zijdo van Tolen komt. In Fe- bruari 1825 werd dit lage land over- stroomd. Er is oen halte van dostoom- tramlijn llergen-op-ZoomTolen. HalMtei\'Mclie-liaaii, b. in do N.- Brab. gem. Halsteren. Il.i l>u in. Ii. in do Gron. gemeente Sloeh teren. Hal»* \'ijltslM-ck. boek op de grenzen der Geld. gem. Dinxperloo.

-ocr page 312-



		S32 Halterman.		Haniersveld.

		Ilti Herman, b. in de <Iverjj8. gcm. Olst. Halvinkhuizen, of Halvik- liui/«-u. b. in do Geld. gem. Putten in 1840 met 131, in 18T2 met 126, in 1890 met 114 inw. IIain. 1. buurt in do N.-Brab. gem. Veehei, in 1840 met 136, in 1870 met 119, in 1890 met 124 inw. 2. buurt in de Gron. gem. Bellingwolde, in 1840 met 117, in 1820 met 119, in 1890 met 158 inw. 3. buurt in de Limb. gem. Kerkrade, in 1840 met 116, in 1860 met 160, in 1890 met 140 inw. Ham (Den), 1. d. in de Gron. gem. Aduard, met eene Herv. kerk. Het schijnt eerst in de 16e eeuw bet aanzien van een dorp gekregen te heb- ben. In 1840 bad bet 341, in 1870 437, in 1890 319 inw. 2. d. in de Utr. gem. Hoogland, met eene in 1843 ge- sticbte Herv. kerk. Het ligt aan den weg van Amersfoort naar de Zuiderzee, en telde in 1840 150, in 1890 485 inw. Er is een K.-Kath. Leo-Gesticht. 3, b. in de Utr. gem. Vleuten, be- staande uit de ridderhofstad de Ham, een stamburg van een jongeren tak der Hoeren van "Woerden, benevens eene R.-Katb. kerk en enkele bocrenwonin- gen. 4. gem. in Overijsel tusscben Ambt-Ommen, Ambt-Hardenberg, Vrie- zenveen en Hellendoorn, met eene op- pervlakte van 4341 heet. Het grondge- bied dat in het westen door de Kegge wordt bespoeld, bestaat uit eene afwis- 8eling van zand (diluvium) on beekklei, benevens afgeveende gronden van hoog veen. Haar de Overijselsche kanalen, die uit het westen eenerzijds naar Grams- bergen, anderzijds naar Almeloo voeren, hier hun scheidingspunt hebben, zijn do ontginningen hier sedert den aanleg dier wateren sterk toegenomen. Van hier, dat de bevolking, die in 1811 1721 en in 1840 2151 bedroeg, in 1874 tot 4001, in 1890 tot 4475 was toegenomen, in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 3236 Nederl.-Hervormden, 1 Kom., 902 Chr.Geref,, 1 Herst.Luth., 3 Ned.-Gcrcf., 299 K-Kath., 19 Ned.-Isr. en 4 onge- noemden. In de eerste jaren der regeo- ring van Koning "Willem I behoorde den Ham tot het schoutambt van Om- men-en-den Ham. Later is het weder van Ommen afgescheiden, zooals \'t reeds was onder het Fransch bestuur. Land- bouw, vee^- en vogeltoelt en wcverü zijn de hoofdbronnen der welvaart. De gem.		bevat de d. den Ham en Vroomshoop en de b. Magele, Noordmeer en Linde. Het d. den Ham, in 1870 met 633, in 1890 met 679 inw., ligt aan den weg van Ommen naar Almeloo. Het heeft oene Herv. en oen Chr.-Gerof. kerk. Tot 183 t stond in de nabuurschap de havez. Mennigeshave. Te Ham vielen in 1784 groote oproerigheden voor. Den 15 Augustus 1842 leed het zwaar door brand. 5. geh. in de N.-Brab. gem. Son c. a. <>. voorm. burg in de : Gron. gem. Loppersum, in 1738 afge- broken en door de boerderij de Groote- Ham vervangen. 7. b. in de N.-Br. gein. Dongen, in den Hoogen-Ham en LagenHam \'onderscheiden. Zij had in 4890 482 inw. H. b. in de Geld. gem. Batenburg. t». (Het), geh. in do N.-Brab. gem. "Wnnrooi. Hambriig, br. onder Terwoldo in , de Geld. gem. Voorst. Ilaindijk, b. in de Gron. gem. \' Niéuwe-Schans, in 1840 met 128, in 1870 met 213, in 1890 mot 211 inwo- ners. Hamel, (De), watering in N.-Br., die tusschen Megen en Dieden in do Maas valt. Hameland, of Ha ma land. voorin, graafscli. aan den Usel, \\vnar- van het oudste bericht van 837 dagtee- kent. Het strekte zich uit tusschen de Veluwe, de Duffel (Dubla), AVestfalen, Twente en Islegouwe, en had Deventer tot hoofdplaats. Verscheidene Graven komen in oude oorkonden voor. Aller- waarschijnlijkst waren eenige Hamcland- sche Graven ook Graven van de Nord- gau in den Elzas. Het laatst komt de naam Hamaland ten jare 1083 en 1085 in oorkonden voor. Hameland is sedert onder het Stift Utrecht, de Graafschap- pen Zutphon en Gelder verdeeld. Ham-eii-Rijwkainnen, pold. in do N.-Brab. gem. \'s-Hertogenbosch. Hamer (Teil), voorin, d. in de omstreken der Zeeuwsche stad Biervliet, in Xov. 1377 door overstrooming te gronde gegaan. Mogelijk was het de- zelfde plaats, die St.-Nikolaasten Hamere ^: en Hamerzate wordt genoemd. Hameren, goh. ten noorden van het Friesche dorp Beetgum, doch in j de gem. hot Bilt, onder L.-Vrouwcpa- ! parochie. HamerMlioef, b. in de N.-Brab. gem. Dongen. HamersveUI, d. in de Utr. gem.

-ocr page 313-



		*ll.iin (Ilni ten). Hantnmer-l^ritburen. 333**

		Hand-naar-Kieiden, vroeger mid- I delpunt der wijk Bovenkerk van de \' gem. Nicuweramstel. Do aldaar in 1803 gebouwde K.-Kath. kerk is echter in 1874 verplaatst naar do Xoordammer- brug. II;in<lwoning, b. in do Z.Holl. gem. Maasland. Haneblll\'eil. b. onder Beester- zwaag in de Fr. gem. Opsterland. Hanekamp, geb. in de Overijs. \' gem. Zwolle. Hanenberg. geb. onder Liesol in \| de N.-Brab. gem. Deurne. Hanepol (He), b. in de Geld. gem. Ede. Hanetang (He), goh. in de Gron. i gom. Vlachtweddo. Hangop (De), b. onder St.-Anna- parochie in de Fr. gem. Bilt. Hanliof, b. in de Overijs. gem. \' Losser. II a ii iaspolder. pold. van 48 heet. in de Z.-Holl. gem. Dubbeldam. llanink, b. in de Geld. Aalten. Ilaiik. b. in do N.-Brab. gem. Dus- sen. Hankate, goh. in do Overjjs. gem. Ommen. Hannink, b. in de Overijs. gem. Bntmcn. flanselnian, b. onder Beltrum, in de Geld. gein. Eibergen. HaiiHiim, b. in de Limb. gom. Xeer, in 1870 met 89. in 1890 met 90 inw. Zij is gevormd door twee geh., Groot- , Hansum en Klein-Hansum. HaiiN-Yi\'ieKe-Mchans, voorm. schans bij do Zeeuwsche stad Oostburg, in 1673 geslecht. Hansweert, of Hanswest, d.* in de Zeeuwsche gem. Kruiningen, aan het zuideinde van het Zuid-Bovcland- sebe Kanaal. Vroeger slechts een geh., heeft hot door bet stichten eener R.- Kath. kerk in 1867 on do opening van bet kanaal een bloeiend aanzien ver- kregen. Het bad in 1840 ongeveer 25. ! in 1870 193, in 1890 1041 inw. Er is een telegraafkautoor en een voer over : de "NVesterscheldo naar Waalsoorde in Zeeuwseh-Vlaanderen. Hantnni, d. met eene Herv. kerk in do Friesche gem. Westdongoradoel. . Het had in 1840 383, in 1874 564, in 1890 517 inw. Hantnmer-ritbnreii, d. in do Frioscho gom. "N\'estdongeradeel, met i 144 inw. in 1890.
		Lensden, onderscheiden in H. ten Wes- ten met 410 en H. ten oosten mot 317 inw. Er is eene R.-Kath. kerk, die in 1841 is ingewijd. II:tm (Hui* ton), aanzienlijk boerenhuis bij de Hamsehe-Brug in het Geld. d. Kerk-Avezaat, (rem. Zoelon. II n mi nji«\'ii ot\' Hamelingen, goh. ann het Meppelerdiep, in de Over- jjselsche gem. Staphorst. Hot had in 1890 met Hesselingen 210 inw. Hammen (!»«). gch. onder Sehildwolde in de Gron. gem. Slochte- ren. II;.......erbeek, ot\' Vlierwete* 1\'illg. beek in Overüsel, die uit het Almelooscho-veen ontstaat en in do Reggc valt. Haillllicrhof, gch. in de Limb. gem. Herkenbosch-en-Melik. Il;i mmel jojoi\'d. b. in Geld. gem. Xijkerk. II.\'i m in i uk. geb. in de Gron. gom. ten Boer. in den omtrek van Lellens. Il.\'iins. li. in do Overys. gom. "Weerseloo. HaniNche-Brng, brug over de Linge in het Geld. d. Kerk-Avezaat, beh. tot de gemeente Zooien, waarbij eene uirspnnningsplaats. HaniMliorn, goh. bij het Frioscho d. Drogebam, in de gem. Achtkarspelen. HaillMtei\'land, streek lands bij het Gron. dorp don Ham. HailiNweel, b. in de Zecuwscho gom. Goos. Hainveld, heideveld van 135 beet. in de Drentseho gom. Beilen. Hanbroek, geb. in do Limb. gem. Stamprooi. Hanckema, fraaie burg of oud kasteel in Gron. gem. Zuidborn. Handel, d. met eene K.-Kath. kapel in do N.-Brab. gom. Gemort, waarheen op bepaalde tijden vele ingezetenen der Meierij en andero streken in bodevaart komen. Deze kapel is eene stichting van 1225. Het bad in 1890 1377 inw. Er is een Kapucijnerklooster. *HamlelMclie KI ui, ol Hnis-te- Padna. gesticht van broederen van St.-Frauciskusorde, deels in X.-Brab. gom. Boekei, deels in do gem. Gemert. In 1833 werd een krankzinnigen-gosticht met deze kluis verbonden. Er waren daarin 1 Januari 1874 47, in 1890 131 lijders. Handei\', of Op-de-Hander, geb. in do Gron. gom. Eenrum.**

-ocr page 314-



		Hardenbroek.
		334 ll;i ui tuil luiiycii.


		Ilnntiimliiiizoii. dorp met ceno Herv. kerk in de Friesche Rem. \\Vest- dongorndeel. Het had in 1840 269, in 1874 38li, in 1890 353 inw. Hapert, d. met cene K.-Katli. en cene Herv. kerk in de N.-Brab. gem. Hoogeloon, in 1840 niet 347, in 1870 met 502, in 1890 met 515 inw. Men heeft daarin het oude Hespcrdum willen herkennen, waar Aartsbisschop "\\Ville- hrord in 710 verscheidene goederen ver- wierf. Later werd het Happaert en Hap- pert genoemd. li;i\|»\|H-l. bnnrt in de Gron. gein. Ylaohtwedde. Happeillieillllp. pold. van 59 h. de N.-Brab. gein. \'Werkendam. Il;i\|)>. gem. in >\'.-Brab. tusschen Kuik c. a., Oeffelt, Beugen, AVanrooi, Mil c. a. en Heers. Zij is 1520 heet. groot en heeft oen dilluvialcn zandgrond, dio deels nog woest ligt, doch voor het grootste deel zoowel vruchtbare akkers als hoogstammig geboomte aan het oog vertoont. In 1822 had deze gem. 594, in 1840 080, in 1874 800, in 1890 880 inw. Al de inw. belyden de R.-Kath. godsdienst. Het d. Hnps, de eenige be- langrijke plaats in de gem., is slechts klein. Do kom telde in 1890 236 zielen. Maar het is zeer fraai gelegen en heeft door den aanlog vnn kunstwogen naar Bcers, Mil, Oeft\'elt enz. veel gewonnen. De in 1714 gebouwde kerk, het netto Raadhuis en hot station Haps van den l\\oord-Brab.-Duitschen spoorweg, Box- telWezel, maken do hoofdgebouwen uit. Har (Do), geh. in de Gron. gem. Stedum. Harbrink, of Harbrinkslioek, buurtschap in de Overijselsche gem. Tub- bergen. Harcnloo, of Herknloo, b. in do Overijselsche gem. Zwollerkerspel, in 1840 met 106, in 1870 met 147, in 1890 eveneens met 147 inw. Harde (De), geh. in de Geld. gem. Oldcbroek. Hardeen rijp, d. in de Friesche gem. Tietjerksteradeel, zoowel aan den grooten straatweg van Leeuwarden naar Groningen als aan den Staatsspoorweg. Langs den eerste strekt zich do lange dorpsbuurt uit, wnartusschen de buitens Villa-Nova en Bonnoma-State eene aan- gename afwisseling geven. De Herv. kerk werd gesticht op do tegenw. plok in 1711. In 1811 had dit d. 440, in 1840
		779, in 1874 1078, in 1890 1181 inw. Hardenberg, 1. geh. in de Gron. gem. Finsterwoldo. 2. of Stad- Hardeilberg, gom. in Overijsel, 1672 \| heet. groot, tusschen do gem. Ambt- Hurdenberg en Gramsbergen. Langs de , Vecht, die in het westen vloeit, ligt klei. ; Al het overige is diluvisch zand en hoogveen. Kr waren in 1822 782,in 1840 910, in 1874 1298, in 1890 1386 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 810Ned.- Herv. 59 Chr.-Ueref., 450 Xcd.-Geref., i 13 R.-Kath., 51 Isr. en 3 ongen. Land- bouw en veenderjj zijn do hoofdbronnen \| der welvaart. Hardenberg, op den rechter Vechtoever gebouwd, ontleent zijn oorsprong van een kasteel, in 1227 ! of 1228 door den ütr. Bisschop "\\Villc- brond gesticht. Het is in 1302 door Bisschop Jan van Arkel met stedelyke ! rechten begunstigd, doch in 1518 door I Filips van Bourgondië ontmanteld. De I hevige branden van 1497 en 1508, het gevecht tusschen do Nederlanders en Spanjaarden in 1580, en een gedreigde ! aanval der Franschon in Dec. 1813 be- hooren tot do voornaamste historische herinneringen. Men vindt er oen Stad- huis en eene nieuwe Herv. kerk. Den 31 Dec. 1889 vond men binnen do stad ; 760 en daarbuiten 626 inw. Er is oen halte vnn de stoomtramlijn Heemse I HardenbergDcdemsvaart. 3. of : Ambt-llardeiiberg, gem. in Ovor- ! ijsel, tusschen Gramsbergen, Stad-Har- denberg, Vriezenveen, den Ham, Ambt- Ommen on Avereest (Overijsel), Zuid- wolde en Hoogevoen (Drente) on Bent- hoim. Het is groot 16,547 heet., hoeft een soortgelijken bodem als do gem. Stad-Hardenberg en wordt door de Vecht doorsneden, lil 1822 waren er 1938, in 1840 3313, in 1874 7349, in 1890 8177 inw., t. w. 4430 Ned.-Herv., 1744 Chr.- Ger., 10 Ev.-Luth., 5 Herst.-Luth., 842 Ned.-Goref., 1113 R.-Kath., 16 Ned.-Isr. en 17 ongenoemden. De ontginning dor venen langs nieuw-gegraven vaarten is de voornaamste oorzaak van dien sncl- len aanwas. Do gem. bevat 3 d.: Heemse, Lutton en Slagharen, een deel van Dcdemsvaart en de b. Bracht, Bor- gontheim, Sibkeloo, Kloosterhaar, l)iffo- lon, Rceze, Baaider, Radewijk, Vccn- bruggo, Kollendoorn, Kollendoornorvoen, Heomservoen on Reezerveen. Hardenbroek, buurt in do Utr. gom. Langbroek, aan den Krommon- Ryn, met do fraaie riddorhofstad van

-ocr page 315-



		Hardinxveld. 335
		Harderwijk.


		dien naam, wclko reeds in oorkonden van 1280 wordt genoemd. Harderwijk, 1. derde kant. van bet arr. Zwolle, bevattende de gemeen- ten Harderwijk, Ermeloo, Putten, ><ij- kerk, Doornspijk en Elburg. 18. klasse der Horv. Kerk, bevattende de beide ringen Harderwijk en Hattem. 3. kerk. ring van de klnsso Harderwijk, met de gom. Harderwijk, Bameveld, El- speet, Ermeloo, Garderen, Hicrdon, Koot- wijk, Nijkcrk, Putten, Voortkuizen. 4. gem. in Gelderl., in liet westen en noordwesten door de Zuiderzee bospoeld, docb overigens door de gem. Ermeloo omringd. Hare oppervlakte (3348 beet.) bestaat, met uitzondering van een klei- rand langs de zee, uit diluvisch zand. In 1796 bad deze gem. 3608, in 1811 3755, in 1822 4145, in 1840 4382, in 1874 6379, in 1890 7302 inw. In 1890 vond men er 5184 Ned.-Herv., 13Waalsck- Herv., 35 Ev.-Lutb., 18 Herst.-Luth., 907 Nod.-Gorof., 242 Cbr.-Gerof., 14 Doopsgez., 8 Kern., 707 R.-Kat, 2 Oud- Koomschen, 135 Isr. on 27 ongonoem- don. Do gem. bevat de stad Harderwijk, het d. Hiordon on de b. Tonsel. Do stad Harderwijk was eeno opene plaats tot Graaf Otto II baar in 1229 liet bemuren. Hij scbonk haar in 1231 eenige voorrechten, sedert welken tijd zij onder de steden gerekend word. Do koophandel begon zich uit to brei- den, en eerlang stevenden de Harder- wijkers zelfs tot de Oostzee. Zij kregen voorrechten voor hun handel in Hol- stein, Holland, Hamburg, Friesland, En- geland, Denemarken, Zweden en andere oorden. Doch reeds lang heeft Harder- wijk geen scheepvaart meer op verwij- derde gewesten. Thans maken landbouw, visscherij, bokking- en palingrookerij, visekzouterjj, winkelnering en eenige kleine inrichtingen van volksvlijt, zoo- als schoopstimmerwerf, likeurstokerij, gasfabriek, leerlooierij, tabakskorverijen, bookdrukkorij, do bestaanmiddelen dor ingezetenen uit, wier aantal in 1840 4382, in 1872 5041, in 1890 6040 be- liep. Tot de historische herinneringen behooren: het innemen van do stad door de Heeckoren\'s, in 1372; het verdrag van vrede van 28 Mei 1438; do brand van 31 Juli 1503; de onlusten van 1518, waarvan do tijdelijke opheffing der ste- delijke rechten een gevolg was; de vor- overing der stad door de .Bourgondiërs, in 1528; de verovering door de Staat-		schen, in 1572; liet slechten van twee blokhuizen, in 1578; de oprichting dor kwartiersekood in 1600, die in 1647 door de Geldersche Staten tot eone provin- ciale akadcinie werd verheven; do vruchteloozo opeisebing door den graaf van den Bergh in 1329; de bezetting gedurende zeventien maanden door de Munsterschen en Franschen, in 1672 en 1673; liet oproer van 1704; de vloed van 14 November 1775, en die van 3 op 4 Februari 1325. Harderwijk beeft 2 pleinen en verscheidene fraaie woon- huizen, vooral in bet middendeel dor stad. Het Raadhuis heeft eene antieke vergaderzaal. Voorts zijn er kerken voor de Hervormden, de Chr.-Geref., de R.- Katli., benevens eeno synagoge. Do Herv. kerk is een groot gebouw, dat na don brand van 1415 nieuw is opge- trokkon, doch haar hooge toren is den 23 Januari 1797 omver gestort. Er is eone kazerne voor liet koloniaal werf- depót (vroeger het Muntgebouw). Bc- halvo lagere scholen heeft men eene bouwkundige on teekenschool. Onderde liefdadige gestichten munt het burger- weeshuis uit. Te Harderwijk is oen sta- tion van den Centraal-spoorweg. Harderwijker.Eng, p. in do Gold. gem. Harderwijk. Hardei\'wijkerveei», buurt in de Geld. gem. Nijkerk. Hardewecr, gek. in de Gron. gem. Ezinge. Harde werd, oen der in 1421 ver- dronken Z.-Holl. dorpen. Hardinxveld, gem. in Z.-Holl., tusschen Gorinchcm, Schelluinen, Gic- sen-Mouwkerk, Gieseudam on Sliedrecht (Z.-Holl.) en "\\Verkendam en do Werken c. n. (X.-Brab.). Zij beslaat 1341 heet., heeft een bodem van rivierklei en wordt door de Merwede bespoeld. In 1822 had zij 2209, in 1840 3298, in 1874 3961, in 1890 4871 inw. Bij de volkstelling van 31 Dec. 1889 vond men er 4432 Ned.-Herv., 2 W.-Herv., 338 Chr.-Geref., 5 Doopsgez., 4 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 43 Ned.-Gerof., 6 K.-Kath., 26 Isr. en 14 ongon. Do gem. heeft tot hoofdplaats eene uitgestrekto buurt langs do Mer- wedyk met twee Herv. kerken en is in Boven-Hardinxveld cnBeneden- of Noder- llardinxvold onderscheiden. Er is ook eone Chr.-Geref. kerk. Jlen hooft er eone bierbrouwerij, touwslagorij, book- drukkerij, drio scheopstimmerwerven, stoomgruttery enz. Er is een station,

-ocr page 316-



		Hare.
		Harich.
		336



		gemeenschappelijk voor Giosendam, Tan den spoorweg DordrechtGorinchem. Hare. 1. fraai gehucht j_n de Over- jjselsehe gem. Oldemarkt, in vroegeren t\\jd eene bijzondere heerlijkheid. £. h. in de Geld. gem. Doornspijk. Haren, 1. Kern. in Gron. die door de gemeenten Groningen, Noorddijk en Hoogezand (Gron.) en door Zuidlaren, Vries en Eelde (Drente) wordt ingeslo- ten. Het midden der gem., die 6241 heet. groot is, bestaat uit een deel van den hoogen, zandigen Hondsrug, waar- aan zich ter wederzijden kleilanden en verderop veengronden uitstrekken. Op den Hondsrug zijn verscheidene buiten- verblijven aangelegd, en prijkt veel ge- boomte. Landbouw, veefokkerij, veende- ry, wnrmoezery, arl>eid op oenige mo- lens, enz. zijn de hoofdbronnen van bo- staan voor de ingezetenen, wier aantal in 1822 1905, in 1840 2647, in 1874 3444, in 1890 3865 beliep, in \'t laatste jaar bestaande uit: 3043 Xed.-Herv., 1 Rem., 97 Xed.-Geref, 570 C\'hr.-Geref., 13 Doopsgez., 7 Ev.-Luth., 63 R.-Kath., 31 Isr. en 40 ongen. Do gom. bevat do beide d. Haren en Noordlaren, do b. Hoornschc-Dijk, ünncn, Helpen, Glim- meu, Kuvelgunno, Hommen, Essen, Ha- rendermolen, Middelhorst, benevens do geh. Dilgt on Groningerpunt. - Het d. Haren ligt zeer fraai aan den straat- weg vnn Groningen naar Assen. Er is een station van den spoorweg Gronin- genAssen en een halte van de stoom- tramlijn GroningenZuidlaren. Het heeft eene Herv. kerk, met een toren in Frie- schen stijl, benevens eene Chr.-Geref. kerk. In 1840 had het 380 inw., in de dorpskom en 611 daarbuiten. Een der groote landgoederen is de boerderij, die aan de Kon. Landbouwschool te Gronin- geu heeft behoord. 2. d. met eene R.-Kath. kerk on een nonnenklooster in de X.-Brab. gem. Megen. Het had in 1840 485, in 1890 433 inw. 3. gom. in X.-Brab., tusschen Helvoort, Vucht Esch, Boxtel, Oorschot, Oosterwyk en Udenhout. Zij is 2397 heet. groot. Do grond bestaat genoegzaam geheel uit diluvianl zand, moor of min mot leem vermengd. Langs do A of Run, dio van het westen naar het noord-oosten do gemeente doorsnijdt, vindt men boekkloi. In 1822 had Haren 1200, in 1840 1535, in 187:! 1551, in 1890 1680 inw. Bij de volkstelling van 1890 waren al de iuge- zetenen R.-Kath. De gemeente bevat		I hot d. Haren, benevens do geh. I!als- \' voort, Heesakker, Holeind en Rouwdonk. _; Do ingezetenen bestaan meest van den landbouw. Het d. Haren heeft eene nieuwe R.-Kath. kerk. doch is slechts klein, daar het in zijne kom in 1890 niet meer dan 89 inw. telde. In de na- buurschap werd in 1839 een groot- i seminarie voor R.-Kath. geestelijken ge- vestigd. Deze inrichting heeft oen ruim, fraai gebouw, ongeveer 700 ellon ten ₍ oosten van den straatweg tusschen i \'s-Hertogenbosch en Tilburg. Ook is er een Missiehuis. 4. fraai landhuis tor plaatse van een oud-adcllijk kasteel in de Limb. gem. Voerendaal. Harendermoleii, b. in de Gron. gem. Haren. Er is een halte van de stoomtramlijn GroningenZuidlaren. Hare iikarspel,ook wel Haring- earapel geschreven, gom. in X.-Holl., ! tusschen Schagen, Barsingerhorn Oude- } Xiedorp, Heer-Hugowaard, Oudekarspel, AVarmenhuizon en St.-Maarten. Do 2406 heet., dio deze gem groot is, bestaan voor hot grootste deel uit klei, voorts i alluviaal zand en veen. In 1822 had deze gem. 942, in 1840 1124. in 1874 1955, in 1890 2058 inw. Bij de tolling van 31 Doe. 1889 vond men er 921 Ned.- j Horv., 1 Waalsch-Herv., 56 Chr.-Geref., 2 Doopsgez., 8 Ev.-Luth., 1051 R.-Kath. en 19 ongen. Zij bestaan van veefok- j kerij, zuivelbereiding en landbouw. De ; gem. bevat do d. Harenkarspel, Dirks- horn en Tuitjehorn, benevens do buur- , ten Kalverdijk en Veldhuizen, een deel van de Heer-Hugowaard en vele pol- ders. Het d. Harenkarspel is klein. Men telde er in 1840 slochts 123 en 50 ja- j ren later, 1890, eveneens 123. Do Herv. kerk is in 1830 vernieuwd. Harf\'Men, b. in do Geld. gem. Gor- sol, in 1840 met 734, in 1872 met 96 6, in 1890 met 916 inw. Vroeger had Harfsen een kapel, waarin eenmaal \'sjaars werd gepredikt. Er is een halte van de stoomtramlijn DeventerBorke- loo. Harger, of Hargen, b. in de N.-Holl. gem. Schoorl, in een giftbriof van 1005 onder den naam Harogon ver- meld. Met Kamp had het in 1840 184, in Dec. 1869 192, in 1890 225 inw. Hargerpolder, pold. van 146 h. in de gem. Schoorl. Harg\'poluer, pold. van 135 heet. I in de Z.-Holl. gom. Ketel c. a. Harich, hooggelegen d., mot eene

-ocr page 317-

Harlingen. 837

Harike.

bierum, Pictersbierum, Sexbierum, Tjum-
marum-en-Firdgum, "Wijnaldum. -i.
gem. in Fricsl., tussehen de Zuiderzee
en de gem. Barradeel. Zij bevat do stad
Harlingen en een kleine strook van het
platte land. De grootte beloopt 102
heet. Do bodem bestaat uit kloi. In
1714 waren er 7106, in 1840 8364, in
1874 10,761, in 1890 10,195 inw., t. w.
5835 Xed.-Herv., 3 "W.-Horv., 6 Kern..
749 Dooosgez., 597 Chr.-Geref., 265 Ev.-
Luth., 128 Herst.-Luth., 344 >~ed.-Gcref.,
7 Baptisten, 1355 R-Kath., 205 Isr., 14
Port.-Isr. en 694 ongen. Zij vinden hun
bestaan in koophandel, zeevaart, ver-
schillende fabrieken en handwerken.
Men heeft er o. a. steenbakkeryen,
scheepstiminerwcrven, houtzaag" en an-
dcre molens, eene groote, in 1834 op-
gerichte zitklinnenfabriek, grof- en ka-
chelsmederijen, goud- en zilversinede-
rijen, koperslagerijen, zeep- en zoutzio-
derijen, tnbaksfabrieken, twee plateel-
bakkerijen, drie boekdrukkerijen, vyf
boekbinderyen, gasfabriek, touwslago-
rijen, meubelmakerijen, stoffenverver^
enz. Do stad Harlingen, de nanzien-
lijkste hnvon- en zeestad van Friesland,
is ontstaan uit een buurt tussehen do
adcll. staten Harliga en Harns. Zij word
sedert 1543 verscheidene malen vergroot,
terwijl hare havens in den jongsten
ty\'d aanmerkelijk zeewaarts zn\'n uit-
gebreid. Den 31 December 1S89 wa-
ron 9770 inw. binnen de stnd en 423
in den zeor beperkten klokslag. Het
schoonste deel der stad ligt aan do
yoorderhaven en do Voorstraat. On-
der de gebouwen munt het van 1730
tot 1733 gebouwde Raadhuis uit. Het
is met een toren gesierd, en be-
vat in de vestibule een monument
voor den geschiedschrijver Simon Stjjl,
geplaatst tussehen twee modelion van
sluiswerken. Er zjjn 2 Herv. kerken,
waaronder do Groote of Xieuwekerk
uitmunt. Do "NVestcrkerk bestaat uit een
deel van het voorm. kasteel. Verder
heeft men er kerken voor de Doopsg.,
Chr.-Geref, Ev.-Luth., Herst.-Luth., R.-
Kath. en Israëlieten. Als inrichting van
onderwijs verdient opmerking do zee-
vaartkundigo school. Aan den djjk ton
zuiden der stad, doch op den grond van
Almcnum, vindt men oen in 1774 ver-
nieuwd gedenkteeken voor den Spaan-
schen gouverneur C\'aspar de Robles.
Tot de geschiedkundige herinneringen
dor stad behooren: do brand vau 1462;

Herv. kerk, in de Friescho gem. Gaas-
terland. Het telde in 1811 244, in 1840
319, in 1874 430, in 1890 625 inw.

Harike, of Herike, 1>. in do
Ovcrijselsche gem. Markeloo, in 1840
met ,489 in 1870 met 593, in 1890 met
606 inw.

Harikerfoerg. heuvel in de Over-
jjgelsche gem. Markeloo.

Ilari lig lm izt\'ii. d. niet eene Herv.
kerk in de N.-Holl. gem. Barsingerhorn.
Het had in 1840 177, in 1870 195, in
1890 217 inw., met inbegrip van de
huurten Hoogebiere, Horntjo en Moer-
beek.

Haringhnixum, voorm. burg of
slot bij Visvliet, in do Gron. gemeente
Grijpskerk.

HariiigeiiHl. buurt in de gem.
Tilburg.

Haringvliet (Het), stroom in
Z.-Holl., die van het Hollandsohdiep
naar de Noordzee loopt. Naar het noor-
den boHpoelt dit water do Hoeksche-
"Waard en Yoorne, naar het zuiden
Overflakkee.

Harillk, 1. b. in de field. gem.
Wieïien. 3. b. in de Ovorü\'s. gem.
Eaalto.

Harkebuiirt, b, in do Limb. gem.
Ottersnm.

]|ai-keiiia-Op<\'iitu>. d. in de
Friesche gem. Achtkarspelen, in 1840
met 563, in 1874 inet 886, in 1890 met
988 inw. In vorige eeuwen had het
eene eigen kerk. Beschaduwd door hoog
geboomte, is het eene fraaie plaats.

Harkink, b. onder Bnrchem inde
Geld. gem. Laren.

Harkstede, d. mot eene merk-
wanrdige Herv. kerk in do Gron. gem.
Slochteren. Het d. had 31 Dec. 1889
174 inw. in de dorpskom en 270 daar
buiton.

Harles, b. in do Limb. gem. Taals,
in 1840 met 103, in Dec. 1869 met 108,
in 1890 met 166 inw.

Harlingen, 1. kiesdistrict voor
de verkiezing vnn één lid van do Tweede
Kamer der Stnten-Genoraal, saamgesteld
uit de gem. Harlingen, Barradeel, Won-
seradeel, Bolsward, "VVorkum, Hindeloo-
pen. Ü. vijfde kant. van \'t arr. Leeu-
warden, bevattende de gemeenten Har-
lingen, Franeker, Franekeradeel, Barra-
deel, Terschelling. 3. ring der klasse
Franeker van de Herv. Kerk, bevattende
de gem. Harlingen, St.-Jacobieparochie,
Kimswerd, Midlum, Minnortsga, Oostor-

Witkamp.

\'Ü

-ocr page 318-



		338 Havlinger-Trekvaart. _ HaskerdUken.

		de bezetting door de Groningers, in 1496, de huldiging van Hertog Albrecht van Saksen, in 1490; de bouw van een nieuw kasteel, in 1502; het in brand steken van dit slot, in 151ü; do toetreding der stad tot de vrijheid, in 1572 ; de plun- deringen, in 1748 ; de watorvloed van 21 en 22 Nov. 1776; de hevige burger- geschillen van 1787, die in September van dat jaar eeno blokkade door do Patriotten van Franeker ten gevolge had; de wutervloed van r\'ebr. 1825; de opening van den spoorweg tot Leeu- wnrden, op 14 Oetobor 1863. Er is een stoointramverbinding tusschen llnr- lingen en Sneek. Ilarliiijjer-Trekvaart, vaart in FrieeL, tusschen llarl. en Leeuwarden. Ilarilieleil. gein. in Utr., die haar tegenwoordigen omvang in 1857, met de inlijving van Geverskop, verkregen heeft, /ij is bepaald door de gemeenten Kamerik, Kokkengen, haag-Nieuwkoop, Vleuten, Veldhuizen, kinschoten en Woerden. De grond, uit rivierklei ge- vormd, is 1!)12 beet. groot. Men telde in 1869 1494, in 1874 1024, in 1890 1842 inw., t. w. 951 K.-Kath., 567 >\'ed.- Herv., 1 Waalsch-Hcrv. 1 Kern., 322 Ncd.-Geref. De veeteelt is nevens den landbouw het voornaamste bodrijf der ingezetenen. Het d. Harmolen ligt aan den Kijn, in eene bevallige streek. Er zijn kerken voor de Herv. en K.- Kath. Noordwaarts van daar ligt het fraaie huis te Harmelon, dat reeds in do 13de eeuw bekend was. Het spoor- wegstation Harmeien ligt westwaarts, op oen klein half uur afstand van bot dorp. Er is spoorwegverbinding met Utrecht, Gouda, Leiden en Amsterdam. Ilai\'itielerm aard. pold. van 182 heet. in de Utr. gein. Harmelon. llai\'llielink, h. onder Barchem in de Geld. gein. Laren. Harmonie (!►<\'). pold. in de N.- Brab. gein. Hooge- en Lage-Zwaluwc. Ilarnasi\'h. jp. in do Z.-Holl. gom. lIof-van-Delft. llai\'HM, voorin, stins aan de Zuidcr- zee, naar welk adoll. slot do stad Har- lingcn in het Ericsch den naam van Harns voort. *Hai\'avlie-Steeg (De), buurt** onder iJennekoni in de Gold. gem. Ede. Ilarrelti-ink. buurt in de Overga, gom. lleinoo. Harre veld, buurt in do Geld. gem. Lichtenvoorde.
		Harseler, buurt in do Geld. genv, Barnevold. llai-eloo. voorin, kasteel by Ben- nekom, in do gom. Ede, roods in de 14de eeuw bekend, doch in het begin; der 19do eeuw afgebroken. liar4\'iilioi-«i. geb. in do Ovor- ijselsche gem. "Wilsuni. Ilarsens. goh. in de Gron. gem. Adorp, in vorigo eeuwen een kerkdorp. Van 1540 tot 1732 stond er de brug: Hnrsens. Harweveld. fraaie havezuto in de Overijselsche gein. Denekamp. *Harskaiiii). of llartkaiup, b. in de Geld. gom. Ede, in een eenzaam, maar schilderachtig oord. Men vindt er het huis Harskamp. In 1840 had de buurt 268, in 1^70 447, in 1890 491 inwoners. Hai\'xte (De), gehucht bij het Eriesche d. Suamoer (gem. Tiotjerkste- radeel). flili\'Ktt\'liui\'i\'ii. goh. bij het Frie- sche dorp Poppingawier, in de gem. Kauwerderhein. Harstenlioek, duinvallei in de Z.-lIoll. gem. \'s-Gravenhage. Hai\'Mtl\'a. b. in hot Er. d. Ferwerd (Ferwerderadeel). Hlll\'t (De), b. onder Varseveld in do Geld. gem. Wisch. llai\'telaai\'. b. onder Twelloo inde Geld. gem. Voorst. Harten, 1). in do Geld. gem. Ren~ i kum. Vóór 1814 behoorde het westerdeel j onder "Wageningen. Ilarteiikaitip. beroemde hofstede \| in de N.-Holl. gom. Heemstede en Ben- nebroek, bekend door het verblijf van Linneus van 1730 tot 1738. Harteveld, b. in do Utr. gem. Leusden. IIai\'ln\'Oiv b. in do Geld. gem. Ambt- Doetinchem. Hartje rsbergofHartjewberg^** oude naam van hot landgoed SoiiBboek in do Geld. gem. Arnhem. Hartman, b. in do Ovorijs. gein.. Losser. Hard werd, d. in do Frieschegenu Wonseradeel. Met do onderhoorighedon had hot in 1845 106, in 1874 125, ia 1890 157 inw. Tot 1322 worden er de- landdagen van Wcstcrgoo gehouden. Hafkamp, b. in de Geld. gem. Harderwijk. II a*kerd ijken, d. in de Fricsche gem. Haskerland. Oorspronkelijk was.

-ocr page 319-



		Hattem. 339
		Ilaskei-Iioi-ne.

		hot cene b. bij het klooster Haskc. Later groeide het aan tot een d., dat in 1840 304, in 1874 438, in 1890 512 inw. telde. Haskerliorne, d. met eeno Horv. kerk in de Ericsche gein. Haskerland, in 1840 mot 139, in 1874 met 189, in 1890 met 191 inw. Er is een halte van de stoomtramlyn Heerenvocn Sneek. HaskerlaiMl, gom. in Friesland, tusschon Utingeradeel, Engwirden, Scho- tcrland on Doniawcrstal. Zij is groot 5917 heet. en bevat, met uitzondering van oen weinig zandgrond in het zuidw. en oen weinig kleigrond in het zuid- oosten, meest lago venen. In 1744 had zij 2572, in 1832 4624, in 1874 G666, in 1890 7329 inw., t. w. 4197 Xod.- Herv. 1 "Waalsch-Herv., 3 Rem., 2 Hcrst.- Luth., 8 Vrüe-Evang., 82G >\'ed.-Geref., 3 Baptisten, 745 Doopsgez., 454 Chr.- Geref., 3 Ev.-Lutb.., 791 K.Kath., 24 Isr. en 572 ongen. De gcm. bevat do 7 dorpen: Joure, Haskerhorne, Hasker- dijken, Nijehaske, Oudehaske, Wester» meer en Snikzwaag. Do meeste ingeze- tonen bestaan van de veeteelt en veen- dorij. Akkorbouw heeft men er weinig, doch te Joure, do hoofdplaats der gem., vindt men, behalvo uitgestrekte boom- en bloemkwcekerijen, eenige fabrieken. *Haskerschan, of Tei\'ban«I- stersclians, b. in de Ericsche gcm. Haskcrland, in de nabijheid der in 1775 gebouwde Hcrvornulo kerk van Nüchaske. Haspel, 1. goh. in de X.-Brab. gom. Gilzc. ii. geh in do Utr. gem. Ve- nondaal. 3. geh. in de Uron. gem. Vlaehtwedde. -4. buitenpl. in do Gold. gcm. Arnhem. Ha&seberg, heuvel, deels in de Nedorl. prov. Groningen, deels in de Pruisische prov. Hanover. II il swolln\' i\'jj, geh. in do Limb. gcm. Geul. II;i « l«-i-«Ii.ji».. b. in do Overijs- gom. Genemuiden. Hasseloo, 1.** b. in de Ovorijsolsche gcm. Weerseloo, in 184* mot 805, in 1870 met 920, in 1890 met 786 inw. Ü. b. in do Geld. gom. Laren. Hasselt, 1. kerk. ring dor. Horv. klasse Zwolle, met de gem.: Hasselt, Avorcest, Uhorst-en-de-\\V\\jlc, Nieuwleu- son, Kouveou, Staphorst. \'£. gem. in Overüsel, door do gemeenten Zwoller- kerspel en Zwartsluis bepaald. Do
		grond 99 heet, dio door het Zwarte- water wordt bespoold, bestaat uit klei. Behalve de stad Hasselt, bevat de gom. slechts weinige gronden. In 1822 had zjj 1172, in 1840 1871, in 1874 2401, in 1890 2452 inw., t. w. 1841 Ned.-Horv., 311 Chr.-Geref. 114 Ncd.-Geref., 2 Ev.- Luth., 128 K.-Kath., 40 Isr. on 11 on- genoemden. De meeste inw. bestaan door scheepvaart, scheponmakerij, zeil- makerij, touwslagerij, stoomhoutzagerij, mattenmakerij, kalkbranderij, enz. In 1822 voeron 7950, in 1873 7058 sche- pen door do stad. De stad Hasselt ligt aan hot Zwartewater, waarin hier de Dedemsvaart uitloopt. Hare uitge- strekte wallen vormen thans fraaie \\van- delwegen, hare grachten en straten zien er net en bevallig uit. De Herv. kerk, een zeer oude stichting, hoeft een toren vnu 63 M. hoogte, do Chr.-Goref. kerk (een vroeger burgerhuis) prijkt met een an- tiekon gevel. Voorts vindt men er een K.-Kath. kerk en een synagoge. Op hot Stadhuis zijn eenige merkwaardige schil- derijen : eene rechtspleging en een ge- zicht op de stad. Over het Zwartewater ligt sedert 1828 eeno brug van 112 il. lengte. Hasselt ontving in 1252 stads- rechten, en behoorde in 1376 tot do Hanze. Zij werd in 1521 aangevallen door do Zwollenaars, doch door den mood der burgerij behouden; in hetzelfde jaar zwichtte zij echter voor do Gel- derschen. In 1528 werd zij voor Keizer Karel V, in 1572 en 1582 voor de Staat- schen en in 1672 door do Munstorschon gewonnen. \'.i. wijk der N.-13rab. stad Tilburg. 4. geh. in do Limb. gom. Ar£en-en-Vcldeu. 5. b. in do N.- Brab, gem. Bcrlikum. Hawselterdijk, geh. in de Over- ijselsche gem. Zwollerkerspel. Hassillk, b. onder Beltrum in do Gold. gem. Eibergen 2. (I>e), eeno halte tusseben Deventer en Laren van de stoomtramlijn DeventerBorkeloo. Hastad, buurt in do Limb. gcm. Wijlre. Hatenboer, 1. geh. in de Limb. gem. Beegden. 5}. b. in do Limb. gem. Koormond. Hatert, d. met eene R.-Kath. kerk en eenige lustverblüven in do Geld. gem. Nijmegen. Het had in 1840 1023, in 1872 1243, in 1890 2858 inw. Iliitolim. b. in hot Erioscho dorp Dronrijp (Menaldumadeel). Ilattem. 1. kerk. ring der Herv.

-ocr page 320-



		340 llattemerbroek. klasse Harderwijk, met de gem. Hnttem, Doornspijk, Eemst, Elburg, Epe, Heerde, Nunspcct, Oene, Oldebroek, Oosterwolde, Putten, Vnasen, Veesen, Vorchten, \\Va- penveld, "Wezep. SS. gem. in Geld. bepaald door Oldebroek, Heerde en Zwollerkerspel, met eene oppervlakte van 1305 heet.: zand en klei. Zij bevat do stad Hattem, het llattemerveen en een deel van den Gelderschendijk. In 1822 had deze rciii. 1770, in 1840 2426, in 1874 2827, in 1890 2845 inw. Men had er in 1890 2270 Herv., 1 Rem., 27 Ned.-Geref., 514 C\'hr.-Geref., 3 Doopsg., 2 Lnth., 1 Herst.-Luth., 1 K.-Kath., 18 Israëlieten, 4 l\'ort.-Israël. en 4 ongen. Zoowel de meeste stedelingen als de buitenlieden vinden hun liestaan in den landbouw. Er zijn echter ook enkele fabrieken, zooals stoomolieslagerij, lijn- koekenfabrick en steenoven. De stad Hattem ligt nabij de plaats, waar de Grilt in den Usel valt. Zij heeft in do 13de en 14de eeuw ook Godsberg ge- heeten. In 1505 is zij door de Bourgon- diërs, in 1512 door Karcl van Gelder en in 1521 andermaal door de Bour- gondiërs veroverd. Togen do >Spanjaar- den verdedigde zij zich zeer moedig. In 1072 is zij door de Munsterschen en in 1787 door krijgsvolk van den Staat bezet. Het Stadhuis, de Herv. en de Chr -Geref. kerken zijn de merkwaar- digste gebouwen. Er is een station van den l\'cntraalspoorweg. Het oude, sterke kasteel is reeds voor lang gesloopt. 3. goh. in de Overijs. gom. Borne. Hattemerbroek, d. met eene K.-Kath. kerk in de Geld. gem. 01de- brock. In 1840 had het 350, in 1872 428, in 1890 495 inw. II.it temerveen, b. in de Geld. gem. Hattem. Hattemervenen, ook de Veenpol- der van Hattem genoemd, pold. in de Geld. gemeenten Hattem en Heerde, 100 heet. groot. Hatteinerwezep, ged. van het d. "Wezep, in de Geld. gemeente 01de- broek. II ;iiibroek. goh. in de Limb. gem. Stamprooi. Jlaule. 1. d. met eene Herv. kerk in de Friesene gem. Ooststellingwerf. Het had in 1840 142, in 1870 303, in 1890 343 inw. 2. geh. in het Fr. d. "Wolvcga (Weststellingwerf). Haulerwijk. d. met eene Herv. en eeae C\'hr.-Geref. kerk in de Friesche
		- Haverlanden. ¹ gem. Oost8tollingwerf. Het ligt ter we- derzijde van eene veenvaart en wordt in Boven- en Benoden-Haulerwyk on- derscheiden. In 1840 telde het 1040, in 1870 1582, in 1890 1551 inw. Hanwort, d. met eene Herv. kerk in de N.-Holl. gem. Nibbixwoud. In 1840 telde het 301, in 1870 475, in 1890 473 inw. Havo <l>e), b. in do Overys. gejn. Holten. Ilavolaiid, b. in de Utr. gem. Maartensdijk. Ha velt, b. in de N.-Brab. gem. ¹ Vochel, in 1840 met 146, in 1890 met 134 inw. Havelte, gem. in Drente, bepaald door Vledder, Diever, Dwingeloo, Rui- nen, Ruinerwold, Meppel, Xijeveen en Steenwijkerwold, 6219 heet. groot, met een deels veenachtigen, deels zondigen bodem. In 1822 had zij 1857, in 1874 2744, in 1890 3031 inw., t. w. 2916 Ned.-Herv., 45 Chr.-Geref., 6 Doopsgez., 49 R.-Kath., 12 Isr. en 3 ongenoemden, \| Do meeste inw. zijn landbouwers. Be- halve do d. Havelte en "Wapserveen, \| bevat de gem. de buurten Uffelte, Veen- dijk en Hesselte, benevens de geh. Hol- tingo, Xijcntap en Lageveld. Do dorpsbuurt van Havelte ligt verwijderd ] van de eenzaam staande Herv. kerk. In 1870 had zij 277, in 1890 305 inw. Ha- valte is zoor oud. Op korten afstand liggen 2 hunebedden. Havelter-A, groote beek in I Drente, die onder den naam van Beiier- stroom in de gem. "Westerbork ontstaat, westwaarts vloeit, nabij Dwingeloo zich zuidwaarts richt en bij Meppel in do Recst uitloopt. Haven, b. onder Almen in de Geld. gem. Gorsel. Havenkant, b. iu do Z.-Holl. gom. Heinenoord. Ha ven polder, pold. vnn 136 heet. in de Zeeuwscho gem. Hontenisse, in- gedijkt in 1755. Haventje, b. onder Bommenedo in de Z.-Holl. gem. Zonnemaire. Haven wijk. b. in de Zeeuwscho gem. Filippine. Haver (De), geh. in de Gron. gem. Bedum. Haverkamp, 1. b. in de Geld. gem. Gendringen. 2. in de Geld. gem. Epe. Haverlanden, b. in de Overys. gem. Markeloo.

-ocr page 321-



		Haverslag.
		Hedikhuizen. 341


		Haverslag, b. in de Geld. gem. Gendringon. Havik (\'t), b. in do Utr. gom. Amersfoort. Havikkerwaartl, pold. en b. in de Geld, gem. Rhoden, in 1872 niet 114, in 1890 met 221 inw. De pold. is 447 hoct. groot. Havikpolder, i>old. van 160 heet. in do Zeouwscho gem. Stoppoldyk, her- dijkt in 1754. Havink, b. in do Gold. gemeente Needo. Havixhorst, fraaio havezate in de Drentsche gem. Do AVyk. Hayinan, voorm. hoerl. in Zeel., thans met de gem. Middelburg veree- nigd. Hazedonk, b. onder Lunteren in de Geld. gem. Ede. Hazelaar (De), geh. in de >.- Bral). gem. "Wouw. Hazelarenhoek,* goh. in de Zeeuwscho gem. Koewacht. Hazelberg, 1. b. in de N.-Brab. gem. Dinter. 2. b. onder Barchem in de Geld. gem. Laren. Hazeldonk, b. in do N.-Brab. gem. Rijsbergen, in 1840 met 131, in 1890 met 91 inw. Hazelkamp, b. in de Geld. gem. Horsen. Hazenbaard, b. in de Geld. gem. Eist. Hazenberg:, b. in do N.-Brab. gem. Baarle-Nassau. Hazenbi\'ink, b. onder Terborg in de Geld. gem. Wisch. Hazeildonk, b. onder Garderen in de Geld. gem. Barnoveld. Hazeimest, geh. in de X.-I5rul). gem. Tilburg. Hazenpatersveld, b. in de N.- Holl. gem. Haarlommermeor. Hazen polder, pold. van 276 heet. in do N.-Holl. gem. De Zype, in 1413 bedijkt. Hazerswoude, gem. in Z.-Holl., door Allen, Boskoop, Waddinxveen,Bent- huizen, Zoeterwoude, Leiderdorp en Kouderkerk bepaald, 3472 heet. groot, uit verschillende polders gevormd. Het oude land bestaat meerendcels uit veen; do Rijnboorden en de drooggemaakte plassen hebben klei. De bevolking, in 1822 2192 zielen, was in 1874 tot 3043, in 1890 tot 3339 gestegen. In 1890 wa- ron er 1406 Herv., 572 Chr.-Geref., 86 Rem., 106 Ned.-Geref., 8 Luth., 1 Herst.-
		Luth. 1 Doopsgez., 1157 R.-Kath. on 57 ontren. Zij leven van veeteelt, zuivelbe- reiding, landbouw en eenige fabrieken, zooals scheeptimmerwerven, steenbak- kerijen, enz. Er zijn 3 kerkdorpen: Ha- I zerswoude, Groenendijk en Oostbuurt of Hazerswoude-aan-don-Kijndijk. Het groote, fraaie d. Hazerswoude (in 1870 met 791, in 1890 met 1097 inw.), heeft 4 kerken : eeno Horv., eone Rem., eeno Chr.-Geref. en eeno R.-Kath Vroeger vond men er het krankzinnigengesticht Nieuwonburg. Er is een station, gemeen- schappelijk voor Hazerswoude en Kou- dekerke, van den spoorweg Leidon AVoerdon. Ilazeivijk. b in de Z.-Iloll. gem. Dordrecht. He«lel, ï. gem. in Geld., tusschen Ammerzoden,Kerkwjjk, Driel, Empelc.a., Engelen en Bokhoven, met 1171 heet. oppervlakte. Zy heeft een kleibodem, die deels weiden, deels akkerlanden aan hot oog vertoont. In 1822 bad zy 1033, in 1874 1611, in 1890 1760 inw. In 1890 onderscheidde men er: 991 Herv., 7 Chr.- Geref., 1 Ned.-Geref., 755 R.-Kath. en G ongon. Het d. Hedel heeft in den Spaanschen tjjd veel geleden. Er zyn kerken voor do Herv. en R.-Kath., de laatste ter plaatse van het oude slot. Er is een boog-gelegen spoorwegstation van de lijn Utrecht\'s-Bosch, aan do noordzijde der fraaie spoorwegbrug, die over de Maas voert. 2. b. in de N.- Brab. gem. Oorschot. Hedelscl»e-"\\Vaavden,uiterwaar- den van ruim 98 heet. in de Geld. gem. Hedel, onderscheiden in de Hedelsche- Bovenwaarden en do Hedelsche-Beneden- waarden. Hediklinizen, gem. in N.-Brab., omgeven door Herpt, Nieuwkuik, Vly- mon, Bokhoven en Heerenwaardon. Dit door twee Maasarmon bsspoeld oord be- staat uit kleigrondon 930 heet. waarop zoowel akkerbouw als veefokke- rij worden godroven. In 1822 vond men hier 643, in 1874 1059, in 1890 1134 inw. By de jongsto volkstelling waren er 1098 R.-Kath. en 36 Herv. Behalvo het d. Hodikhuizen, bevat de gein. ook een deel van de Haarsteeg, benevens de buurt Luttelherpt. Het d. Hedikhui- zen, waar in 1846 oene R.-Kath. kerk werd gebouwd, is volgens do ovorlo- vering door Robort III, Heer van Heus- den, gesticht. In 1508 behaalden do ingo- zetenen der stad 1 leusden hier eene merk-

-ocr page 322-



		842 lltMlikschc ll.-i.-is.
		Heemskerk.


		waardige overwinning on do Gcldcrschen. II«mIiksclic-IIasis. doodo arm van de rivier do Mans, bij Hcdikliiiizen, door eene rivierverbetering in 1474 ontstaan. Mee, geh. op het N.-Holl. eiland Terschelling. Ileeckereil, 1. fraaio havez. aan de oostzijde dor Overijs. stad Goor, deels in do gein. Goor, deels in de gein. Mar- keloo. JJ. b. in do Geld gem. Di- dam. 8« buurt in de X.-Brab. gem. Kozcndaal. Ileeg. groot d. in de Friescho gem. "Wymbritscradeel, aan het Heegermeer, beroemd door zijne palingvisscherij en scheepvaart op Londen. Er zijn kerken voor de Herv. en K.-Kath. In 1840 had het 795, in 1870 848, in 1890 1154 inwoners. lleegebeek, heek in het Overijsel- Bche landschap Twente, dio uit West- falen komt en den naam van Kotbeek aannoomt. Heegeland, p. in de Geld. gein. Echteld. Heejjermeer, oosterhelft vaneen ruimen plus, dio zich in het zuidwesten van Friesland uitbreidt. De westcrhelft van dien plas heet de Fljuesen. Heek 1. (De), b. in de Limb. gem. Hulsberg. g. geh. in de Limb. ge:n. Klimmen. Heel, 1. d. in do Limb. gem. Heel- en-Panheel, waar meermalen verschil- lendo oudheden zijn gevonden. Hot hoeft eene K.-Kath. kerk en tolde in 1870 592, in 1890 770 inw. Bijzonder fraai is het adellijk kasteel. De Staten van het graafschap Horn of Hoorn, eens op het kasteel to zamon geroepen, gaven don drossaard te verstaan, dat hot d. Heel geen deel uitmaakte van het Land-van- Hoorn. Jï. goh. in de Geld. gem. Putten lleel-eii-Panlieel. gom. in Limb., ingesloten door Torn, Wessem, Linne, Beegden, Horn, Baaxom en Gratem, 1066 heet. groot, moest diluviscli zand, deels klei. In 1322 had zij 702, in 1874 826, in 1890 1004 inw., allen R.-Kath. Hun bedrijf is meest landbouw. De gem. bevat het dorp Heel, do buurt Fan- heel, benovens do gehuchten Houten en Katert. Heeleiiule, geh in de N.-Brab. gem. Bladel. Heelsum, schilderachtig gelegen d. in de gem. Doorwerth, met een op eene hoogte gelegen Herv. kerk. Het
		dorp, dat zich in oen vallei langs oono heldere bock uitstrekt, dio papiermolons drijft, had, met Wolfheze, in 1840 120, in 1872 155, in 1890 243 inw. Er is een halte van de stoomtram Arnhem "Wagoningen. Heelttiuiiiiierbeek, beek, die op do Veluwe ontspringt en langs Wolf- hezo en Heelsum naar den Kijn loopt. Heelwejf. buurt in de Geld. gom. "Wïsch, in 1840 met 720, in 1890 met 787 inw. In 828 werd zij, toon Helle- wich genoemd, aan de Utr. kerk ge- schonken. Heelwijk, geh. in de N.-Brab. gom. Hcosch. Heem (Het), hoog-gelegen goh. in do Gron. gom. Vlachtwedde. Heenion. geh. in het Gron. dorp "Woldendorp, gem. Tormunten. Heemse, dorp in de Overijselscho gein. Ambt-llardonberg, in 1840 met 841, in 1870 met 525, in 1890 met 573 inw. De fraaie havezate Hecmse bone- vens de beide kerken (Herv. en (Jhr.- Afg.) verdienen opmerking. Er is eeno stoomtramverbinding tusschen Hoemso Hnrdenborg en Dedemsvaart. Heemsei\'veen, b. in do Ovor- ijselschc gem. Ambt-Hardenberg, in 1870 met 117, in 1890 met 827 inw. Hcemserveld, b. onder Heemso in do Overijs. gem. Ambt-Hardenberg. Heemskerk, gom. in N.-IIolland, ingesloten door do Noordzee, lvastrikum, Uitgeest, Assendelft en Wfjk-nan-Zoe c. a. Zij beslaat 2731 heet. en heoft voor het grootste deol een zandigen bo- dom. In het oosten dor gem. vindt mon ecutor klei. De gom. tolde in 1822,685, in 1840 885, in 1874 1451, in 1890 1987 inw. Bij do volkstelling van 1890 was de bevolking onderscheidon in 1583 R.- Kath., 369 Ned.-Herv., 7 Chr.-Gerof., 11 Doopsgoz., 14 Ev.-Luth., 2 Herst.-Luth. en 1 Ned.-Gerof. Hunne middelen van beslaan zijn hoofdzakelijk landbouw, warmoozorij on veeteelt. Behalve het d. Heemskerk en do wijk Oosterbuurt, be- vat do gem. nog do buurten Heemskor- korduin, Hoogdorperbuurt en Noorddorp. Hot dorp Heemskerk, in eeno oorkonde van 1063 Homonzenkirica genoemd, ligt in oon bevallig oord, waar zich in don grafolijkon tijd velo adoll. kastoolen vor- hievcn. De Herv. kerk is oen gebouw van den jare 1800, doch de toren is veel ouder. Op het kerkhof staat een stcenen naald, door den schildor Maorton

-ocr page 323-



		Heemskerkerduin.
		Heenvliet. 343

		Tan Heemskerk in 1570 ter eere zijns vaders Jacob "VVillemsz. van Veen opgo- richt. Hot oudo kasteel van Heemskerk dat echter reeds eeno reeks van jaren geene sterkte meer aan kot oog ver- toont, draagt thans den naam van Mar- quette. Heemskerk had in 1840 324, in 1870 405 inw. In 1890 tolde het dorp, do kerkbuurt, 372 inw. Historische hor- inneringen zijn: het bouwen van hot kasteel van Heemskerk door Willem II, Graaf van Holland, in 1254; de inne- ming van het kasteel door de Hoek- schen, in 1420; de slag tegen het Kaas- on Broodvolk, in 1492; do brand van Mei 1796. Heemstkerker«luin, of Diiin- kerkerbuurt, b. in de N.-Holl. gem. Heemskerk, in 1840 met 180, in 1870 met 238, in 1890 niet 308 inw. Heemste, goh. bij het Friesche d. Boesterzwaag (gom. Opstorland). Heemstede, 1. gein. in N.-Holl., ingesloten door Haarlem, Haarlommer- liedc c, a., Haarlemmermeer, Bennebroek en Bloomendaal, en 1173 heet. groot. De grond, meest nlluvisch zand, mot «enig veen, bestaat uit eeno bekoorlijke afwisseling van buitenverblijven, weiden, bosch (de Haarlemmerhout), van blee- kerijen, bloemisterijen en akkers. Heem- stede had in 1822 1898 en in 1840 2332 inw. In 1890 telde men 3748 inw.: 2592 K.-Kath., 932 Ned.-Herv., 9 Waalsoh- Herv., 33 Ev.-Luth., 19 Herst.-Luth.. 4 Episc, 27 Doopsgez., 46 Chr.-Geref., 32 Nod.-Geref, 3 Vrije-Prost., 1 Rem. en 30 ongenoemden. In 1874 waren er 2976 inw. Behalvo do d. Heemstede on Berkenrodo, bevat de gom. do b. do Heeron-Zundvanrt, de Glip of Prinson- buurt on hot Kraaiennest, bonovens do huizen aan don Hoerenweg in den Hout, do Koedioverlann, enz. Het fraaie d. Heemstede, in 1840 met 480, in 1870 mot 492, in 1890 mot 769 inw., hooft oone in 1623 vernieuwde Herv. \'kerk, zijnde do kerk, dio in 1347 was gesticht, in 1572 verwoest. Er is een halto van do stoomtramlijn HaarlemLeiden. Men heeft er voorts eeno inrichting voor lij- ders aan vallende ziekte, gen. Mceren- bosch. Het oude huis to Heemstede, buiten hot d. naar do zijdo van het Spaarno gelegen, is in 1394, 1404 en 1425 verwoest. Het in 1460 vernieuwde gebouw is grootondeels in 1810 gesloopt. Ü. fraai kasteel in do Utr. gom. Hou- ten, vroogor do hoofdplaats cener hocr-
		Hjkhoid, dio tot 1811 oeno bjjzondero gem. uitmaakte, doch toen bij Oud- Wulven word ingelijfd. Hoeren van Heemstede worden sedert 1323 ver- meld. Heemstee, geh. in de N.-Holl. gem. Kastrikum. Heemwerd, of Hemert, gehucht onder Lellens, in de Groningsche gem. Ten Boer. Heen, 1. d. mot oene in 1847 ge- stichte B.-Knth. kerk in do N.-Brab. gem. Steenbergen, in 1840 mot 357, in 1890 met 398 inw. 2. p. in do N.- Brab. gem. Steenbergen. Heenenolder, polder in do N.- Brab. gemeenten Steenbergen on Nieuw- Vosmeer, in 1610 ingedijkt en 779 heet. groot. Heenekampsirijk, b. in do Gron. gem. Oude-1\'ekela. Heeiieveen (\'t), b. in deOverijs. gem. Losser. Heeiisclie-lf olen, b. in de N.Br. gemeenten Steenbergen en Nieuw-Vos- meer. Heenvliet, gom. in Z.-Holl., het noord-oostelijk deol van Voorne uitma- kondo. Zij wordt gesloten door Zwarte- waal, Vier-Polders, Nieuwenhoorn, Ab- benbroek, Geervliet en Rozenburg. In het oosten door de Bernisse en in het noorden door de JInas bespoeld, wordt zij door het Kanaal van Voorne door- sneden. De grond in het geheel 1218 heet. bestaat uit zeeklei, in verschil- londe polders. In 1822 had deze gem. 603, in 1840 823, in 1874 1297, in 1890 1333 inw. Bij do volkstelling van 1890 vond men er 1214 Ned.-Herv., 1 Rem., 46 Chr.-Geref., 1 Evang.-Luth., 28 Ncd.- Geref., 24 R.-Kath., 19 Ned.-lsr. Do landbouw is hun voornaamste middel van bestaan. De gem. bevat het vroe- gere stadje Heenvliet en de b. Niéuwe- Sluis. Het vlek Heenvliet, aan do Bernisse gobouwd, had in 1840 669, in 1870 778, in 1890 1054 inw. Hot is op en aan den dijk langs de Bernisso go- bouwd, met een ruim marktveld in het midden. Van het slot Ravostein bestaan nog geringe overblijfselen, doch do beide sloten Blijdestein en Leouwenstein zijn geheel vervallen. Do voornaamste go- bouwon zijn hot Raadhuis, do Herv. kerk en eenige particuliere woningen, waar- van volo fraaie tuinen hebben. Ook is or een synagoge. Heenvliet, in 1469 door Heer Adriaan van Kruiningen met

-ocr page 324-



		Heer.		Heerde.
		344


		I Gron. d. Saaxum, in de gem. Oldehove. \'s-Heer-Arendskerke, gom. op Z.-Beveland in Zoel., in 1857 door de vereeniging der gem. \'s-Hoor-Arends- kerke en \'s-Hoer-Hendrikskinderen ont- staan. Sedert is zij naar hot noordoos- ten en oosten bepaald door de gomeen- j ten Wolfaartsdyk, Goos, \'s-Heer-Abts- korko, Heinkenszand, \'s-Heorenhock en Borsole, terwijl zij verder, behalve waar de \|spoorwegdam haar aan do "\\Valcher- sche gom. Arnemuiden verbindt, wordt bespoeld door do Hont, het Sloe en de Schengen. Zij is nog in den zomer van 1874 door indijking naar het noorden vergroot. In 1870 rekende men hare oppervlakte op 4055 heet. alles met zand vermengd kloiland. In 1860 had deze gem. 2238, in 1874 2758, in 1890 2927 inw., in laatstgen. jaar onderschei- den in 1635 Ned.-Herv., 627 Ohr.-Ger., I 1 Herst.-Lutb., 27 >ed.-Geref., 570 R.- Kath., 15 E vang., 34 Yrye-Evang. en 39 ongonoemden. Een bloeiondo land- j bouw voorziet ruimschoots in de bo- hoeften der bevolking. Do gem. bevat de drio d. \'s-Hoer-Arendskerke, het \' Nieuwodorpen \'s-Heer-Hondrikskindoren, benevens het geh. (bet voorm. d.) Wis- sekerke. Het d. \'s-Heer-Arendskerke ligt schilderachtig aan den grooten weg van Goes naar Middelburg. Het voor- naamste gebouw is de Herv. kerk, die een zwaron, hoogen toren heeft. Vroe- ger stond in de nabuurschap het slot Schengen. In 1890 had dit d. in de kom 535 bew. en daar buiten 784. Tot i do historische herinneringen behoort hot woeden van een windhoos op don 12 September 1828, waardoor twintig huizen en eenige schuren zwaar boscha- digd werden. Er is een station van don spoorweg MiddolburgGoes. \'s-Heer-Areiidsi>older, pold. in* do Zeeuwsche gem. Ossonisse, in 1710 ingedijkt en 42 heet. groot. \'s-Heer-Arendswoude, heerl. ia do N.-Brab. gem. Dussen, uit oenigo polders samengesteld. Heerde, gem. in Geld., tusschen Hattem, Oldebroek en Epe (Geld.), "Wijhe en Zwollerkorspol (Overijsel). Zy beslaat 8023 heet., met uitzondering van eenige kleigronden aan den IJsel, alles diluvisch zand, dat naar het westen zich hier in do Woldborgon tot meer dan 35 M. verheft. In 1822 had zij 3114, in 1840 4227, in 1874 5265, in 1890 5525 inw. In 1890 telde men: 4396 Ned.-Herv._v
		stadsrechten beschonken, heeft in 1380 veel goloden door de Hoekscho en Ka- ueljauwsche twisten, in 1660 door brand, en in 1787 door de burgergeschillen. Heer, gcm. in Limb., die, sedert 1828, toen Keer en St.-Anthoniusbank daarvan zijn afgenomen, slechts 700 hectaren groot is on bepaald wordt door Maastricht, Meersen, Amby, Bemelen, Kadicr c. a., Gronsfeld en St.-Pietor. De vruchtbare grond, deels Limburgscho, deels Maasklei, verheft zich in het oosten tot aanzienlyke heuvelen, die evenals do vlakten langs de Maas voortreffelijk z\\jn bebouwd. Men telde er in 1840 1228, in 1874 1413, in 1890 1672 inw., in laatstgen. jaar bestaande uit 1669 R.-Kath. en 3 Xed.-Herv. Behalve bet dorp Heer, bevat do gcm, ook de buurt Scharn. De meeste ingezetenen zijn landbouwers. Eenigen verhuren zich als polderarbeiders aan groote werken. Het dorp Heer, vroeger eene bijzon- derc bezitting der St.-Sorvaaskerk te Maastricht, had in 1840 1052, in 1870 1128, in 1890 1424 inw. Meu vindt er eene fraaie K.-Kath. kerk. Het dorp ligt aan den weg van Maastricht naar Verviors, ter plaatse waar deze weg zich van dien van Maastricht naar Aken afscheidt. Er is een halte voor het lo- kaal verkeer van don spoorweg Maas- trichtLuik. \'s-Heer-Aartsberg, beerl. in Z.-Holland, 878 heet. groot, het ooste- ljjk deel der gem. Berg-Ambacht uit- makende. Het oud-adell. huis van \'s-Heer-Aartsberg, werd in do eerste helft dor 14de eeuw gesticht. \'s-Heer-Abtskerke, gom. op het Zeouwscho schiereil. Zuid-Beveland, tusschon do gem. Goes, Kloetingo, \'s-Gro- venpoldcr, Nisse, Heinkenszand en \'s-Hcer-Arendskorke. Zij hoeft eene op- pervlakte van 1566 heet., die uit met zand vermengde klei bestaan. In 1822 had zij 303, in 1840 295, in 1774 296, in 1890 336 inw., in laatstgen. jaar sa- mengestcld uit 242 Nod.-Herv., 47 Chr.- Gerof., 44 R.-Kath. en 3 ongon. Land- bouw en veeteelt z\\jn het gewone be- drjjf. De gem. bevat de beide d. \'s-Heer- Abtskerke en Sinoutskerke, benevens do b. (hot vroegere d.) Baarsdorp. Hot d. \'s-Heer-Abtskerke tolde in 1890 in de dorpskom 127, en daar buiten 50 inw. Er is oene Horv. kerk, met oen hoogen toren. Hoei\'-Alma, voorm. burg in het

-ocr page 325-



		Heerenpolder. 345
		Heerder-Weatep.


		ningen gevestigd. Andere belangrijke ge- bouwen zijn het mot een toren versierde Raadhuis, do R.-Kath. en do Herv. kerk, de synagoge en hot Gasthuis. \'s-Hooren- berg hooft oeno treurige vermaardheid verkregen door eene sanionrotting van gepeupel uit Emmerik on omstreken op den 1 April 1872, waardoor de feost- vrougde van vele vadorlandliovende in- gezetenen word gestoord. \'s-Heerenbroek, b. in do Over- ijselscho gem. Zwollerkerspel, in 1840 met 161, in 1870 met 234, in 1890 met 285 inw. \'s-Heerendijk, voorm. kolonie der Herrnhutters, aan den IJsel, in de gem. IJselstein (toen Holland, thans Utrecht). Het hoofdgebouw werd 1736 gesticht, doch in 1746 door de stichters weer verlaten, om zich to Zeist te vestigen. I loerend ui ii o n. duinen in de N.-Holl. gemeenten Bloemendaal en Velzen. Heereneind, 1. geh. in de N.-Br. gom. Beek-en-Donk. 2. buurt in de N.-Brab. gom. Kapcllo. Heereneng, b. in de N.-Br. gem. Lit. \'s-Heerenhoek, gem. op \'t Zeeuw- sche schiereiland Zuidbeveland, tus- schen Heinkenszand, Ovezande, Borsele, en \'s-Heer-Arondskerke. Zij is 669 hoct. groot on heeft oen bodem van met zand vermengde klei. In 1822 had zij 605, in 1840 772, in 1874 1013, in 1890 1017 inw., in laatstgenoemd jaar onderschei- den in 811 R.-Kath., 179 ÏTed.-Herv. en 27 Chr.-Geref. Zfl bestaan bijna allen van den landbouw. Het d. \'s-Heoren- hoek met zijne belommerde wegen maakt eono aangename vertooning. Er z\\jn 2 j kerken, een voor do Herv. en een voor do R.-Kath. Voorts heeft men er een gesticht van don H. Franciskus. In 1890 vond men in de dorpskom 657 ; bewoners. IIeert\'nlinis. buurt in de N.-Holl. gem. Beemster. Heerenliul, heuvel in de Geld. : gem. Apeldoorn. \'s-Heerenloo, of St.-Jan-ten- I Dale, landg. in de Geld. gem. Harder- wijk, in de vorige eeuw eene komman- derij van St.-Jansheeren. Heerenpolder, 1. pold. in de N.- Brab. gem. Niouw-Vosmeer, in 1633 bedijkt en 125 heet. groot. &. pold. in do Z.-Holl. gom. Oude-Tonge, in 1523 bedijkt, in 1647 herdn\'kt en 225 hect-
		1038 Chr.-Geref., 9 Doopsgez., 6 Ev.- Luth., 2 Herst.-Luth., 32 Ned.-Geref., 3 Rem., 15 R.-Kath., 13 Isr., en 13 ongon. Do hoofdbron der welvaart is de landbouw, vorder do boomkweekerjj en bonthandel, handel in spek, vloesch en landbouwproducten, benevens eonige fa- brieken en andere inrichtingen van volksvlijt, die papier, olie, meel, wagens, en klompen in den handel brengen. Do gem. bevat 4 dorpen: Hoorde, Wapen- veld, Veesen en Vochten, benevens de b. Dorpbuurt, Hoorn, Markluiden, Horst- hoek en Werven. Het d. Heerde telde, met de wijk Dorpbuurt, in 1840 1187, in 1872 1667, in 1890 1370 inw. Het ligt te midden van schoone koren- velden, op het punt, waar de wagen van Hattem naar Apeldoorn en van Kam- pon naar "Wijhe elkander kruisen. Men vindt er kerken voor de Herv. en de Chr.-Geref. en een ruim marktveld. Er is een station van den spoorweg Apel- doornHattem. Heerder-Weasep, god. van het d. Wezep in de Geld. gom. Oldebroek. Heerding, b. onder Beltrum in do Geld. gom. Eibergen. Heerdink, b. in de Geld. gem. Lochem. Heereburen, geh. in de Gron. gem. Oldchove, in 1840 met 47 inw. \'s-Heer-Elsdorp, geh. in do Zeeuwsche gem. Klootinge. Heeren, p. in de Zoeuwsche gem. Groeden. \'s-Heerenberg, stad in do Geld. gem. Berg, op slechts 400 M. afstand van do Pruisische grons. Ofschoon klein, is zij welgebouwd, en do noorder- en noordwester deelen van haar bolommor- den wal leveren aangename wandelin- gen op. Ook do omstreken lokken tot wandelen uit. De vroegere poorten zn\'n gesloopt. Binnen de stad telde men in 1840 1081, in 1872 1277, in 1890 1489 inw. Het belangrijksto gebouw is het slot, met zijn trotschen donjon, weleer de zetel der machtige Heeren van den Bergh. In den Spaanschen oorlog werd het bezit meermalen door de oorlogvoe- renden aan elkander betwist, tot Prins Maurits het 1598 deed ontmantelen. In 1735 werd het door brand beschadigd, doch woder herstold. Onder Koning "Willem I en Willem II (tot 1843) was daarop hot sominario voor de aartspries- terschappen Utrecht, Gelderland, Fries- land, Salland-on-Drente, Twente en Gro-

-ocr page 326-



		348 Heerensloot.
		Heerenveen.


		groot. 3. pold. in de Zeeuwsche gem. Kuilziinil. in 1437 bedijkt en bijna 11 heet. groot. 4. pold. in de Zeeuw- sche gein. tiroede, 77 heet. groot in \'t begin der 17de eeuw bedijkt. 5. p. in de Zeeuwsche gein. Ketrnnchement, in 1537 bedijkt en 32 heet. groot. O. polder in de Zoeuwnche gein. \\Vol- faartsdijk, in 1049 bedijkt en 271 heet. groot. Heei\'ensloot, ged. van de wete- ring het Deel, van llaskerdijken naar Heerenveen. Heerenveen, 1. distr. in Fries- land tot het afvaardigen van leden naar de l\'rov. Staten, bevattende de 7 gein.: Sinallingerland, Opsterland, Ooststelling- werf, AYeststellingwerf, Sehoterland, Eng- wirden en Utingeradeel. JJ. tweede arr. der prov. Friesland, dat in 1811 bij zijne oprichting dezelfde uitgestrektheid verkreeg als het kwartier Heerenveen tijdens het Koninkrijk Holland had bezeten. Hij zijne oprichting werd het in 4 kantons gesplitst: Ak- krum, Beetsterzwaag, Heerenveen en Oldeberkoop. In 1838 werden het eerste en derde kanton saamgevoegd, zoodat het arr. later 3 kantons had: Heerenveen, Beetsterzwaag, Oldeberkoop. Tegenwoor- dig, na 1877, telt het weder 4 kantons: Heerenveen, Beetsterzwaag, Lemmer en Steenwijk. 3. eerste kant. van het Friesche arr. Heerenveen, bevattende de gem. Engwirden, Haskerland, Schoter- land, Utingeradeel en "Weststellingwerf. -4. klasse der Herv. Kerk in de prov. Friesland, verdeeld in 3 ringen: Hee- renveen, Joure en Wolvega. 5. ring der klasse Hoerenveen, bevatt. do gein. Bakkeveen, Beetsterzwaag, Beets-cn- Oltorterp, Gorredijk, Haskordijken-en- Nijehaske, Heerenveen, Hoornsterzwaag- Jubbega-en-Schurega, Kortezwaag, Lan- gezwaag-en-Luxwolde, Lippenhuizen-cn- Hemrik, Nieuw-Brongerga of de Knijpe, Oudeliorne-en-Xijehorne, Oudeschoot-en- Nijeschoot, Terwispel, Tjnlloberd-Lunje- berd-Gersloot-en-Terband, Ureterp-cn- Sigorswolde, Wijnjeterp-en-Duurswoude. <». klasse der Chr.-Goref., Kerk, bo- vattondo de gem. Donkerbrock, Duurs- woude, Haulerwijk, Heerenveen, ldsken- .huizen, Joure, Lippenhuizen, Mildara, 01- deboorn, Terwispel, Wolvega. V. dek. van het bisdom Utrecht, dat vóór do oprichting van het dek. Sneek in April 1873 eone grootere uitgestrektheid had. Thans bevat het 10 par. en 1 rectoraat.
		I De par. zijn : Fredoriksoord, Heeronveen, ; Joure, Steggcrda, Wolvega, Kuinre, 01- ; demarkt, Steenwijk, Steenwijkerwold, Vollenhove, Wateren en Meppel. Heerenveen, H. vlek in Friesland, deels in do gem. Sehoterland, deels in do gem. Engwirden, en voor het ged. dat den naam van Nn\'^ouns\'^ce voort (ad- ministratief een afzonderlijk dorp, maar in googrnphiHchon zin met Heorenvoon één kom), in de gem. Haskerland. In 1840 telde hot deel in Sehoterland 1828, het deel in Engwirden (met de Fok) 534 en het d. Xijehaske 1105 inw. In 1874 vond men in deze drie deelon te zanten 4541 inw, als 2153 in Sehoterland, 1589 in Haskerlnnd en 794 in Engwirden. In 1890 telde hot in Engwirden gelegen d. Heerenveen 910 inw., het tot Schoter- land behoorende d. 2392 inw. Nyehaske had toen 1709 inw. De opkomst van Heerenveen dagtoekent van den tijd van Keizer Karel V, toen Ridder 1\'ieter van Dekama en zijne compagnons Knik en Foits de hier gelegen veengronden aan- kochen en begonnen af te graven en te ontginnen. In later tijd werd de bloei zeer bevorderd, toen Prinses Albertina Agnes het landgoed Oranjewoud hij Heerenveen aanlegde, dat het Hof der Friesche Stadhouders doorgaans gedu- rende den zomer tot vcrbljjf verstrekte. In het begin dezer eeuw, onder Koning Lodewijk, word Heerenveen de hoofd- plaats van een der \'drie Friesche kwar- tieren, en onder Keizer >\'apoleon van een der arrondissementen. Ook de aan- leg van den grooten weg van Zwolle naar Leeuwarden on van den spoorweg van Meppel naar Friesland\'s hoofdstad hooft veel tot Heorenveon\'s uitbreiding bijgedragen. Doch was oorspronkelijk do vcondery hier do hoofdbron van wolvaart, tbans zijn hot koophandel, scheepvaart, winkelnering, markten, scheepstimmerwerven, looierijen, goud- en zilversmederijon. Er zijn houtzaag- molens, stoomrunmolon, utoomolicsla- gerij, 3 boekdrukkerijen, 3 tabaksker- verijon, enz. Thans is Hoerenveen ook door stoointramlijnen verbonden niet Sneek en met Drachten. Tot de hoofd- gebouwen van Heerenveen behooren: de rechtbank, vroeger de (Jrackstate; het Gemeentehuis van Sehoterland, vroeger de state Dokama, waarachter eeno opcnbnro wandelplaats is aango- legd ; het Gemeentehuis van Engwirden; het gebouw dor hoogere burgerschool

-ocr page 327-



		Heer-Hngowaard. 347 Kork geschonken hebben. Do inw. drc- ven roods in het voorst der 12de eeuw een belangrijken handel op den Kyn, want bij de bevestiging van den tol to Koblenz, in 1104, werd onder de handel* drijvende plaatsen Hercwerdo genoemd. De Hecrenwaardors waren echter vrijge- steld van betaling, zoo zij voor iodor schip een gooden zalm betaalden. Dos- tijds behoorde Heerenwaardon tot Bra- bant, maar het kwam vervolgens door ruiling aan Reinald II van Gelder. Hoeren- waarden, dat eene aangename vertooning maakt, heeft een Raadhuis, eene Herv. kerk en eene school. Het telde in 1840 511, in 1872 804, in 1890 in do kom 420 inw. Ileerenwnl, lungo buurt in do Friescho gem. Haskcrland, uitmakende het deel van Xijchaske, dat zich on- middellijk aan het deel van Heerenveen in Schoterland aansluit en door do Hee- rensloot van do buurt in Engwirden wordt afgescheiden. Ileereiiwej>\\ 1. goh. in do Limb. gem. Heerlen. \'i. b. onder Ooster- end en do N.IIoll. gem. Tessol. II eeren wegen, b. in de Utr. gem. Zeist. Heeren/aiulrnart, b. in de N.- Holl. gem. Heemstede, in 1840 met 955, in 1870 met 1132, in 1890 met 1313 inw., meerendeels bleekers. Ileereilfcijl, huis en overvaart bij de Friescho dorpen Terkaple on Ter- hornc in de Friescho gom. Utingeradeol. De plaats ontleent haar naam van cone vroegere Sluis in den Slachtedijk. *Heer-<iieertiiolder, pold. in de Zeeuwsche gom. \'s-Gravenpoldor. \'s«-Heiidrikkhideren, d. in* Zeel. op het schiereiland Zuidbevoland. Het maakte tot 1857 mot "Wissekerko eene zelfstandige gom. uit, doch is so- dert met dit d. bij \'s-Heer-Arendskorko ingelijfd. Zij was 560 heet. groot en had in 1822 202, in 1840 246. in 1850 233 inw. Het d. \'s-Hoer-Hendrikskindercn had vroeger een merkwaardig kasteel, Heer-Hendriksburg genoemd, doch dit is van 1798 tot 1802 afgebroken. Het belangrijkste gebouw is thans de Herv. kerk. In 1840 had dit d. 137, in 1870 112, in 1890 199 inw. Hcer-IIiigowaard, 1. vroegere waterplas in N.-Holl., waarin do Roomsen Koning Willem van Holland, don 28 Januari 1256, don dood vond, toon lijj over hot ys trok om do West-Friezen
		Heerenveld. en hot station van den Staats-spoorweg. Er is een school voor m. uitgebr. 1. o., een zangschool, een Rjjksnormaalinrich- ting tot opleiding: van onderwijzers, enz. De ruime Hcrv. kerk van Heerenveen staat in Schoterland, die van Nijehnske en Haskcrland, en de nieuwe kerk van de Fok in Engwirden. De Doopsgez. kerk Htaat in Schoterland, de Chr.-Oer. in Engrwirdon, de li.-Kath. in Schoter- land, de synagoge in Haskcrland. Benige aarden werken, hij Heerenveen opgc- worpen, werden in 1622 door de land- zaten zoo dapper tegen de Spanjaarden verdedigd, dat de vyand afdeinsde. Met gelijke uitkomst werd hier hevig in den nacht van 18 op 19 Augustus 1672 te- gen de Munstcrschen gestreden. Heerenveld, b. in de Utr. gem. Leusden. Heerenwaarden, gem. in Gcl- derland tusschon Rosseni, Varik en Dreuniel (Oeld.), Alem c. a. en Lit (X.-Brab.), door do Waal in het noorden bospoeld en door do Maas in het zuiden doorsneden. Tot 1599 maakte zij hot oostoljjk gedeelte van de Bommeler- waard uit, doch het graven van hot St.- Andriesknnaal heeft hierin verandering gebracht. Sedert waren hier twee open rakkon, waardoor do AVaal met do Maas gemeenschap had. De bovenste veree- niging is in 1734 gedicht, de onderste in 1853 ingoëngd en door eene door- vaartsluis met brug vervangen. Hec- renwaorden is 876 heet. groot en bo- staat uit ingepolderd land on uitorwaar- don, alles rivierklei. Do polder Heeren- wanrdon on do Kopsche-of Bovenpoldcr zijn te zomen begrepen in don overlaat, die zich van don bandijk in Maas-en- "Waal tot dien van do Ronimelerwaard uitstrekt. Daarom word der gom. geeno hoogere bcdijking of beknding tooge- staan dan tot 6 M. boven peil. In het d. Heerenwaardon is voor het geval van hooge vloeden een vluchtheuvel opge- richt. In 1822 had deze gem. 489, in 1840 604, in 1874 990, in 1890 913 j inw. In 1890 onderscheidde men do bevolking in 843 Herv., 1 Doopsgez. en j 69 R.-Katb. Zy bestaan meest van land- bouw, veeteelt, visscherij en steenbak- koryon. Behalve het d. Heerenwaarden, bevat do gem. de b. Oud-St.-An- drios en hot fort Nieuw-St.-Andries. Het d. Hooronwaarden is zoor oud. Vol- gens ocno oorkondo zou Keizer Otto III den 9 April 997 Heriwarda aan de Utr.

-ocr page 328-



		348 *Heer-Jandam. Heerlen.**

		te bevechten. De plag werd van 1626 tot 1681 op kosten van Hans van Loon, een Amsterdamsen koopman en oenigen zijner medestanders, bedijkt en droogge- maakt. Met de eilandjes en oevorgronden die men binnendijkte, kreeg de waard ceno uitgestrektheid van 3127 heet., deels onder een zelfstandig bestuur, deels onder de omringende bannen van Oter- leek. Hensbroek, Veenhuizen, Haren- karspel, Oudkarspel, Noordscharwoude, Zuidsckarwoude, St.-Pancras en Ondorp. \'4. gein. in N.-Holl., bet grootste deel van den polder Hoer-Hugowaard bevat- tende, en ingesloten door de gem. Ha- renkarspel, Oude-Xiedorp, Hoogwoud, Opmeer, übdam, Hensbroek, l\'rsem, Oterleek, Oudorp, St.-Pancras, Broek- op-Langedyk, Zuidsckarwoude, Xoord- scharwoude en Oudkarspel. Tot in 1854 vormde haar noordoostelijk deel oene bij- zondere gemeente. Veenhuizen, doch deze werd door de wet van 13 April 1854 met Hecr-Hugowaard, vereenigd. Sedert dien tyd beslaat de gem. Heer- Hugowaard 3782 heet., bestaande de grond deels uit zand (alluvium), deels uit klei of laag veen. Het grootste deel der landerijen is tot weido aangelegd. Doch er zijn ook vele rietvelden en bos- schen, welke beiden brandstof leveren. In 1822 waren in de toenm. gem. Heer- Hugowaard 712 en in Veenhuizen 231 inw. Do veroonigde gem. telde in 1860 1768, in 1874 2579, in 1890 2744 inw. Bjj de volkstelling van 1890 vond men er 1209 Herv., 37 Doopsgoz., 9 Ev.-Luth., 1 Herst-Luth., 19 Chr.-Geref., 57 Ned.- Geref., 1392 K.-Kath. en 20 ongen. Be- halve do dorpen Hecr-Hugowaard en Veenhuizen, bevat de gem. de gehuchten Groote-Bas en Butterhuizon, bet laatste echter slechts ten deelo. Men kon eerst sedert weinige jaren van een dorp Heer- Hugowaard sproken, daar do beide ker- ken, de R.-Kath. on do Herv., eerst na den aanleg van den spoorweg zijn ge- sticht, de eerste in 1867, de tweede in 1870. Het fraaie Gemeentehuis ligt noordwaarts van daar aan den Middel- weg. IIeer Jansdam, gem. inZ.-Holl., tusschen Oost- on Westbarendrecht, Ridderkerk, Hendrik.Ido-Anibacht, Zwijndrecht, Groote-Lint, Puttershoek en Heincnoord, uitmakende het zuid- westelijk deel van de Zwijndrechtsche "Waard. Zjj heeft haar tcgonwoordigen omvang, 637 heet., eerst door de		j wet van 13 Juni 1857 vorkregen, die I Heer-Jansdam met Kleine-Lint ver- oenigdo. Do gom. die door de Oudo-Maas, de "Waal en do Dovel wordt bospoeld, j hoeft een kleibodem, weshalve do land- , bouw er de voornaamste bron van wol- vaart uitmaakt. In 1822 had Hoer- I Jansdam 663 en Kleine-Lint 355 inw. In 1860 telde men in de door beidor j vereeniging gevormde gom. 1334 en in ; 1874 1513, in 1890 1575 ingezetenen. I Deze bov. deelde zich in 1890 in 1436 Xed.-Horv., 118 Chr.-Geref., 2 Ev.-Luth., I 1 Herst.-Lutk., 2 Xcd.-Gerof., 2 R.-Kath., 13 Isr. en 1 ongen. De gom. bevat de d. \' Heer-Jansdam en de b. de Kleine-Lint. j Het d. Heer-Jansdam ligt aan de Mer- wedo en Waal. Het heeft eeno Herv. on eeno Chr.-Geref kerk, benevens eeno in 1741 gelegde sluis in den mond dor Waal. Den 16 Mei 1789 werd dit door : een hovigon brand geteisterd. Het had in 1890 500 inw. in do kom en 416 I daar buiten. Heer-Jaiisland, of Sir .l;tn«.- \| land. d met ecne Herv. kerk in de I Zeeuwscho gem. Oosterland, in het I noord-westen van Duiveland. Het had I in 1870 binnen do kom 246, in 1890 292 inw. Oudtijds lag Hoer.Jansland op hetzelfde eiland als Dreischor, doch door de St.-Aagtonvloed van 5 Februari i 1288 werd de polder van Heer Jansland overstelpt, en toen Heer-Jansdam in 1354 werd herdij kt, word hot aan Oos- torland gehecht. Heer-JaitNpolder, 1. pold. van ! 276 heet. in do Zeeuwscho gem Wisse- korke. 2. of Kt.-.laiihpoldcr. pold. in do Zeeuwscho gem. \'s-Graven- polder. Heerkebosclt, b. in het Fr. dorp \'_t NSemirdnm (Gaasterland). Heerkeren, b. in de Overjjs. genu \| Markeloo. Heerle, d. mot eono R.-Kath. kerk, in do X.-Brab. gem. Wouw. Het had in j 1840 577 inw. Heerlen, 1. prov. kiesdistr. in Lim- burg, bevattende do gem. Heerion, Hoens- brook, Hulsberg, Wünandsrade, Kerk- rado, Klimmen, Kiouwonhagon, Schaas- berg, Schimmort, Eigelshovon, Rimburg,. i L^Tbach-over-Worms, Voorendaal. 2. I twoedo kanton van het arr. Maastricht, bev. de gem. Eigelshovon, Heerlen, Hoens- broek, Hulsberg, Merkelbeek, Kerkrade, Klimmen, Nieuwcnhagen, Nut, e. a., Schaasborg,Schimmert, Schinveld, l.\' bach-

-ocr page 329-



		Heerlen. Heesnkker. 349

		over-Worms, Voerendaal, Wgnandsrade. 3. ring der Herv. Kerk in Limburg, be- vattendo de gem. Grevenbicht, Heerlen, Sittard, Urmond, Vaals. 4. dekenaat van het bisdom Roermond, bev. de par. Heerlen, Heerlerheide, Klimmen, Schaas- borg, Ubachsberg, Voerendaal en Wei- ten. 5. heerl. in den omvang van het tcgenw. Limburg, vroeger eene af- zonderlijke heerschappij, vervolgens bij do heerl. Valkenburg ingelijfd. Zij be- vatte de tegenw. gemeenten Heerlen, Xieuweiihagen en Voerendaal. <». gem. in Limburg, ingesloten tussehen Amstenrnde, lirunsem, Uhach-ovcr- "Worms, Xieuwenhagen, Schnasberg, Kerkrade, Simpelveld, Voerendaal en Hoensbroek. In het uiterste zuidoosten raakt de gem. op een enkel punt ook do Pruisische gem. Horbach. Zij beslaat 3350 heet. waarvan de grond op de hoogten en in de dalen uit Limb. klei gevormd, in den schoot der narde steen- en bruinkool bevat. In 1822 had deze gem. 3G71, in 1840 454G, in 1874 4928 en in 1890 52G0 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 4819 R.-Kath., 44 Herv., 1 Ev.-Luth., 1 W.-Herv., 1 Rem., 1 C\'hr.- Oer, 1 Xcd.-Ger. en 40 Isr. Hunne mid- delen van bestaan zijn landbouw, handel, fabrieken en handwerken. Men heeft er oen stoomhoutzaag- e. a. molens, pnn- nen- en estrikkenfabriek, boekdrukkery, brouwerijen, weverij van halfwollen goed, drie leerlooierijen, eene touwslagerij, enz. De gem. bevat het vlek Heerlen, de d. Heerlerheide en "Weiten, de b. Kaumor, Schandelen, Vrusschemig, Benzenrade, en Locht, benevens de gehuchten Lin- den, Bek, AVelterhuisje, Douvenrade, Ten Esschen, Heidehoven, Schiffelder, Bautsch Rukker, Oud-Falkenhausen, Kook, Gjj- zen, Heerlerbaan, Souret, Vrusschen- huisje. Beitel, Falkenhausen, Euven. Het vlek Heerlen is van hooge oudheid, zoonis blijkt uit de verschillende Ro- meinsche oudheden, die aldaar zijn op- gedolven. De eerste maal dat deze plaats in echte stukken wordt vermeld, ge- schieddo in 1114. In 1870 had het bin- nen de kom 1463 inw. In 1890 telde men 1735 in en 42 buiten de kom. Van het oude kasteel, eens nevens het kas- teel van Valkenburg een der mcrkwaar- digste sterkeu van \'t Land-van-Overmaze, bestaan nog overblijfselen. De kcrke- Hjke gebouwen bestaan in eene grooto R.-Kath kerk, een R.-Kath. kapel op de begraafplaats, eene Herv. kerk en		¹ eene synagoge. Er is een klooster der ¹ Franciskanessen. Heerlerbaan, geh. in de Limb. gem. Heerlen. Heerlerheide, d. met eene R.- Kath. kerk in de Limb. gem. Heerlen, uit verschillende wijken, buurten en geh. samengesteld, t. w. uit de buurten Geit, Schrijversl.eide, Gnnzeweide, en de geh. Huisken, Beersdal, Vrank, Musscbemig, Huisber.r. Smits, Koniugsbeemd, Morgen, Prent, Rinnemig, Schuur, Litsch, Ko- hlcns. Bok, Beekske, Gracht, Pnppers- jans. Robroek, Heerenweg. Heulsberg, Straatje, Varebeuker, Einde en 1\'rons, in 1840 met 860, in 1870 met 922, in 1890 met 1327 inw. In 1841 werd in den nabijgelegen Heksenberg eene oud- Germaansche begraafplaats ontdekt. Ileerineil. geh. onder Wollendorp in de Gron. gem. Termunten. Ileerilisse, buurt onder l\'aulus- polder in de Zeeuweche gem. Stoppel- dijk. Heer-Oii<lelaii<ls-Aiiil>aoht, noordoostelijk deel van liet Z.-Holl. d. Groote-Lint, in de gem. Zwijndrecht waarbij het door de wet van 13 Juni 1857 werd ingelijfd. Als zelfstandige gein., die 274 heet. groot was, had het ¹ in 1822 145, in 1840 slechts 84 inw. Het dorp Heer-Oudelands-Ambacht heeft eene Herv. kerk en ligt de Devel. In de wandeling wordt het Pieterman ge- noemd. Heers, 1. b. in de X.-Brab. genv Veldhoven, in 1890 met 87 inw. \'4. geh. in de X.-Brab. gem. Eersel. Heersel, 1. b. in de X.-Brab. gem. Lierop. SJ. geh. in do Limb. gem. Xederweert. Heer-Siinonskerk, voorm. d. op het Zeeuwsche eil. Schouwen. Hees, 1. d. in de Geld. gem. Xij- \' wegen. Het heeft eene bevallige lig- ging, vele sierlijke buitenverblijven en eene Herv. kerk. Voor 1890 is de be- volking, die in 1872 1293 zielen telde, niet afz. opgegeven. Het heeft eene \' stoomtramverbinding met Xymegcn en Xeerbosch. 2. b. in de Utr. gem. I Soest. Het wordt reeds in den jare 838 \' vermeld. 3. geh. in de Drentscho gem. Ruinen. 4. b. in de Overijs. gein. Raalte. 5. b. in de Geld. gem. Di- dam. 6. geh. in do X.-Brab. gem. Eersol. 7. b. in do Limb. gem. Se- venum. Heesakker, 1. b. in de X.-Brab.

-ocr page 330-

-ocr page 331-



		Heide (Ter>. 351 1840 met 191 inw., van welke 155 in Schinncn en 30 in Spaubeek. In 1870 waren er 156 bew. in het deel van Schin- nen en 284 dat van Spaubeek. In 1890 waren die cijfers resp. 142 en 36. 3. of Heggt\'-Tbeiliaat, heerl. in Utr._rdeels in de gem. de Ilanrzuilons, deels in Lnng-Nieuwkoop, deels in Vleuten, nagenoeg 42 heet. groot. Hei <He>, 1. geh. in de N.-Brab. gem. de "Werken c. a. \'4. b. in de N.-Brab. gem. Hoeven. 3. b. in de N.-Brab. gem. Vechel. Heibei\'g* b. in de N.-Brab. gem. Veldhoven. Heiblok, b. in de N.-Brab. gem. Bergeii-op-Zoom. Heibloeill, kolonie in in de Limb. gem. Heithuizen. Heiboom, geh. in de N.-Brab. gem. Baarle-Xnssua. Heibroek, b. in de Limb. gem. Nederwcert. Heide (He), 1. buurt in de N.- Brab. gem. Beek-on-Donk. SS. of KiiikMohe-lleide, b. in de N.-Br. gem. Drunon. 3. b. in N.-Brab. gein. Vechel, in 1840 met 215, in 1890 met 189 inw. -1. b. in de Geld. gem. Ovorasselt, in 1840 met 207, in 1890 met 234 inw. 5. b. in de N.-Holl. gem. Velzen, aan het nieuwe Noord- zeekanaal, in de duingrondeu aangelegd. Het had bij de volkstelling van Doe. 1869 839, in 1890 1122 inw. O. b. in do Limb. gem. Heithuizen, in 1840 met 185, in 1870 met 568, in 1890 met 721 inw. Er is een klooster en land- bouwinstelling Heibloem" van de broe- ders van den II. Aloysius van Gonzaga. Tt. b. in de Limb. gem. Susteren, in 1840 met 146, in 1870 met 156, in 1890 met 325 inw. H. of Wijlerheide, b. in de Limb. gem. Zwalmen, in 1840 met 140, in 1870 met 192, in 1890 met 212 inw. S>. b. in do Limb. gem. Venraai, in 1840 mot 270, in 1870 met 250, in 1890 met 235 inw. ÏO. geh. in do Limb. gem. Nieuwenhagen. 11. geh. in de Limb. gem. Hoensbroek. 1SS. b. onder Heien in de Limb. gem. Bergen. 13. b. in het Fr. d. Nikolaasga (Doniawerstal). 14, h. in het Fr. d. "VVommels (Honnaarderadeel). 15. b. in de N.-Brab. gem. Ilecswyk. Heide (Ter)» < ^met ^oeno Herv. kerk in do Z.-Holl. gom. Monster, aan de Noordzee, in 1840 met 435, in 1870 met 403, in 1890 met 548 inw. Kon ia
		Heexeberg. ter grootte van 3882 heet. De grond be- staat uit diluvisch zand, met vele moe- ren, benevens een weinig klei langs de A, die met do Sterkselscke-A en de Dongelreep deze gcm. besproeit. In 1822 had Heeze 1751, in 1840 1814, in 1874 1852, in 1890 1808 inw. Bij de volks- telling van 1800 vond men er: 1772 K.- Kath. en 36 Ned.-Herv. Do ingezetenen bestaan in de eerste plaats van den landbouw, doch ook deels van vcefokke- rij, linnen weven en klompen maken. Behalve het d. Heeze of Eimerik, bevat de gein. de buurten Stnbrecht, de Yen, Kreil, Ginderover, Heezcrenbosch, Kul, Ouden-Molen en het Kruis, benevens de geh. Kerkhof en Euvehvegcn. Aan den samenloop van de A en de Sterkselscke- A ligt het aanzienlijke kasteel van Heeze, te midden van groote bossehen, rijke boom- gaarden en akkers, zoodat het eene heer- lijke vertooning maakt. [Het d. Heezo, ook Eimerik en oudtijds lemerikgenoemd, bevatte in 1840 510, 1870 896, inl890 1890 775 inw. Het heeft eene K.-Kath. en eene Herv. kerk. Heeze werd in 1500 door de Gelderschen uitgeplunderd, doch twee-en-twintig jaren later (1528) wer- den do Gelderschen hier door de Bra- banters geslagon. In 1543 werd het d. door Maarten van Itossum gebrandschat. Ten tijde van Koning Willem 1 was het d. het toevluchtsoord voor vele oogkran- ken, van welken velen de herstelling van het edelste zintuig aan den prodi- kant Johnuiius Lconardus Arnoldus C\'remer dankten. Heer.eberg, een der vijf houvelen, waarop de stad Nijmegen is gebouwd. Heey.c-en-lieeiide, oudo heerl. in N.-Brab., de gein. Heeze, Leende en Zes-Gehuchten omvattende. Zjj is o. a. bezeten door de Graven van Hoorne of Hom. Heeseercnboscli, b. in de N.-Brab. gein. Heezo, in 1840 met 145, in 1890 met 84 inw. Heezerlmt, goh. in de N.-Brab. gem. Valkenswaard. HegelMOlll, b. in de Limb. gem. Horst, in 1840 met 280, in 1870 met 304, in 1890 355 inw. Hegemnil, b. in de Overijs. gem. Holten. Hegge, 1. of Hegge rot, b. in afd. Vuusen dor Gold. gem. Epe, tellen- met Heggoronk in 1840 405, in 1870 433, in 1890 314 inw. SS. b. in de Limb. gcm. Schinncn en Spaubeek, in

-ocr page 332-



		»

		352 Heidebnnrt. 1831 gevonden gouden penning doet ver- moeden, dat hier reeds in den Romcin- scken tijd een bewoonde plaats bloeide. Het is wegens de afspoeling der duinen meermalen naar binnen verplaatst. Op de Noordzee, in het gezicht van dit d., viel den 10 Augustus 1053 de zeeslag voor, waarin Maarten Harpertsz. Tromp sneuvelde. 2. (HllJM Ter), l\'raai- gelegen, veelbezochte herberg in de Utr. gem. Soest, aan den driesprong der \\ve- gen die van Utrecht, Zeist en Amers- foort samenkomen. 3. fraaigelegen, veelbezochte herberg onder het Friesche d. Legcmeer, tusschen Xikolaasga en Joure, in de gem. Doniawerstal. Heidelmni-t, 1). in do Friesche gem. Achtkarspelen, onder het d. Rotte- valle, in 1840 met 53, in 1890 met 42 inw. Heïdelioven, buurt in _de Limb. hem. Heerlen. Heidekant, of Heikant, buurt in de Geld. gem. "Weel, in 1840 met 435, in 1870 met 473, in 1390 met 410 inw. Heidenhoek, buurt in de Geld. gem. Zelhem, in 1840 met 279, in 1870 met 290, in 1890 met 340 inw. Heidentit\'liap, 1. streek in de Friesche gemeenten "Workum en Heme- lumer-Oldefaart. In 1840 woonden onder eerstgen. gem. 125, onder do tweode 58 inw. In 1890 waren deze getallen resp. 310 en 210. Onder Workum staat eene school voor lager onderwijs 2. geh. in de Gron. gem. Ten Boer, in 1840 met 41, 1890 met 274 inw. Voor de Herv. stond er eene kapel. HeideiiKclie-Killen, geh. in de Ovcrijs. gem. Hijsen. Heideiur.ee, of Heidinxee, voorm. stroom in Zeeland, waarvan men mot zekerheid den loop niet meer weet. By do keuren aan "Wcstkapellc en Dom- burg in 1223 en nan Middelburg in 1254 gegeven, wordt dit water als eene grens- rivier aangeduid. De beste aanduiding is die, welke dit water plaatst tusschen Walcheren en het verdronken Schoonc- veld. Heideveld, b. in de Geld. gem. Zutphen. II«\' i (1 II II i/.t\'li. 1. geh. bij bet I rie- sche d. Olterterp (gem. Opsterland). \'4. geh. bij hot Friesche d. Suameer (gem. Tietjerksteradeel). Ili\'iclijk is een halte tusschen \'s-Bosch en Vlijmen voor het lokaal verkoor van den spoorweg \'s-Bosch .Moerdijk.
		Heikant. Heidrik (De), geh. in de N.-Br. gem. Deurne. Hier wordt do beste turf der Meierij-van-den-Bosch gedolven. Heieind, 1. wyk van het N.-Brab. dorp Nunen. 2. b. in de N.-Brab. gem. Deurne. 3. geh. in de N.-Brab. gom. Stratum. 4. geh. in de N.-Br. gem. Lieshout. 5. b. in de N.-Brab. gom. Oorschot met 473 inw. in 1890. Heien, d. in do Limb. gom. Borgen, aan de Maas, in 1870 met 292, in 1890 met 171 inw. Men vindt er oen kasteel en eene K.-Kath. kerk. Heienrot, of Heienrade, b. in de Limb. gein. Slenaken, in 1840 met 221, in 1870 mot 232, in 1890 met 248 inw. Heierrot, b. in de Limb. gem. Stramprooi. Zy had met het geh. Horst in 1840 200, in 1870 221, in 1890 219 inw. Heierseind, geh. in de N.-Brab. ¹ gem. Borkel-en-Schaft. Heikant, 1. wijk der N.-Brab. gem. Tilburg, waar in 1873 eene R.- Kath. kerk is gesticht. Zij wordt in Oost- en West-Hoikant afgod eold en ligt ongeveer een uur ten noorden van i hot middelpuut dor gem. Er is een halte van de stoomtramlijn TilburgWaal- ¹ wijk. 2. b. in do N.-Brab. gem. ; Chaam. Vóór 1842 had het het aanzien van een d., doch in dat jaar werd de ! R.-Kath. kerk der parochie naar Chaam j verplaatst. In 1840 had zij 252, in 1890 184 inw. 3. b. in de N.-Brab. gem. Aarle-Rixtel, in 1840 met 210, in 1890 met 94 inw. 4. b. in de N.-Brab. ! gem. Baarle-Nassau. 5. b. in de N.-Brab. gem. Budel, in 1840 met 134, in 1870 met 98, in 1890 met 123 inw. <>. of Heikeil, b. in de N.-Brab. gom. Reusel. 7. b. in do N.-Brab. gem. Rukven. 8. b. in de N.-Brab. gem. Soerendonk. 9. fraaie b. in de N.- ¹ Brab. gom. Vucht, in 1840 met 207, in 1890 met 1122 inw. ÏO. b. in de Geld. gem. Groesbeek, in 1840 met 311, in 1870 met 304, in 1890 met 353 inw. 11. b. in de Zeeuwsche gem. St-Jan- \\ steen, in 1840 met 422, in 1870 met 416, in 1890 met 737 inw. 12. b. in ¹ de Limb. gem. Bergen, in 1870 met 159, in 1890 met 162 inw. 13. geh. in de N.-Brab. gem. Esch. 14. geh. in de N.-Brab. gom. Gilzo-en-Ryen. 15. geh. inde N.-Brab. gom. Helvoort. 10. geh. in do N.-Brab. gem. Hoogo-en- Lage-Mierdo. 17. geh. in de N.-

-ocr page 333-

Heiloo.

Heike (Hot).

353

Heil (Ter), "f Terheil, b. in

de Drentsche gem. Roden, in 1840 niet
92, in 1870 met 207, in 1890 met 272
inw. De havezate Ter Heil was eens een
l lusthof der abdy Aduard.

Ilciliiar. b. in de N.-Brab. gem.
I\'rinsenhagc, in 1840 met 104, in 1890
i met 156 inw.

Heiland, geh. in de Geld. gem.
Groesbeok.

Heilaren, b. in de N.-Brab. gem.
Dinter.

Heiligarm. klein geh. in de N.-
Holl. gein. Den Helder.

Heiligenberg, prachtig landgoed
in de Utr. Leusden, ter plaatse waar
Bisschop Ansfried in \'t begin der 11de
eeuw de abdij Hohorst of Hoogenhorst
stichtte.

Heiligerlee, b. in de Gron. gem.
, Scheemda, die haar ontstaan dankt aan
! een omstreeks 1200 gesticht nonnen-
klooster der orde van Premootré. Z\\j
telde in 1870 507, in 1860 (zonder buurt-
achappen) 294 inw. Bij Heiligerlee her-
innert een schoon gedenktoeken, den
23 Mei 1873 in tegenwoordigheid van
Koning Willem III onthuld, aan den
glorierijken strijd der Nederlanders togen
do Spanjaarden op den 23 Mei 1568.
Het vertoont do beelden vnn Graaf
J Ado\'f van Nassau, dio hier voor hot
Vaderland sneuvelde en van de Nederl.
Maagd. Dit monument vervangt eene in
1826 gestichte piramide. Bij Heiligerlee,
aan den weg naar Winschoten, ligt eene
beroemde klokgieterij.

Heiligliiiiskeii, geh. in de Limh.
! gem. Broek-Sittard.

Heiligland, b. in de N.-Holl. gem.
Haarlem.

Ileille. d. in de Zeeuwsche gem.
Sluis. Het was vroeger eene afzonder-
ljjke gem. en groot 1728 heet.; het heeft
een door de zee gevormden kleibodem.
! De grond is door overstroomingen en
! herdükingen meermalen veranderd, zoo-
i dat vroeger te zelfder plaatse nu geheel
¹ verdwenen dorpen bloeiden, zooals Hein-
! kenswerve en Lieve-Vrouwcn-Benoorden.
j In 1822 had deze gem. 434, in 1840
J 632, in 1874 562 inw. In 1890 telde het
i d. 640 inw. De bevolking bestaat hoofd-
zakelijk van den landbouw. De b.
Heillo ligt op nauwelyks een kwartier
afstand van het Vlaamsche stadje Mid-
delburg.

Heiloo, gem. in N.-Holl., tusschen
Alkmaar, Akersloot, Limmen, Kastrikum

Bral), gem. Loon-op-Zand. 18. b. in
de N.-Brab. gom. Zomeren. 19. b.
in do N.-Brab. gom. Oploo. 8ö. b.
in do Limh. gem. Mook, onder Middelaar.

Heikc (Het), I. wijk der stad
Tilburg, met eene eigene parochiekerk. -
Si. I). in de N.-Brab. gem. Kukven.
\',i. 1). in de N.-Brab. gem. Nuland.

Il«-ik«>n (Het), of St.-Wille-
brord, d. grootendeelH in de gem.
Kukven 0. a., doch ten deele ook in de
gem. Etten e. a. en in de gem. Hoeven
e. a. In 1840 had het gedeelte onder
Kukven 320 inw. Het Heiken\'s volk
stond vroeger wegens vele stroopcrijen
en dicverüen in een kwaad gerucht.
Sedert de huurt in 1841 door de stich-
ting der St.-Willebrordskerk het aanzien
van een dorp kreeg, is nochtans veel
ten goede veranderd. Terwijl men er in
vorige eeuwen niets dnn allerellendigste
hutten of holen zag, vindt men er thans
een aantal welingelichte boerenwonin-
gen. Spottenderwijze wordt het d. ook
wel Vildersheiken en Klein-Amsterdam
genoemd.

Heikop, I. voorin, hoerl. in Utr.,
sedert lang mot Oudenrijn vereenigcl.
5S. pold. vnn 334 heet. in de Utr. gom.
Oudenrijn. ii. of Heikoop, d. met
eene llerv. kerk in do Z.-Holl. gem.
Heikop-en-Boeikop. liet had in 1870 in
de dorpskom 80, in 1890 57 inw., daar-

buiten 242.----1. Hei kop-eil-Itoei-

kop, of Hei-en-Boeikop, gem. in
Z.-Holl. tusschen Viancn, Everdingen,
Schoonrewoerd, Leerdam, Leerbeek en
Lexmond, hebbende 932 heet. opper-
vlakte. De grond bestaat in het noorden
uit klei, in het zuiden uit laag veen. In
1822 had deze gem. 358, in 1840 524,
in 1874 540, in 1890 G12 inw. By de
volkstelling van 1890 vond men er 605
Ned.-IIorv., 6 Ned.-Geref. en 1 R.-Kath.
De landbouw is het hoofdbedrijf der in-
gezetenen. Do gom. bevat het d. Hei-
kop, de b. Boeikop en verstrooide wo-
ningen aan den Nieuwen Weg en de
Achterkade. 5. of Heilioper-
wetering, vaart in Utrecht, loopende
in noord-westeljjko richting van Ouden-
rijn langs Kokkengen naar Joostendam,
en van daar in oost-noord-oostelijko
richting langs de Poortgensche Brug en
Galgerweerd naar de Vecht te Breuke-
len. Bjj Joostendam heeft het water ge-
meenschap met do Byleveld.

Heikop-en-Cüalekop, pold. van
730 heet. in Utrecht.

Witkamp.

-ocr page 334-



		354 Heilooërineer. en Egmond-Binnen, hebbende eeno op> pervlakte van 2266 heet. Ofschoon»de grond geheel uit zand bestaat, behoort Hciloo door zijn prachtig houtgewas en vruchtbare velden tot de bevalligste oorden der provincie. In 1822 had de gem. 523, in 1840 720, in 1874 1191, in 1890 1625 inw. By de volkstelling van 1890 telde men er 971 R.-Kath., 614 Xed.-Herv., 2 "Waalsch-Herv., 2 Rem., 9 C\'hr.-Gercf., 2 Ned.-Geref., 4 Ev.-Luth., 2 Doopsgez. en 19 ongen. De ingezete- nen bestaan van landbouw, veeteelt en zuivelbereiding. Men vindt in de gem. de beide d. Heiloo en Zevenhuizen, het laatste in de afd. Oesdom. Toorts bevat de gem. het geh. Bollendorp, een deel van Nicuwpoort en van de Boekeler- nieer enz. Vroeger waren er vele land- goederen, doch Engelenburg, Kranen- broek en IJpestein zijn afgebroken, evenals in lateren tijd Ter Coulster. Het dorp Heiloo is zeer oud. In eene oorkonde van 28 Dec. 1093 komt het onder den naam van Heilegelo voor. Nevens de Herv kerk staat do beroemde put, die, volgens de overlevering, het aanzijn aan den geloofsprediker "\\Yille- brord dankt. In 1573 werd Heiloo door het volk van Soiiov verbrand. In 1840 woonden in de kom 206, in 1870 286, in 1890 463 menschen. Er is een sta- tion van den spoorweg ZaandamAlk- maar. Heilooermei\'r, voorin, meer in N.-Holl., in 1381 drooggemaakt, en thans Oostzijpolder genoemd. Heimaiiswoteriiig, voornaam vaarwater, dat uit den Ouden-Rijn bij de Molenaarsbrug bij Oudshoorn, langs Woubrugge naar de "\\Vijde-A, den wes- telijken uithoek van het Brasemermeer, voert. Heimeiibei\'g\', of Grel>sche- BerjjJ, berg in de Utr. gem. Rlienen, ten oosten der stad. Fraai begroeid, vormt deze hoogte, die tot 40 meter boven A.l\'. verrijst, zeer schoone ver- gezichten, vooral van de Koningstafel en in de Zaalboog. lli-iiiK-rsf <>iii. ndell. h. in de Utr. gem. Rhenen, aan den voet van den Heimenborg. Il«\'imolen, 1. goh. in de N.-Iii-ab. gem. Baarle-Xassau. SJ. b. in de N.- Brab. gem. Ossendreeht. HeillltaaNWijk, b. onder Dedems- vaart in de Overijs. gem. Avereest. HeiiieiiOOl\'d. gem. op het Z.-Holl.
		Heinoo. eil. de Hooksche-"\\Vaard, ingesloten door Oudbeierland, Mynshoorenland, Puttors- hoek, Groote-Lint, Heer-Jansdam, Ba- rondrecht en Roon. Ruim 1752 heet. beslaande, bestaat do grond uit zeeklei, die deels tot akkers, deels tot weiden is aangelegd. In 1822 had deze Hei- nenoord 795 en in 1840 1077 inw., toen echter was Godschalkoord nog niet daarmede vereenigd, daar die gem. eerst door de wet van 17 Juli 1855 daarbij werd ingelijfd, In 1874 had het dus vergrooto Heinenoord 1754, in 1890 2003 inw. By de volkstelling van 1890 onderscheidde men de bevolking in 1044 Xed.-Herv., 82 Chr.-Gercf., 863 Ned.- Geref., 5 R.-Kath. en 9 Isr. Behalve ; het d. Heinenoord, bevat de gem. do b. Blaak en Godschalkoord, benevens de ¹ geh. Kuipersveer, Reedijk, Sluischedijk, Lage.eind en Zomerland. Landbouw, I veeteelt en vlasscrij zijn de hoofdbron- non der welvaart. Heinenoord, oudtijds ! het Land.van."SYale genoemd, is een der oudste plaatsen van de Hoekscke-AYaard, daar het reeds in de 12do eeuw wordt genoemd. Het d. Heinenoord bad in 1840 599, in 1870 1239, in 1890 (in de kom) 985 inw. Het heeft eene Herv. kerk en door eeno haven gemeenschap i met de Oude-Maas. Hcilliw. I). in de X.-Brab. gem. Rosmalen. Heiiikenxwerve, voorm. d. in het deel van Vlaanderen, dat thans tot Zeeland behoort. In 1477 overstroomd, doch weder herbouwd, is het in of om- streeks 1587 andermaal door do zee verzwolgen. Heiiikenszand, gemeente op \'t Zeouwsche schioreil. Zuid-Bevcland, tusschen \'s-Heer-Abtskerke, Nisse, Ove- zande en \'s-Heerenhoek. De vruchtbare grond in \'t geheel 1242 heet. be- staat uit met zand vermengde zeeklei, die rijke oogsten van granen en vcld- vruchten voortbrengt, terwijl de wegen fraai met hoornen zijn beplant. In 1822 telde men er 1071, in 1840 1389, in 1874 1685, in 1890 1653 inw., in laatst- gcn. jaar onderscheidon in 703 Ned.- \| Herv., 177 Chr.-Ger., 7 Ev.-Luth., 3 i Nod.-Gercf., 724 R.-Kath. en 39 ongen. i Het fraaie d. Heinkenszand bevat tweo kerken: eene Herv. en eene R.-Kath., ! de laatste ter plaatse van do voormalige i ridderhofstad Barbestein. Het had in 1870 binnen do kom 826, in 1890 861 inw. HeillOO, gem. in Ovorijscl, ingeslo-

-ocr page 335-



		Heinooniavaart.		Hekendorp. 355


		ten door Zwollerkerspel, Dalfson, Kanlte en "Wyhe. Zij is 3122 heet. groot on heeft meest zandgronden, die in het noord- westen door kleigronden worden afge- wisseld. In 1822 had deze gom., (wier grens naar de zjjdc van Dalfsen door de Wet van 24 Dec. 1871 werd geregeld) 1502, in 1840 1671, in 1874 1778, in 1890 2052 inw., in laatstgen. jaar onder- scheiden in 928 Herv., 65 Chr.-Geref., 2 Luth., 1056 R.-Kath. en 1 Isr. De landbouw, het hoofdbedrijf der inwoners, levert vooral rogge, gerst, haver, bock- weit, aardappelen en vlas op. Behalve het d. Heinoo, bevat de gem. de buur- ten Oud-Heinoo, het Heinoosche-Veld en een deel van Lente. Ook is er de havezate Aalderink. Het d. Heinoo is niet groot, tellende in 1890 449 inw., doch het is zeer bevallig aan den groo- ten weg van Zwolle naar Almeloo ge- legen. De Herv. kerk heeft een aanzien- lflken toren. Er is een station van den spoorweg ZwolleAlmeloo. Detnoomsi aart, vaart in de Utr. gom. "SYilnis. langs het d. Wilnis in zuidel. richting naar het Woerdcnsche- Verlaat voerende. Heinoosche-Veld, streek met verstrooide huizen in do Overijselsche gem. Heinoo. Heinsberg, geh. in de X.-Brab. gem. Oud-enOs\'ieuw-Gastel. _ Heintjesrakpolder, pold. in de N.-HolL gem. Xederhorst-den-Berg, 1096 heet. groot. Heioord (Het), b. in de Limb. gem. Neeritter, in 1840 mot 91, in 1870 met 115, in 1890 met 110 inw. Heipolder, pold. in de N.-Brab. gom. Steenbergen. HeiscllOteil,"buurt in do Utr. gom. "Woudenberg Heisterbrug, geh. in de Limb. gem. Schinncn, in 1890 met 67 inw. Heisterman, b. in de Geld. gem. Herwen. Heiüitraat, 1. b. in de N.-Brab. Oosterhout. 2. buurt in do N.-Brab. gem. Teteringen, in 1840 met 191, in 1870 met 224, in 1890 mot 233 inw. 3. b. in do X.-Brab. gem. Zeelst in 1840 met 234, in 1890 met 136 inw. Hoithuizen, gem. in Limb. inge- sloten door Mciel, Roggel, Nunhem, Halen, Baxem en Xederweert, hebbende eeuo oppervlakte van 2926 heet. De grond bestaat uit diluvisch zand, zündo de doelen die vroeger mot hoogveen
		waren bedekt, meest afgegraven. In 1822 had deze gem. 1208, in 1840 1360, in 1890 2144 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 2138 R.-Kath., 5 Herv. en 1 Ned.-Gerof. Do inwoners vinden meerendeels hun bestaan in den land- bouw. Men heeft er echter ook 3 brou- werijon, 3 leerlooierijen, 2 blauwverve- r\\jon en 2 korenmolons. Do gom. heeft in het noorden veelal woeste gronden. In het zuiden vindt men het d. Heit- huizen, benovens de buurten Walk, Bies- straat, Vlasroot, Rooistraat, Kouk, Ma- xelt. De Heide bestaat uit verstrooide huizen, met de ontginning Heibloom. Het d. Heithuizen heeft eone R.-Kath. kerken, een Franciskanossonklooster. In 1840 telde men er 275, in 1890 314 inw. Heithuizen maakte vroeger een der ban- ken van het Graafsch. Hoorn of Hora uit. Soms vergaderden er zelfs \'s Lands sta- ten. Den 5 Maart 1680 verpandde de Luiksche Bisschop de heerl. Heithuizen voor 3000 kronen aan de Hoer H. van dor Meer. Heiveld, b. in do Limb. gem. Ber- gen, in 1890 met 53 inw. Hekelaar. b. in de X.-Brab. gem. Mierloo. Hekelingen, gem. in Z.-Holl. het oostelijk ged. van Patten uitmakende. Zij wordt ingesloten door Geervliet, Spijkenisse, Portugaal, Oudbeierland en Nieuw beierland. Do grond 829 heet. bestaat uit zeeklei, die door do Oude- Maas en het Spui wordt bespoold. In 1822 had deze gem. 341, in 1840 435, in 1874 800, in 1890 970 inw. Bij de volkstelling van 1890 vond men er 930 Herv., 18 Chr.-Geref., 10 Ned.-Gerof. en 12 R.-Kath. Zij bestaan van landbouw. Behalve het d. Hekelingon, bevat de gem. de polders Vriesland, Oudo-Uitslag van Putten, Niéuwe-Uitslag van Putten en de Wulvopolder. Hot dorp Heke- lingen had reeds in 1307 ecno parochie- kerk. Er is eene Herv. kerk. In 1870 tolde men 398 ingezetenen, in 1890 460 inw. in do kom. Hekel ingenpelder, polder in de Z.-Holl. gom. Hekelingon 151 heet. groot. Hekendorp, gom. in Z.-Holl., door do wet van 13 Juni 1857 uit de van elkander liggende gem. Hekendorp en Oudkoop gevormd, te zamen 847 heet. groot, meest laag veen, mot een weinig klei. Hekendorp strekt zich langs den Hollandschen Usel tusschen Oudewater,

-ocr page 336-



		S56 Hekkenhoek. Papekop, Lange-Ruigeweiden, Reeuwijk, Haastrecht en de Utr. gem. Hoenkoop uit. Oukoop ligt tusschen Reeuwijk en Lange-Ruigeweide. In 1822 had Heken- dorp 3G0 en Oukoop 84 inw. De ver- eenigdo gom. telde in 1874 628, in 1890 672 ingezetenen. Bij de volkstelling van 1890 waren er 441 Herv., 2 Ev.-Luth., 66 Ned.-Geref. en 163 R.-Kath. Zij be- staan meest van veeteelt, zuivolboroiding en landbouw. Het middelpunt der gom. is aan de Goejanverwellesluis. Er is een halto van de stoomtramlijn Ciouda Ondewater. Hekkeilhoek, b. in de N.-Brab. gem Dinter. Hekkens, R°h- ^m de Limb. gem. Ottersum, met oen grenskantoor, in 1890 met 24 inw. Hekklllll, geh. in de Gron. gem. Adorp. Ileksel. 1. of Hooge-Hexel, b. in de Overijselsche gem. "Wierden, in 1870 met 244, in 1890 met 297 inw. 2. buurt in de Overijselsche gem. Hel- lendoorn. Hekxloot, wetering in N.-Holl., tusschon Marquette en het Assumcrtol- hek, vroeger een diep vaarwater. Hel (De), 1. fort en geh. bij AVÏ1- lemstnd in N.-Brabnnt. 2. of Hei- akker, b. in de N.-Brab. gem. Oor- schot, in 1840 met 313 inw. 3. b. in do Limb. gem. Nut. <4. b. in de Fr. gem. AVorkum. Helden, gem. in Limburg, bepaald door Sevenum, Maasbree, Kossol, Neer, Roggel en Meiel. De grond bestaat go- heel uit diluvisch zand, met vele moe- rassen, zijnde de vroegere hoogo venen allen afgestoken. Op eene oppervlakte van 6908 hectaren, telde de ge- meonte in 1822 2139, in 1840 2609, in 1874 3308, in 1890 3924 inw. Alle inw. belijden den R.-Kath. gods- dienst. In 1890 was er één >\'ed.-Horv. Men heeft er eenige brouwerijen en branderijen, olie- en korenmolens, ver- vereen en leerlooierijen, doch de meeste ingezetenen vindon hun bestaan in den landbouw. De gom. bevat do beide d. Heiden on Panningen, de buurten Be- ringen, Everloo, Echel, Zandberg, Stog- ger, Straatje, Hub, Vosberg, Loo, Ónder, Eind, Grashoek en Zelen, bene- vens de gehuchten Driesen, Huisnoek, Looierheide, Keup, Echelhoek, Stox, Heuvelhoek, Vliegert en Koningslust, Het d. Helden, in 1890 met 204 inw.,
		Helder (Hen). maakt met zijne ruime schoone parochie- kerk eene fraaie vertooning. De abdij van Averbode die oudtijds do kerkgifte bezat, stond die in 1288 aan het kloos- ter Keizersbosch af. Helder (Den), 1. kiosdistrikt voor het afvaardigen van een lid van de Tweede Kamer der Staten-Goneraal, saamgesteld uit de gem. Den Helder, Terschelling, AVieringen,Anna-Paulowna, Zijpe, Kallantsoog, Petten. 2. prov. j kiesdistrikt in N.-Holl., bevattende de 4 gem. Den Helder, Texel, Vlieland, Ter- schelling. 5t. derde kanton van het arr. Alkmaar, bevattende de gem. Den Helder, Tessel, AVieringen, Vlieland. 4. gem. in N.-Holl., naar drie zijden (westen, noorden en noord-oosten) door de zee bepaald, t. w. door do Noordzee, hot Gat-van-Tossel en de Zuiderzee, en in het zuid-oosten en zuiden grenzende aan de gemeenten Anna-Paulowna en I Kalantsoog. Zij heeft 4463 heet. opper* I vlakte, alles alluvisch zand. De gem. j bevat het door vcstigingwerken inge- sloten vlek Den Helder met do wijk Willemsoord aan het Nieuwediep, den polder het Koegras, het geh. do Kooi en de werken van Kijkduin. In vorige eeuwen droeg zij den naam van Huis- duinen-en-Den-Helder, later dien van Den Helder-en-Huisduineu. Thans wordt zij meestal alleen Den Helder genoemd. Deze gem. nam zeer snel in bevolking toe. In 1811 had zij 2324, in 1822 2852, in 1840 8369 en in 1874 20,105, in 1890 22,221 inw. Men onderscheidde de be- volking bij do volkstelling van 1890 in 12256 Nod.-Herv., 82 AVaalsch-Herv., 1158 Chr.-Goref., 285 Ev.-Luth., 464 i Herst._Luth., 475 Doopsgez., 22 Rem., 1392 Ned.-Geref., 1 Duitsch-Ev., 12 Apostol., 27 Vrije-Evang., 184 Vrije- Prot., 1 Method., 4780 R.-Kath., 550 Oud-R., 269 Ned.Jsr., 1 Port.-Isr., en 362 ongenoemden. Den Helder was oor- spronkelijk een uithoek vnn Huisduinen, i die omstreeks het jaar 1500 begon be- bouwd te worden. Aanvankelyk nam het zeer langzaam toe, daar men eerst in 1624 met den bouw coner (Hervormde) kerk eon begin maakte. Gedurige over- stroomingen maakten dat het d. meer binnenwaarts moest verplaatst worden, hetgeen met de kerk in 1679 hot geval werd. In Den Helder vestigden zich vooral walvischvaarders, doch grooter bloei voorspelde het besluit van Holland\'s Staten in April 1781 om de haven het

-ocr page 337-



		Heleind.
		Helder (l>en).
		357


		jongelieden tot adelborsten (naar het ontwerp en onder toezicht van don ar- chitoct Cornolis Outshoorn gebouwd), eon hospitaal voor de marine, do tor- podogebouwen on kazerne. Behalve doze kazerne hoeft men nog eon infantorie- kazerno on do kazerno-oostbatter\\j. An- dero belangrijke gebouwen van Den Holder zijn het in 1836 gobouwdo Raad- huis, het metoroologisch observatorium on het stationgobouw van den Staata- spoorweg, van welke baan het gedeelte Don HelderAlkmaar den 18 December 1865 in dienst werd gesteld. Bijzonder bezienswaardig is de Helderscho zee- woring, daar op niet ééne plaats aan de Noderlandschc kust eeno zoo groote diopto der zoo zich zoo nabij don dijk uitstrekt. Don Helder heeft mot "Willems- oord kerken voor de Herv., Ev.-Luth., Herst.-Luth., Doopsgoz., Chr.-Geref., R.- Katb. en Oud-R. Van de Herv. korken is do "Westorkork in 1845, do Niouwe- kerk in 1839 gebouwd. Ook is er oene synagoge. Onder de liefdadigo gostich- ten munt het door den bouwmeester Sevenhuysen ontworpon weeshuis uit. De ingezetenen van Den Helder bestaan voor eon groot deel van koophandel en scheepvaart, van do voordeden, die het talrijke garnizoen (in 1892 2432 man land- en zeemacht), do Rijks-instclliugen voor de marine (hot Kon. Instituut voor de Marino telde 150 adelborsten) geven, van visschorij, scheepstimmeron, metaal- gieterij, smederij on eenige fabriokma- tige instellingen, zooals gasfabriek, vier boekdrukkerijen, stoomtimmorfabriek, scheepstimmorwerf, houtzaagmolon enz. Er zijn bohalvo de lag. scholen oen zeo- vaartkundigo school, bijz. scholen on een teokon- en industrieschool. In do geschiedenis van Don Helder zijn merkwaardig: do Allorheiligenvloed van 1 November 1570; de moerzoo of springvloed van 26 November 1614; de stormvloed van 5 Decomber 1614; de zeeslag voor Kijkduin op 22 Augustus 1673; hot uitzoilen der vloot van Zout- man op 1 Augustus 1781; do inschopipg dor Engolschen en Russen in 1799; de insluiting van Don Helder door Neder- landscho en Russischo krijgsbendon van Dec. 1813 tot Mei 1814, toen do Fran- schen do verschillende sterkten verlieten. Heldersche-Polder, p. in de N.-Holl. gem. Don Helder. Heleind, b. in do N.-Brab. gem. Bladol.
		Nieuwediep, dio van 1770 tot 1780 door steenon dammen was afgedamd on uit- gediept, tot eeno ligplaats voor \'s Lands oorlogsehepen to bestemmen. Onder do Bataafsche-Republiek werd Don Helder met een kring van voorloopige vesting- werken omgoven, ter aanvulling van de roods vroeger aangelegde strandbattorijon. Napoleon koesterde het plan dozo werken belangrijk uit to breiden. Daar- medo werd in 1811 onder den bckwa- mon overste Valter eon bogin gemaakt, welke grooto werken toen meest door Spaansche krijgsgevangenen zijn uitge- voerd. Don Holder bad mot het Xieuwe- diep nochtans weinig meer dan 2000 bewoners, toen de aanleg van hot Groot- Noord-Hollandsch Kanaal in 1819 eon grooten bloei to voorschijn riep. Het schoonste dool van Don Helder is de Hoofdgracht, met baron naasten omtrek. Ook aan het westelijk eind van 1828 tot 1829 gegraven Heldorsche-Kanaal staan vole fraaie huizen. Do haven hot Nieuwe- diep is eeno der beste van Europa. Zij is 2000 M. lang on 100 tot 150 31. breed, en heeft eeno voldoondo diepte voor de zwaarste schepen, die door eene grooto schutsluis, do Koopvaardcrssluis genoemd, in het ^Noord-Hollandscho-Kanaal kun- nen komen. Do vostingworken van Den Helder reiken van do Duinen tot do Zuiderzee. Daartoe behooren het fort Kn\'kduin, de batterij Kaaphoofd, de forten Erfprins, Admiraal-Dirks, "Westoever en Oostoever, do Oostbatterij, do batterij Prinses Louize en do batterij aan het Wierhoofd. Do doorloopondo borstwe- ring, die van Erfprins tot "Westoever reikt, is 3000 M. lang en bezoomd door eeno natto gracht, terwijl het mot sloo- ten doorsneden terrein daarvoor voor het grootste gedeelte onder water gezet kan worden. In het fort Kijkduin staat oen schoone vuurtoren. Ook in Huis- duinen is eon vuurtoren, \'s Rjjks werf aan het Nieuwediep (dit gedeelte der gem. wordt ook Nieuwediep genoemd) is een uitgestrekt etablissement. Zjj be- vat het 300 M. lange on 130 M. hreedo natte dok, dat aan do oostzijdo door eeno groote sluis mot do haven gemeenschap heeft. Bezienswaardig zyn ook liet droge dok, do tuighuizen, werkplaatsen en an- dere voor do uitrusting van oorlogsche- pen noodigo gebouwen. Aan de oostzijde van dit etablissement vindt men het Paleis (voor de Directie der Marine), het Koninklijk Instituut ter opleiding van

-ocr page 338-

-ocr page 339-



		Helmond. 359
		Helling» ijk.


		*Hellonwclie-Poldei, pold. van* 752 heet. in de Geld. gem. Haaften. Helium, fraai gelegen d. in de Gron. gein. Slochteren, op een zandigen, lommerrijken grond. Er is eene merk- waardigo Herv. kerk. In 1840 teldo Helium met de ouderhoorige geh. 693, in 1870 binnen do dorpskom alleen 118 inw. In 1890 teldo liet d. in de kom 312 en daar buiten 247 inw. Do burg te Helium, die volgens de overlevering reeds in de 10de eeuw bestond, is waarschijnlijk in \'t laatst der 17de eeuw gesloopt. Ilelmei\'dijk, b. in de Dr. gem. Peize. llelmei-zijde. of Heliniiig. zijde, wijk van het d. L\'sseloo in do Overijselsche gem. Lonneker. Helmond, 1. distrikt voor de ver- kiezing van een lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, saamgesteld uit de gein. Helmond, Tongelre, Xunon, Zesgehuehten, Bakel, Deurne, Vlierden, Geldrop, Mierloo, Liorop, Asten, Zomc- ren, Leende, Heeze, Muarheeze, Soeren- donk, Budol, Aalst, Waalre, Stiphout, Aarle-Rixtel. SJ. pr. prov. kiesdistr. van N.-Brab. bevattende do gom. Hol- mond, Aarle-Rixtel, Beek-en-Donk. Lies- hout, Mierloo, Stiphout, Gemert, Bakel, Xunen e. a., Heeze, Leende, Asten, Deurne c. a., Vlierden, Zomeren, Lierop, Budcl, Maarheeze^ Soerondonk e. a., Veehei, Frp, Boekei. 3. vierde kan- ton van het X.-Brab. arr. Roermond, bevattende de gem. Helmond, Mierloo, Asten, Bakol, Deurne, Lierop, Zomeren, Vlierden, Stiphout, Lieshout, Aarle-Rix- tel, Boek-en-Donk, Gemert. 4. kerk. ring der klasse Eindhoven van de Herv. Kerk, bevattende de gom. Helmond* Rixtel-Aarle-Beek-en-Lioshout, Asten- en-Ommelen, Oorschot-Best-De Boersen, Zomeren-en-Lierop, Deurne-Vlierden- Bakel-Liescl-on-Milheeze, Holenavoen. Nunen-Gerweu-Wetten-Geldrop-Mierloo, Stiphout-en-Krooi, St.Oedenrodeen Zon. Teehei, Erp-Gemert-en-Uden. 5. dek. van het bisdom van \'s-Hcrtogenbosch, bevattende 2 par. en 2 rectoraten. De par. zijn Anrle Rixtel, Bakel, Beek-en- Donk, Boerdonk, Eerde, Erp, Gemert, Gerwen, Handel (rectoraat), Helmond, Lieshout, Milheeze, Mortel, Seitert, Stiphout, Vechel. (Vroeger behoorden de par. Asten, Deurne, Lierop, Liesel, Mierloo, Zomeren en Vlierden tot het dok. Helmond, thans vormen Asten,
		een van 20 Dec. 1636 om er oen dok aan to leggen, en con van 16 Maart 1638 om dit dok met vestingwerken te omringen. Het duurde echter tot den eersten Engelschen oorlog, eer met liet aanleggen der vestingwerken een begin werd gemaakt, en eerst in 1696 was de vesting voltooid. Vóór den aanleg stond te zolfdcr plaatse slechts een goh. bij kleine sluizen, waardoor eenige polders van Voornc hun overtollig water in het Haringvliet ontlastten. Sedert is het eene geduchte oorlogshaven geworden, waar- uit o. a. do vloten van den Admiraal do Ruyter meermalen zijn uitgeloopon. Het belangrijkste wat Hellevoetsluis te be- schouwen geeft, bestaat in de haven met het droogdok, de doksluis, de sluizen in het YoornscheKanaal, \'s-Rijks werf, het Zeemagazijn tot uitrusting van oor- logsvaartuigen, het instructievaartuig, liet Gemeentehuis, de van 1661 tot 1684 gebouwde Herv. kerk, de Chr.-Geref. kerk, de R.-Katli. kerk en de synagoge. Onder de inw. zijn vele ambtenaren, terwijl onder de overigen do meesten hun bestaan vinden op \'s-Kijks maritiem* otablissemont mot werf, in het loodsen van schepon en het voerwezen en het vertier van eene zeehaven. In 1892 telde het garnizoen 878 man. Tot de herinneringen der vesting behooren : hot vertrek van Koning Willem III in 1688 naar Engeland; de hur- gergeschillen van 1787; de ontvangst der Fransche troepen door Kapitein Story en de ontwapening van 600 En- gelschen, in 1795; het bezetten der vcs- ting door eene afdceling Brielsehe schut- ters en 500 Engelschen, op 6 Docember 1813; de aankomst van Koning Willem III, den 21 Maart 1849. Hellingvrijk, b. in de Dr. gem. Smildo. HelloillV, d. met ocno Herv. kerk, aan de "Waal, in do Geld. gem. Huaf- ten. Vroeger vormde hot oono l>üzon- dore heerl., wier oudste eigenaars zich van Hellu of Hellouw genoemd hebben. In 1840 had het 560, in 1872 577, in 1890 675 inw. De kerkgifte van Hei- louw door Keizer Hendrik I iu 1061 aan de abdij Abdinghof, het instorten der kerk bij den storm van Augustus 1674, en de watervlooden van 14 Febr. 1709 en Januari 1809 maken de belangrijk- ste geschiedkundige herinneringen uit. Het huis te Hellouw is bjj den water- vloed van 1709 vernield.

-ocr page 340-



		860 Helmond. Helenaveen, Noerkant on Ommel een eigen dekenaat Asten). Helmond, <>. gem. in N.-Brab., ingesloten door Aarlo-Rixtel, Bakel c. a., Lierop, Mierloo en Stiphout. Zij is 1458 liect. groot. De grond, ovor het alge- meen diluvisch zand, is zeer verschillend, als deels leem, deels met zwarte aarde, ijzeroer, derrie on moer vermengd of daardoor afgewisseld. De gom. wordt door de A en do Zuid-Willemsvaart doorsneden. Langs de noordgrens vlooit de Bakelsche-A. In 1822 had deze gem. 2639, in 1840 4702, in 1874 6768, in 1890 9029 inw. Bij de volkstelling in Dec. 1869 vond men er 8648 K.-Kath., 278 Xed.-Hcrv., 2 Waalsck-Herv., 4 Ev.- Luth., 6 Ckr.-Geref., 46 Nod.-Geref., 12 Doopsgcz., 0 Rem., 21 Ned.-Isr. on 6 ongen. Do ingezetenen bestaan zoowol van \'t fabriekwezen en handel, als van landbouw on vootoelt. Al deze takken worden zeer bevoordeeld door de Zuid- Willemsvaart en den spoorwog van Box- telEindhovenHelmondVenloo enz. Er is voorts eone stoomtramverbinding tusschen \'s-Bosch en Helmond. De voor- naamste fabrieken, welke hieronder worden genoemd, zijn die van linnen on andere geweven stoffen. Ze zijn door ondernemende ingezetenen opgericht na- dat ook elders in ons Land was geble- ken, een bron van bestaan to kun- nen worden. Te Helmond is een ka- zerne der marechaussee. De gemeente was oudtijds eone heerlijkheid, die in 1220 met Brabant werd voreenigd. In 1314 werd deze hoorl. als con loon aan het huis der Berthout\'s van Horlaar uitgegeven. In het middon der gom. ligt de stad Helmond. De buurten Bin- derseind, Heuvel on Steonweg vormen even zoovele voorsteden. Op vorderen afstand liggen do buurten Hoogoind, Bijsterveld, Binderon en De Haag. In het uiterste zuidoosten ligt het goh. Duizeldonk. Wanneer Helmond eone stedelijke keur hooft verworven is on- bekend : men vindt de plaats het oorst als stad genoemd op 8 Maart 1354. Even- zeer is hot twijfelachtig of hot Hole- mont en Harlemont, waarvan in gift- brieven van 1137 on 1151 sprake is, te dezer plaatse moet gezocht worden. In hot midden der 13do oeuw was Hol- mond veelal do verblijfplaats van de Koomsch-Koizerin Maria, een geboren jonkvrouw van Brabant. Het was bij den inval der Gelderschen in do Meierij
		Helpen. ten jaro 1543 versterkt, doch sedert do vrede to Munster is de stad opongeble- bloven, ofschoon het nog tot onze eeuw poorten behiold. In 1814 werd het door Koning Willem I onder do stemhebbende steden van Brabant geplaatst, doch do- zen rang verloor hot, toen bij do afschei- ding van Maastricht on de Landen-van- Overmaze, de Staten van Noord-Brabant opnieuw goregold werden. Helmond is aan de A gebouwd, wordt sedert 1822 1826 door de Zuid-Willemsvaart bespoold en breidt zich sedert den aanlog van den Staatsspoorweg moor dan vroeger naar hot zuidoosten uit, aan welko zijde men hot don lOdon Octobor 1866 geopende station vindt. Do voornaamste gebouwen zijn het fraaie kasteel, con particulier domein, dat zich nog ongeveer in don- zelfden staat vertoont, als waarin het in 1402 word gebouwd. Thans echter ligt het to midden van bevallige dreven. Andoro belangrijke gebouwen zijn do fraaie, ruime St.-Lambortuskork, do in 1847 gebouwde Hervormde kerk, het Raadhuis. Er zijn vele fabrieken, zooals 16 fabr. van gekleurd geweven lijnwaad, katoendrukkorij, 3 roodververijen, 3 blauwvorverfjen (to zamen met p. m. 3000 workl.), kousenweverijen, 2 machine- fabrieken, kunstboterfabriokon, 6 brou- werijen, onderseheiden molens, stoom- grutterijon, leerlooierij, zoutzicdorij, ijzor- gietorij, stoomspijkerfabriek, touwsla- gcrij, 3 bookdrukkerijon, gasfabriek enz. Op het gebied van onderwijs vindt men er o. a. eone rijks hoogere burgerschool mot driejarigen cursus en een toeken- school. Tot do historische horinneringen behooren: de brand van 1539; do vruch- tolooze aanval van den Gelderschen voldoverste Maarten van Rossum, in 1563; de inneming door Rarma, in 1579; do herovering door do Staatschen, in 1581; de bestorming door den Graaf van Hohonlohe, in 1588, waardoor hot opnieuw in do macht der Staatschen kwam; de bezetting door oonige mui- tonde Ieren, dio don ingozetenon veol overlast veroorzaakten, in 1597; do verovering van hot kastoel door 1\'rins Maurits, in 1602; do nederlaag door Graaf Eredorik van Nassau in 1035 aan eonigo Spaansche bondon toegebracht; hot opwerpen van cenigo batterijen aan do Veopoort door do l\'ranschen, in 1794. Helpen, of Helpinnn, fraaie b. in do Gron. gom. Haren, in oone oor- konde van 1245 Holtmon, en in oeno

-ocr page 341-



		Helpijp.		Hemeliim. 361


		van 1422 Helpman genoemd, welke laatste naam ook nu nog voel wordt ge- bozigd. Op korten afstand van de hoofd- stad der prov. gelegen, wordt deze 1). veel door do burgerij als uitspannings- plaats bezocht. Oudtijds stond er een burg, die in het krijgsbedrijf tusschen do Saksers en Groningers in de jaren 150-11506 veelvuldig wordt genoemd. De buurt Helpen had in 1840 220, in 1870 420, in 1890 457 inw. De Herv. kerkleer werd hier reeds in 1566 door Menso Alting verkondigd. Il«\'l \|>i.j\|>. gcli. onder het Fricscho dorp Tjum (gein. Franekeradeel). Helplaten, p. in de Z.-Holl. gem. Sliedrecht. Heipolder, p. in de Z.-Holl. gem. Sliedreelit. Helsdeui\', broed en diep vaarwater in de zee by de X.-Holl. vesting Den Helder. Helwdillgeil, geh. in do Z.-Holl. gem. Vianen. HeNenliock, b. in do X.-Brab. gem. Nulanti, in 1840 met 142, in 1890 mot 169. Helvoort, gem. in N.-Brab. tus- sohon Vlijmen, Kromvoort, Vucht, Haren, Udcnhout en Drunen, hebbende oen op- porvlakte van 2656 heet., alles diluvisch zand. In 1822 bad deze gem. 1230, in 1840 1424, in 1874 1446, in 1890 1687 Bij de volkstellingvan 1890ouderscheidde de bevolking zich in 1494 K.-Kath., 183 Nod. Herv., 1 Waalsch-Herv., 1 Rem., 1 Doopsgez., 5 Xed.-Geref., 2 Ev.\'Luth. Eenige inw. vinden hun bestaan in hot leorlooien en schoonmaken, doch de meesten in den landbouw. Behalve het d. Helvoort, bevat de gem. de buurten Voorste-Distolberg, Achtors:o-Distolborg en Uijzel, benevens de geh. Groot-Laar, Klein-Laar, Kaam, Molenstraat, Heikant, Hocve-ten-Halve, een deel van Zandkant en oen deel van Zandhoek. Ook vindt men er het kasteel of landgoed Zwijns- bergen. Het d. Helvoort, wijd uiteen gebouwd, bevatte in 1890 353 inw. in do kom, waarvan 7 in het St.-Xikolaaskloos- tor. Het heeft eouo R.-Kath. en eone Herv. kerk, on is zeer levendig, omdat het door den grooten weg van \'s-Her- togenbosch naar Tilburg wordt door- sneden. Er is oen station van don spoor- wog \'s-lioscb.Tilburg. Helwerder-Maar, wotering in do Gron. landstreek 1\'ivelgoo. Heiwerd, of Helwert, geh. in		do Gron. gem. Kantons, nabij Rottum, van hoogen ouderdom. Hel wijk, I). in de X.-Brab. gom. Willemstad. Heill, 1. d. met eeno Herv. kerk in i de X.-Holl. gem. Venhuizen, in 1840 met 591, in 1870 met 608, in 1890 met 566 inw. Den 2 Februari 1413 werd Hem, in vereoniging met Venhuizen, ; door Graaf "Willem VI tot eeno stode verheven. 5$. geh. in de Friesche ^; gem. Baarderadeel, deels onder Jorwerd, deels onder Baard. 3. geh. ondor ; Wirdum, in de Friesche gem. Lecuwar- deradeel. *Hemaal (Hoog en Laag), polders in de X.-Brab. gem. Os, Kit, Littooien, Alem on Rosmalen. Hemdijkeil. reeks van dijken in i de Friesche gemeenten Rauworderbem, Wymbritseradeel, AVonseradeel en Bols- ward, reikende van de Oudeschouw tot Bolsward. Hemel, buurt in do Overijs. gem. Zwolle. HemelMclie-Rei\'g, I.** merkw. heuvel in de Geld. gom. Ermoloo, tus- scbon Xunspoet on Klspeot. \'£. fraai landgood met stroomend water bij hot Geld. d. Oostorbeek (gom. Renkum), oens het eigendom van den dichter Mr. I C. P. E. Robidé van der Aa, later van den bekenden Klikspaan (J. Kncppelliout). Heiliellioek, p. in de Overijs. gom. Diepenveen. Hemelrijk, b. in do N.-Br. gom. St.-Michielsgestel. Hemelschc-Waard, pold. in de X.-Brab. gom. Ooien. IIemel urn. d. in de Friesche gem. ^: Hemelumer-Oldefaart-en-Xoordwoldo, in 1811 met 172, in 1840 met 240, in 1874 mot 527, in 1890 met 672 inw., die van het geh. Hemolumer-Xieuwburon (in 1840 58) daaronder begrepen. De hou- velachtige grond biedt aangename wator- on boschgezichton aan. Do kerk der Herv. is het meest opmerkenswaardig l gebouw. Xadat het St.-Odulphusklooster j van Stavoren door overstroomingon was ! te gronde gericht, werd deze instelling naar Hcmelum verplaatst, waar zij van omstreeks 1420 tot do Hervorming bloeide. Hierbij stond een spijker of versterkt huis, dat in de twisten der Schioringors en Vetkoopors een grooto rol speelde. De vroegere staten Kpoma, Galama on Hoppers zijn reeds voorlang gesloopt.

-ocr page 342-



		Hempolder. Geld., dat het zuider deel der gem. Ne- derhemert uitmaakt en door eene af- snijding in de Maas ten jare 1482 is ontstaan. Deze waard, die door de Doode-Maas van Heusden is gescheiden en het d. Ncder-Hemert-Zuidzijde bevat, is bijna 89 heet. groot. Hemerwolde, of I\'.iiuim r- wolde. geh. in de Gron. gem. Ten Hoer. Hemillk, buurt in de Geld. gem. Zelheni. Ilciiniielaiid. buitendijksche pol- der in de N.-Holl. gem. Zuiderwoude, 35 beet. groot. ff Ommen, f. gem. in Geld., in- gesloten door Heteren, Valburg en Do- dewaard, hebbende eene oppervlakte van 283 heet. vruchtbare kleigronden. In 1822 had deze gem. 183, in 1840 249, in 1874 217, in 1890 339 inw. Bjj do volkstelling voor 1870 onderscheidde men deze bev. in 219 Ncd.-Ilorv., 1 Doopsgez.. 8 Ned.-Gercf. en 11 R.- Kntli. De gem. is eene heerl., die als keizerlyk leen vroeger te "Weenen moest verheergewaard worden en bezeten is door de geslachten Horre van Doornik, Delen, Hijlandt en Lijnden. Het dorp Hemmen ligt nan de Linge. Het beeft een zeer fraai kasteel, in 1757 ter ver- vanging van een ander gebouwd, en eene Herv. kerk. Er is een station, geineen- schappelijk voor Hemmen en Dodewaard, van den spoorw. Arnhem (Nijmegen) Dordrecht. 2. b. in de Gron. gem. Ho- ren, in 1840 met 149, in 1890 met 261 inw. De burg te Hemmen, waarop de Bisschop van Munster in 1672 zijn hoofdkwartier bij het beleg van Gro- ningen had gevestigd, is in 1805 ge- sloopt. Hemmillk, b. onder Etten en do Geld. gem. Gendringen. HempOIlM. d. met eene Herv. kerk in de Eriesche gem. Leeuwardcradeel, in 1811 met 75, in 1840 met 89, in 1874 met 99, in 1890 met 142 inwoners. Vroeger lagen er de staten Glins en Hiddemn. ^loml^OllMtelmeel, voorin, meer in Eriesland, deels in Eeeuwardoradoel deels in Idaarderadeel. Hot is van 17841787 bedijkt en van water ont- ledigd. Do grootte is ongeveer 100 hectaren. Hempolder. 1. eil. en polder in de gem. Akersloot, op de westzijde van het Alkniaardermecr, ruim 71 heet.
		S62 Hemollimerlaaii. Hemelllllierlaail, buurt in het \' Fr. dorp Tiran fWymbritaeradeel). ffomelumer-Xieuwbiiren, geh. onder het Eriesclie d. Hemelum, in 189Ü met 114 inw. Hemel nmei\'-Oldef aart, gem. in Friesland, deels door de Zuiderzee ! bespoeld, en verder bepaald door de gem. Stavoren, Ilindcloopen, AVorkuin, Wymbritsoradeel en Gaasterlnnd. Hare grootte l)eloo[)t 8374 heet., bestaande de j grond voor verreweg het grootste deel uit laag veen, verder uit klei, en bij I Kouduni, Hemelum en "Warns uit tame- lijk hooggelegen diluvisch zand. Het I Roode-Klif, een heuvel aan de Zuiderzee, verheft zich tot 11 M boven A. P. Het midden der gem. bestaat uit de groote plassen de Kljuessen en de ilorra, die met nog vele kleinere poelen (ten deelo uitgedolvon gronden) dit oord tot een waterrijk gewest vormen. Het Stavor- dermeer, het Flait en het Haanmeer zijn door bedijking weder tot vruchtbaar land gewonnen. De gem. telt de d. Elahuizcn, Hemelum, Kolderwolde, Kouduni, -Molk- ^:woruni, Nycgn, Oudaga, Schar] en Wants. In 1744 \'had dozo gem. 2308, in 1822 2349, in 1840 2014, in 1874 4483, in I 1890 4957 inw., in laatstgenoemd jaar I onderscheiden in 3415 Ned.-IIcrv., 1 t "Waalsch-Herv., 8 Kern., 504 Doopsgez., 449 Ohr.-Geref., 1 Ev.-l.uth., 3 Babtis- ten,138 \\cd.-Oeref., H.-Kath. en68ongon. Veefokkerij, landbouw en visscherij zijn de hoofdbronnen van bestaan, beslaande het wei- en hooilund 18G5, het bouw- \' land 219 en de vischrijke binnenwatc- ren 2600 hectaren. Voorts zijn er veen- derijen en onderscheidene molens, o. a. ! run-, zaag- en oliemolens en enkele minder \' belangrijke fabrieken. Tot de geschied- kundige herinneringen behooren: de \| treurige ontdekking, dnt paalwornien de dijken vernielden, ton jnre 1732, liet- geen tot den aanleg van den Slaperdijk deed besluiten; de splitsing der gem. in 1811 toen "Warns en Scharl bij Stavoren worden gevoegd en de 7 overige dorpen de inaiiie Kouduni uitmaakten ; do over- j stroomintr van Februari 1825, die bijna de geheele gein. onder water zette. Hem-eil-Voilliliisr.eil, pold. van \| 1363 heet. in N.-Holl. gem. Venhuizen. ! Ilemei\'t. I. geh. onder het d. Lel- \' lens, in de Oron. gem Ten Hoer. [ ü. b. in het Fr. d. Burgert (Wonsera- deol). Hemertsclie-Waard, eil. in

-ocr page 343-



		Hengeloo. 363
		Heiurik.


		ongen. Landbouw, veeteelt en handel in vee on veldproducten maken er de hoofd bronnen der welvaart uit. Behalve het hoofddorp Hengeloo, bevat de gem. de kerkbuurt Keienburg, benevens de buurten \'t Gooi, Xoordink, Hekveld, Varsel en Dunsborgshoek. Het d. Hengeloo, in 1840 met 581, in 1872 met 727, in 1890 met 741 inw., bezit twee kerken eene Herv. en eene R.-K. Het heeft veel aanzien en ligt zeer fraai aan het kruispunt van den weg van Zutphen naar Aalten en dien van ISorkeloo naar Doesburg. SS. gem. in Overijsel, tus- schen Delden (Stad-), Delden (Aml)t-), Home, Wecrseloo, Lonneker en Hnaks- bergen, beslaande eene opporvlakte vnn ruim 3994 heet. Mot uitzondering van eenig klei langs de Oelerbeek en de Bargloosehe beek, die deze gem. van het zuidoosten naar het noordoosten doorstroomon, bestaat de bodem uit diluvisch zand. In 1811 had Hengeloo 2847, in 1822 2908, in 1840 3561, in 1874 5963, in 1890 10,264 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in: 5583 N.-Horv., 2 Waalsch-Herv., 274 Doopsg., 13 Ev.-Luth., 10 Horst-Luth., 23 (\'hr.- Gorof., 1 Kern., 225Xed.-Gcrof.,3 Duitseh- Ev., 63 Hapt., 3745 K.-Kath., 1 Oud- Roomsclie, 124 Ned.-Isr., 11 Port.-Iar. on 186 ongenoemden. De meeste inwo- ners vinden hun bestaan in landbouw, fabrieken en handel. 3Ien vindt er be- langrijke weverijen en cnlicots en bont, eene uitgebreide katoenspinnerij. stoom- bontwcverüen en ververijen, in 1892 to zaïnon met 2357 werkl. en 17 stoom- werktuigen, eene ijzergieterij en stoom- werktuigenfabriek, enz. Ook heeft do Maatschappij ter exploitatie van Stants- spoorwegen er een werkplaats. Voorts 2 bookdrukkerijcii, tabaksfabrieken. ko- pergicterijen, bierbrouwerijen, stecnbak- kerijen, houtzagerij, fabriek van vi>rduur- zaamde levensmiddelen enz. Behalve het vlek of dorp Hengeloo, bevat do gem. de buurten Hing, Woolde, Oele of Eule en Bekkum. Het vlek Hengeloo, veelal als het middelpunt van Twente be- ; schouwd, ligt ter plaatse waar de groote wegen vnn Zwollo naar Enschede en vnn Deventer naar Oldenzaal elkander krui- ¹ son, terwijl liet een kruispunt is dor Stantsspoorwegen cu van de Ijjn Alme- loo-Salzbergen. Hengeloo is voorts door : eon spoorweg verbonden met Winters- ! wijk en vla Ruurloo en Doetinohem, mot Zevenaar. In 1N40 had het 1830, in 1870
		«root. Jf. pold. in de N.-Holl. gem. Schoorl, groot 65 heet. Hemi\'ik, d. mot eeno Herv. kerk in do Frieschc gem. Opstcrland, aango- naam in het geboomte gelegen. Het is van hooge oudheid. In 1811 tolde het 381, in 1840 352, in 1874 420, in 1890 497 inw. Hemi\'ikxeilltl, l>. ged. in hot Fr. d. Swichnum (I.eeuwarderadeelï, ged. in AiVarregu (Idanrderadeel). Heii<li\'ik-l«lo-Ambacht, l.gcm. in deZwijndrechtsche-"\\Vaard (Z.-Holl.) in- gesloten door de gemeenten: Ridderkerk, Heer-Janadnin, Groote-Lint, Zwijndreeht, Pnpcndrecht en Alblasserdam, vormende do rivier de Noord of Oord, met haren zijtak do l\'elsert, naar de zijde der beide laatstvermelde gein. de grensscheiding. Do gem. is 1192 heet. groot, en heeft een bodem van zeoklei. In 1822 had zij 1239, in 1840 1324, in 1874 2667, in 1890 2955 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 2688 Xed.-Herv., 23 C\'hr.- Goref, 227 Ncd.-Geref., 8 K.-Kath., 9 Isr. en 5 ongen. Veefokkerij, zuivelbereiding, vlasserij en steenbakkerij zijn er de hoofd- bronnen van welvaart. Do gom. is uit de heerl. Hendrik-Ido-Ambncht, Oostendam en Schild manskinderon-Ambnclit saamgo- steld. Zij bevat het d. Hoiidrik-ldo-Am- bacht, de b. Oostendam en heeft eenige buitengronden, ton deele gevormd door eilanden of platen tusschen de Xoord en de Polsert, de Xoord en het Oosten- dammergat, enz. Het dorp Hendrik - Ido-Ambacht, in 1890 810 inwoners tellende, ontleent zijn naam aan Hon- drik Ido, die in 1331 een der mede- bedijkers van do Zwijndroclitsche-Waard is geweest. De fraaio Herv. kerk pronkt mot een aanzienlijken toren. Aan do pastorie werd in 1805 door Jonkvrouw Christinn Elisnbeth Pompe vnn Moerdor- voort eone bibliotheek vermaakt. 2. polder in do Z.-Holl. gem. van dien naam, 640 heet. groot. Hcmlrik-VeerMe-Polder. pol- dorland in de Zoouwsche gem. Groede. *Hengelo»,** gem. in Geld., ingesloten door Steenderen, "Warnsveld, Vorden, Ruurloo en Zelhem. De grond 4940 heet. bestaat bijna geheel uit diluvisch zand. Alleen do zuidwesthoek bozit klei. In 1822 had dozo gem. 2400, in 1840 3001, in 1874 3490, in 1890 3481 inw. B(j de telling voor 1890 vond men er 2270 Nod.-Herv., 15 Nod.-Uorof., 1 Doops- gez., 1156 K.-Kath., 38 Ned.-Isr. en 1

-ocr page 344-



		864 Hengeveld. 2380, in 1890 2043 inw. Tot de gebou- wen. die opmerking verdienen, behooren: de Herv., de R.-Kath., de Doopsg., on de Isr. kerken, de Beurs en het sta- tionsgebouw. De oude boeren van Hen- geloo schijnen torriotoriale hoeren ge- weest te zijn, want bijna alle huizen zijn op zekere erfpacht of jaarlijkschcn cijns gebouwd, die op bet huis te Hen- geloo voldaan moesten worden. Dit slot, aan de westzijde van Heugeloo gelegen, is reeds voor lang gesloopt. Op Paschen 1505 brandden te llcngolon 43 huizen, nevens vele stallen en schuren, af. Hengeveld, 1. dorp met eene in 1810 gestichte R.-Kath. kerk in de Overijselscbe gem. Wijhc. Men rekende de bev. in 1840 op 337, in 1870 op 250, in 1800 op 288 zielen. 2. d. met eene R.-Kath. kerk, in de Ovorys. gein. Ambt-Delden, in 1840 met 355, in 1870, met 308, in 1890 met 432 inw. II i\'iijfordoil. ol\' HcilgVOOl-de, buurt in do Overijselscbe gem. Olst, in 1840 mot 470, in 1870 met 593, in 1890 met 003 inw. HcilgNt ((irainvi\'). buurt onder Amstelveen in de N.-Holl. sein. Kieu- weramstel. II«\'tint «lijk. gem. inZeel.,Zeeuwse,h- Vlaanderen, ingesloten door Ossenisse, Hontenisse, en Stoppeldijk, 882 hectaren groot, met een deels door klei, deels door klei en zand gevormden bodem, een der minst vruchtbaren van het dis- trikt. Er ligt ook veel derrie, die als turf wordt uitgegraven. De noorderhelft van de kreek de Groote-Vogel behoort mede tot deze gem. In 1822 had Hengst- dijk 000, in 1840 070, in 1874 761, in 1890 639 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 015 R.-Kath., 22 Herv. en 2 C\'hr.-Oercf. Zij bestaan gcnoeg- zaam allen van den landbouw en daar- mede verwante bezigheden. Behalve het dorp Hengstdijk, bevat de gem. en b. Koningsdijk, en de goh. Oude-Stoof en Plattendijk. Het d. Hengstdijk is go- bouwd aan den dijk, die op korten afstand evenwijdig met het water deGrooto-Vogol loopt. Het had ten jaro 1870 binnen de kom 271, in 1890 slechts 218 inw. Hongst- dyk is een der oudste dorpen van Zeeuwsch-Vlaanderen. Men vindt hot ook Heinsdijk genoemd. De kerk dio na de verovering van Hulst en omstro- ken door do Staatschon aan do Herv. was gekomen, is in 1796 aan do R.- Kath. teruggegeven.
		ffeimingen. Hengwthcnvel, geh. in de N.- Rrab. gem. Uden. Hcilgstpoltlei\', pold. van 37 heet. in de Z.-Holl. gem. Sliodrecht, in 1806 bedijkt. Mt\'iigveld, b. onder Varseveld in do gem. Wisch. Heiikemalioi\'ii, merkw. grens- plck tusschen do Gron. distrikten Fi- I velgoo en bet Goorecht, in de gem. Sloch- teren. Ilfiikf ïiwliaijfi\'ii. b. in de X.-Brab. gem. St.-Oedenrode. HeilllMM\'r. polders in de Z.-Holl. gom. "Warmond. Hennaard, d. in de Friesche gem. Hennaderadeel, in 1811 met 75, in 1840 j met 84, in 1874 met 140, in 1890 met ! 129 inw. Vroeger waren hier tweo ker- ; ken, eene Herv. en eene Doopsgcz. \' Thans echter bestaat te Hennaard geen ! Doopsgoz. kerk meer, ofschoon de ver- ! maning van Hennaard eone dor oudste van Friesland is geweest. Weleer lag te Hennaard do state Sassinga. Hennaarderadeel, gem. in Friosl., tusschen Franoker, Franekera- dcol,Menaldumadool,Baarderadeel,Wym- britsoradecl on Wonsoradoel, 5869 heet. groot. I)c grond bestaat uit zeeklei, die in het zuiden en oosten met zand is vermengd. In 1744 had deze gem. (toen griotenij) 1953, in 1811 (toen in de mai- riën Wommcls en Oosterend gesplitst, en deels tot de mairie Dronrijp gebracht) 2418, in 1822 2592, in 1840 3369, in 1874 4466, in 1890 4466, in 1890 4919 inw., in laatstgon. jaar onderscheiden I in 3641 Ned.-Herv., 175 Doopsgoz., 96 (Jhr.-Ger., 505 Xod.-Goref., 300 R.-Kath. ; en 142 ongen. De meeste ingozetonen ; bestaan van de veeteelt en zuivelberei- i ding. Voorts heeft men (vooral in het I noorden) landbouw en enkelo doch meest kleine fabrieken. Do gem. is afgedeeld in 12 dorpen, zijnde "Wommels (de hoofdpl. der gem.), Oosterend, Wolsrjjp, Lutkowierum, Kubaard, Spaunum, Ytens, Raaium, Ilydaard, Hennaard, Waaxens en Kdens. Onder Ooaterend behoort Roodhnis mot eene R.-Kath. kerk. llt-iiiiiiK\'s). geh. in do K-Brab. gom. Rosmalen. Il«-n nepad, b. in de N.-Holl. gem. Wormorveer. Il<-iiik\'i\'polder, polders in Z.-Holl. gom. Warmond. Heilllhlgeil, b. indeN.-Brab.gem. Alfon c. a.

-ocr page 345-



		Hennep. Hcrkeiiboscli-en-Melik. 365

		I 1840 232. in 1874 356, in 1890 323 inwoners. Herberg. 1. b. in de N.-Brab. gem. Knkven. SS. b. onder Beltrum in de j Geld. gom. Eibergcn. Herdersboeve. b. in de Z.-Holl. gem. Voorschoten, Heroniasloot, I>. in het Fr. dorp Akkrum (Utingeradeel). H erf "te, f. b. in de Overijselsche gem. Zwollerkerspel, in 1840 met 118, I in 1870 met 126, in 1890 met 137 inw. SS. buurt in de Overijs. gem. Markcloo. Herlioek, buurt in de N.-Brab. gem. Os. llerif llten, b. in de N.-Brab. gem. Maaabeeze. Herike, b. in de Overijs. gem. Mar- kcloo. Herikluiixeii, b. in do Geld. gem. Rheden onder Wortrheden. Herinekbave, of Vieringen, j havezate in de Overijselsche gem. Tub- bergon. Heringa. fraaie state, met antieke ; voorpoort in het Fr. d. Marsum. gem. i Mennldumadeel, thans lieheerd door de voogden van het aanzienlijke l\'optagnst- buis aldaar. Herillgallllixeil, geh. onder bet Friesche d. Arum (Wonseradeel). Herillk. f. beek in de Overijsel- sche gem. Tubliergen en Aml>t-Alinc- loo. SS. landgoed in de Limb. gem. Scbinveld aan de Roode-Beek. Herkeloo. b. in de Overys. gem. Zwollerkerspel. Kr is een halte, voor \| lokaal verkeer, van den spoorweg i ZwolleDeventer. Herken, buurt in de Limb. gem. Baaxem. HerkenbOMcll, dorp in do Limb. gem. Melik-on-Herkenboscb. Het heeft eene B.-Katb. kerk met een merkwaar- dig orgel. In 1340 bad het 475. in 1870 538, in 1890 648 inw. Den 20 Juni 1199 werd te Herkenbosch den vrede getrof- fen tusschen de Gclderschen en de Bour- gondiërs. HerkenboMcli-en-Helik, gem. in Limb., ingesloten door Maasniel, Roermond, St.-Odiliënberg en Vlodrop (Limb.) en Kruchten en Elmpt (Pruisen). In het zuiden on zuid-oosten door de Roer bespoeld, heeft doze gein. langs deze rivier oen kloiachtigen, doch overi- gens oen zandigon bodem, dio zich hier en daar tot heuvelen verheft. In het
		Hennep, polders in do N.-Brab. gemeenten Dussen, Made en Sliedrecht. Hemiittt, b. in de N.-Brab. gem. Rosmalen. Henriëttapolder, 1. pold. in de H -Brab. gein. Fijnaart, in 1009 met eene kade omringd, die in 1715 tot een zwaarderen dyk werd verbreed. De pold. is 74 beet. groot. SS. pold. in de Zeeuwscho gom. Tolen, 99 beet. groot. *Henri knpolder, pold. vim 397 heet. in do Zeeuwscbe gein. Oostburg, in 1638 gewonnen. Hensbroek, gem. in N.-Holl., in- gesloten in door Heer-Hugowaard, Ob- dam, Berkbout 011 Ursem. De grond be- staat uit kloi, die boofdzakelijk tot wei- en booiland wordt gebruikt. In 1822 had deze gem. 505, in 1840 560, in 1874 885, in 1890 398 inw. Bij de volksteU ling voor 1890 vond men er 535 R.- Katb., 352 Ned.-Hcrv., 1 Rem., 9 l)oops- goz. en 1 Ev.-Lutb. Behalve bot d. Hensbroek, bevat do gom. doelen van de Wogmeer, van do Borkmeer en van de Heer-Hugowaard. Het d. Hens- broek, in 1840 mot 324, in 1870 met 457, in 1890 met 478 inw., ligt aan den weg die uit bet zuiden van de Heer- Hugowaard naar Obdam voert. Men vindt er oen fraai Oemeentebuis en eene Herv. kerk. Hensbroekerpolder, pold. van 583 hectaren in de N.-Holl. gemeenten Hensbroek. Hensclioteil, adell. landg. in de Utr. gem. Woudenberg. Henseil, geb. in de Limb. gem. Gulpen. Henslinister-Rietineer. voor- maligo poel in do Friesche gemeenten Utingeradeel, 10 hectaren groot, door aanwas allengs in booiland herschapen. Henshuixen, gehucht onder het Friesche d. Akkrum (Utingeradeel). Henswonde, geh. onder het Fr. d. Akkrum (Utingeradeel). Hentjeskamp, l>. in de Geld.gem. Scherpenzoel. Henxel, gehucht in de Geld. gem. Aaltcn. Heppard, geh. in de Geld. gem. Appeltern, bjj AÜforat. Hepperink, b. in de Overys. gem. Deventer. Herbajnill,** dorp met eene Herv. kerk in de Friesche gem. Franokoradool, aan den grooten weg van Franeker naar Harlingen. Het telde in 1811 145, in

-ocr page 346-



		He rpt-en- Bern.
		366 Herkenra<le.


		Hemen, d. in de Geld. gem Borg- haron, in 1840 met 450, in 1872 met 508, in 1890 mot 506 inw. Men vindt or een R.-Kath. kerk en een oud slot. Hoeren van Hernen komen sedert 1183 in de geschiedenis voor. Heriienwehe-JIeer, waterplas tusschen de Geld. dorpen Hemen en Leur, in een heuvelachtige streek. Herpen, gem. in N.-Brab., ingeslo- ten door Keek, Schaaik, Berchem, Deur- zen e. a. en Hutseling c. a. (N.-Brah.) en Balgooi (Geld.), met eeno opper- vlakte van 1770 heet. In het oosten waar de Maas stroomt, vindt men cenig klei, doch voor het grootste deel bestaat de grond uit diluviaal zand. In 1815 had deze gem. 1365, in 1822 1405, in j 1840 1628, in 1874 1610, in 1890 1609 j inw. By de volkstelling voor 1890 wa- ren allen R.-Kath. De landhouw is hot hoofubedrijf. Herpen is eeue oude heorl., die door de Heeren van Cuyk op het einde der 12de eeuw bezeten, door Heer Hendrik van Cuyk en zyn naasto bloedverwanten in 1191 als een leen aan Hertog Hendrik I van Brabant word opgedragen. Nadat de Heoron van Herpon het kastoel te Ravenstein had- don gesticht, heeft de heorl. den naam van Havonstoin verkregen. De gem. be- vat do dorpen Herpon en Overlangel, de i b. Groot-Koolwijk, benevens do geh. Klein-Koolwijk en Aalsvoort. Hot d. Herpen had binnen de kom in 1870 287, I in 1890 305 inw. Hot heeft eene R.- , Kat h. kerk, met een toren die zich door eene hooge spits onderscheidt. Er wor- I den niet onbelangrijke jaarmarkten ge- houden. Herpt. d. met eene R.-Kath. kerk ! in de N.-Brab. gem Herpt-on-Bern, in 1840 met 380, in 1870 met 444, in 1890 met 430 inw. Herpt-en-Bern, 1. gem. in N.- Brab , tusschen Heusden, Oudheusden, Drunen, Nieuwkuik en Hedikhuizcn (N.- Brab.) en Ammerzoden en Nederhcmert (Geld.) Zij is bijna 999 heet. groot, heeft eon bodem van rivierklei en wordt door de Maas bespoeld. In 1822 had dezo 395, in 1840 440, in 1874 503, in 1890 528 inw. By de volkstelling voor 1890 vond men er 487 R.-Kath., 38 Horv. on 3 ongon. Do ingezetenen bestaan bynn allen van landbouw. De gem. bevat hot i d. Herpt, de b. Bern on het goh. Lut- \| telhorpt. JJ. pold. van 522 heet. in de N.-Brab. gom. Herpt-on-Bern.
		geheel in de gem. 8477 heet. groot. Zy telde in 1822 1222, in 1840 1281, in 1874 1555, in 1890 1830 inw., laatstgc- noemd jaar saamgesteld uit 1828 R.-K. en 2 Xed.-Gercf. Do meeste inwoner» vinden hun bestaan in den landhouw. Vóór 1705 maakte de/e gem., dio do dorpen Herkenboseh en Melik, de buur- ten (iehrook en Wotcrseheid, henevens de geh. Dnlenhroek, Kusop en Schan- delen bevat een deel van het hertog- dom (iulik (Jfllich) uit. Eerst hij de grensrcgeling van 1816 is zij aan de Nederlanden gekomen. Herkenrade. b. in deLimb.gem. St.-Ueertruida, 1840 met 215, in 1870 met 240, in 1890 2:19 inw. Herkl\'Hteill, voorin, kasteel op \'t Zeeuwsche eiland Schouwen, onder Dui- vendijke, reeds voor eeuwen vernield. Het is in do geschiedenis vermaard door een veldslag tusschon de Hoekschen van Vrouwe Jakoha en de Kabeljauwsehen van Filipg van Bourgondië, op 13 Jan. 1426. Ilerkingen, Kom. op het Z.-Holl. eil. Goedereedo-en-Overflakkee, aan de Grevelingon en naar de landzijde door Melissant en .Niouwe-Tonge bepaald. Do grond 545 heet. bestaat uit zee- klei, woshnlvc de landbouw het hoofd- bedryf der ingezetenen uitmaakt. In 1822 waren hier 492, in 1840 628, in 1874 648, in 1890 698 inwoners. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er 660 Herv. en 38 Ned.«Gereformeerden. Herkingen vormde in de 14de eeuw oen afzonderlijk eilandje, zynde dit do pol- der, die thans Oud-Horkingen heet. La- ter zijn daarbij gekomen deelen van den Elisabethpolder en van het Klinkerland. Het d. Herkingcn onderscheidt zich door aanleg van overige dorpen van Over- Flakkec, zoodat de meening niet onge- grond is, dat het door Zeeuwsche volk- planters zou zijn gesticht. De kapel, dio hier in 1484 stond, word toen op eeno parochiekerk verheven. De tegenwoor- dige (Hervormde) kerk dagteckent van 1788. Herlaar, 1. voorm. slot in de N.- Holl. gem. Tienhovou, aan de Lok. Ü. voorin, kastoel in de N.-Brah. gom. St.-Michiolsgestel nabij de vereeniging van Lek en Dommel. Hermalen, goh. in de N.-Brah. gem. Schijndol. Hermaiia, buurten in hot Fr. d. Minnortsgn (Barradool).

-ocr page 347-



		I

		\'a-Hertogeiifoosch. 367 I gouvernement van Opper-Gelder ver- nicuwd, was oorspronkelijk een cen- voudig gebouw, dat door een grootscher stichting is vervangen. Moge do toren, zeido de heer W. in 1876 - die door zijne dikke muren, bouworde en weinige ! lichtopeningen zijne oude herkomst ver- meldt, gespaard blijven! De hoogo spits op den toren is een werk uit latere eeuwen. Hertonhenvel, 1. hoogste heu- vcltop in het Bergsche-Bosch, in de Geld. gem. Berg. Hij verheft zich tot 105 M. boven AI\'. - Ü. hoogte in het Door- wertsche-Boseh. Horten kamp. buurt in de Geld. gem. Epe. Hei\'tgang, naam, die doorgaans aan do hoofdwijk van N.-Brab. gom. Groot-Zundert wordt gegeven. Moi\'tiiM\'. d. mot eeue R.-Kath. kerk in de Ovcrijselscho gcm. Bome, tollende in 1810 302, in 1870 303, in 1890 311 inwoners. "x-Hortojjoiibosoli, 1. kiesdis- trict voor het afvaardigen van éen lid naar do Tweede Kamer dor Staton-Go- neraal. Het bevat do gem. \'s-IIertogon- bosch, Vueht, Boxtel, Esch, Borlikum, Dongen, Rosmalen, Nuland. ïi. prov- kiesdistrict van N.-Brab., bovattende de 15 gem.: \'s-Hertogenbosch, Rosmalen, Dongen, St.-Michielsgcstel, Schijndol, Vuelit, Heeswijk, Dinter, Gorten, Nuland, llecsch, Nistelrode, Lit, Littooien, Ber- likum. \',i. eerste arrondissement van N.-Brab., het noordelijk deel der prov. uitmakende. Nadat ten gevolge van het traktaat van den 16 Maart 1810 do lan- den ten zuiden van de Waal bij het Franschc Keizerrijk waren gevoegd, werd bh\' decreet van 26 April daaraan- volgendo een Departement der Bouches- du-Rhin (Monden-van denRijn) opgericht, dat in 3 arrondissementen werd gesplitst: \'s-Hertogenbosch, Nijmegen on Eindho- ven. Het arr. VHertogonbosch werd in 1814 met do overige doelen van N.- Brab. herconigd en bevatte toen tot 1838 9 kantons, t. w. VHertogenbosch, Til- burg, Oosterwijk, Boxtel, Os, Heusdon, Waalwijk, Gravo, Havenstein. In 1838 kreeg het nrr. gewijzigde grenzen en in- deeling. Sedert bestond het uit do 9 kan- tons: \'s-liertogenbosch, Os, Gravo, Ileus- don, Tilburg, Boxtel, Waalwijk, Vechol, Boxmeer. In 1877 werd het aantal kan- tons tot 8 teruggebracht, nam.: \'s-Hor- togenboscb, Os, Heusdon, Waalwijk,
		Herptache-Veld. Herptsclie-Veld, pold. van 177 heet. in do N.-Brab. gom. Herpt-cn- Bern. Hei\'Hel, goh. in do N.-Brab. gem. Lioroi). Hei\'Mela <l>e), pold. in de N.- Brab. gom. OoHterhout, 53 hoot. groot. Hij is ook onder den naam van Mostaard- polder hekend. Herxl raat, b. in de Limb. gcm. Nederweert, in 1840 met 165, in 1870 met 182, in 1890 188 inw. Horten, gom. in Limb., tusschen Roermond, St.-Odiliëiiborg, Linnc en Beegden. Door de Maas naar drie zijden omkronkeld, heeft zij meerendeels een vetten kleibodcm. In het zuid-oosten nochtans ligt diluvisch zand. Alles te zamen is de gcm. 609 heet. groot. In 1822 had Herten 590, in 1840 752, in 1874 935, in 1890 1082 inw. Al do inw. op 1 na, die Ned.-Herv is, heieden in 1890 den R.-Kath. godsdienst, on do meesten vinden hun bestaan in den land- bouw. Er zijn echter ook brouwerijen, roodvervorijon en korenmolens. De meest volkrijke plaats der gem. is de b. Merum. Verder bevat zij het d. Her- ten, de b. Ooi en eenige verstrooide huizen, waaronder de Ottorknmp, het Nieuw huis en het Zand. Do gom. he- hoort tot de eerst bevolkte streken van Limb. Althans het is genoegzaam zeker, dat zij reeds ton tyde dor Romeinen werd bewoond. Sprekende blijken daar- van zijn aanwezig in de overblijfselen van een oud gebouw, den Oudenberg genoemd; in \'t benedondeol van den dorpstoren, welks stichting vele eeuwen opklimt; in den grootstcn tumulus van Nederland, onder den naam van Drusus- berg hekend, doch van 1869 tot 1873 deelswijze gesloopt, tot de heer P. H. Witkamp de aandacht op deze jammer- lyko vernieling vestigde; in de grond- «lagen van eone Romeinsche brug over een der mondon van de Roer, even voorbij do N.-O. grens, de Roodebrug ge- noemd; eindelijk in de hoeve do Orl\'er- kamp, wier naam op Heidcnsche geloofs- vereering wijst. Als Romeinsche stich- ting droeg deze plaats den naam van Mederiaeuni, die nog in het middonpunt der gemeente, Merum, voortleeft. Als Germaansche stichting ontleende zij haar naam ann de godin Herta (de aarde). Het dorp Herten bevatte in 1840 153- in 1870 178, in 1890 238 inw. Do R.- Kath. kerk, onder hot Oostenrijkseh

-ocr page 348-

-ocr page 349-

\'M-llertojjeiilioHfli.

\'s-Ilertogenbosch.

in de .Meierij, in Juli 1542 en in Juli \'
1543; het oproer wegens do belastingen,
in 1547; de komst van den eersten
Bisschop van \'s-Hertogenbosch Frans
van der Velde binnon de etnd, op 18 :
November 1562; do beeldstormerij inde
St.-Janskerk, op 22 Augustus 1566; de j
verwoesting van het Bazelaarskloostor, ^:den !lden October 1566; de stad door
den Graat\' van Mogen geblokkeerd, in
Februari 1567; de hevige vervolgingen
onder Alva, in 1568; de poging van
Hopman Koenon, Drossaart van Hoog-
straten, om de stad te overrompelen, in
1576; de groote moeite door do mui-
tende Spaansche krijgslieden verwekt,
in September 1577; de gevechten tus-
schen do burgers onderling in Juli
1579 ; de mislukte nanslagen der Staat-
schen op de stad in 1581; do mislukte
verrassingen beproefd door den Graaf
van Hohenlohe, in 1584, 1585 en 1587;
de mislukte aanslag op de stad door
Prins Maurits, op het einde van Febr.
1594; het gevangen nemen van den
Heer van Merwe, in Mei 1597; het ge-
vecht tusschen Charles de Breauté en
(ierard Abrahams, bijgenaamd Lekker-
beetje, op de Vuohtsche heide, 5 Febr.
1600; het beleg door Prins .Maurits, in
Nov. 1601; een tweede beleg door Prins
Maurits, in den herfst van 1603; de
aanslag op de stad door l\'rins .Maurits, in
Sept. 1022; het beleg en de verovering
der stad door Prins Frederik Hendrik,
van 30 April tot 13 September 1629;
do hooge vloed op 26 en 27 Januari
1651, en op 3 Maart 1658, welke nog
door gedenksteenen in herinnering
worden gehouden; het oproer over den
prijs van brood en meel, in Juli 1662;
de komst van SpnaiiBche hulpbenden
binnen do stad, in het begin van Juli
1672; de blokkade der stad door de
Franschen, van 19 tot 29 Juli 1672;
het oproer van October 1673: de hooge
vloeden van 1693 en 1702 ; de brand in
de St.-Janskerk, op 13 December 1719;
de hooge vloeden van 1726, 1740, 1751,
1751, 1752, 1775,1776: de plunderingen
door de muitende bezotting in 1787; do
overgave der stad aan do Franschen,
onder Pichegru, na eon beleg van acht-
tien dagen, den 9 October 1795; do ver-
overing der stad op de Franschen door
het Pruisisch leger en een aantal vader-
landlievendo ingezetenen, in den nacht
van den 25 op 26 Januari 1814; het
leggen van den eersten steen aan de

369

kanaalwerkon voor de Zuid-~Willoms-
vaart, den 11 Nov. 1822; de opening
van den Staatsspoorweg tot Yucht, don
1 Nov. 1818; do opening van den spoor-
weg tusschen Hedel en \'s-Hertogonbosch,
den 15 Sopt. 1870; do overstrooming in
1879, toen bijna allo straten blank wton-
den. De stad is thans vloedvrjj gemaakt.
\'s-Hertogenbosch is het kruispunt van
de spoorlijnen Utrecht\'s-BoschBox-
tel, Nijmegen\'s-BoschTilburg, ter-
wjjl het ook met Zwaluwo door eon
spoorweg is verbonden. Een niouw fraai
station aan een vloedvrij aangelegde lyn
is (1894) in aanbouw. Voorts loopt van
\'s-Bosch naar Vechel en Helmond eon
stoomtram en ook van \'s-Bosch over
Vucht naar St.-Michiolsgestelsche-Wog
en Voorburg. In de stad loopt een paar-
dentram. \'s-Hertogonbosch heeft eone
onregelmatige, driehoekige gedaante en
werd lang onder do sterksto vestingon
des Lands gerekend. Hare ontmanteling
is grootendeels uitgevoerd. Behalve door
de Zuid-AVillemsvaart wordt zij door
eenige kleine wateren doorsneden. In
het noord-wegten strekt zich do vaak
verbreede en verdiepto Haven uit. De
Murkt, in het midden der stad, is on-
regelmatig van vorm, maar mot fraaie
gebouwen bozoomd. Onder do overigo
vrjje plaatsen munten do Paradeplaats,
het Orten-Plein en het St.-Jacobs-Kerk-
hof uit. De hoofdstraten zijn: de Hint-
hammerstraat, met het Hinthainmereind,
de Hooge-Steenweg, de Ortenstrnat, met
het Orteneind, do Vuchterstraat, met hot
Vuchtereind, do Kerkstraat, do Verver-
straat, de Schapenmarkt, enz. In 1840
tolde men in \'s-Bosch 3241 huizon, in
1870 4013 zoo voltooido als in aanbouw
zijnde gebouwen en in 1890 3866 bo-
woonde huizen, 149 onbow. en 87 in
nanbouw. \'s-Hertogenbosch heeft ker-
ken voor de K.-Kath., Ned.-Hervormdo,
"Wnalsch-Herv., Luth. on C\'hr.-öeref. on
een synagoge. Onder dezo kerken munt
do Orooto of St.-Janskerk uit, do bis-
schoppelijkc kathedraal, een dor merk-
wnardigste kerkgebouwen van gehool
Nederland. Reeds in 1050 stond hij hot
togonwoordigo \'s-Hertogenbosch eone
St.-Janskerk, die, later herhaaldelijk vor-
nieuwd, na eon vreeseljjken brand dio
haar verwoestte, van 1419 tot 1520 nieuw
werd opgetrokken. Sedert 1853 is het
kerkbestuur aanhoudend bezig geweest,
haar to restaureeren ; het grootsche werk
is byna gereed. De kerk heeft ecne lengte

Witkamp.

-ocr page 350-

-ocr page 351-



		Herven.		Hete ren.
		371


		zelfs by don watorvloed vnn 1809 niet werd overstelpt. To Herveld zijn kerken der Hervormden en der R.-Kath. SS. of Harreveld, l>. in de Geld. gem. Liehtenvoorde. De havezate Hcr- veld of Harreveld werd in het laatst der vorigo eeuw hewoond door Freule Johanna Magdalena C\'atharina Judith van Dorth, die den 21 November 1799 op laat van de revolutionaire rechtbank te "Winterswijk werd doorgeschoten. Voor weinige jaren is dit goed in handen ge- komen van R.-Kath. geestelyken, dio uit Pruisen derwaarts de wijk hebben genomen. Er is ook een nonnenklooster. Herven, of Gerwen, b. in de X.-Brab. gom. \'s-llertogenbo8ch. Herverxkoi», noord-oost. deel der Utr. gem. St.-Maartensdijk, vroeger eene afzonderlijke heerl. Herwen, d. met eene R.-Kath. kerk in do Geld. gem. Herwen-en-Anrt, in 1840 met 654, in 1872 met 604, in 1890 met 768 inw. Het wordt reeds in 897 vermeld. *Herwcn-Aart-en-Iaiiiier- <leil, dijkstool in Geld., 702 heet. groot. Herwen-en-Aart, gem. in Geld., sedert 1816 samengesteld uit het voorin. Bctuwseho panderambt Hcrwon-en-Aart, do Kleefsehe heerl. Eobit en een uit- hoek der abdy Elton. Zij is 3354 heet. groot, alles kleigrond, en wordt inge- sloten door do Gold. gem. /evenaar, Pannerden en Millingen (Geld.) en llu- tbiini. Elten en Keeken (Pruisen). De grenslijn naar de zijde van Millingcn en Keeken loopt door het midden van den Ryn, naar do zijde van Zevcnaar door een ouden Rijntak. In 1822 had deze gem. 1801, in 1840 2514, in 1874 3137, in 1890 3552 inw. In 1890 onderscheidde men de bevolking in 3001 R -Kath., 556 Herv., 3 Doopsgez., 8Ev.-Luth., 1 Herst.- Luth., 7 Isr. en 6 ongen. De meeste inw. bestaan van den landbouw. Er zyn 3 dorpen : Lobit, Herwen en Aart. Voorts heeft men er de buurten \'s-Gravenweerd of Tolkamer en Spijk, het geh. Houborg en de Bylandsche-Waard, Goitenwaard, Goldorschc-Waard en het Erfkamerling- Bchap. Herwer, b. in de Ovorys. gem. Wjjhc. Herwijnen,** gem. in Geld., inge- sloton door Beest, Deil, Haaften, Zuili- chem, Brakel en Vuren in Geld. en As- peren in Zuid-Holl. Zy beslaat 2393 hectaren en wordt gevormd door lage
		¹ kloigronden, die in het zuiden door de Waal en in het noorden door de Linge bespoeld worden. De landbouw is de hoofdbron der welvaart, waarnevens o.a. ook eene steenbakkerij wordt aan den gang gehouden. In 1822 had deze gem. 1561, in 1840 1940, in 1874 1786, in 1890 1893 inw. Deze bevolking was in 1890 onderscheiden in 1513 Herv., 334 Cur.-Gcref., 3 R.-Kath., 29 Isr. en 14 ongen. Do gem. is uit de oude heerl. Herwijnen en een deel van Asperen saamgesteld. Het d. Herwijnen. langs den noorder "Waaldijk gebouwd, wordt reeds in eene oorkonde van den 12 Augustus 850, als Heriwina, vernield. Het had in 1840 1784, in 1872 1729 inw. In 1890 telde de kom 1377 inw. Er zijn kerken voor de Herv. en de Christ-Geref. Herwijnen, pold. in de Geld. gem. Herwijnen. Herwi.jiieiixclie-I\'iterwaar- «leil, twee uiterw. in de Geld. gem. Herwijnen langs do Waal. De Boven- wanrd is bijna 34 heet., de Benedenwaard nagenoeg 38 heet. groot. Herxen, pf Herkseii, b. in de Ovorijsolschc gem. "Wijhc, in 1840 met 368, in 1870 met 330, in 1890 met 362 inw. De havezate Herxen, vroeger ook Hoogerbeek geheoton, is in 1850 ge- sloopt. In 1602 en 1603 haddon te Herxen vergaderingen van ridderschap en steden van Overijscl plaats. Herzent <\'t), b. in do X.-Brab. gem. Berlikum. Hespelaar, b. onder Den Hout in do X.-Brab. gem. Oosterhout. Hesseler (\'t), b. in de Overijs. gem. Weerseloo. Hesselillgen, geh. in de Over- yselsche gem. Staphorst, aan het Mep- polerdiep, in 1840 met 72 inw. In 1890 teldo het men Hamingen 210 inw. Vroe- ger was het eene meer belangrijke plaats, meest door schippers bewoond. Hesselillk, b. in de Geld. gem. Gendringen. Hesselte, b. in de Dr. gem. Ha- velte. HeaMelter-Kijeveeii, geh. in do ! Drentsche gem. Havolte. Hessen, of Hessnm, b. in de ! Overyselsche gem. Dalfsen, aan de Vecht. Hessevoort, b. in de Overys. gem. "Weerseloo. Heteren, gem. in Gelder!., tus-

-ocr page 352-

-ocr page 353-



		Henlberg.		Hensden. 373


		Holl. gom. Monster. 5. 1). in de Utr. gein. Vinkoveen. ft. (\'t), b. in de Z.-Holl. gem. Broek c. a. Hetllberg, geh. in de N.-Br. gem. Wouw. Heult, gehucht in de N.-Brab. gom. Boxtel. Henmeil, 1. gom. in Geld , inge- sloten door Groesbeek, Nijmegen en Overasselt (Geld.), on JIook-en-Middelaar (Limb.). Z(j is uit de oude hoerl. Heu- men on ilaldtu gevormd en beslaat 213G heet. Het zuiden, dat door do Maas wordt bespoeld, bestaat uit klei, het noorden uit diluvisch zand. De landbouw wordt uit dien hoofde verschillend ge- dreven, doch ovor het geheel door ruime oogsten beloond. In 1822 bad deze gem. 923, in 1840 1281, in 1874 1474, in 1890 1595 inw. Ton jare 1890 splitste de bev. zich in 1540 K.-Kath., 53 Herv., 1 Rem. en 1 Ev.-Luth. Het d. Heu- men, aan de Maas, prykte tot in het laatst der vorige eeuw met een dei- prachtigste kasteelen van het Bijk-van- Nymegen. Het heeft eene B.-lvatb. on ecne Herv. kerk, benevens verscheidene bevallige boerenhuizen. Het wordt on- derschoiden in den Molenhoek en don Vossenhoek. In 1890 had het 284 inw. Het Heumenscbe bier is vermaard. Ten jare 1585 was het vol Spanjaarden, on- der Haultepenne, dio het kasteel, waarop toen Diedorik van dor Voort gebood, poogden in te nemen. In weerwil van de heldhaftigo verdediging moesten do Staatschcn zich overgeven. Den 14n April 1891 is in do Herv. kerk een ge- denkteoken onthuld ter eero van do na- gedachtenis dor Graven Lodewyk en Hendrik van Nassau, dio 14 April 1574 sneuvelden in den slag op de Moo- kerheide. Dit monument door den beeld- houwer F. H. Strackée vervaardigd, bestaat uit oen medaillon, voorstellende de Geschiedenis, die de heldendaad dor l\'rinsen boekstaaft. Ter weerszoden staan in nissen do boelden van Moed en Trouw. Boven do middenfiguur is bet wapen der Nassau\'s aangebracht mot twoc leeuwen, die Graaf Lodewyk on Hendrik svmho- liseercn. Het geheel wordt gekroond door eene geknielde engel, een lint vnst- houdend met do spreuk I\'lutöt mort ([ue vaincu, génóreux sang do Nassau." Op hot marmeren voetstuk leest men: Hulde en dankbare herinnering aan Graaf I.odewijk van Nassau en zijn broeder Graaf Hendrik van Nassau, ge-
		sneuveld 14 April 1574 op de naburige Mookerheide, by do verdediging van de vrijheid des vaderlands." - Si. pold. van 669 hectaren in do Geld. gemeenten Heumen. HenniciiMche-lIoleii, gehucht deels in do Geldersche gom. Heumen, deels in de Limburgscho gom. Mook-en- Middolaar. Er is eene belangrijke bier- brouwery. HennieiiNOord, b. in de Geld. gem. Nijmegen. Heil lil ing, b. in de Gold. gem. Aalten. Henre, of Henren, buurt in de Geldersche gem. Borkeloo, in 1840 met 170, in 1872 met 129, in 1890 mot 121 inwoners. Heui\'lie, 1. b. in de Geld. gom. Aaltcn, in 1840 met 274, in 1872 met 296, in 1890 met 387 inw. 2. b. in de Geld. gem. Dinxperloo in 284Ü met 1216, in 1870 met 1227, in 1890 mot 1228 inw. .\'$. b. onder Terborg in de Geld. gein. Wiseh. - -4. b. in de Overy\'s. gem. Losser. 5. b. in de Overijs. gem. Enschede. Heuwbeek, II iiisbeek, of Oost- beek, beek op de Veluwo, dio te Elburg in de Zuiderzee uitloopt. Heusden. 1. heerl., oorspronkelijk een deel van het Graafschap Teister- band, later afwisselend een leen van Kleef, Brabant, Gelder en Holland. De overlevering zegt, dat do Heeren van Heusden van de Graven van Kleef af- stainmen. Nadat de heerschappij ovor Heusden lang een twistappel tusschon Holland on Brabant was geweest, stond Hertogin Johanna in voreeniging met haar gade, Weneeslauw van Luxemburg, de heerl. in 1357 aan Graaf "Willem IV van Holland af. Niettemin waren de vol- gondo Hertogen van Brabant gehouden, om bij hunne blijde inkomsto te beloven, dat zij de heerl. bij Brabant zouden houden, terwijl de Hollandsche Graven van hunne zijde moesten bevestigen, dat zij Heusden by Holland zouden bewaren. Het Land-van-Heusden bloot\' bij Holland tot 1798, toen hot by het Departement- van-de-Dommel werd gevoegd. In 1801 aan het Departement Holland, gekomen, werd hot in 1807 tusschon Maasland en Brnbant verdoold, in 1810 weder ver- eenigd en tot hot Dcpartein. van do Mon- dcn-van-don-Kijii gebracht, in Maart 1814 aan Holland teruggegeven, in Juli 1814 opnieuw tusschen Holland on Brabant

-ocr page 354-



		374 Heugden.
		Heusden.


		verdeeld, en eindelijk in Februari 1815 weder geheel _aau Brabant toegovoegd. Het platteland van Heusdon was ten tjjdo der Republiek in het Boven- en het Benedenland onderscheiden. Hot Boven* land bevatte: Engelen, Vlijmen, Hedik- huizen, Onzenoord, Herpt, Oudheusden, Elshout, Halten en Baardwijk. Hot Be- nedeHland was gevormd uit: Iloesbeon, Oenderen, Doeveren, Drongelen, Boten, Meeuwen, Babiloniënbroek, Veen, Wijk en Aalburg. 5$. prov. kiesdistr. in N.-Brab., bevattende de gom. Housdon, Bokhoven, Alom c. a., Empel, c. a., Engelen, Drongelon, Dussen c. a., He- dikhuizen, Heesbeen, Herpt-on-Hern, Meeuwen c. a., Oudheusden, Wijken- Aalburg, Veen, Woudrichena c. a., Kijs- wyk, Andel, de Werken-on-Slecswijk, Werkendam, Giesen, Emmikhoven c. a., Waalwijk, Baardwijk, Bozooien, Kapello, .Sprang, Vrijhocvc-Kapelle, Waspik, Vlij- meu, Xieuwkuik, Druilen. 3. derde kanton van het arr. \'s-Hertogcnbosch, bevattende do gem.: Heusdon, Herpt, Oudheusden, Hedikhuizen, Bokhoven, Werkendam, de Werken-en-Sleouwijk, Andel, Gioscn. Rijswijk, Veen, Almkerk, Woudrichem, Wijk-cn-Aalburg, Dussen, Meeuwen, Drongelen, Heesbeen. 4:. klasse dor Horv. kerk in >~.-Brab., verdeeld in 3 ringen : Heusdon, Woudri- eheiu en \'s-Grevelduin-Kapelle. 5. eerste ring der klasse Heusden-Oud- heusden-en-Herpt, Aalburg-en-Heosbeen, Babiloniëiiliroek-en-llil, I)oeveren-Gcn- deren-en Ganzooien, Dussen, Eeteu-en- Drongelen, Meeuwen-en-IIagoort, Veen, Wijk. O. dek. van het bisd. \'s-Her- togeuboseh, bevattende do par. Bokho- ven, Drunen, Dussen, Engelen, Haar- steeg, Hedikhuizen, Heusdon, Nieuwkuik, Oudheusden, Polder, Vlijmen, Woudri- cheni. Heusden. 7. gem. in N.-Brab., ingesloten door do gemeenten Heesbeen, Oudheusden en Herpt-en-Bcrn (N.-Brab.) en Nederhemert (Geld.), hebbende eene oppervlakte van 110 heet., grootendeels kleigrond, doeh ook ton deele water- en rietboBsebon. De gem. bevat niots dan de stad Heuaden en hare onmiddellijke omgeving, lleusden is zcor oud, daar van deze plaats wordt verhaald, dat zij ton jaro 839 door de Denen werd ver- woest. Toen Hertog Godfried van Bra- bant in 1148 \'s-Hertogenboscli omhoog hief, deden de Hcusdenaars herbaalde pogingen om de nieuwe stad bij Orten",
		\| zoo mogolijk, te verdelgen, doch met oen voor hen zelven ongunstigen uitslag. Men vindt aangotookend, dat Heusden roeds in 1231 oeno stad gewoest zou zijn. Zeker is hot, dat Jan, Heer van Heusden, zijne stad Heusden (mine pQrt en mine vrihodc van der port van Hues- i deno") den 31 Mei 1290 aan Graaf Kloris V van Holland opdroog. Verdere historischo herinneringen zijn: de be- zotting van Heusdon door do Brnban- : tors, in 127G; hot beleg door Graaf Willem 111 van Holland, in 1334; het versterken van Heusden door den Bra- bantschen Hertog Jan III van 1340 tot 1355, wanneer ook het trotscho kasteel werd aangevangen; het beleg van liet kasteel door Graaf Albrocht van Hol- land, in 1359; het verleggen van de ; Maas in 1482, waardoor de Maasarm voor Housdon in oeno Doode Maas" veranderde; het afkoopen der bedrei- ging van Maarten van Rossum, om Housdon aau kolen te leggen, in 1542; j de inneming vai Heusden door den Staatschen Hopman Waardenburg, in 1509; do toetreding van Heusden tot de Oentsche bevrediging, don 24 Novem- bor 1577; de mislukte aanslag van don Spaanschon bevelhebber Baldeus, in 1579; do muiterij der bezetting, in 1588 ; het vruchteloos beleg door do Span* jaarden, onder Graaf Karcl van Mans- feld, in 1589; de verovering der Spaau- j sche verschansingen rondom Heusden, I door Prins Maurits, in 1590; de door- braak van den Maasdijk, don G Docem- ber 1614 ; do trouw en standvastigheid van den bevelhebber Willem Adriaan van Hoorn, toen de priester Michiel van Ophoven hom tot verraad jegens do Vereenigdo-Nederlaiiden aanzette, in 1623; do postziekton van 1624, 1625 en 1664; hot afweren der Franschon door eene klooko houding van burgerij en bezetting, in 1672; do vernieling van hot kasteel door den bliksem, don 24 Juli 1680; do overgave aan do Fran- \| schen, den 12 Januari 1795; do water- vloeden van 1799 en 1809; het binnen- rukken van Pruisische troepen, in De- cember 1S15. Heusden is op den zui- deroovor van een Maasarm gebouwd, \| waarin een haven uitloopt. Het had in \' 1514 247, in 1840 495, in 1870 575, in ! 1890 445 huizon. Do bevolking beliep in 1795 1415, in 1822 1512, in 1840 1834, I in 1840 2066, in 1850 2131, in 1874 2140, in 1890 2024 zielen. Bij de jong-

-ocr page 355-



		Iliclitliiu S75
		Hensue n ho 111.


		Heuvelivijk, b. in do N.-Brab. gem. Lit. Heuveil, 1. gek. in do Geld. gem. i Wisch. 2. voornaam landgoed in de I Geld. gem. Rhedon. Hevel, buurt in de Overys. gem. Wiorden. Hever, geh. in de N.-Brab. gem. Boxel. Hevering, buurt in de Z.-Holl. gom. Oostvoorne. Hevekes, dorp met eene Herv. kerk in de Gron. gom. Delfzyl. In 1840 teldo het 199, in 1870 187, in 1890 447 inwoners. Hevesklooster, of Ooster- vticriiin. geh, in do Gron. gem. Delt\'- zijl. Het ontleent zjjn oorsprong aan een in de 13de eeuw gesticht Johanniter nonnenklooster, dat in hot begin dor 17de eeuw is vernietigd. Ilexel. buurt in do Overijs. gom. Wierdon. Hey (»e), of Hei, goh. in do Z.- Holl. gem. Pernis. Heyniiigen, of Heiningen, noordwestelijk deol der N.-Brab. gem. Fijnaart-en-Heiningen. Vóór het Fransch bestuur vormde hot eono afzondorlyko gemeente. lleyMtei\'Mti\'aat, of Heister- wtl\'iiat. buurt in de Limb. gom. Neder- weert, in 1840 met 141, in 1870 met 131, in 1890 mot 140 inw. Hezelaai\', 1. buurt in do N.-Brab. gem. Liempde, in 1840 met 125, in 1890 met 131 inw. - - 2. b. in do N.-Brab. gom. St.-Michielsgestel, in 1840 met 240, in 1890 (met het klein-seminarie) 525 inw. 3. b. in de N.-Brab. gom. Vechel, in 1890 met 332 inw. Hezenerineer, in 1834 droog- gemaakte plas in de Frioscho gem. Baardoradccl, bij het dorp Eyons. Hezingeil, b. in de Overn\'solscke gem. Tubbergen, in 1840 met 187, in 1870 mot 244, in 1890 met 215 iuw. Hianre, Joure, of Kleine- Joure, d. met eene Herv. kerk in do Friesche gom. Westdongeradeel, tellende in 1840 99, in 1840 114, in 1874 111, in 1890 109 inw. II ie lil il in. d. in de Friesche gem. Wonseradeol, in 1811 met 85, in 1840 met 132, in 1874 met 128, in 1890 met 150 inw. Het ligt aan de vaart van Bolsward naar Harlingeii en heeft eene Herv. kerk mot een stompen toren en de Wibrandustate.
		öte volkstelling onderscheidde men do ingezetenen in 1224 K.-Katli., 639 Ned.- Herv., 54 Chr. Geref., 14 Ev.-Luth., 13 Ned.-Gcref,, 1 Rem. 1 Vrjj-Evang., 73 Isr. en 5 ongenoemden. Handel, scheep- vnnrt, markton en eenige fabrieken vor- nien do voornaamste middelen van be- staan der ingezetenen. Hen hoeft er 2 bierbrouwerijen, likeurstokcrij, 2 stroop- makeryen, cichoreifabriek, leerlooierij, 6 vervormen, boekdrukkorijon, gasfabriek enz. lleusdcn\'s hoofdgebouwen bestaan sedert de vernieling en slooping van het kasteel, uit het Stadhuis, dat met een morkwaardigen toron prijkt, en do Herv. kerk, waarin men con praalgraf vindt van den Baron von Friesheim, in leven bevelhebber der stad. De overige kerkgebouwen bestaan in een voor de R.-Kath., een voor de Luth. en een voor de Chr.-Geref., benevens een synagoge. 8. b. in de N.-Brab. gom. Asten. HeuNuenhout, b. in de N.-Brab. gein. Ginnekon, evon buiten Breda ge- legen, in 1840 met 300, in 1890 mot 399 iuw. Heuvel, 1. wijk dor N.-Brab. stad Tilburg. Er is een halte van do stoom- tramlijn TilburgWaalwijk. 3, b. de N.Brab. gem. Dongen. 3. b. in de N.-Brab. gem. Gemort. 4. b. in de N.-Brab. gem. Vochel, in 1890 met 143 inw. 5. b. in de N.-Brab. gem. Os. <J. b. in de N.-Brab. gom. Prin- senhage, in 1840 met 1G5, in 1890 mot 357 inw. t». b. in do N.-Brab. gem. Zon-en.Breugel. 7. b. in de N.-Brab. gem. Strijp. 8. b. in do N.-Brab. gem. "Waalre, in 1840 mot 238, in 1870 met 303, in 1890 met 281 iuw, - ». geh. in de N.-Brab. gem. Beek-en-Donk. lö. geh in do N.-Brab. gem. Borkel- en-Schaft. 11. goh. in do Geld. gem. Bommel. 12. geh. in do Z.-Holl. gom. Strn\'en. Ui. b. onder Rijswijk in do Geld. gem. Maurik. 14. b. in de Utr. gem. Zeist. 15. b. in do Geld. gem. Aalten. 16. b. in do Utr. gem. Soest. 17. b. in do Gold. gem. Hoe- velaken. 18. b. in de Geld. gom. Waardenburg. Heuvelberg, goh. in do N.-Brab. gem. Erp. Heiivelhoek, geh. in de Limb. gem. Helden. Heuvelstraat, b. in de N.-Brab. gem. Moergestel, in 1890 met 110 inw. Heuvelwegen, geh. in de N.-Br. gem. Heeze.

-ocr page 356-



		II illegei\'sberg.
		376 Middenin.


		Hiddema, buurt in het Friesrhe d. Wirdum (Leeuwarderadeel). Hiddingerberg, fraaie heuvel in de Overijselschc Rem. Steenwijkerwold. lliddingerzijl. geh. in de Gron. gem. Bafloo. Iliddink, huurt in de Geld. gom. Hongeloo. Hiddnm, huurt in het Friescho d. Wons ("VVonseradoel). *Ilidnm. b. hij Franeker in de Fr. gem. Franckeradeel. Hiem <\'t), geh. in de Gron. gem. Vlachtwedde. II it\'ii. d. met eene Herv. kerk in de Gold. gem. Dode waard, in 1840 met 637, in 1872 met 700 inw. Hiept, gehucht in de Limb. gom. Venraai. Hierden, d. in de Geld. gem. Har- derwijk. In vroegere ecuwen stond er do St.-Severijnskapel. Sedert 1741 is er eene Herv. kerk. In 1840 had Hiordcn 057, in 1872 932, in 1890 1053 inw. Hierderbeek,ofHierdeiische- JBeek, beek op de Veluwe, deels in de Geld. gem. Ermeloo, deels op de grons dier (;em. naar de zijde van Har- derwijk. Zij verfraait in het bijzonder hot landgoed den Essenburg. II i«\'»l iiiii. d. met eene Herv. kerk in de Friescho {rem. "NVonseradeel. Met de gch. Atzeburen, Idzeburen, Muntje- polio en De Klompen, had het in 1811 66, in 1840 84, in 1874 97, in 1890 140 inwoners. II ietkamp, b. onder Dort in de Geld. gem. Gorsel. H ijken, d. met eene in 1841 gc- stichto Chr.-Geref. kerk in de Drentsche gein. Keilen. Hot had in 1811 237, in 1840 417, in 1870 596, in 1890 525 inw. Hijkei\'smilde, d. in de Drentsche gem. Smilde, zijnde de fraaie Herv. kerk van 1780 tot 1787 gesticht. In 1840 had Hpersmilde 962, in 1870 1132, in 1890 1098 inw. Hijxen, of Heize, h. in de N.- Brab. gem. Moergestel, in 1890 met 195 inw. Hikkcpolder.** pold. in deZeeuw- scho gem. Oud-Vosmeer, in 1561 hor- djjkt en 249 heet. groot. II il. 1. gehucht in de N.-Brab. gem. Loon-op-Zand. JJ. polders in do N.- Brab. gem. Gecrtruidenberg on Werken» dam. 3. b. in de Z.-Holl. gem. Poor- tugaal. 4. d. in de N.-Krah. gem. Meeuwen, in 1840 met 155, in 1890 mot
		172 inw. In de kapel te Hil. werd de predikdienst nog in deze eeuw door den leeraar van Kabiloniënbroek verricht. Doch deze kapel is sinds lang ver- vallen. Hilakker, b. in de N.-Brab. gem. Bakel. Hilbert, b. in de Geld. gem. Bor- keloo. II il brink, buurt onder Dort in de Geld. gem. Gorsel. Hild. b. in de N.-Brab. gem. Moer- gestel. II i Idaiii. buurt in de Z.-Holl. gem. Bleiswijk. Hildernisse, huis in de N.-Brab. gem. "Woensdreeht, dat aan het dorp Hildernisso herinnert, hetwelk op het einde der lade eeuw door de Schelde is verzwolgen. Hil-eil-1 \'aartkant. b. in de N.- Brab. gem. Etten-en-Leur. Zij had in 1840 526, in 1890 498 inw. Hille, polder van 233 hectaren in de Z.-Holl. gem. Charlois, in 1529 be- dijkt. Hillegersbergj, 1. ring van de klasso Rotterdam der Herv. Kerk. Z\\j bevat de gem. llillegershorg, Bergschen- hoek, lierkel-en-Rodenrijs, Bleiswijk, Ka- pelle-aan-den-IJsel, Kralingen. Moerka- pelle, Overschie, Zevenhuizen. \'i. gem. in Z.-Holl., tusschen Rotterdam. Schie- broek, Bergsehenhoek, Zevenhuizen, Ka- pelle-aan-den-Usel en Kralingen. In 1870 bedroeg do oppervlakte 1905 heet., doch ten gevolge van de wet van 3 April 1871, die de grenzen in den nieu- wen i\'rins-Alexanderspoldor regelde is dit cijfer oenigszins gewijzigd. Do grond is deels klei, deels veen mot oen zand- heuvel ter plaatse van het d. De gem. wordt door de Rotte doorsneden. In 1822 had zij 1450, in 1840 1988, in 1874 2498, in 1890 4014 inw. Bij do jongste volkstelling onderscheidde men er 3168 Herv., 1 Waalsch-Herv., 94 Chr.-Geref., 30 Rem., 8 Doopsgoz., 32 Ev.-Luth., 7 Herst.-L.uth., 202 Ned.-Gcrof., 515 R.- Kath., 9 Oud-Roomschen, 3 I\'ort.-Isr., 1 Ned.-Isr. en 44 ongon. Zij bestaan van landbouw, scheopstimineren, hout- zagen, visschei\'ü, enz. Men vindt oro.a. 3 zaagmolens, stroopfabriek, guanofa- briek, 2 stoompel- en grutmolens, soda- fabriek, brikottenfabriek, fabriek van chemicaliën enz. Behalve hot d. Hille- gersberg, bevat de gem. do Rotte, Heul, Zwaanshals en Tor-Bregge. Het d.

-ocr page 357-



		Hillegom.
		II il \\ ei \'*nm. 377


		Hillegersberg, of Hillegondsberg, ligt ten deole op een zandheuvel en strekt zich verder uit langs don weg van Kot- terdam naar Bleiswyk. Het is eene fraaie plaats, die in 1870 binnen de dorpskom 370, in 1890 463 inw. telde. Opmerkens- waardigo gebouwen zyn het Gemeente- of Dorpshuis, de Herv. kerk, en eenigo overblijfselen van het zoogenaamdo Rou- zenhuis. Hillogersberg heeft in den Jon- ker-Fransenoorlog in den jare 1488 en 1489 veel geleden. Er loopt een paar- dentram van Hillegersberg naar Rot- terdam. llillei>oiii. gein. in Z.-Holl., inge- sloten door Noordw\\jkerhout en Lisse (Z.-Holl.) en Bloemendaal, Bennebroek en Haarlemmermeer (N.-Holl.). Het grootste deel der gem. bestaat uit duin- grond (alluvisch zand). Ken deel echter is laag veen. Alles te zamcn is z[j 1329 heet. groot. Tn 1822 had deze gem. 1249, in 1840 1652, in 1874 2555, in 1890 3781 inw. In 1855 werd de gem. de Vennip met Hillegom vereenigd, binnen wier omtrek echter noch in 1822, noch in 1840 ingezeten werden gevonden. In 1890 telde men in Hillegom : 2045 R.- Kath., 1369 Ned.-Herv., 2 Waalsch- Herv., 1 Presb., 177 Chr.-Gerof., 26 Ev - Luth., 11 Herst.-Luth., 4 Rem., 27 Doopsgez., 80 Ned.-Geref., 9 Ned.-Isr. en 30 ongen. De inw. bestaan meest van land- en tuinbouw, veeteelt en kalk- branderij. Het d. Hillegom, in welks kom men in 1870 1440, en in 1890 (buiten Bakkum) 1573 inw. telde, is een zeer fraaie plaats, uithoofde hot door buitenplaatsen, akkers, bloemvolden, boomgaarden en warmoezerijon is inge- sloten. Het hoofdbostaan is bloembollen- handel. Er zijn kerken voor do Herv., de Chr.-Geref. en do R.-Kath. Er is een halte van do gtoomtramlijn HaarlemLeiden. Hillegom heeft in October 1575 veel van de Spanjaarden geleden. Hillegoiiimerbeek, beek in de gem. Hillegom, waarover de Holland- scho spoorweg is gevoerd, die hier een halte heeft voor lokaal verkeer. II il Ie keus (De), pold. in do N.- Brab. gem. Ettcn-on-Lcur, II illt\'lliallllis, I). onder Lutkcgast in de Gron. gem. Grootegast. Hillen (l>e), 1. pold.. in de >.- Brab gem. Oosterhout. 2. pold. in de N.-Brab. gem. Prinsenhage. Hilll\'Mliageit, b. in de Limb. gem.		Wittem, 1840 met 109, in 1870 met 138, in 1890 met 123 inw. *Ilillesliii. Ii. in de Z.-Holl. gem. Gharlois. Zij telde in 1840 384. in 1890 971 inw. II i I lila lm in. geh. in de Gron. gem. Grijpskerk. HllMclie-Pohler, pold. van 77 hoct. in de N.-Brab. gom. Meeuwen c. a. Hilvnreiilieek, gem. in N.Brab., tusschen Goorle, Tilburg, Berkel e. a., Moergestel, Diesen, Oostcl- \\Vester-en- Midden-Beers en Hooge-en-Lago Mierde (N.-Brab.) en 1\'oppel (België). Zij is 6804 heet. groot en heeft een zandigen bodem (diluvium), die slechts door veel mest en veel arbeid in een staat van vruchtbaarheid gehouden kan worden. Do voornaamste producten van don land- bouw zijn: boekweit, rogge en garst. Do veeboeren leggen zich vooral toe op het fokken van schapen. Er worden ook vele bijenkorven gehouden. In 1822 had deze gem. 1944, in 1840 2494, in 1874 2268, in 1890 2338 inw. Bij do volks- telling voor 1890 was do bevolking onderscheiden in 2247 K.-Kath., 87 Ilorv. en 4 Isr. Do gem. bevat het dorp Hü- varonbeek, de buurten Ksbeek, Speul, Biest, Westerwijk, De Voort, IjOo, Beer- ten en Slibbrock, benevens do geh. Dun, Gorp, Brehees, Tuldershoef en Rovert. Ook vindt men erhetkasteelGroenendaal. Het d. Hilvnrenbeek, eene oude vrijheid, : is gebouwd rondom het ruime markt- ¹ veld, do Vrijthof genaamd. Het bovatte ! in 1840 706, in 1870 658 inw. In 1890 teldo men in de kom 737 inw. De R.- Kath. kerk, met haar 72 M. boogon to- I ren, is een schoon gebouw. Do Herv. ! kerk is in 1809 gesticht. Er is een ka- I zerno der marochaussee en oen kloos- I tor. In 1388, 1542 en 1543 is Hilvaren- ! beek door de Geldenenen verwoest of ¹ gebrandschat, in 158! door de Span- jaarden geschonden, in 1586 door Staat- : sebe troepen ten deele verbrand, in 1702 \| en 1708 door de Franschen uitgcplun- ! derd en in 1719 door eene zoo besmet- . telijke ziekte geteisterd, dat op last der \' Staten een cordon om het d. werd ge- plaatst. Hilversum. 1.** kiesdistrikt voor hot afvaardigen van éen lid naar do Tweede Kamer der Staten-Generaal, i saamgestold uit de gem. Hilversum, Ouderamstel, "Watergraafsmeer, Diemen, , Muiden, Naarden, Huizen, Blarikum, Laren, Bussum, Weesp, AVeesperkarspel,

-ocr page 358-



		B78 Hilversum. Hindeloopen.

		Behalve het dorp Hilversum, bevat de gom. do b. het Gooischo gat of de Vaart, en een aantal verspreide woningen. Het d. Hilversum ligt aan de helling van eene beuvelreeks, dio in het noord- wosten en westen do plaats beschut. Het hoeft veol lommerrijk geboomte, een bovalligen omtrok on eon groot aantal schoone villa\'s en tuinen. Er zijn twee kostscholen, een gesticht St.-Anna, een gesticht St.-Jozef, een diaconiehuis enz. In 1840 bad dit d. 5100, in 1870 5611 inw. In 1890 telden do verschillende wijken, die to zamen de kom der gem. uitmaken, 11,899 inw. Het Raadhuis en do kerken (er zijn er voor do Herv., voor do Chr.-Gereform., voor de B.-Kath., en voor do Oud-Boomschon, bonovens de synagoge) behooren tot de merkwaardige gebouwen. Maar hot aanzienlijkste gebouw van Hilversum is bet ruime stationsgebouw, aan do noordoostzijdo der plaats. Hilversum is in 1423 vnn Laren afgescheiden. In 1505 had het veel to lijden van de Gel- derschen, in 1029 van de Kroaten on in 1072 van do Franschen. Den 1 Aug. 1874 en den 5 Juni 1700 is het door zware branden geteisterd. 11.- II <> n I. gem. weide van Hilversum, tusschen het Xaardermeer en de Karnemelksloot, 425 heet groot. 4.-Wa«seineer,* meer in do X.-Holl. gem. Hilversum te midden der heide. Hindeloopen, gem. in Friesl.. in het westen door de Zuiderzee bespoeld en verder bepaald door de gemeenten "Workum en Homelumor-01dofaart-en- Xoordwolde, met eone oppervlakte van 501 heet. De grond bestaat uit zaudige klei, dio meest tot woi- en hooilandeu worden nangewend. In 1774 had doze gem. 1913, in 1811 1439, in 1822 1161, in 1840 1229, in 1874 974, in 1890 1030 inw., in laatstgenoemd jaar onderschei- den in 774 Herv., 126 Chr.-Gcref., 70 Doopsgez., 1 Ev.-Luth., 8 Xcd.-Geref., 39 B.-Kath., 1 Isr. en 10 ongen. Tjj- dens de Bepubliek bloeide Hindeloopen vooral door de scheepvaart. Do wei- vaart is echter sedert het midden der vorige eeuw veel verminderd. Als be- staanmiddelen komen thans het meest in aanmerking: veeteelt, visschery, pol- dorwerken, schoopstimineron en wolkam- men. Er is oen station van don spoor- weg LeeuwardenSnoekStavoren. De stad Hindeloopen ligt op een vooruit- stekend punt des lands, zoodat zij op
		Aukoveen, Xederhorst-den-Bcrg, Xich- tevecht, Kortenhocf, \'s-Graveuland. Ü. gem. in X. Holl., tusschen Korton- hoef. \'s-Gravelund, Wccsperkarspel, Xaarden, Bussum, Huizen, Blnrikum on Laren (X.-Holl.) en Baarn, Muartons- dyk, Achttienhoven, Westbroek, Tien- hoven en Loosdrecht (Utr.), hol)l>endo eene oppervlakte van 4869 heet. Do grond bestaat uit diluviseh zand, dat ton deele in bevallige heuvelen opryst, waaronder vooral de Hoogcberg, de Trompenberg, de Zwaluwbergon en do Boomberg in aanmerking komen. Do Hilversumsche Kng on de weg naar Baarn en Soestdyk, even als eenigc plekken aan het Tienhovensche-Kanaal, vertoonen schoono akkers. Een ander deel bestaat uit bosschen, nog een deol uit woeste heidevelden en de meent aan het Xaardermocr uit weiland. Wegens de hekoorlijke afwisseling van hoogten on laagten is Hilversum oen geliefd uitspanningsoord voor welgestelde stode- liugen, die hier of alleen des zomers, of het geheelo jaar grootere en kleinere buitengoederen bewonen. Hilversum had in 1822 3097, in 1840 5314, in 1874 7085, in 1890 12,470 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er: 5192 K.-Katb , 539 Oud-B., 5256 Xed.-Herv., 50 AV.-Herv., 382 t\'hr.-Geref., 396 Xod.- Geref., 1 Duitseb-Evnng., 1 Evang., 1 Vrije-Kv., 2 Vrijc-I\'rot., 94 Evang.-Luth., 16 IIcrst.-Luth., 153 Doopsgez., 1 Lpisc, 43 Bom., 290 Xed.-lsr., 7 Port.- Isr. en 126 ongen. Tot de middelen van bo- staan belmoren landbouw, schnpenteelt, bn\'entcelt en het woven van vlocrl<Iee- den, pnardondekkon en Hilvcrsuinmor streep. Er zijn 23 tapijtfabrieken on 4 baai- en moltonfabrieken, in 1892 to zameii met 800 wcrkl. Ook vindt men er eene gasfabriek, 3 boekdrukkorijen, een ververij, enz. Do opening van don Oosterspoorweg, op den 10 Juni 1874, heeft aan het schoono dorp alle voor- dcelen van een snel verkeer mot Am- sterdam, l\'treciit en Amersfoort ver- leend. De gezonde streek wordt uu ook als herstellingsoord voor zwakken en ljjders aan slepende ziekte gezocht. Eene vereeniging heeft in 1874 den Trompenberg aangekocht en tot een sanatorium doen inrichten. H. is tegon- woordig behalve met Amsterdam on Amersfoort ook rechtstreeks met Utrecht per spoorweg verbonden, en verder door «en stoom tramlijn met \'s-Oravenlnnd.

-ocr page 359-



		Hinder (De).		Hobrede. 379


		van Brabant teruggewonnen, dat aan Zeeland bleef, doch bij besluit van Ko- ning Lodewijk Bonaparte, den 13 April 1807, bij Brabant werd ingelijfd. Dio teruggewonnen polder heet Oud-Hinko- lonoord. II illkelinjge, oude stroom in Zoe- land, op Zuidbeveland, dio omstreoks hot midden der 14de eeuw vorlandde. Ilinkenlieiivel, b. onder Etten in de Geld. gein. Gendringen. Hiiitelaken, pold. van 114 hoct. in de X.-lirab. gom. 1\'rinsenhago. II illtllil in. b. in de X.-Brab. gom. Bosmalen en \'s-IIortogenbo8C.h in 1840 met 283 inw., als 274 onder eerstgon. en 9 onder laatstgen. gem. Inl890toldo Hiutham (met het krankzinnigengestichte onder Bosmalen 753 en onder \'s-Bosch 23 inw. Er is een halte van do stoom* tramlijn \'s-Bogch Helmond. Hipnelenbiirg, b. in de Z -Holl. gein. Hillegom. HippolitlINhoef, d. en hoofdpl. dor N.-Holl. gem. "Wieringon, in 1840 mot 340, in 1870 niet 513, in 1890 met 003 inw. Het is oene fraaie plaats. Er zijn kerken voor de Herv., de Doopsgoz. en de R.-Kath. II isaard, I. b. in het Fr. d. Ruige Lollum (Wonseradeel). \'i. b. in het Fr. d. Akkrum (Wonseradeel). Iiiiiii£. of lliink. fraai land- goed in de Geld. gem. Zolhem. IIÏMMÏiikbeek, beek in Geld., dio do Vordensche-Beek versterkt. Hity<ertHie-Kade, b. in de Z.- Holl. gem. Zuidbeveland, in 1840 met 140, in 1890 met 130 inw. II il/.11111. ol\' llitsmil. d. in do Friesche gom. Franckcradool, in 1811 met 101, in 1840 mot 130, in 1874 340, in 1890 met 355 inw. Jlen vindt or 0011e Herv. kerk, bouw en weilanden, hoven en boomgaarden. Vroeger zag men er ook de staten de Bril 011 Koordama of Roorda. Hobbel, geh. in de N.-Brab. gem. Riethoven. Hobbelrade, in do Limb. gom.* Spaubeck, iu 1440 met 203, in 1870 met 230, in 1890 met 252 inw. Hobbenia, b. in hot Fr. d. AV0111- mels (Hennaardoradeel). II oberg. b. in de X.-lirab. gom.Makel. Hobrede, of Hobreede, d. in I do X.-Holl. gom. Oosthuizeii, in 1840 met 115, in 1870 niet 148, in 1890 met 244 inw.
		drie zijden door do zee wordt bespoold, die hier door kooge dijken is omgord. Vroeger tamelijk dicht bebouwd langs oenige grachten en straten, zijn door het sloopen binnen de stad vele opene plok- ken ontstaan, waardoor alles nu een onre- golmatig aanzien heelt. Kinnen de stad woonden in 1870 827 ingezetenen, die zich nog door een bijzondoren tongval kenmerken on vroeger door oon eigene kloeding van de overige Friezen onder- scheidden. Hindeloopen is zeer oud: do overlevering wijst het als oene lustplaats der oude Friesche Koningen aan. In 779 werd het door do Noormannen aangevallen, in 1225 tot eeno stad vcr- heveu, en in 1368 door Koning Albrecht van Zweden met handelsprivilegiên bc- gunstigd. In 1418 viel aan do Palesloot 1>Ü Hiudeloopen een troffen voor tus- schon die van Hiudeloopen en die van Molkwei\'uin. In 1421 huldigde Hindo- loopen Jan van Beieren als Heer van Friesland. In 1491 on 1514 word do stad door brandon geteisterd, don 23 Mei 1515 door den Zwarten Hoop in brand gestoken, in 1517 door Groote- Pior aan do Bourgondiërs ontrukt; in 1570 door den Allorhoiligonvloed zwaar beschadigd; in 1574 door kapitein Wal- ter Hagoman voor de Staatschen bozet on door kolonel Robles hernomen. Zoo- wel in 1598, als in 1010, 1643, 1076 on 1825 heelt de stad veel door overstroo- mingen geleeden. Hot Stadhuis, bene- yens do Herv. en de Doopsgoz. kerken getuigen nog eenigermato van den vroe- goren bloei. Hinder (De), ondiepte in het Goodereodoscho-Gat (Z.-Holl.). Hinderdam, b. in de X.-Holl. gom. Xederhorst-don-Berg, in 1840 met 102. in 1870 mot 106, in 1899 mot 314 inw. Hinde rdanuiier.ScliaiiN, schans in de Vecht in de Utr. gom. Xichtevccht. De sterkte ontleent haar naam aan een vroegeren dam in de ri- vior. Hinderstein, ridderhofstad in do Utr. gom. Langbroek. Hingen, b. in de Limb. gein. Echt, in 1840 met 204, in 1870 met 258, in 1890 met 240 inw. Hinkelenooi\'d, voorm. d. in Zee- lnnd, op Zuidbevelnnd, dat door de vlooden van 1530 en 1570 door het water is overstelpt, in of omstreeks 1683 is een deel langs den vasten wal

-ocr page 360-



		380 Houreder-Koog. Hoek.

		Hobreder-Koog, pold. van 72 heet. in de N.-Holl. gein. Oosthuizen. Ilodciipi.jl. klein dorp of kerkb. met eene K.-Kath. kerk in de Z.-Holl. gem. .Schipluiden. Tot 1855 vormde dit plniii-i.il\' met de aanpalende streek naar het westen eene bijzondere gem. Ter plaatse van het oude slot Hodenpijl staat thans eene boerenwoning. ll<Mleiipi.jl«tlie-Polder, polder van 351 heet. in de Z.-Holl. gemeente Schipluiden Hoedekeiikerke, 1. gcm. op het Zeeuwsche schiereil. Zuidbevcland in het oosten door de Hont bespocld en verder ingesloten door \'s-Gravenpolder en Baarland. Zij bestaat uit verschei- dene polders en deelen van polders, heeft een met zand vermengden klei- bodem, die meest tot bouwland wordt gebruikt, en is 1042 heet. groot. In 1822 had zij G98, in 1840 849, in 1874 987, in 1890 1020 inw., in laatstgcn. jaar onderscheiden in 33C Herv., 99 Chr.-üeref., 44 Ned.-Geref., 522 K.-Kath. en 19 ongen. Er zyn 2 dorpen, Hoede- kenskerke en Kwaclendammc, benevens de b. Jfoondert. Het d. Hoedekens- korko had in 1870 452, in 1890 5(i0 inw. Er zijn kerken der Herv. en (\'hr.- Oeref. Kr is veel doortocht van hot westelijk Zuid-Beveland naar Zeeuwsch- Vlaunderen. £. pold. van 4U7 heet. van de Zeeuwsche gem. Hoedekenskerke en Baarland. HoedeiimakerHpad, groote b. in de N.-Holl. gem. Nieuweramstel. Vroe- gor meest door warmoeziers bewoond, heeft het, door de uitbreiding vnn Am- sterdam, thans eene geheele her- schepping ondergaan. Het draagt nu meer het aanzien eener voorstad van Amsterdam. HoedlllUllNllieer, voorm. meer in Groningen, in de gemeenten Nicuwe- Pekela, Veendam en Wildervank. Het is in 1778 door aftapping tot land ge- maukt. Hoedmeei\', klein meer in de Dr. gem. Smilde. Hoef\', of I>e Hoef*, 1. buurt in de Geld. gem. Putten, in 1840 met 428, in 1872 met 680, in 1890 met 301 inw, SS. b, in de L\'tr. gem. ^Mijdrecht, langs de Kromme-Mijdrecht, in 1840 mot 260, in 1870 met 288, in 1890 met 300 inw. ."{. of Yiilkeillioef\', b. in de Utr. gem. Hoogland, in 1840 met 142, in 1870 met 219, in 1890 met 190 inw.
		4. geh. in de N.-Brab. gem. Borkel-en- Schaft. 5. of Haanache-Hoef, geh. in de N.-Brab. gem. Dongen. IJ. geh. in de Geld. gom. Batenburg. 7. b. in de N.-Brab. gem. Kosmalen. 8. b. in de Geld. gem, Harderwijk. 9. b. in de N.-Brab. gem. Kuik. ÏO. b. in de N.-Brab. gem. Valkenswaard. Hoef-eii-Haag, pold. ,van 205 h. in de Z.-Holl. gem. Hngestein. Hoef-en-Mclionteiipolder, p. van 72 heet. in de Z.-Holl. gom. Ouds- hoorn. Hoefken (\'t), of ll.nl ken, geh. in het noorden der Geld. gem. Hummeloo e. a. Tot omstreeks\' 1800 vond men er do K.-Kath. kerk van de par. Drempt, doch deze is toon naar het d. Drempt verplaatst. Hoefken» (De), geh in de N.- Brab. gem. Keek. Hoef polder, 1. polder van 173 heet. in de Z.-Holl. gem. De Lier. SS. polder in de Z.-Holl. gemeenten Ter Aar. Hoefsrot, b. in de N.-Brab. gom. Bakol o. n. Hoef\'straat, b. in do N.-Brab. gem. Tilburg. 11 oef-teil-Halve, geh. in de N.- Brab. gem. Boxtel. HoeffijzerM <Hric-), buurt inde Zeeuwsche gem. St.-Jansteen. Hoeismil, geh. in de Gron. gem. AVarfum. Hoeitink, geh. in de Gron. gem. Hoogkerk. Hoek, 1. gem. in Zeeuwsch-Vlaan- deren, in het noorden door de Hont, in het westen en zuidwesten door den Braakman bespoeld en overigens be- paald door de gem. Neuzen. Zij is 3844 heet. groot en bestaat uit vette klei- gronden, door hooge dijken beschermd. De landbouw, het hoofdbedrijf der be- volking, levert rijke oogsten. In 1822 had Hoek 1112, in 1840 1469, in 1874 1030, in 1890 1975 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1085 Herv.. 188 Chr.-Geref, 1 Herst.-Luth., 70 Ned.- Geref., 48 K.-Kath. en 33 ongen. Be- nevens het d. Hoek bevat de gem. ook de b. Mauritsfort. Het d. Hoek, welks aanleg eerst uit het laatst der 16de eeuw dagteekent, bevatte in 1840 420, in 1870 468, in 1890 (in de kom) 702 inw. Eerst in 1602 is hier eene (Herv.) kerk gesticht. SS. voorm. d. in Fries- land, dat, met Oldehovo vereonigd, de

-ocr page 361-



		HoekeiiidMclie-Polder.
		HoeiiMbroek. 381


		stad Leeuwarden heeft helpen vormen. 3. b. in de X.-Brab. gom. Vochel. 4. b. in de X.-Brab. gem. Erp. 5. geh. in de X.-Brab. gom. Borkel-on- Schaft. tt. geh. in do X.-Brab. (rem. Gilzo-en-Rijon. 7. (I)eil), pold. in de Z.-Holl. Rem. Lekkerkerk, 1370 heet. groot. 8. b. in de X.-Brab. gem. Baarle-Xassau. J). b. in do X.-Brab. gem. Udonhout. ÏO. b. onder St.- Antonie in de X.-Brab. gcm. Oploo. 11. b. in de Limb. gein. Koggel. 1SJ. p. en b. in de Z.-Holl. gem. Lek- kerkerk. 13. b. in liet Fr. dorp Wij- kei (Gaasterland). 14. p. in de N\'.- Holl. gem. Opnioer en Iloogwoude. 15. b. in do Geld. gem. Nijkerk Itt. b. in do Geld. gem. 1\'oederooien. 17. b. in de Limb. gein. Grubben- vorst. 18. b. in de X.-Brab. gom. Heesch. No. Ui in<U. hc l\'nhloi . of *Oot]ioekM-]ie-Polder, in 1870 bedijkte en drooggemaakte veenplas in de Z.-Holl. gem. Bloiswijk, 431 heet. groot. Hoekei «nu. adell. buis onder Bcn- nekom in de Geld gem. Ede, te midden van uitgestrekte bosschen, aan den weg van Ede naar Wageningon. HoekeltiiuNvlie-lti-ink, geh. in de Geld. gem. Ede. Hoekerpolder, pold. in de Utr. gem. Vreeland en Loenen. Hockerrot, I). in do Geld. gom. Epe. Hoekpolder, pold. in de Z.-Holl. gem. lvijswijk, 239 heet. groot. HoekKclie-Waard, eil. in Z.- Holl., door de Oude-Maas, do Dortsche- Kil, het Hollandsclidiep en het Spui in- gesloten, met een omtrek van 10 uren en ruim 29,000 heet. oppervlakte. Het bevat de gem. Oudbeierlaud, Xieuwbeior- land, l\'iorshil, Xumansdorp, Strijen, \'s-Gravendeel, Puttorshoek, Heinenoord, Westmnas, Maasdam en Klaaswaal, de hoofdgedeelton van Zuidbeierland en Goudswaard, benovens een klein deel van Dubbeldam. Het is eono zeer vruchtliarc streek, dio o. a. tarwe en andere granen, koolzaad, vlas enz. in groote menigte voortbrengt. Hoeksmeer, klein meer in do Gron. gemeenten Loppersum en Ten Boer. Hoek-van-Holland,** zuidweste- lijko [milt van hot vasteland van Z.- Holland, gem. \'s-Gravezando, doorsno-
		deu door \'den Xiouwen Maasinond of Xieuwen Waterweg. De Holl. spoorweg heeft van Kotterdam een zijlijn naar bet station Hoek-van-Holland, dat vlak bij do uitmonding in zeo ligt on uit- sluitend is gebouwd voor het vervoor naar Kngeland niet de stooinbooton der lgn HarwichKotterdam. In den winter kan de dienst nu niet meer door liet jjs in de Maas vertraagd of gestremd worden. Hoelem (De), geh. op hot X.-H. eil. Wielingen. Hoen, I. ot\' llociislini». \\ hui. kasteel in de Limb. gem. Voerendaal, titans eeno groote pachthoeve. Het kas- teel hoeft behoord aan den tak van het geslacht (\'artiels, dat den naam van [ Hoen aannam. \'£. (\'t), b. onder j Eerbeek in de Geld. gein. Brummon. Iloeiiderboom, b. in de Geld. gem. Iiichtenvoordo. Iloendevbowcli, b. in do X.-Br. gem. Uden. HooildfM\'laild (\'t), lieerl. en b. in de Z.-Holl. gem. Xaaldwijk. Iloenderloo, geli. in de Gold. gemeenten Kde en Apeldoorn, omstreeks het jaar 1820 op oenc woeste plek van j do Veluwe ontstaan. Xadat door bemid- delmg van den Hemmensciicn leeraar O. G. Heldring hier eerst een put was \' gegraven, en een school gesticht, heeft I de plaats ten jaro 1855 eeno eigene \' (Herv.) kerk verkregen. Ten jare 1851 is er ook een ,doorgangshuis" gesticht, een tijdelijk toevluchtsoord voor ongc- lukkigo, verwaarloosdo knapen. In 1870 had Hoenderloo 580 inw., waarvan 403 onder Apeldoorn en 177 onder Ede. In 1890 waren deze getallen resp. 212 en \| 327. Te Hoenderloo onder Edo is oen doorgangshuis. Hoeildci\'lieMt, b. in de X.-Brab. \' gem. Bladel c. a. HooiidciMvicl, goh. in de Z.-H. gom. Meerkerk. Hocudivp, vaart in Groningon, i ton deolo reeds in 1597 gegrrven, doeh eerst in 1654 voltooid. Zij roikt van Groningen naar Htroobos op de Erieschc grenzen. Ilooiiloo. voorin, havczathc in de Overijselsc.hc gem. Olst, reeds ten jaro 1233 vermeld. Er is eene halte, voor lokaal verkeer, van den spoorweg ZwolleZutphen. llocn«bi\'oek. gein. in Limb., in- gesloten door Nut-on-Vaasrade, Amsten-

-ocr page 362-



		Hoen te.		Hoeven.
		382


		rade, Heerlen, Voerendaal, Klimmen en Wijnandsrade, hebbende eene opper- vlakte van 890 heet. De grond bestant uit beek- en Eimburgsche klei en wordt o. a. besproeid door do Oclecn, de Koo- debcek en de Oude-Moeder. In 1822 bad deze gem. 1070, in 1840 1163, in 1874 1045. In 1890 1204 inw. Do geheele ho- volking is R.-Kath. en bestaat in de eerste plaats van den landbouw. Men vindt te Hoensbroek ecbter ook een zij- det\'abriek, eene brouwerij, eene sloten- makerij en 2 waterkorenmolons. De gem. bevat het d. Hoensbroek, de buurten Overbroek en Sehorenberg ot\' Papparts, do peh. Kouwcnraad of\' Kouwenrade, Akerstraat, Koumen, Flatterstraat, Ko- ningsheemd, Overlotbroek, Essehenberg en Sloort, benevens een deel van Vaas- raad. Hoensbroek is eene heerlijkheid, nie in 1388 door Hertogin Jobannavan Brabant van Valkenburg werd gcschei- don De Hoeren van Hoensbroek ston- den bij \'s lands vorsten in boog aanzien. Heer Arnold Adriaan van Hoensbroek werd in 1675 door den Koning van Spanje tot Markgraaf verbeven. Het d. Hoensbroek, in 1840 met 450, in 1870 met 5211 in 1890 (in de kom) met 260 inw., ligt zeer fraai. Het heeft eene R.-Kath. kerk en een kasteel, dat 0111- strecks 1644 nagenoeg de togenwoor- dige gedaante ontving. Hoeilte. buurt in do Geld. gem. Xeode. Hoeiiza-Driel, b. in de Geld. gem. Driel, in 1840 met 396, in 1872 met 329, in 1890 met 288 inw. Hoep (De), wijk van de N.-Holl. gem. Schagen. Hoepbeek, beek in X.-Holl. gem. Heemskerk en Kastrikum. Hoei\'diep. vaarwater in do Gron. gom. Grijpskerk. Hoert, geh. in do Geld. gem. Dinxperloo. Hoe Kohieren, b. in de Overga, gem. Borne. Hoe» mailKllieer, b. in de Gron. gem. Veendam Hoetspohler, p. in de Z.-Holl. gem. Bleiswijk. Hoeve, 1. d. met eene in 1837 ge- Btichte R.-K. kerk in do Limb. gem. Spaubeek, in 1840 met 100, in 1870 met 81, in 1890 met 224 inw. 8. of Hoe- ven. wjjk der X.-Brab. gem. Udon, uit verscheidene b. en geh. gevormd. 3. b. in de X.-Brab. gem. Vucht.		-4. geh. in de X.-Brab. gem. Reusel. 5. of Hoeven, geh. in de X.-Brab. gem. Zon o. a. ft. of Hon ve, voor- malig slot in den Dijkpolder der Z.-Holl. gem. Maasland, het stamhuis van den geschiedschrijver Jonker Jlatthjjs van der Houve. - 7. b. in de Geld. gem. Heteren. 8. b. in de Geld. gem. Ruurloo. - i>. (De), b. in do Drent- schc gein. De AVjjk. IO. (Korte). b. in de Geld. gein. Maurik. 11. (De), b. in de Utr. gem. Zeist. 12. b. in de X.-Brab gem. Breda. Hoevelaken, gem. in Geld., in- gesloten door Xijkerk en Barneveld I (Geld.), Stoutenburg, Amersfoort en Hoogland (Utr.) Zij beslaat 726 heet., zijnde een welhebouwde zandgrond (dilu- vium). In 1822 had deze gem. 624, in 1840 742, in 1874 854, in 1890 897 inw. In 1890 telde men er 812 Herv., 3 C\'hr.- Geref., 1 Xed.-Gcref. 1 Luth., 79 R.- Kath. en 1 ongen. De inw. bestaan van landbouw en veeteelt. Hoevelaken komt reeds 1132 voor, en werd in 1263 leen- roerig aan Gelderland. In 1810 kwam het aan Utrecht, doch in 1814 keerde hot tot Gelderland terug. Het d. Hoevelaken ligt aan den weg van Amcrs- foort naar Apeldoorn. Het prijkt met het adell. huis Hoevelaken en heeft eene Herv. kerk. Ten tijde van Hertog Rei- nald IV werd het huis te Hoevelaken door de Hollanders in brand gestoken. HoevelakenseLe-Beek, beek, die bij Hoevelaken een deel der Geld.- Vtr. grens uitmaakt en in do Vlierbeek uitloopt. Hoeven, 1. d. in de X.-Brab. gem. Hoevon-cn-St.-Maartenspolder, in 1840 met 389, in 1870 met 384, in 1890 met 628 inw. Er zijn kerken voor de Herv. on de R.-Kath., en in \'t Moleneind een seminarie. Van den spoorweg Breda Rozendaal is hier een station, en van de stoomtram BredaOudenboschSteen- bergen een halte. Si. b. in de N.- Brab. gem. Xieuwkuik, in 1840 met 130, in 1890 niet 147 inw. 3. b. in de X.-Brab. gem. Tilburg. 4. b. in de Limb. gom. Xederweert, in 1840 met 126, in 1870 met 121, in 1890 mot 159 inw. 5. of Hoe veiiKohe-Straat, geh. in de X.-Brab. gem. Wanrooi. O. of He Hoeven, geh. onder het Friescbe d. Jacobiparochie (gem. \'t Bilt). "7. geh. in de X.-Brab. gem. Vlierden 8. b. in de X.-Brab. gem. Tongelre. 9. h. in de X.-Brab. gem. Bakel e. a.

-ocr page 363-



		Hofwijk. 383 met 119, in 1890 met 126 inw., meest warmooziers en ooftkweekers. 2. b. onder het Friesche dorp [Grouw (gem. Idaarderadeol), in 1840 met 119. in 1890 met 110 inw. 3. polder in de Utr. gem. Mijdrocht op de oostzijde van de Krommc-Mijdrecht. Hoflandst-lie Polder, pold. in de Z.-iroll. gem. Voorschoten. Hofmeiei\'Mlioek, b. in do Over- jjselscko gem. Weerseloo. Hofpolder, 1. pold. van 127 heet. in do Z.-Holl. gom. Zoeterwoude. 2. pold. in do Z.-Holl. gem. Warmond. Hofrnst, landgoed in hot N.-Holl. dorp Muiderberg, beroemd wegens eeno merkwaardige echo. Hofstede (Ter), buurt in de Zecuwsche gem. Rotranchemont, in 1870 mot 129, in 1890 mot 137 inw. Het is een dor oudste plaatsen van het distr. Sluis. Hofstee, buurt in de Z.-Holl. gem. Melissnnt. Holle, of Holle. geh. in do Gron. gem. Onstwoddo. Hof-Vltll-Delft, gem. in Z.-Holl., die haar tegenwoordige» omvang door do wet van 11 Juli 1855 heeft verkre- gon, waardoor bij de toenmalige gem. Hof-vitn-Delft do gem. Groeneveld werd ingelijfd. De gem. wordt door de afdee- ling St.-Maartensrecht van do gemeente Schipluiden in twee stukken gedeeld. Het grootste ligt tussohen de gem. Delft, Vrijonban, Schipluiden, Do Lier, Naaldwijk en Wateringen; het tweede tusschen Vrijonban, Ketel, Vlaardinger- ambacht en Schipluiden. Beide doelen te zanion zijn 2187 heet. groot en zoowol het eon als hot ander deels door klei, deels door laag veen gevormd. In 1860 had doze gom. 1174, in 1874 1581, in 1890 2601 inw. Bij de volkstelling voor 1890 vond men er 1289 R.-Kath., 966 Ned. Herv., 8 AVaalsch.Horv., 56 Ev.- Luth., 6 Horst -Luth., 95 Chr.-Geref., 3 Rem., 150 Ned.-Oerof., 4 Doopsgez. en 24 ongen. Do gem. bevat het dorp \'t Woud, do buurten Hoorn en Abtswoude, benevons do noordwestelijke voorsteden van Dolft. Op het platteland bestaan de meeste inw. van veofokkorjj en zui- velbereiding. Hofwegen, heerl., in de Z.-Holl. gem. Bleskensgraaf-en-Hofwegen. Zjj maakte tot 1855 oone afzonderlijke gem. van 190 heet. uit. Hofwijk. 1. landgoed in de Z.-
		Hoevenaar. ÏO. b. in de N.-Brab. gom. Zon. 11. b. in de N.-Brab. gem. Zomeren. 12. b. in de Limb. gom. Helden. 13. I). in do Dr. gom. Diovcr. 14. (Ooster- en Wester-), buurten in bet Fr. d. Finkegn (Weststellingwerf). Hoevenaar, b. in de N.-Brab. Rosmalen. Hoevenseind, 1. b. in do N.-Br. gom Teteringon, in 1840 met 202, in 1870 mot 299, in 1890 met 173 inw. 2. b. in de N.-Brab. gem. Bladel. Hoeven-en-Nt.-ifIaartenspol- der, gom. in N.-Brab. mot cono oppor- vlakte van 3102 heet. Zij is begrensd door Oudenboscb, Standdaarbuiten, Ze- venbergen, Etten-en"Leur ^ren Bukven, Het grootste deel dor gem. bestaat uit diluvisch zand, doch het door do Mark besnoeide noorderdool hoeft klei. In 1822 had doze gom. 1404, in 1840 1755, in 1874 2291, in 1890 2517 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 2514 B.-Kath. en 8 Herv. Men vindt er 2 leerlooierijen, bierbrouwerij, grutterij, 2 waskaarsenfabrioken, 2 sigaren, en ta- baksfabrieken, kuiperij, 5 klomponma- kerijen, 2 wagenmakorijon, 3 steenbak- korijen, lijstenfabriek enz., maar het meorendoel dor bevolking vindt zijn bc- staan in den landbouw. Hoevensche-Beemden, polder in do N.-Baab. gem. Hoeven, in 1409 bedijkt on 537 heet. groot. Hoevert (Den), pold. in do Gold. gem. Didam. Hoeveiveg, buurt in Z.-Holl. gem. Hagestein. Hof 1. (Het), geh. in do N.-Bsab. gem. Lieshout. 2. (Hooge-) pold. in do N.-Brab. gem. Zwaluwe. \'.i. (liJlJi«\'-). pold. in do N.-Brab. gom. Made c. a. 4. (Het), buurt in de N.-Brab. gem. Bergeik. 5. (De), b. in do Dr. gem. Ruinorwold. fi. (Het), b. in de Gold. gom. Brummen, onder Eerbeek. 7. (Het), buurt onder Ingen in do Geld. gom. Liendon. Hofambacht, heerl. in do N.-Holl. gem. Haarlommerliede c. a., door den Spaarndammordijk in Hofambncht-Bin- nen on Hofambacht-Buiton afgedeeld. Hofgeest, b. in de N.-Holl. gom. Telzen, in 1840 met 125, in 1870 met 121, in 1890 met 177 inw. Hofkamp, buurt in de Geld. gom. Apeldoorn. Hofland, 1. b. in de N.-Holl. gem. "Wn\'k-aan-Zee, in 1840 met 130, in 1870

-ocr page 364-



		Holland. bewind reeds in 916 en schijnt dit ge- voord te hebbon tot 939. Op hem volg- den: Dirk II van 939 tot 988; Arnulf, van 988 tot 993; Dirk III, van 993 tot 1039; Dirk IV, van 1039 tot 1049; Kloris I, van 1049 tot 1061; Dirk V, van 1061 tot 1091; Floris II, van 1091 tot 1122; Dirk VI van 1122 tot 1157; Floris III, van 1157 tot 1190; Dirk VII, van 1190 tot 1203; Ada, in 1203; Willem I, van 1203 tot 1223; Floris VI, van 1223 tot 1235; Willem II, van 1235 tot 1256; Floris V, van 1256 tot 1296; Jan I, van 1296 tot 1299. Door het kinderloos afsterven van Jan I kwam het graafschap aan het Huis van Avosnes, daar Jan van Avesnes door zijn moeder Alcida van Holland lid was van hel oude grafelijke Huis. Hadden do oude Hollandscho Graven mot hunne waardigheid reeds die van Graaf van Zeeland vereenigd, thans beheerden de Graven van Holland drie graafschap- pen : Henegouwen, Holland en Zeeland, terwijl zy zich tevens Hoeren van Fries- land noemden. Uit het tweede Stam- huis regeerden: Jan II, van 1299 tot 1304; Willem III, van 1304 tot 1337; Willem IV, van 1337 tot 1345; Mar- garetha, van 1345 tot 1354. Door Mar- garetha\'s huwelijk met Lodewijk van Beieren kwam het Beierscho Huis aan het bewind. De eerste Graaf uit dit geslacht was Willem V, die van 1354 tot 1358 het gezag in handen had, doch toen wegons krankzinnigheid te Quesnoy werd opgesloten. Zijn broeder Alhrecht was Ruwaard tot 1389, en volgde toen op als Graaf. Ka Albrecht\'s verscheiden in 1404 voordo Willem VI het bewind tot 1417, en toen Jakoba, van 1417 tot 1433. Jakoba\'s afstand bracht het graaf- schap Holland aan het Huis van 15our- gondië. Kilips de Goedo regeerde van 1433 tot 1467; Karel de Stoute van 1467 tot 1477; Maria van 1477 tot 1482. Filips de Schoone, uit het huwelijk van Maria van Hourgondië met Maximiliaan van Oostenrijk gesproten, was do eerste Graaf uit het Oostenrijksche Stamhuis. Hij was Graaf van Holland van 1482 tot 1506. Zijn zoon, sedert Keizer Knrel V, volgde hem, nog minderjarig, op, en gaf zijn graafschap Holland, nevens al de overige Nederlanden, in 1555 aan zyn zoon Kilips over, die, uithoofde der door hem geërfde waardigheid van Ko- ning van Spanje, doorgaans Filips U wordt genoemd. Hij werd door de Sta-
		884 Hogcner. « Holl. gem. Voorburg, een» de buiten- \| plaats van Constantjjn Huygons en door dien geleerden staatsman in een beroemd gedicht bezongen. In onze tijd werd hot in cene fabriek herschapen. tt, b. in de ZeemvBche gom. Wissekerke. Hogenei\'. I>. onder Etten in de Geld. gom. Gendringen. Hoitcblll\'en. gehucht in het Frie- eche dorp Xijcmirdum (gein. Gaaster- land). Hok (De), b. onder Kerboek, in de (ield. gem. Jirummcn. Hok Ueilburjj, polder van 49 heet. in de X.-llrab. gem. Terheiden. Hole I. ( *O\'), in de (Iron. gem. Slochtorcn. 5J. (Ter), buurt onder Lamswaarde in de Zecuwsche gem. Hon- tenisse. Holeildreellt, 1. stroom op de grens van X.-Holl. en Utr. Hij komt voort uit het Abkouder-meer en neemt na zijne vereeniging met de Oude-Waver den naam van Bullcwijk aan. Si. I). in tic X.-IIoll. gem. Ouderamstel. HoIendi-etliter-en-Hullewi.i-* *kei\'-Ioldei\\ pold. van üó heet. oud land in de N.-Holl. gem. Ouderamstel. Vroeger behoorde daartoe ook de sedert \| droogemaakte veenplas 15ullewijker- Polder. Holeilld, geb. in do X.-Ilrab. gem. Haren. Holiëilioekselie-Iolder, pold. van 1768 heet. in de Z-Holl. gem. Schipluiden, Ketel, Vlaardingerambacht en Vlaardigon. Holiealoot, dorp met ecno Herv. kerk in de X.-IIoll. gem. Hansdorp, aan do Holieslotor-IJe gelegen. Hot had j in 1840 195, in 1870 186, in 1890 208 j inwoners. Molk. b. in de (leid. gem. Xijkerk, I in 1840 met 204, in 1872 met 345, in 1890 met 824 inw. Holland, 1.** voormalig graafschap, welk* naam het eerst in eene oorkonde van 1064 voorkomt. Graven van Holland waren er echter reeds vroeger, ofschoon \| men niet den juisten tijd kan aangc- ven, wanneer dit graafschap zijn oor- sprong nam. Oorspronkelijk tot de lan- \| den aan de monden des Kijn\'s bepaald, breidde het zich door keizerlijke giften, opdrachten, verdragen en veroveringen ; naar het noorden, zuiden en oosten uit, zoodat het onder zijn laatsten Graaf van i de Donge tot do noordkusten dor Zui- derzco reikte. Graaf Dirk I voerde het \|

-ocr page 365-

Holland.

385

aan Utrecht toegevoegd. Bjj do invoe-
ring der Constitutie van 1805 werd IJsel-
stein van Holland afgenomen en aan
Utrecht gehecht. Daarentegen keerdo
Vianen by Holland terug on word do
Zeouwscho heerlijkheid Sommelsdijk b(j
dit departement ingelijfd.

Holland. 4. voorm. Koninkrijk,
dat van Juni 180G tot Juli 1810 bestond.
Het werd in 1807 ingedeeld in 10 de-
partomenten: Groningen, Friesland,
Drente, Overijsel, Gelderland, Utrecht,
Amstelland, Maasland, Zeeland, en Bra-
bant. I!ij traktaat van Parijs, van den
11 Xovember 1807, werd dit konink-
rn\'k vergroot met Oost-Friesland, Jever,
Kniphausen, en Varel, tegen afstand der
stad Vlissingen met haren naasten om-
trek aan Frankrijk. Dientengevolge
werd het departement Groningen, tot
aan do Eems uitgebreid en een elfde
departement, Oost-Friesland, gevormd.
Bij het traktaat van 16 Maart 1810
werden Zeeland en Brabant, bene-
vens de zuidelijke deelen van Holland
en Gelderland tot aan do Merwedo en
Waal, aan Frankrijk afgestaan, en den
3 Juli daaraanvolgende, na den troons-
afstand van Koning Lodewijk het ge-
heele koninkrijk bij Frankrijk ingelijfd.
5. prov. van het Koninkrijk der Xeder-
landen, van 1814 tot 1840. De Gioud-
wet van 1814 bepaalde, dat zij de oudo
grensscheidingen behield, met bijvoeging
van Vianen, Ameide, Leerdam, Langc-
rak en Sommelsdijk. Den 20 Juli 1814
worden echter de landen ten zuiden van
hot Hollandschdiep, de Biesboseh en do
Oude-Maas daarvan afgenomen om bij
Brabant gevoegd te worden. BÜ besluit
van 10 Februari 1815 werd het ook het
noorderdeol van \'t Land-vau-Heusden,
nevens het Land-van-Altena en Dussen,
daarvan gescheiden. Aan Gelderland ver-
\' loor Holland in 1814 do vesting Loeve-
stein en het Monnikenland, terwijl het
in 1820, voor den afstand van het dorp
: Akkooi, de dorpen Everdiugen en Zijder-
! veld bekwam. Met Utrecht werden do
grenzen veranderd door do wet van 19
Mei 1819, waardoor Waverveen, Wave-
! ren e. a._; Loosdrocht, Loenen-Kronen-
! burg en Klein-Muiden voor de prov.
! verloren gingen ; doch Ankeveen, Neder*
horst-den-Berg, Kortenhoef en Uithoorn
werden gewonnen. Xieuwo veranderin-
gen langs deze grens kwamen tot stand
door de wet van 27 April 1820, die
Tokkop, Indijk, Snelrewaard, Zuidpols.

ten van Holland in 1581 afgezworen.
Met Holland waren gedurende de-
zen tn\'d verscheidene kleinere heer-
BOhappjjen verbonden: West-Friesland,
Bodegraven, Waterland, Amstel, Gooi-
land, \'Woerden, Housden, Arkel. Voorne
was nog een afzonderlijk gewest bjj den
opstand tegen Spanje, doch sedert werd
ook dit bij Holland ingelijfd. 2. of
Holland-c n-West-Friesland,
tweede prov. der Republiek der Ver-
eenigde Nederlanden, bestaande uit het
vroegere graafschap Holland, met bij-
voeging van de heerlijkheid Voorne. Zjj
was verdeeld in 18 steden en het plat-
teland. De steden waren: Dordrecht,
Haarlem, Delft, Leiden, Amsterdam,
Gouda, Rotterdam, Gorinchem,Schiedam,
Schoonhoven, Briello, Alkmaar, Hoorn,
Enkhuizen, Edam, Monnikendam en Pur-
merend. Het platteland bestond uit
\'s-Graveuhage en Haag-Ambacht; uit
de baljuwschappen: Zuid-Holland, Strijen,
Beierland, Putten, Voorne, Delfland,
Schioland, Rijnland, Xoordwijkerhout c.
a., "Woerden, Oudewater, Gouda, Gooi-
land, Amstelland, "Wnveren c. a., do
Loosdrechten, c. a., Konnemerland, Bre-
derode, Blois, do Egmonden, Xieuwburg,
Waterland, de Zeevang, West-Friesland,
De Zype, Wioringorwnard, Huisduineu-
en-Helder, Tossel, Wioringen; een
groot aantal heerlijkheden, als: Aspe-
ren, Heukelum, Spijk, Vianen, Altena,
Heusden, Gcertruidenberg, Zwaluwe, Ze-
venbergen, Klundert of Do Niervaart,
Emilinpolder, Tienhoven, Jaarsvold, Pols-
broek, Assendelft, Bakkum, Wimmenum,
Bergen, Petten, Kallantsoog, Purmerland-
en-Ilpendam, Oosthuizen-en-Hobrede,
Etershem, Obdnm, Hensbroek, Spanbroek,
Opmeer, Hoogwoud-en-Aartswoud, Veen-
huizen, Oudkarspel, Xoord-Scharwoude,
Warmenhuizen, Schagen, Barsingerhorn,
St.-Maarten-Valkoog-en-Eenigenburg,
Urk-en-Emmeloord ; het drostambt Ter-
schelling, en het schoutambt Vlieland.
De baronio IJselstein was leenroerig
aan Holland, doch niet daarbij ingelijfd.
Ook Leerdam was min of meer zelfstan-
dig. De provincie behield deze uitge-
strektheid tot 1798, toen de Bataafscho
Republiek in departementen werd ver-
deeld. 3. departement van de Ba-
taafsche-Republiek, in 1801 gevormd,
en tot 1807 in stand gebleven. Het had
ongeveer dezelfde grenzen als do oude
provincie Holland. IJselstein on Leer-
dam waren daarbij ingelijfd, doch Vianen

Witkamp.

-ocr page 366-



		386 llollnndei\'sakkerw.
		HollaiidMche enz.


		broek, Zevender en Kabnuw van HoI- I land afnam, doch het vergrootte met , Hagcstein, Lange-Ruigewcidc, Oukoop, Papekop en Diemerl)roek. Holland was de cenige i)rovincie, die 2 gouverneur» had, één voor Holland\'s zuidelijk ge- deelte en oen voor Holland\'s noordelijk gedeelte. De Staten vergaderden beur- telings te \'s-Gruvenhnge en te Haarlem, en bestonden uit 14 leden voor de rid- derschap, 49 voor de steden en 27 voor ! den lundclijkcn stand. Van genoemde 49 stedelijke afgevaardigden benoemde Amsterdam 15, Rotterdam 5, \'s-Graven- hage 4, Leiden 3, Dordrecht 2 en Haar- lem 2 leden. De overigen achttien zon- den elk één afgevaurdigde, namelijk : Alkmaar, Hoorn, Delft, .Schiedam, Uouda, Kakhuizen, Medemblik, Monnikendam, Purnierend, Gorinchem, Brielle, Schoon- hoven, Woerden, Weesp, Ylaardingen, West» en Oost-Zaaiulain en Maassluis. Voor den landelijken stand was de prov. j gesplitst in 27 kiesdistricten: Den Hei- der, Schagen, Blokker, Schermerhorn, Heiloo, De Rijp, Broek-in-Wuterland, Beverwijk, Noordwijk-Binnen, Oegstgeest^ Naaldwijk, I\'ijnakker, Delftshaven, Bode- graven, Allen, Leidschcndiini, Haastrecht, Meerkerk, Alblasscrdam, Kidderkerk, Oudbeierland, Strijen, Soinmelsdijk, Helle- voetsluis, Geervliet, Maarden, Sloterdijk. O. geb. id de Grou. gcm. Leek. Hollamlerakkers, buurt in de ; Overijs. gein. Kamperveen. Hollniiderbroek, 1. buurt inde Geld. gem. Eist, in 1840 met 383, in j 1872 met 309, in 1890 met 499 inw. S$. pold. van C29 heet. in do N.-Brab. gcm. MU c. a. 13 «)i ia n<ir i-Iiii izen. zuidoostelijke uithoek vnn de Overyselsche gein. Kam- perveen, vroeger met eene buurt. llolIaiid-op-y.ijn-SiiiHlwt, 1. voorin, landengte in N.-Holl. tusschen \' het IJ en de Noordzee. Door het graven van bet AmsterdanischevN\'oordzeekanaal, vooral door het droogmaken der Ugron- den is dezo streek geheel van gedaante veranderd. De eerste concessie der Ka- naal-maatschappij dagteekent van 10 December 1861. Den 8 Maart 1SG5 is in do Brecsaap, op ongeveer 600 meter van het strand, de eerste spade voor het te graven kanaal in den grond go- stoken. Hot werk was voltooid in 1876. \'4. landgoed in de N.-Holl. gein. Velzen, waar, volgens de overlevering Joost van Vondelzijn treurspel Palamedes" dichtte.		HollaiidMchdie», breede stroom, tusschen de Hoeksche-\'Waard eenerz\\jds en Overflakkee in Z.-Holl. en de N.- Brab. kust anderzijds. Het is van 1470 tot meer dan 2000 meter breed. IIollandsche-G raven, stroom- pje in de Overijselscho gem. Denekamp, dat op de Bentheimsche grens in de Dinkel uitloopt. JloIlailUNi\'lie-l.lsel, rivier in Utrecht en Z.-Holl., in vroegere eeuwen een Kijnarm. Haar bovenpand wordt door een dam van de Lek gescheiden. Zij vloeit langs IJselstein, Montfoort, Oudewater, Haastrecht en Gouda on valt bij den Storinpolder, tegenover IJsclmondc, in de Xieuwe-Maas. Door een gegraven vaart langs het Gein heeft de Hollandschc-IJscl gemeenschap niet den Vaartschen-Kijii, door de Lin- schoten, de Wierilcke on de Gouwe mot den OudeirKijn, en door de Vlist niet den IJsel. Langs deze rivier zijn vele steenbakkerijen opgericht. Hollandsche-IJEeren-Spoor- weg, ijzeren spoorweg oorspronkelijk zich bepalendo tot N.- en Z.-Holland. Hij is aangelegd door eene maatschappij, die den 8 Augustus 1837 concessie be- kwam. Het baanvak van Amsterdam naar Haarlem werd geopend den 20 Sopt. 1839, het vak van Haarlem naar Venenburg den 2 Juni 1842; van Vc- nenburg naar Leiden den 17 Augustus 1842, van Leiden naar Voorschoten 1 Mei 1843, van Voorschoten naar\'s-Gra- venbago 6 December 1843, van \'s-Gra- venhage naar Rotterdam 31 Mei 1847, van Haarlem naar Uitgeost 1 Mei 1867. Deze vakken zijn te zinnen 102.5 kilo- meter lang. De Hollandscho-IJzeron- Spoorwegmaatschappjj heeft ook den Staatsspoorweg van Den Helder over Uitgeest naar Zaandam in exploitatie verkregen on den 10 Mei 1874 een eigen spoorw. (de Oosterspoorw.) tusschen Am- sterdam en Amersfoort met oen zijtak van Hilversum naar Utrecht voltooid. Sedert is het net belangrijk nog uitgebreid. Na de overneming van den Rijnspoorweg door den Staat en de nieuwe regeling van deze met de Holl.-IJzeren-Spoorweg- niaatschappü en de Maatsch. tot Exploi- tatio van Staatsspoorwegen hooft do H.-IJ.-S.-M. nog in exploitatie of in medegebruik de lijnen Amersfoort KesterenNjjmegenKleef, Arnhem (Nijmegen)DordrechtBotterdam Hoek-van-Holland, RotterdamEsschen,

-ocr page 367-



		Holtenbroek. 387 het 133, in 1870 135, in 1890 139 inw. llol>liof. b. in de Limb. gom. Bozol. Holst, geh. in de Limb. gem. Pos- terholt. Holsteeg; <I>e), b. in de X.-Brab. gem. Boxmeer. Holt (Het), b. onder Wilp in do Geld. gom. Voorst. Holtdi.jksbeek, rivierstrang in do Overijselscbe gemeenten Goor en Markeloo, die do Hegge en Schipbeek met elkander voreenigt. Holte, b. in de Drentscho gem. I Bellen, in\' 1840 met 96, in 1870 met I 154, in 1800 met 188 inw. Holten. 1. klasse der Chr.-Goref. Kerk, bevattende de gem. Deventer, \'.* Holten, Enter, Vriezenveen, Almeloo, I Enschede, Bijsken, Borne. Si. gem. I in Overijsel, tusschen Hatmcn, Diepen* veen, Raalte, Hellendoorn, Hijsen, Markeloo (Overijsol) en Gorsel (Geld.). i Zij beslaat 6486 heet., grootendeels di- I luvisch zand, doch aan de Schipbeek : door klei en naar de zijde van Hijsen ; door hoogveen gevormd. Het noordelijk deel der gem. is zeer heuvelachtig en I ten declo nog heide. Niettemin bevat Holten ook zoer goede streken. Tot 1835 was Holten met Batmcn verec- nigd, doch werd toon eene afzonderlijke gem. In 1840 telde het 2610, in 1874 i 3057, in 1600 2782 inw., iu laatstgenoemd jaar onderscheiden in 2306 Herv., 257 Chr.-Geref., 21 Xed.-Goref., 84 R.-Katb. 21 Isr. en 3 ongen. De inw. bestaan voornamelijk van den landbouw, deels van weverij en steenbakkerij. Hehalvo het d. Holten, bevat de gem. ook de b. i Beuzeberg, Neerdorp, Look, Dijkerhoek, Espeloo en De Horkelt. Het dorp I Holton, in 1840 met 483, in 1870 met I 659, in 1890 met 640 inw., ligt aan den I voet van den Holterbcrg en nan het ¹ vereenigingspunt der groote wegen van Haalte naar Hengeloo en van Deventer i naar Hijsen. Er is een station van den j spoorweg DeventerAlmeloo. Den 16 Juni 1829 is Holten door een vrecselij- ken brand geteisterd. Het huis te Hol- ten, een sterk gebouw, werd in het mid- don der 15 eeuw door Bisschop Kudolf van Diepholt aan Deventer verpand. Het is later geheel gesloopt. 3. geh. in de Ovoryselsche gom. Zwollerkerspel. 4. (Ter), buurt in de Overys. gem. Haalte. Holtenbroek, pold. van 98 heet. j in do Gvoryselsche gom. Zwolle.
		Hollandsche-Polder. AmersfoortZutphenWinterswijk, Ze- vonaar"Winterswijk, ApeldoornDo- venterAlmeloo- HengclooSalzber- gen, HengelooWinterswijk, Hnnrlom /and voort, ZaandamHoorn.\\ledem- blik, HoornEnkhuizenStavoren Leeuwarden, IJ muiden Haarlem, Die- renApeldoornIlattemZwolle. HolhdKlscIie-l\'dldci\'. p. in de Utr. gemeenten Locncn en Loonorsloot. HolIaiidM-lie-ltadiilg is een halte, voor lokaal verkeer, van don spoor- weg UtrechtHilversum. Hollaildwebe-Veld, vcenkolonie met eene lferv. en eene Chr.-Geref. kerk in de Drentsche gein Hoogeveen. Zij had in 1840 1760, in 1870 2745, in 1800 2706 inw. De kol bestaat uit de I). Zuideropgaande, Opgaande, Rechtuit, Noordkant, Karstcnswijk, Schutswijk- en Bcukerswijk, benevens do gehuchten Jan-Slotswijk, Bitmccstorswijk, Jeu- lenswijk, Benncnswijk, Barswijk, Brand* lichtswijk, lloltien, Grootllendrikswijk, Okkenswijk, Langewijk, \'t Zandwijkje, Schokland, I\'rijswijk, Mcester-Rakkers- wijk en Sumuelswijk. HollaiidM-lie-Yelddijk, b. in de Drontsehe gem. Hoogeveen. HollaiidKclie-Waard, polder- laud in de Gold. gem. Ponderooien. Hollaii<lclte-Waterlinie (XiOIIUC), verdedigingslinie, loo- pende van Muiden tot üorinehem. Hollare-l\'older. pold. in do Zeeuwsche gem Oud-Vosmecr, iu 1843 bedijkt en 150 heet. groot. Hollendoorn, vallei in de Geld. gem. Groesbeck, zoowel door de schoono gezichtspunten die zij oplevert, als we- gens de gevonden Bomeinsche oudheden merkwaardig. HoIIesloot, of Hornsloot, vroo-* ger een diep gedeelte van het IJ, tusschen den mond van de Zaan en het eil.Dc Hom. HoIIestellenolder, p. in do Zeeuwsche gem. Ovezande. llolllim, d. met eene Herv. en eene Doopsgez. kerk op het Friesche eiland Amoland, in 1840 met 1075, in 1874 met 1157 in 1800 met 1084 inw. Ilolm. geh. in de Gron. gemeente I.cek. llol]>i\'iJi>, geh. onder het Friesche d. Tjum (Winsum). IlulNet, d. met eono R.-Kath. kerk in do Linib. gem. Vaals, waarvan men do eerste melding vindt in eene oor- konde van den jaro 1854. In 1840 had

-ocr page 368-



		Hommerts.
		888 Holtcrberg.


		Holwerd. 1. dorp in de Frieschfr gem. "Westdongeradoel, in 1840 met 1741, in 1874 met 2227, in 1890 met 2094 inw. Het ligt op een hoogen terp en langs den zeedijk. Men vindt er rijko akkers, waarop granen, vlas en aardap- pelen worden gekweekt. De Herv. kerk ligt j op het hoogste deel van den heuvel. Yor- dor vindt men er eeno Doopsgez. kerk. In 1421 on 1515 werd dit d., dat van hooge oudheid is, door brand vernield, de laatste maal ten gevolge van bin- nenlandsche tweespalt. 2. kerk. ring der klasse Dokkum van de Herv. Kerk. Zij bevat de gein. Blija, Ferwerd, Hantuiu-en-Hantumhuizen, Hollum-en- Hnllum. Foudgum-en-Raard, Hiaure-en- Bomwerd. Holwerd, Xes-op-Ameland, Tornaard, Waaxens-en-Brandgum, Reit- 8um-Genum-en-Lichtaard,Hoogebeintuni, "Wnnswerd-en-Jesluin. Holwerder-Oosterpolder, in 1580 ingedijkte polder aan de Wadden, in do Friesche gem. "Wcstdongeradeel. , Do pold. is 256 heet. groot. *Holwer«ler-YVoteri>ol«ler, zeepolder in de Friesche gem. "\\Vest- dongeradeel, mede in 1580 bedijkt, 272 heet. groot. Holwierde. d. met eene Herv. kerk in de Gron. gem. Bierum. Het telde in 1890 zonder do gehuchten 138 inw. ] De storm van den 29 Xovember 1836 wierp een deel van den hoogen dorps- i toren omver. Holwinde, geh. in de Gron. gem. Kantons, vroeger met een sterken burg. Mol v. landgoed in de Z.-Holl. gem. Ylaardinger-Ambacht, in 1342 reeds onder do ndell. stamsloten bekend. Hot kastocT is gesloopt. Hombnrgerbi\'oek, gomeente- weido in de Geld. gem. Doetiuchom (Stad-). Hommel 1 (Hen), buurt onder de Gold. gein. Arnhem. S. bekende herberg aan de Leidsche Vaart in do Utr. gem. Oudonrijn. Hommert, geh. in de Limb. gom. Scliinnen en Nut. II om inert**m. d. in de Friesche gem. "SVvmbritseradeel, in 1811 met j 260, in 1840 met 390, in 1874 met 710, in 1890 met 790 inw., dio van Lippen- woudo daaronder begrepen. Het hoeft eeno Herv. kerk, dio tot 1821 met een hoogen, broeden toren prykte. Dit d. heeft veel gewonnen sedert in 1843 de
		Holterberg. heuvel in do Over- Üselscbo gom. Holten, 54 nieter boven A. I». Holterbroek, buurt in de gem. Eibergen. Holterhoek. t)uurt in do Geld. gem. Eibergen, in 1840 met 345, in 1872 met 444, in 1800 met 432 inw. Ilolli\'r»» iul». buurt in do Geld. gem. Eibergen. Holtbees, d. met eeno R.-Kath. kerk in de X.-Brab. gem. Maashees ca., in 1840 met 263, in 1890 met 575 inw. Holtbeme. ot\' lloltiim. buurt in de Overijselsiho gem. Gramsbergen, in 1840 met 191, in 1870 met 240, in 1890 met 238 inw. Iloll lione. ot\' Hollioveil, b. in de Overijselscke gem. Uramsbergen, in 1840 met 130, in 1870 met 141, in 1890 met 188 inw. Hier ligt de havezate de Scheer, welke bij de belegeringen van Koevordcn veelal een belangrijk punt uitmaakte. II ol I *hui, buurt in de Overijs. gem. Tubbergen. Iloltllliixcn. 1.** b. in de Geld. gem. Didam, in 1840 met 685, in 1872 met 645, in 1890 met 777 inw. \'£. b. in de Geld. gem. Zevenaar. 3. b. in deOveryselseho gem. Haaksbergen, -4. b. in do Limb. gem. (jirubl)en- vorst. .">. b. in do Limb. gem. Bee- zel. ö. b. in do Geld. gom. Voorst onder Twelloo. Tf. b. in de Drentsche gem. Boden. Ilolthilizergocd, buurt in de Geld. gem. Brummen. Iloll liui/.erxIraat is een halte voor lokaal verkeer van don spoorweg DeventerAlmeloo. Holtiiige. geh. in de Drentsche gem. Havelte. Holtkninp, 1. geh. in do gem. Ambt-Doetinchem. \'ii. buurt ouder Wilp in do Geld. gem. Voorst. Holt unilile. groot lnndgoed in de Limb. gem. Tegelen. Holt/;, ot\' Hol/., b. in do Limb. gem. Korkrade, in 1840 met 170, in 1870 met 588, in 1890 met 801 inw. Er is een klein-seminarie gevestigd. Holtzbroek. of Holxbroek, geh. in de Limb. gem. Kerkrade, in 1890 met 83 inw. Holt il in. dorp met eeno R.-Kath. kerk in de Limb. gom. Boni. Het had in 1840 406, in 1870 449, in 1890 478 inw.

-ocr page 369-



		Homoet.
		Hoiidsliolredi.jk. 389


		straatweg van Sneek naar de Lommer werd aangelegd. Hoiuoet, 1. d. in de Geld. gem. Valburg. De Herv. kerk werd in 1836 af- gebroken, waarop de plaats, na lang zon- der kerk geweest te zijn, een kwart eeuw geleden een nieuw gebouw voor het houden van godsdienstoefeningen, door den ijver van oenige gemeenteleden, terugbekwam. Homoet had in 1840 88, in 1872 105, in 1890 80 inw. Het is eene oude heerl., waarvan de stamzetel echter reeds voor vele jaren is gesloopt. Hierbij ligt de Homoetsche-AVoerd, de hoogste plek van de Over-Betuwe, met sporen van overoude gebouwen en gra- ven. \'4. weide van 103 heet. opper- vlakte, in 1401 door Hertog Willem aan de stad Hattem opgedragen. Hompel* (De), zandplaat in de Wielingen, aan den mond der Wester- Schelde. Honaard, of Hoonaard, pold. in de Z.-Holl. gom. Haastrecht, 119 heet. groot. Hond (Dr), pold. van G5 heet. in de Utr. gem. Hoogland. Hondark (De), b. in de Drent- sche gem. Ruinen. Honddijk. (De), b. in de Geld. gem. Kuilenburg. H ondegoiiim-Ambacht, gcd. der Walckeronseho gem. Serooskerke. Houtlel, g. in de N.-Brab. gem. Eindhoven. II.....lel hik, b. in de Geld. gem. Neede. Hoiidemiest, g. in de Gron. gem. Warfum. Hondeiipad, boeronstreek in de Gron. gem. Bellingwolde. II ouden v<-ld. b. in de Overijs. gm. Kaalte. Honderd, (Het), pold. van 284 heet. in de Utr. gem. Loenen. Honderd-Gemeten, ged. van het platteland der Zeeuwsche gemeen- te Goos. Hoitderdlaiid, of Hoender- land, voorm. heerl. in de Z.-Holl. gem. Naaldwijk, 93 heet. groot. llonderd-II«H-yeii. 1. b. in de Geld. gem. Bemmel. &. pold. van 63 heet. in de N.-Brab. gom. Kromvoort en Vueht. Hondert, (De), geh. in do Gron. gem. \'t Zand. Hondliaiig, b. in de Drentsche gem. Ruinen.		Hond horst. buitenwijk der Z.-Holl. gem. Woerden. IIO nd i liga, geh. in do Gron. gem. Eenrum. Hoildsbei\'g, geh. en uitgestrekt landgoed in de N.-Brab. gem. Ooster- wijk. HoiidI)ONMclie. belangrijke zee- wering in N.-Holl. tusschen Petten en Kamp, eene streek van een uur lengte, waar geene duinen worden gevonden. De kosten aan deze zeewering, die door bijna het geheele Noorderkwartier van Holland worden gedragen ,Deloopen ver- bazende sommen, en meermalen heeft men den dijk meer binnenwaarts moe- ten verleggen. De stichting van den tegenwoordigen dijk is van 1784. Het Noorderkwartier van Holland is voor de dijkslasten en het bestuur dezer zeewe- ring in zes kavels verdeeld, z\\jnde Duin- kavel, Waterland (Zaanland en aanpa- lende distrikten), Geestmer-Ambacbt, de Schager- en Niedorperkoggen, de Yier- Noorderkoggen en Drechterland. Don 15 December 1575 is de dijk doorge- broken, waardoor alleen aan omgewor- pen molens, weggespoelde huizen en afgekabbelde en doorgebroken water- keeriugen de voor dien tijd ontzet- tende schade van 55,000 guldens ont- stond. Hondsdijks< ln--Polder,* pold. van 400 hectaren in de Z.-Holl. gem. Koudekerk. HondMeind, 1. b. in de N-Brab. gem. üssendrecht, in 1840 met 473, in 1890 met 828 inw. 8. b. in do N.-Br. gem. Deurne. HondMliolredijk, of Honse* laarsdijk. buurt in do Z.-Holl. gom. Naaldwijk, in 1840 met 1016, in 1870 met 752 inw. Voor 1890 niet afz. opge- geven. De b. ontleent waarschünlijk ba- ren oorsprong aan aan het kasteel Hon- sel of Hunsel, dat eerst door heoren van Hunsel, toen door de Naaldwijk\'» werd bewoond. In 1612 door Prins Fre- derik Hendrik aangekocht, liet de jeug- dige Oranjovorst het tot oen vorstelijk lustslot aanleggen. Met koninklijke pracht werd het voltooid. Koning Friedrieh I van Pruisen, die het in 1732 uit de erfenis van Prins Willem III bekwam, vertoefde er gaarne, doch zijn opvolger Friedrieh II liet het deelswijze sloopen. In 1754 aan Prins AVillem V ge- komen, werd hot gebouw vernieuwd en verfraaid. Maar do omwenteling van

-ocr page 370-



		Honten-KUeboog. I trecht en Oudewater (Z.-Holl.). Zij is I groot 755 heet., heeft deels laag veen, I deels klei en wordt gevormd door do ¹ oude heerlijkheden Honkoop, Dijkveld, Kateles en Uselvere. In 1822 had zij i 251, in 1840 324, in 1874 891, in 1890 434 inw., in laatstgenoemd jaar onder- j scheiden in 231 K.-Kath., 119 Herv , ! 1 C\'hr.-Geref. en 83 Ned.-Gercf. De inwoners bestaan meest van veeteelt, deels ook van landbouw. Behalve het geh. Honkoop, bevat do gom. ook de Vuilebuurt. De b. Honkoop maakt het meestbevolkto deel der heer! Honkoop \' uit, waarvan do jurisdictie reeds in 1122 \| werd bepaald. Gijsbreeht, Heer van j Amstel, droeg in 1285 zijn domein te Honkoop mede aan Graaf Kloris V in leen op. Honkoop, pold. in de Utr. gem. Honkoop, 601 heet. groot. HoilNwijk, b. in de Utr. gem. Tul-en-\'t Waal, aan de Lek, in 1400 met 220, in 1870 met 21», in 1890 met 203 inw. Zij was vroeger een d., welks kerk in de vorige eeuw begon te vervallen 1 en in 1837 is gesloopt. De heerl. Hons- wijk was oorspronkelijk een deel in Hagestein. In 1747 viel bij Honswijk eene doorbraak in den Lekdijk. In 1843 is in deze buurt een sterk fort aange- legd. IloHMivijkci\'polder, pold, van i 220 heet. in de N.-Holl. gein. Weesper- karspel. lloiiMwijkKi\'llfiioldov, pold. van j 128 heet. in do N.-Brab. gemeenten De Werken c. a., Alinkcrk c. a., Rijswijk en Woudrichem c. a. Hout, of WeMter-Sehelde <1H»), het broede boncdenpand der ri- 1 vier de Schelde, stroomt zuidwaarts van Zuid-Beveland en Walcheren noord- waarts van Zoeuwsch-Vlaandercn. De oude loop van dezen stroom is nog geenszins voldoende toegelicht, in weer- ; wil van ijverige historische nasporingem \| In de 13de en 14do eeuw schijnt de Hout dio belangrijke breedte bekomen te hebben, waardoor het inenschelijk ¹ oog do noorderoevers van de zuidzijde en omgekeerd de zuideroevers van de noordzijde slechts niet moeite ontwaren kan. Ilonteill, buurt in de Limb. gem. Gronsveld, in 1840 met 127, in 1870 met 140. in 1890 met 158 inw. Jloutcil-l\'illfhoog, buurt in de Gold. gem. Venendaal.
		390 HomlNhorst. 1795 beroofde het van zijn luister. In 17!18 werd bet eene staatsgevangenis, in 1709 een hospitaal voor de EngeL sclic en Russische krijgsgevangenen, in 180U eene kweekschool voor kadetten, in 1811 andermaal een hospitaal. Ver- volgens werd het door Keizer Nopoloon I aan zijn nicht Borghese ten geschenke gegeven. Na Nederland\'» herstel aan het bestuur der domeinen gekomen, werd het den 21 December 1814 tot afbraak verkocht en dien ten gevolge in 1810 deelswijze gesloopt. Het over- blijvendo is sedert in burgerwoningen herschapen. Er is een halte van de stoomt ram lijn \'s-GravenhageLoosdui- nenPoeldijkNaaldwijk. ll»iiriiioi-«t. p. in de Z.-Holl. gein. "Woerden. HoiidMl\'Ug, heuvelrug in Drente en Groningen, merkwaardig om de vele zware veldsteenen. Bij Gieten verrijst deze heuvel tot 17 M. boven A.l\'. Bui- ten het noorderfront der stad Groningen daalt hij tot de hoogte van het omrin- gendo land (0.7 M.) af. Even ten zui- den van genoemde stad is hij nog 6.52 M. hoog. Hondsrilk, gch. in de Limb. gein. Simpelveld. Iloildzciicllchoog. buurt in de l\'tr. gein Venendaal. in 1840 niet 88 inw. iloiM\'Kt\'h. of HooiioncIic. b. in de Overijselsche gem. Haaksbergen, in 1840 met 44G inw. Hongarije, geh. in de N.-Brab. gem. Bergeik. lloiij><>iii. geh. in de Limb. gem. Maastricht. HoujfCl\'iJ, geh. in de Gron. gem. Wedde. Hoiljjl\'t\'l\'iaiHl, p. in de Z.-Holl. gom. Spijkcnisse c. a. lloil$>\'«^klNl\'har, geh. in de Frie- sche gem. Doniawerstal. Iion<£<>rsdiJk. voormalig d. en hecrl. op het Zeouwsche eiland Wol- faartsdijk, in 1231 overstroomd. Een deel daarvan is later weder ingedijkt toen de Heerenpolder werd gewonnen. IIoii»<>r*1 i-aal, b. onder Vaasen in do Geld. gein Epe. Iloilillg-eil, voormalig sterk «lot in do Z.-Holl. gom. Kralingen, ter plaatse waar thans tuinen en heeren- huizen worden gevonden. Houkoo]», of lloi\'likoop, gein. in Utr. tusuchen Willeskop en l\'ols- broek (Utr.), Vlist-en-Bonrepas, Haas-

-ocr page 371-

-ocr page 372-

-ocr page 373-

-ocr page 374-



		394 Hoogerlieide.		H ooge veensche- Vaart.


		rlcro buurt (kerkbuurt) van dcnzelfdcn naam, mede in de gem. Zoeterwoude, wordt veelal Zoeterwoude-aon-den-I{ijn- dijk genoemd. Iloogorhcide. 1. dorp met oene K.-Katli. kerk en oen St.-Philomena- gesticht in de N.-Brab. gem. \\Voens- drecht. Het bad in 18-10 235, in 1890 1044 inw-. SS. b. in de N.-Brab. gem. Oosterhout. II<><><;\'<\'*rmil<l«>. il. in de Drent- Bche gein. Smilde, in 1840 met 660, in 1870 met 849, in 1890 met 1055 inw. Men vindt er eeno in 1844 gestichte kerk der Hervormden. Hooger-Smilde is eene lieerl., door de Staten van Drente in 1633 ten behoeve van Adriaan Pauw, lieer van Heemstede, uitgegeven ten Stiehtseben leenrechte. H~~oog~~erwoerd. geh. indeN.-HolL gcm. Schoten. Het is eene oude heorl. niet een slot. Hoo^c-Traan. geb. in de Uron. gein. Leek, een deel van de Traan. Hoogc i aart. b. in de N.-Iirab. gein. Ka\|iclle. lloog\'evwii, I. proY. kiesdistrict van Drente, bevattende de gem. Koo- vorden, Dalen, Kmmen, Havelte, Hooge- veen, Mo]>pcl, Xyeveen, Oosterbesselen, Ruinen, Ruinorwold, Sleen, De Wijk, Zuidwolile, Zweeloo. Si. tweede kan- ton van bet arr. Assen, bevattende de gem. Hoogeveen, Oosterbesselen, Zwee- loo, Beiion, Ruinen, Westerbork, Zuid- wolde. 3. gein. in Drente, G2l9 1iect. groot, die door Zuidwoldo Ruinen, Bei- ion, Westerbork, Dalen en Koevordcn (Drente), benevens door Oramsbergen en Ambt-Hardenberg (Overijscl) wordt ingesloten. In vorige eeuwen bestond do oppervlakte grootendeels uit zanden en hooge venen met bet Kcbtensmeor en kleinere plassen. Door bestendig voort- ! gezette ontginning is bet meeste boog. veen afgenomen, en zijn bet Echtons- meor en de poelen daarmede verdwenen, j In 1811 bad de gom. 4794, in 1822 \| 4995, 1840 7;i:-!9, in 1874 10,703, in 1890 11,702 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 6747 Herv., 1 Waalsch. Herv., 266Rora.,8419Chr.-Geref.,7 Luth., 2 Herst.-Lutb ,412 Ned.-Oerf, 23 Doops- gez., 22 R.-Eath.,** 432 Isr. en 371 ongen. Bronnen van bestaan zijn landbouw, turfgraven, scbeepvaart, handel, veefok- kerij, zuivelbereiding, bijenteelt, winkel. nering on fabrieken ; men vindt er nanio- lyk 7 scheepstiinmerwerven, vorder zeil-
		niakerijen, touwslagerijen, leerlooierijen_Tkalkbrandorij, blokmakerijen, smederijen, buideiizoiiterijen, ververijen, boekdrukke- rijen, houtzaagmolen, turtf\'abriek, enz. Het verkeer wordt bevorderd door de spoorweglijn MoppelOroningen, den 1 Mei 1870 geopend, waarvan Hoogevoen een station is. De gem. Hoogeveen dankt hare stichting en opkomst aan Koelof Baron van Echten tot Echten, die, in 1625 het plan gevormd hebbende, om de uitgestrekte Echtonsche venen to ontginnen, daartoe met de markge- nooten van Steenbergen en Ten Arloo, in het kerspel Zuidwolde, in ondernam* deling trad. Hij richtte eene maatschappij op, die de lloogeveensche-Vaart liet graven, de ontginning krachtig aanving en met volharding doorzette. Het Ecu- tensehe deel der kolonie, Hoogeveen, werd krachtens een octrooi der Staten in 1626 eene heerlijkheid ; het overige deel van het kerspel bleef onder het schoutambt Zuidwolde, welks schout zich, nadat Hoogeveen belangrijk was toegenomen, schout van Hoogeveen-en- Zuidwolde schreef. In 1795 werd de heerlijkheid vernietigd, en vervolgens do beide deelen met elkander veree- nigd. De gem. Hoogeveen bestaat uit het vlek Hoogeveen, bet d. Hol- landsehe-Veld, benevens de b. Koord, Krakeel, Alteveer en 1\'esserveld. Het vlek Hoogeveen telde in 1870 bin- nen de kom 2194, in 1890 3611 inw. Men beeft er twee kerken voor de Her- vorniden, waarvan een in 1652 gebouwd en in 1766 en 1801 telkens aa:merkc- ijk vergroot is. Vorder vindt men er eene Cbr.-Geref. kerk, eene synagoge on een in 1810 gebouwd armenwork- huis-----1. of Iloogcvc-on-iii-Delf- laiid, voormalige gem. in Z.-Holl., eene bcerl., 241 heet. groot die in 1834 bij Nootdorp is ingelijfd. 5. of llooge- veoil-ill-ltijlllaild, voormalige gem. in Z.-Holl., die ten gevolge van de wet van 11 Juli 1855 bij Bonthuizen werd ingelijfd. Zij was eene hoerl. van 453 heet. oppervlakte en bevatte in 1822 54, in 1840 87, in 1890 eveneens 87 inw. O. goh. in het Eriesche dorp Appelscha (Ooststollingwcrf.) HooB,-eveeiisclu--Polder, pold. van 481 beet. in do Z.-Holl gom. Xoord- wijkerhoiit. IIooyeveonsclie-Vaart, vaart in Drento, in 1623 aangevangen van Meppel in do oostelijke richting naar

-ocr page 375-



		Hoo£eveld.		Ilooge-ZaiHlscIiel. 395


		I Kropswolde, Hiddelbert, Noorddijk, Noordlaren, Sappenneer, "Westerbroek, ] "Windewoor-en-Lula. li. gem. in Gron., l uit de beide vroegere gemeenten Hoo- i gezand en Windeweer gevormd. Zij \' wordt ingesloten door Haren, Noord- dijk, Slochteren, Sappeneer, Munten* dam, Veendam en "Wildervank in Gro- ningen, en Anloo on Zuidlarcn in ; Drente. Hare grootte beloopt 5794 heet., bestaande de grond in het oosten uit afgegraven hoogveen, in bet zuid- westen uit diluviscb zand, in het noord- west n uit laag veen. Een deel van het Zuidlaardermeer, zoowel als het geheele Foxholsterineer, behoort tot deze gein. Deze uitgestrektheid telde in 1822 in het toenmaals kleinere Hoogezand 3721, in "Windeweer 1295 inw. Na de veree- niging van beiden bad Hoogezand in \| 1840 5879, in 1874 7538, in 1890 8CG1 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 5732 Herv., 378 Doopsgez., 475 Chr.- \| Gerei\'., 20 Ev.-Luth., 1G Herst.-Luth.. 301 Ned.-Geref., 2 Rem., 1 Wnalsch- Herv., 1139 R -Kath., 140 Isr., 2 l\'ort-. Isr., 3 Apost., 0 Vrye-Evang., 97 Hapt., 112 ongen. De inw. bestaan van land- bouw, veeteelt, handel en fabrieken. Men heeft er namelijk 2G scheepstim- merwerven, zeilmakerijen, ijzergieterij. vele smedergen, stoomwerktuigenfabriek, brandspuitfabrieken, kalk*, cichorei" en spirituH-brandorijen, leerlooierij, touw- slagerijen, wolkaminerijen. houtzaag", koren- en olicniolens, uurwerkmakerijen, stroopapierfabriek, gasfabriek, enz. Do gein. bevat de dorpen Hoogezand, Win- deweer, Westerbroek en Kropswolde, de buurten Kalkwijk, .Mnrtenshook, Foxbol, Wolfsbergen en de Kiel, bonovens de geh. Vossenburg on de Nieuwe-C\'om- pagnie. Het vlek Hoogezand ligt aan het "Winschoterdiep. Het is ontstaan in 1057, toen men de veenderijen aldaar begon te ontginnen. De huizen zijn ne- vens elkander op beide oevers van het "Winschoterdiep gebouwd, waarop, even- als op den in 1808 voltooiden spoorweg tusschen Groningen en Winschoten, een levendig verkeer heerseht. Kr is oen station gemeenschappelijk voor Hoogo- znnd on Sappeineer. In 1840 waren er 1575, in 1870 1902 en in 1890 2011 inw. Er zijn kerken voor de Herv., do Doopsgez. en de (\'hr.-Gcref., van welke de eerste in 10G9 werd gesticht. iToojje-Zaiidsrliel, b. in de N.- Brab gem. Eoon-op-Zaud.
		Hoogevecn. Sedert zijn daaruit binnen do gom. Hoogoveen verscheidene zjj- viiartcn gegraven, vervolgens ook in den zuider-uitboek der gem. Beilen en "Wes- torbork. De Drcntscho Knnaal-Maat- schuppij beeft de verlenging dezer vaart met kracht voortgezet; onder den naam van Vorlengde-IIoogeveensche-Vaart is zij tot in de liarger-Venen, in bet zuid- oosten van Drente, geleid. Iloojjovold. 1. b. in de Geld. gem. Gendringen. SS. I>. in de Geld. gem. Warael. II <►<»«> o-VoxoiiI»er<j. geh. in de N.-ISrnb. gem. (iilze e. a. I! ;><>j;<\'-^ imrscho. fraai goh. in de l\'tr. gein. linarn, aan den weg van Hilversum naar Soestdijk. lloo»\'<Mvaarri, p. in de Z.-Holl. gem. Tienhoven. lloog\'tMvaai\'riNchc-Poldci\', p. van 173 hectaren in de Z.-Holl. gein. Kondekerk. llo(»i>\'cn \'OJJ, of ili)»K\'i<tin\'(>K\'. .1. in de Overijselsche gem. Kamperveen, in 1810 met 188, in 1890 met 209 inw. Kerst in 1748 heeft deze plaats, vroe- ger eene buurtschap, door den bouw der Herv. kerk van Kamperveen, het aanzien van een dorp gekregen. HoogctvcgCMi, geh. in de Ovcr- ijsclsche gem. Kaalte. Hoogcivcide, p. in de Geld. gein. Ophemert. II oogtMVoixichtv Polder, polder van 17 hectaren in de Z-Holl. gein. Warmond. Ilooji\'t\'worvoil, geh. in do Gron. gem. Appingedam. Hooge-IYestei\'sche-Polder,* polder in de Z.-Holl. gemeente Nu- mansdorp. HoojïO-Wt\'terinjjoil, b. in de Overijselsche gem. Diepenveen, in 1840 met 231, in 1870 met 279, in 1890 met 301 inw. IIooj>\'«*nnai\'d, verheven plek in IJtr. gem. Montf\'oort, waarschijnlijk eens door eeno Romeinsche sterkte be- zet. Den 4 Juli 1301 werd er oen veld- slag geleverd, waarin de Utrechtsehe Bisschop "Willem van Hechelen sneu- velde. Hoog\'eSKaild, 1. prov. kiesdistrict van Groningen, bevattende de gem. Hoogezand, Snppemeer, Haren, Noord- dijk. J». kerk. ring der klasse Gro- ningen van do Herv. Kerk, bevattende do gom. Hoogezand, Engelbert, Haren,

-ocr page 376-



		Hoogland.
		396 Hooge-Zwalnwe.


		Hoogkeppel, of 01den-Kep- \| pel, d. in de Geld. gem. Hummeloo- .\' en-Keppel, in een hoog-gelegen, bosch- , ryko streek, op den noordoever des i Oudcn-IJsol\'s. In 1840 telde het 270, in 1872 312, in 1890 318 inw. 3Ien vindt er eene Herv. kerk. Er is een halte van i de stoomtram DierenTerborg. Hoogkerk, gem. in Gron. tusschen Leek, Aduard, Adorp, Noorddyk en Groningen (in dezelfde provincie) en Roden, 1\'eizo en Eelde (in Drente). De oppervlakte beslaat 2075 heet. en be- staat meest uit klei, deels uit zand en veen. In 1822 bad deze gom. 755, in 1840 967, in 1874 1441, in 1890 1534 inw., die zich ten laatstgenoemden jare onderscheidden in 979 Herv., 379 Chr.- Geref.. 72 Doopsgez., 40 Ned.-Geref., 14 K.-Kath. en 50 ongen. Landbouw, vee- fokkerij en zuivelbereiding zijn er de hoofdbronnen van welvaart. Er zijn ook i kalkbrandcrijen, enz. Behalve het dorp Hoogkerk, bevat de gem. de dorpen Leegkerk en Dorkwert, de buurt Vier- j Verlaten, benevens do geh. Vinkhuizen, ; Kalkwork, de Koningspoort en Klei- t werd. Het d. Hoogkerk tolde in 1890 962 inw. Er zijn kerken der Herv. en der Chr.-Geref. In 1501 en 1514 werd het d. door de Saksers bezet, die er vooral in de cerstgen. jaar veel onheil aanrichtten. Hoogkoor (Het), b. in de N.- Brab. gein. Boxmeer. Hoogkriltiü, geh. in de Limb: gem. \| Slenakcn. Het ontleent zjjn naam aan eene K.-Kath. kapel van het Heilige Kruis, waarbij in 1428 een klooster van reguliere kanunniken werd gesticht. In 1890 telde het slechts 18 inw. Hoogland, 1. gem. in Utr., inge- sloten door Bunschoten, Baarn, Soest en Amersfoort (Utr.) en Hoevelaken en Nijkerk (Geld.), hebbende eene opper- vlakte van 4130 heet. In het westen door de Eem bespoeld, is de grond meest diluvisch zand, doch het noorden is door laag veen gevormd. In 1860 had Hoogland 2314, in 187 4 2417, in 1890 2261 inw., in \'t laatstgenoemd jaar on- derscheiden in 1841 K.-Kath., 401 Herv, 1 Rem., 5 Ev.-Luth, 8 Chr.-Geref. en 5 ongen. Zij bestaan meest van landbouw en veeteelt. Tot do stapelproducteu be- \' hoort de tabak. De gem. bevat de dor- j pen Do Hamen Langenoord, de buurten \| Zoldert, Den Hoef, Emiklaar, Keulhorst, Duist, bonevens de geh. Liendert, Buj-
		Hoogc-Zwnlnwe. d. in de N.- Brab. gem. Zwaluwe, in 1840 met 731, in 1890 met 810 inw. Er z(jn kerken voor de Herv. en de R.-Kath. Het was een der d., die door den watervloed van 18 November 1721 onderliepen, doch het is spoedig weder bovengeko- men. Den 14 November 1775 en den 21 en 22 November 1770 heeft het eveneens door overstroomingeu veel ge- leden. In 1787 en 1793 vonden hier he- vige tooiieelen van burgertwist plaats. Er is een station van den spoorweg \'s-HertogenbosehLage-Zwaluwe. Hoog-dieldvop, d. in de N.-Brab. gem. Zes-Gehuchten, in 1840 met 147, in 1890 149 inw. Tot 1807, toenhierde K.-Kath. kerk van Zes-Gehuchten werd gesticht, telde men Hooge-Geldrop on- der de buurten. Hooglial, geh. in de N.-Brab. gem. Escharcn. Hoog halen, b. in de Drentsche gem. Beilen, in 1840 met 90, in 1870 met 142, in 1890 met 260 inw. Er is een station van den spoorweg Assen Meppel. Hoogliei, b. in de N.-Brab. gem. Rukven. Hoog-Hei\'wijnen, zuider god. van de Geld. heerl. Herwünen. Hoog-Kaastei\'t, geh. in de Limb. gem. Eisden. Hoogkarspel, gem. in N.-Holl., tusschen "Wervershoof, Grootebroek, Venhuizen en AVestwoud. Zij beslaat 1349 heet., alles kleigrond. In 1822 had zü 842, in 1840 974, in 1874 1187, in 1890 1282 inw. 3Ien vond er bij de volkstelling voor 1890 687 Herv., 1 Chr.-Geref., 2 Ev.-Luth., 6 Hcrst. Luth., 1 Ned.-Geref., 579 K.-Kath. en 6 Isr. De inwoners bestaan meest van veeteelt, zuivelberoiding, landbouw en warmocze- ry. De gem. bevat het d. Hoogkarspel, een deel van de b. Zwaagdijk, benevens de geh. De "Wijzend en De Hout. Het d. Hoogkarspel ligt in het midden van de Streek en heeft eene Herv. kerk. Het bevatte in 1840 734, in 1870 848, in 1890 753 inw. Er is een station van den spoorweg HoornEnkhuizen on een halte van de stroomtram tusschen die plaatsen. Het Jledembliksche-Tolhek te Hoogkarspel is zoowel eene tolplaats, als een veelbezocht punt van uitspanning. Hoog-KaHteren, b. in de N.- Brab. gem. Hoogloon, in 1840 met 167, in 1890 met 267 inw.

-ocr page 377-



		Hooglandsche-Poltler.		Hoogwond. 397

		ten-de-Koppel, Zevenhuizen en Do Haar. \| De gom. Hoogland hooft haar tegen- woordigen omvang eerst in 1857 beko- J men, toen do gom. Duits daarbij werd ingelijfd. J}. zandigo strook, deels in de Zeeuwsche gem. St.-Kruis, doels in de Belg. gem. St.-Margaretha. Het vormde van 1672 tot 1820 con afzondorlijken polder. 3. (Het), een der 8 dis- trikten, waarin de Gron. landstreek Fi- velgoo van 1059 tot 1749 was verdeeld. Het bevatte 15 kerspelen ton noorden van het Damsterdiep. Hooglandsche-Polder, of *Hoogiandpoldei\', pold. van 530 heet. in de N.-Holl. gem. Schagen. Hooglamlspolder, pold. in de [ Zeeuwsche gem. Ossenisse, in 1610 in- gedijkt en 467 heet. groot. Hoog-Leerbroek, pold. in de Z.-Holl. gem. Leerbroek. JHoogmade,* d. met eene Herv. en eene R.-Kath. kerk in de Z.-Holl. gem. Woubruge, aan den rijweg dio van Leiden derwaarts voert. Tot 1855 vormde Hoogmade eene zelfstandigo gem., die, 178 heet. groot, in 1822 222, in 1840 811 inw. teldo. Als ged. van Woubrugge had het in 1870 262, in 1890 503 inwoners. Hoog-Raveil, b. in de I\'tr. gem. Jutfaas. aan den Vaartschen-Rijn, met steenbakkerijen on zaogmolens. Hoog-Kittai\'d, goh. in do Limb. gem. Broek-Sittnrd. Hoog-Soereil, b. in do Geld. gem. Apeldoorn, schilderachtig in het Soe- rensche-Bosch gelegen. Het teldo in 1840 191, in 1872 268, in 1890 282 inwoners. Hoogstraat, 1. geh. in do N.-Br. gem. Eersel. 2. geh. in de N.-Brab. gem. Heesch. 3. geh. in de N.-Brab. gem. Zon c. a. 4:. geh. in de N.-Brab. gem. Uden. 5. geh. in de Z.-Holl. gem. Zoeterwoude. Hoogt (De), 1. geh. in de N.-Br. gem. Steenbergen c. a. 2. geh. in de N.-Brab. gem. Wouw. 3. geh. in de Gron. gem. L^Tlrum. Hoogterp, geh. bij het Friescho d. Ee (gem. Oostdongeradeel). Hoogveld, 1. b. in de Geld. gem. Lionden. J8. b. in do Gold. gem. Kuilenburg. 3. b. in do Geld. gem. Overasselt, in 1894 met 193 inw. Hoogvliet, gem. in Z.-Holl., tus- schen Pernis, Poortugnal en Spijkenisse, gaande do grenslyn met laatstgenoemde
		gom. door do Oude-Maas. De gem. be- staat uit een deel van het eiland Usel- monde en de daaraan in 18l>9 gehechte Meeuwenplaat, uitmakende do hcerl. Hoogvliet en Oud- en Nieuw-Engeland. Zij heeft eeno vruchtbaren kleibodem en is groot 764 heet. In 1822 bad deze gem. 553, in 1840 744, in 1874 973, in 1890 1141 inw. Bij de volkstelling voor 1890 onderscheidde men deze bevolking in 879 Herv., 185 Chr.-Geref., 57 >"ed.- Geref., en 20 R.-Kath. Landbouw, vee- teelt en zalmvischerij voorzien de be- volking van het noodigc. Hoogvliet telde in 1870 binnen do dorpskom 389, in 1890 391 inw. Het ligt aan den dijk der Oude-Maas, waaraan het eeno ha- ven heeft. Eorst in 1658 is hier eene kerk gesticht, die den Hervormden be- hoort. Hoog-Wattnill, geh in de Gron. gem. Bierum. Hoogivegsclie-Polder, polder in de Z.-Holl. gemeente Noordwijk- Binnen. Hoog-Wolfheze, oostelijk ge- deelto van het geh. "Wolfheze, in de Geld. gem. Doorwerd. Hoogwond, gem. in N.-HolL, dio het noorden door de Zuiderzee bespoeld, naar do landzijde wordt bepaald door Winkel, Xieuwe-Medorp, Oude-Xiedorp, Heer-Hugowaard, Opmeer en Abbekerk. De geheole oppervlakte 2343 heet. bestaat uit zeeklei, dio rijke oogsten van granen en zaden voortbrengt en een prachtigen veestapel voedt. In 1822 had Hoogwoud 1254, in 1840 1555, in 1874 2150, in 1890 2155 inw. Bij de jongste volkstelling vond men er 1242 Herv., 10 Chr.-Geref., 18 Doopsgoz , 3 Ev.-Luth., 868 R.-Kath. en 14 ongen. Do gem. bevat de beide dorpen Hoog- woud on Aartswoud, deelen van do dor- pen Lambertschagen en Do "Weere, de buurten Langereis, De Gouwe, Dijkbuurt en Noordend, bonovens de geh. D e Pade, Zuidend en De Kok. Het d. Hoog- woud is eene zeer fraaie plaats ofschoon de dorpskom niet groot is: men teldo daarbinnen in 1840 165, in 1870 199, in 1890 269 inw. Eenigo buurtjes be- ginnen echter reeds op korten afstand. Er zijn 2 kerken, dio dor Herv. en dio der R.-Kath., van welke do eersto een doopvont bewaart, dio, volgens do ovor- levering, bij den voorgenomen doop van den Frieschon Koning Radboud gediend zou hebbon. Deze kerk vervangt eene

-ocr page 378-



		398 Hoog-tvonderkogge.
		Hoorn.


		die door een storm in Let jaar 1674 geheel werd vernield. Hoogwoud is bc- kend door het sneuvelen van den Koomsch-Koning Willem van Holland, den 25 of 26 Januari 1250, en door den watervloed van 17 November 1678. In de 15de eeuw bouwde Everhard van Hoogwoud er een kasteel, dat echter reeds voor honderden jaren weder is gesloopt. Hoogwonderkogge, distrikt in N.-Holl., een der Vier-Noordkoggen uit- makende, en gevormd uit Hoogwoud met Aartswoud, Opmeer, Zwaag, Hoog-en- I.ang-Zwaagdijk. Hooi, geh. onder Dalerveen in de Drentsche gem. Dalen. II ooiberg\', b. in de X.-Brnb. gein. Bladel e. a. Hooibergen, goh. bij het Friesche d. Oud mirduin (üaasterland). Hooibroek, b. ia de l\'tr. gem. Woudenberg. Hooidonk, geh. in de X.-Brab. gem. Nunen, vroeger vermaard wegens cene 1144 gestichte abdij van adellijke noniten en een sterk kasteel. Hooibaal\', b. onder Beltrum inde Geld. gem. Eibergen. *HooiIaiHlt^>he-\'\\Veg, b. in de Gron. gem. Uithuistermeden. II ooi po litertje, pold. in de Z.- Holl. gem. .Schipluiden. Hooiwagen, oi\' Oostlagen,** pold. deels in de Geld. gem. Vuren, deels in de Z.-Holl. gem. Heukelum. Ilooislohhcil of ItcclaarpoI- «ler, pold. van 43 heet. in de N.-Brah gem. Kaamsdonk. Hooi veld (Het),* duinvallei in de Z.-Holl. gem. \'s-Gravenhage. Hooi 1. (Den), geh. in de Drent- sche gem. Sleen. Ji. geh. in de N.- Brab. gein. Beek-en-Donk. 3. (Teil), geh. in de Drentsche gein. Drevor, waarbij men vroeger de schans Ter Hole vond. 4. (ïcr), b. in de Zeeuwsche gem. Hontenisso. Hoon horst, of *Holienliort, klein dorp of kerkb., niet eeno H.-Kath. kerk in de Overijselscho gem. Dalfson. Hoonlje, buurt in de Geld. gem. Keede, in 1840 met 801, in 1872 met 334, in 18!)0 met 639 inw. Hoopcil (De), b. in de Utr. gem. Kenswoude. lloophiiix.cn. b. onder Nunspoot in de Geld. gem. Ërmeloo. Hoorn, 1.** kiesdistrikt voor het af-
		vaardigen van één lid naar de Tweede Kamer der Staten-Generaal, eaamgesteld uit de gem. Hoorn, Berkhout, Avenhorn, Zwaag, Beemster, Schermerhorn, Oost- huizen, Beets, Oudendijk, Middelie, Kwa- dijk, Wnrder, Edam, Purmerend, Monni- kendam, Marken, Katwoude, Ursem. S. i>rov. kiesdistrikt van K.-Holl., bc- vattendo de gem. Hoorn, Berkhout, Wognuni, Nibbixwoud, Zwaag, Blokker, Beets, Avenhorn, Oudendijk. \'Wijdenes. Schellinkhout, Ursem, Oterleek. \',i. vierde kanton van het arr. Alkmaar, bevattende de gem. Avenhorn, Boots, Berkhout, Blokker, Bovenkarspel, Enk- huizen,(irootebroek, Hoogkarspel, Hoorn, Oudendijk, Schellinkhout, Urk, Ursem, Venhuizen, "Westwoud, Wognum, W(j- denes, Zwaag. -I. klasse der Herv. Kerk in N.-Holl., verdeeld in 4 ringen. .">. kerkelijke ring der klasse Hoorn, be- vattende de gem. Berkhout, Grosthuizen- en-Aveiihorn, Hoorn, Oostei^,-en-\\Vcster- Blokker, Scharwoude, Schellinkhout, AVijdenes-en-Oosterleek, Zwang. O. dek van het bisdom Haarlem, bcvat- tende de par. : Bovenkarspel, Enkhui- zen, Grootebroek, Hoorn, Lutjebroek, Ooster-Blokkcr, Venhuizen, "\\Vestcr- Blokker, Westwonde, Zwaag. 7. gem. in N.-Holl., in het westen hepnald door Berkhout, in het noordwesten door AYognum, in het noordoosten door Zwaag, in het oosten door Blokker, en in het zuiden door het deel der Zuiderzee, dat het Hoornsche-Hop wordt genoemd, heb- bende eene oppervlakte van 077 hec- taren. De grond bestaat uit zeeklei. Hoorn telde in 1796 9541, in 1811 8193, in 18 30 7418, in 1840 86G8, in 1850 8999, in 1860 9247, in 1874 9587, in 1890 11,033 inw. Bij do volkstelling voor 1890 onderscheidde men er 5591 Ned.-Herv., 13 W.-Hcrv., 387 Hcrst.- Luth., 142 Ev.-Luth., 276 Doopsgez., 144 Kom., 161 Chr.-Gcref., 36 Ned.-Ge- ref., 13 Apost., 1 Evang., 1 Vry-Evang., 45 Vrije-Prot., 6 Bapt., 3762 K.-Kath., 2 Oud-K., 261 Xed.-Isr., 1 Port.-Isr. en 191 ongonoemden. De gem. bevat do stad Hoorn benevens haar ban, Damp- ten jnedegerekend. In 1840 telde men binnen do stad 8177, in 1820 8780 (of met do schepelingen 8906), in 1890 10,124 inw. Hoorn is ouder dan do Hoornscho geschiedschrijvers tot op ouden tijd gesteld hebben. Het gewone verhaal luidde, dat de bouw van drie huizen te dezer plaatse in den jare 1316

-ocr page 379-



		Hoorn.
		Hoorn.
		39!)



		Lot begin van Hoorn i8 geweest. Hoorn staat evenwol reeds in eeno bnljuwre- kening, te Medemblik gehouden, ton jaro 1311 vermeld, en in 135(i stelde Graaf "Willem V do mogelijkheid, dnt Hoornsche handvesten door ouderdom konden zijn vergaan. Er is aanleiding om te gelooven, dat Hoorn oorspronkc- Ijjk eon uithoek van oen in 1819 vor- melde plaats Zudendorp is geweest. La- tere historische herinneringen zijn: het breien van het eerste groote net voor de baringvisschorij, in 1410; de bewal- ling der stad en de strijd tegen de Ken- nemers, aanhangers van Vrouw Jakoba, in 1426; de scheepsstrijd tegen do Oos- terlingen, in 1441; het hevig oproer over de schattingen, in 1447; de pleeh- tige ontvangst van Graaf Karcl van 1\'harolais, in 1404; het oproer wegens den bieraccijns, in 1471 ; de strijd der Kabeljauwsehon en Hoekscken, aange- wakkerd door Jan Banjaard en Maarten Velaar, van 1477 tot 1482; bet kaas- cn broodspel, in 1491; de overstrooming op 30 September 1514; de pogingen van Groote Pier om zich van Hoorn meester te maken, in 1518; de komst van Hendrik van Brederode, in 1560; de strooperijen der manschappen van Brederode, in Hoorn\'s omstreken, ton jare 1567; do bezetting der stad door Spanjaarden, den 24 September 1569; het overgaan van Hoorn aan de Staat- sche zijde don 19 Juni 1572; de slag op do Zuiderzee, den 11 October 1573; de oneenigheden tussebon den Hoornschen magistraat en Sonoy, in 1575 ; het ont- slag van den Graaf van Bossu, in 1576; de komst van Prins Maurits te Hoorn, in 1588 on in October 1618; do plun- dering der woning van Keinior Lange- wagon, in 1672; het springen van een kruidmolen, den 1 Februari 1703; de oprichting dor Compagnie van Xavigatio en Commercie, in 1720; de verandering der regeei ing, den 23 April 1748; de watervloed van 14 November 1776; de botsingen tusschon Patriotten en Prins- gezinden, in 1787; hot verplaatsen der zeemagazijnen naar Medemblik, ten go- volge der omwenteling van 1795; de overrompeling van Hoorn door den En- gelschon Genoraal Abercromby, den 17 September 1799; do ellende der Fran- sche overheersching, ton gevolgo waar- van te Hoorn alleen in 1811 200 huizen gesloopt werden; do brand in do Groote Kerk, den 3 Augustus 1838. Hoorn toont		nog in zyno grachten, straten, havens en gebouwen den vroegeren rijkdom en ruimen aanleg. Vele gevels prijken niet bevallig beeldwerk of herinneren in ge- dichten en r\'jmcn aan den stichter. Een gedenksteen doet de ouderliefde van den Wcstznner jongeling Lambert Molisz. herdenken, terwijl in 1893 een stand- beeld werd opgericht voor Jan Pietersz. Koen, den eersten Gouverneur-generaal van Neerlan lseh-Indiü, in 1587 te Hoorn geboren. Dit kloeke standbeeld is vervaardigd door Ferd. Leenhoff. Er zijn te Hoorn fraaie wandelwegcn. Hot Stadhuis, waar een drinkbeker van Bossu wordt bewaard, alsmede een por- trot van Koen en cenige merkwaardige schilderijen, do Waag, de Oostpoort en het Ziekenhuis verdienen opmerking. Er is eene rijkswerkinrichting voor man- nen gevestigd. Het Weeshuis wordt als de plaats aangewezen,dio den Graal\' van Bossu van 1573 tot 1576 tot een gedwongen verblijf verstrekte. Er zijn kerken voor de Herv., Luth., Rem., Doopsgoz., K.-Kath. en Israëlieten. De Groote Kerk, die na haar verwoesting in 1838, van 1841 tot 1844 is herbouwd, bevat het praalgraf van den Vico-nd- miraal Pieter 1\'loriszoon. Er is te Hoorn eeno gemeentelijke hoogere burger- school met vyfjarigen cursus, geopend in September 1869. A^roorts heeft men er teekou-, zang- en muziekscholen. Hoorn, in de 16o eeuw een der voor- naamste koopsteden van Holland, heeft nog eon uitgebreid handelsverkeer. Zijne kaas- on veemarkten zijn alloibelang- rijkst. Er is thans eeno spoorwegver- binding Hoornlledemblik, terwijl bet verkeer van Hoorn met het binnenland tevens is verbeterd door den aanleg van den spoorweg ZaandnmPurmerend HoornEnkhuizen. Voorts is er een stoomtramlijn HoornEnkhuizen. Hoorn tolt een lOOtal meest kleine fabrieken, waaronder 18 goud- en zilversinederijeu, 6 koffiebranderijen, 6 borstolmakerijen, 18 tnbaks- en sigarenfabrieken, 15 bok- kingrookerijen, 3 houtzagerijen, een schcepstimmcrwerf voor kleine vaartui- gen, gasfabriek, 3 boekdrukkerijen, nzijnmakcrijen,. kuiperijen, wagenmake- rijon en ecnigo nndere instellingen voor volksvlijt. In den hoorner ban, buiten de stad, wonen meest wnrinooziers, land- bouwers en veefokkers. Hoorn, H. of Oost-Terschel- lillg, d. op bet N.-Holl. eil. TcrscbeU

-ocr page 380-



		400 Hoornaar. llorn.

		ling, in 1840 met 122, in 1870 mot 169, in 1890 met 229 inw. De Hcrv. kerk vertoont sporen van hoogen ouderdom. ». (Den), d. op het N.-Holl. eil. Tes- sel. Vóór den aanleg van het N.-Holl. kanaal, toen hier vele loodsen woonden, was het veel hloeiender dan thans. Het had in 1840 569, in 1870 594, in 1890 486 inw. De Horv. kerk prijkt met een hoogen naaldtoren. Ook is er een Doops- gez. kerk. ÏO. d. in do Gron. gom. Leens. Men vindt er oeno in de eerste helft der 17o eeuw gestichte E.-Kath. kerk. Eono Doopsgez. kerk was er van 1718 tot 1818. In 1840 had do Hoorn 178, in 1870 190, in 1890 182 inw. II. b. in de Gold. gem. Heerde, in 1840 met 373, in 1872 mot 364, in 1890 met 346 inw. 13. wijk vnn het Z.- Holl. d. Alren. 13. (De). 1). in do Z.-Holl. gein. Zegwaard, in 1890 mot 133 inw. 14. b. in de Z.-Holl. gem. Hof-van-Delft, mot veel doortocht. 15. 1). in de Gron. gem. Wedde, in 1840 mot 200, in 1870 met 318, in 1890 met 261 inw. 10. geh. in de N.- Holl. gom. Akersloot. 17. geh. in do Gron. gem TJithuizermeeden. 18. llorn. ot\' Zanerhorn, voorm. eil. in het IJ, tot do N.-Holl. gem. Zaandam behoorende. Het werd in 1399 door Graal\' Albrocht verkocht aan het I Karthuizerklooster to Amsterdam. We- j gons de zware kosten van onderhoud op het einde der 18de eeuw verlaten, is het in 1830 opnieuw bedijkt. Later is het binnen do bedijking van het IJ gevallen. Hoornnar, gem. in Z.-Holl., tus- schon Ciorinchem, Hoog-Blokland, Noor- deloos, Peursum en Giesen-Xieuwkerk. De grond 545 heet. bestaat uit klei. Het noordelijk gedeelte van het dorp Hoornaar is eenigszins zandig en hoog. In 1822 had dezo gom. 356, in 1840 518, in 1874 558, in 1890 586 inw. Bij do volkstelling voor 1890 onder- scheidde men do inw., die moest van den landbouw bestaan, in 580 Ncd.-Herv., 1 W.-Herv., 1 Nod.-Geref. en 4 onge- noemdon. Het d. Hoornaar heeft oeno Herv. kerk. Men telde in 1890 binr.en do kom 313 inw. Wegens do hoogo lig- ging heeft het noorderdeel bij overstroo- mingen vaak tot oeno schuilplaats van vluchtelingen verstrekt. Het is zeer oud en bekend door do onlusten van 1784. Hoornaarsclie-Hoekeii, pold. van 31 heet. in do Z.-Holl. gemeente Hoornaar.		Hoornbrng, brug over de Vliet, in de Z.-Holl. gem. Rijswijk, dio haar naam aan het adell. huis Hoorn ontleent. Hoornrïer-Xieiiwlaiul, of Ilooriier-Xieitwlaml, polder op het N.-Holl. eiland Tcssel. Hoorii-eit-Biirg, polper op hot N.-Holl. eiland Tessel, in 1768 bedijkt, doch in 1792 overstroomd. Thans vindt men to zolfder plaats den Prins-Hen- drikspoldor. Hoorner-Xienw lantl, polder op hot N.-Holl. eiland Torschelling. Hoornervoen, geh. in do Geld. gem. Hoorde. Hoorn 11 il, pold. van 33 heet. in de N.-Brab. gom. Zwaluwe. Hoornlnst, buurt in de Z.-Holl. gem. Alfen. Hooriisclie-Diep, god. van de Drentsehe-A, in Gron. ten deele tot het Noord-AYillemskanaal vervormd. Hoornsche-Dijk, b. in Gron. deels in do gem. Groningen, deels in do gem. Haren. HooriiM-lte-IIo», of Hooi iK-i\' Hop. golf of inham dor Zuiderzee tus- schen Schardam en De Nes. De stad Hoorn is aan haar noordelijken bocht gebouwd. Hoornsclie-Poltler, pold. in de Z.-Holl. gem. Alfen, 133 heet. groot. lloor/iU. buurt in de Geld. gem. Driel, in 1840 met 513, in 1872 met 704, in 1890 met 720 inw., die der geh. Driel en Kromsteeg daaronder begrepen. Hoosenlinizen (De), gek. in de Gron, gem. Noorddijk. Ilopol. geh. in de Limb. gemeente Kerkrade. Honiiiaiiapoluer, polderland in do N.-Holl. gom. Diemon, oen doel van den School-on-Hopmanspolder uitma- konde. Hoptillc, geh. bij het Friescho d. Huins, in do gem. Baarderadeol, met eene brug over do Bolswarder-Vaart. Hordijk, buurt in de Z.-Holl. gem. Uselmonde. Horc (Ten), geh. in het Fr. d. Oosterwolde. (Ooststellingwerf). Horentje, geh. onder Hoorn in de N.-Holl. gem. Tessel. Horik, b. in de Limb. gem. Neder- weerd, in 1840 mot 147, in 1870 met 201, in 1890 met 206 inw. llorn 1. Hoorn, of Homes, voorm. graafschap op do westzjdo van de Maas, binnon den omtrek hot tegen»

-ocr page 381-

Hornhnizen. 401

liorn.

recht. Wanneer de Staten van deze
landstreken gewaagden, vatten zjj ze te
zamen onder den naam van _de Heer-
lÜkheden". Door do scheiding van Xe-
derland en België, in 1830 aangevangen
en in 1839 voldongen, zijn Ophoven en
Geistingen aan België gekomen.
\'£. II oriie. of II ooi\'ik\', gem. in
Limb. tusschen Roermond, Buggenum,
Halen, Baaxem, Heel en Beegden. Zy
is 1149 heet. groot, bestaat in het wes-
ten en noorden uit diluvisch zand en in
het oosten uit kloigronden. Zij had in
1822 634, in 1840 844, in 1874 1045,
in 1890 1243 inw. Al de ingezetenen
zijn R.-Kath. Do landbouw is er het
hoofdbedrijf. Men vindt er echter ook
, 3 brouwerijen, 2 korenmolens, 1 stroop-
makerij, 3 tegelbakkerijen en 1 leer-
^r looierij. Behalve het d. Horn, bevat
! do gem. ook het geh. AVeert.
I Het d. Horn ligt aan den grooten weg
| van Roermond naar AVeert. Het telde
in 1890 352 inw. Do R.-Kath. kerk is
een nieuw gebouw, dat in 1838 een vroc-
ger heeft vervangen, hetwelk tot de
oudste bedehuizen behoorde. Voorts
vindt men er den merkwaardigen burg
Horn, den hoofdzetel van het oudo
Graafschap, waar doorgaans de Landda-
! gen der Staten werden gehouden. Te
midden van een bevallig plantsoen ge-
legen, heeft dit slot met zijne torens
nog geheel het aanzien van een 3Iid-
deleeuwseheu ridderburg. J{. (De),
geh in de X.-Holl. gein. \'\\Veesporkars-
pel. 4. (Itcn). geh. in do Gror.
gem. Aduard. Hier is een halte voor
] lokaal verkeer van den spoorweg
LeeuwardenGroningen 5. (Ter),
wijk van het d. Leermens, in de Gron.
gem. \'t Zand. Er is eeno Doopsgoz.
kerk. 6. geh. in do Gron. gem. 01-
dehovo. 8. b. in de X.-Holl. gem.
Oude-Niedorp.

II orue 1. (De), goh. bij het Frie-
scho d. Buitenpost (Achtkarpelen).
\'£. (Ter), geh. by het Friosehe dorp
Langweer (Doniawerstal). 3. b. in
het Fr. d. Holwerd ("\\Vestdougera-
deel). 4. b. in het Fr. d. Stiens
(Leeuwarderadeel).

Hornespolder, °\'\' Hoorne»-
poltler, pold. van 126 heet. in de Z.-
fioll. gem. Katwyk.

Hornhnizen, 1. dorp met eene
Herv. kerk in Gron. gem. Kloosterbu-
ren, in 1840 mot 740, in 1870 met 703,
in 1890 met 738 inw. De aanzienlijke

woordige Limburg. Tn de 12de eeuw
was het eene heerl., van wier bezitters
Engelbrecht de Hurnes het eerst in eene
oorkonde van 1166 optreedt. De Hee-
ren van Hom waren leenmannen der
Graven van Loon en huldigden den
Luikschen Bisschop als hun opperheer
sedert Loon in 1361 aan Luik kwam.
In 1450 werd do heerlijkheid Horn door
Keizer Frederik II tot een graafschap
verheven. Xa het uitsterven van het
Huis van Horn met Graat\' Jan (ten jare
1540 of 1541) kwam het Graafschap aan
het geslacht van Montmorency. Filips
van Montmorency, die het eerst deze
waardigheid bekleedde, stierf den 5
Juli 1568, ten gevolge van Alva\'s
dwingelandij, op het schavot te Brussel.
\'s Graven moeder, Anna van Egmond,
regeerde dnarop Horn van 1568 tot aan
haar overljjden in 1574. Toen beweerde
de 1\'rins-Hisschop van Luik dat het
Graafschap Horn als een vervallen zadel-
leen aan hem, als Graaf van Loon,
moest terugkeeren. De erfgenamen der
Montmorency\'s kwamen hiertegen op,
doch onderling weder verdeeld, ont-
stonden hieruit en uit de Luiksche
aanspraken velerlei botsingen, die vooral
in October 1603 tot hevigo tooneelen
aanleiding gaven. Ten slotte bleef het
Graafschap in het bezit van het Luik-
sche Bisdom. Xn de inbezitneming van
België en Luik door de 1\'ranschen werd
het Lnnd-van-IIorn bij het Departement
van de Xeder-Maas ingedeeld, waarbij
het bleef tot aan de vorming der Xe-
derlandscho provincie Limburg in 1815.
Het Graafschap bestond uit 10 dorpen,
t. w. Horn, Beegden, Halen, Xunheim,
Neer, Buggenum, Heithuizen, Roggel,
Geistingen en Ophoven, die in 5 bnn-
ken waren ingedeeld. De hoofdplaats
was do sterko burg te Horn. Do Staten
bestonden uit de geestelijkheid (den
proost van Keizersbosch en don prior
van St.-Klisabeth), uit do ridderschap
(aanvankelijk de bezitters van drie, later
van zes ridderhofsteden: Goor, Alden-
goor en "Wareinberg, Xunheim, Bugge-
num en Beegden), en uit don derden
staat (de officieren der vijf bannen:
Halen, Xeer, Heithuizen, Roggel, Opho-
ven-en.Geistingen). De landstreken van
"Weerd, Xederweerd, Mciel en "Wessem,
schijnbaar bjj Horn ingelijfd, waren
onderworpen wegens de leenen aan het
Gelderscho leencostuum en wegens de
schepengoederen aan het Loonsche land-

Witkamp.

-ocr page 382-



		402 Hornmeer. Horst.

		Tammingaburg te dezer plaatse werd in 1803 gesloopt. 2. gek. in de Gron. gem. Bierum. Hornmeer, voormalig meer in do N.-Holl. gem. Aalsmeer. Hot is ton eersto male in 1657 bedijkt en 186 heet. groot. Hornpolder, 1. i>old. van 160 heet. in de N.-Holl. gom. Nederhorst- den-Berg. 2. pold. in de Z.-Holl. gemeenten Bodegraven, 51 hectaren groot. Hornsterburen, gehucht bfj het Friesche dorp Kauword (gem. Rauwcr- derhem). HornsterKwaag, of Hoorn- «tei\'Kntlllgi d. met eeno Herv. kerk in de friesche gem. Schoterland. Het telde met do Hornstcrzwaagster-Com- pagnie in 1811 149, in 1840 426, in 1874 952, in 1890 1122 inw. *Komster waakse lie-Coni- l>a{\'llie,* buurt in de Friesche gom. Schoterland, in 1840 met 275, in 1890 met 827 inw. Horntje, zuiderpunt van het N.- Holl. eil. Tesscl. Een zunddijk alhier werd den 27 November 1776 geheel weggespoeld. Horrelveen, gch. in do Drent- scho gem. Havelte. Horren, gehucht in do Gron. gom. Bafloo. Horrendijk, of Horndijk, gehucht en dyk in de Z.-Holl. gem. Leerdam. Hors 1. (He), zandplaat aan het zuidciiule van het N.-Holl. eil. Tcssel. 5$. of Vlielander-Hors, zuidwes- teiyk einde van het N.-Holl. eiland VIie- land, dat »ij hoogo vlooden onder- loopt. Hoese, 1. geh. bij het Friesche d. Delfstrahuizen (gem. Schoterland). 2. (He), vaarwater ten oosten dor Friesche gem. "Workum. Horsen, gom. in Gelderland tus- schen Druten, llergharen, Batenburg en Appeltorn. Hare grootte beloopt 1189 heet., bestaande de grond uit vruchtbare klei. In 1822 had zn\' 68!!, in 1840 812 in 1874 902, in 1890 903 inw. In 18<>0 onderscheidde inon er 770 R.-Knth., 122 Herv. en 1 Waalsch Herv. Zij bestaan hoofdzakelijk van den landbouw, waar- onder het aankweeken van tabak, en de veeteelt. Behalve het d. Horsen, vindt men er niets dan verspreide woningen. Oudtijds en tot het midden der 17de
		eeuw was de hoerl. Horsen een doel dor baandcrheorl. van Batenburg. Het d. Horsen bevat een kasteel, een It.-Kath. en ecne Herv. kerk. Horsland, b. in het Fr. d. Me- naldum (Mennldumndecl). Horst, 1. prov. kiesdistrict van Limb., bevattendo de gem. Bergen, Gen- nep, Horst, Mecrloo, Wansum, Mook- en-Middelaar, Ottorsum, Sevenum, Ven- raai. Si. dek. van het bisd. Koer- mond, bevattende de parochiën Blitters- wijk, Broekhuizen, Brookhuizervorst, Geistoren, Grubbenvorst, Helden, Horst, Lottum, Mecrloo, Oorlo, Panningon, Sc- venum, Zwolgen, Genraai, Wansum en \| de rectoraten Kastenraai. Leunen, Mer- seloo, Oostrum, Smakt. Openbare ka- pellen zijn opgericht te Blittorswijk, in het Bosch, Koningslust, Moleneind, Ven- raai, Veltum en het Leonardusvcld. 3. gem. in Limburg, ingesloten door Yenruai, Mecrloo, Broekhuizen, Grub- I benvorst en Sevenum (Limb.) en Deurne I (N.-Brab.). Do grond bestaat meest uit ; diluvisch zand, deels uit het hooge veen j van do Peel, to zamen 8011 hoct. groot. In 1822 was Horst met Sevenum vcr- i eenigd tot ééno gem., die toen 4378 [ inw. telde. Onder het Belgisch bewind is het eene afzonderlijke gem. geworden, j die in 1840 3245, in 1874 3693, in 1890 4185 inw. telde, in laatstgenoemd jnar onderscheiden in 4110 U.-Kath., 22 Herv., 1 Ev.-Luth. en 52 Hcrst.-Luth. De in- gezetenon bestaan hoofdzakelijk van den landbouw, ton dooie van fabrieken: als korcn- en oliemolens, een katoenon- en wollenstoftenfabriek, oen zijdefabriek. een zijderluwcelfabriek, brouwerijen en een fabriek van ijzeren gereedschappen. Behalve het d. Horst, bevat de gem. do b. Amerika, Middelijk, Hegolsoin, Oos- tenrijk, Meldcrsloo, Meterik, Broek, Nieuwstraat, Schadijk, Konijnswarande on Eikclenbosch, benevens het goh. Af- hang. Het d. Horst, in 1840 met 560, in 1870 met 793, in 1890 met 794 inw. in de kom, heeft een fraaie H.-Kath. kerk, mot een hoogen toren, een kloos- ter der Zusters van Liefde on een ka- zerno der marechaussee. Men vindt er ook een ruim Gemeentehuis. 4. buurt in do N.-Brab. gem. Ooster- hout. 5. b. in de Geld. gem. Ermo- loo, in 1940 met 360, in 1872 met 340, in 1890 met 367 inw. (>. geh. in de N.-Brab. gem. Gilze-en-Kijen. 7. geh. in N.-Brab. gem. Loon-op-Zand. 8,

-ocr page 383-



		Hontem. 403
		Horsten.


		gom. Oosterhout. De R.-Kath. kerk wordt veel in bedevaart bezocht. Hier stond eens het stamhuis der Hecren van den Hout of Uitenhout. 2. b. in de N.-Brab. gom. Frinsonhago, in 1840 met 116, in 1890 met 103 inw. 3. b. in do N.-Brab. gem. Zes-Gehuch- ten, in 1840 met 201, in 1890 met 212 inw. 4. b. in de Limb. gem. Kessel, in 1840 met 108, in 1870 met 121, in 1890 mot 108 inw. 5. (He), geh. in do N.-Holl. gem. Hoogkarspol. (Heil), O. groot bosch in en bij do N.-Holl. gem. Haarlem. (Zie ouder Haarlemmerbout.) Hoiltakkei\', geh. in de Geld. gom. Bemmel. Hontblei\'ik, of Holtblerik, b. in de Limb. gom. Maasbreo, in 1840 met 338, in 1870 met 531, in 1890 met 473 inw. II out boeren, b. in de Ovcrjjs. gem. AVeerseloo. Hontdijken, voorm. gerecht in Utr., thans een god. uitmakende der gem. Kamerik. Het is in Groot-Houtdyk en Kloin-Houtdijk onderscheiden. Houtdoi\'1», b. in do Geld. gem. Ermeloo, nabij Nieuw-ililligon, in 1840 met 54, in 1872 met 122, in 1890 met 135 inw. Honte (Heil), voorm. zoor nan- ziculijk kasteel lnj het N.-Brab. d. Etton, in 1819 gesloopt. Hoilteni, 1. gem. in Limb. tus- scbon ^Meersen, Schimmert, Hulsberg, Valkenburg en Borg-en-ïerblijt. De oppervlakte, ter grootte van 889 heet., door Limb. klei en beekklei gevormd, wordt door do Geul bespoeld on door- sneden. Dit maakt do streek zeer bo- koorlijk. Van 1661 tot 1785 behoordo Houtem tot do Republiek der Veroenigde- Nederlandon, met uitzondering van bet klooster St.-Oerlach, dat binnen zijno muren oen deel der Katholieke Neder- landen uitmaakte, doch in het genoemde jaar door Keizer Jozef aan hot Ge- meenebest werd afgestaan. In 1822 had deze gem. 595, in 1840 711, in 1874 850, in 1890 10 4 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1005 R.-Kath., 7 Ned.-Herv. 1 Ev.-Luth. en 1 Isr. Do landbouw is het hoofdbestaan der inge- zetenen. Behalve het dorp Houtem, bevat do gem. het d. St.-Gerlacb, do buurten Strabeek en Broekem, benovons de geh. Houtemerberg en Holswijk. Het d. Houtem telde binnen do kom in 1870
		geh. in do N.-Brab. gem. Made. 9. geh. in do N.-Brnb. gom. "Waalwjjk. ÏO. goh. in do Geld. gem. Doornspjjk, in 1840 met 76, in 1873 met 77, in 1890 mot 49 inw. 11. goh. in do Ovcrijselsche gem. Diepenveen. IJS. geb. in de Limb. gem. Stramprooi. 13. of Terliorst, voorm. slot in do Utr. gem. Kbenen, omstreeks 1158 door Bisschop Godfried van Kbenen gesticht tot oen bolwerk tegen invallen uit Gel- dcrland. Vele belangrijke gebeurtenissen hebben er plaats gevonden, doch in den oorlog tegen Hertog Karel van Geldor in 1527 werd het geheel vernield. 14. geb. onder Beltrum in de Geld. gem. Eibergen. Horsten, dorp in do Gron. gem. Onstwedde, met eene Herv. kerk. Het had in 1840 200, in 1870 742, in 1890 684 inw. Eerst in deze eeuw is het een geb., en in 1858 met het bouwen der kerk een dorp geworden. Horstermeer, of Overmeer- SChe-Heer, meer in do N.-Holl. gom. Nederhorst-den-Berg, 621 heet. groot. Het werd in do 17de eeuw droogge- maakt, docli do ingelanden hebben het niet droog kunnen houden. Horsthoek, b. in de Geld. gem. lieerde, in 1840 met 314, In 1872 met 439, in 1890 met 521 inw. Horzak, of Hoi\'sak, geb. in de N.-Brab. gem. Os. Hotlioek, of Hothoekei\'rot, b. in do Geld. gom. Epe, in 1840 met 178. in 1890 mot 377 inw. Hotsillli, b. in het Fr. d. Dronrjjp (Mcnaldumadeel). Hoilberg, geh. in in Gold. gem. Horwen-en-Aart, nabij den Eltenberg, ter plaatse waar mon meent, dat in de 8ste eeuw het kasteel Tplade stond. Hierbij is hot Houbergscho-Veer, ecno overvaart over een ouden Rjjnarm. Hoilbestraat, geb. in de Limb. gem. Hulpen. Houdei\'illgen, groot en prachtig landgoed in de Utr. gem. de Bilt, nabij het vorcenigingspunt der wegon van Amersfoort en Soestdijk naar Utrecht. Houkenia, groote boerderij in do Gron. gem. BaHoo, vroeger een aanzicn- lijk heeronhuis, waarneveng in het bo- gin dezer eeuw eene Doopsgez. kerk stond. Honkes, geh. in de >\'.-Holl. gem. Wieringen. Hout 1 (Den), d. in de N.-Brab.

-ocr page 384-



		404 Hontemerberg. 279, in 1890 340 inw. De par. van Hol- tem heeft tot kerk do prachtige voorm. kloosterkapcl van St.-Gerlach. Bij Hou- tem liggen grooto en sehoono landgoe- deren; in den lnatsten tijd verblyven er de» zomers vele familié\'n en pension. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg MaastrichtAken. 2. geh. in do Limb. gem. Heel. Houtemerberg, gehucht in de Limb. gem. Houtem. Houten, gem. in Utr., tusschen Schalkwijk. Vreeswijk. Jutfaas, Utrecht, de Bilt. Bunnik, Odijk, AVerkhoven, Koten en "Wijk-liij-Duurstede (Utr.) en Kuilenburg (Geld.). Zij heeft haren tegenwoordigen omvang 3440 heet. eerst door de wet van 27 Juni 1857 verkregen, ten gevolge waarvan de ge- meenten Oud-Wulven en Schonauwen bij haar werden ingelijfd. In 1822 had Houten 751, Oud-AYulven 204 en Scho- nauwen 214 inw., welke cijfers in 1840 bedroegen 957, 250 en 210. In 18C0 telde de door de vereeniging dezer drie rechtsgebieden gevormde gem. Houten 1592, in 1874 1648 en in 1890 1763 inw., in laatstgenoemd jaar onderschei- den in 1112 R.-Kath., 644 Xed.-Herv., 2 "\\V.-Hcrv. 2 Xed.-Ger. en 2 Luth. Land- bouw en veeteelt maken het bedrijf dezer ingezetenen uit. Do gem.bevat de dorpen Houten en \'t Gooi, de buurten Scho- nnuwen en Loerik, benevens de geh. Heemstede, Oud-AVulven, "Waaien, AVul- ven, Mnarschnlkerwecrd, Slachtmnat, Groot- en Klein-Koppel. Het d. Houten telde in 1890 598 inw. Het heeft eene Herv. kerk, met een hoogen, fraaien toren en eeno graftombe van Dirk van Veldhuizen. Ook is er een R.- Kath. kerk. Oostwaarts van daar ligt het station Houten van den Staatsspoor- weg UtrechtKuilenburg. In eene oor- konde van 1228 wordt dit d. Halten genoemd. In 1421 werd het door de Gelderschen uitgeplunderd en ver- brand. Hout-eii-Doeve, of Doeven- (lei\'llollt, b. in de Limb. gem. Mor- kelbeek, in 1840 met 376, in 1870 met 380, in 1890 338 inw. Hontenliage, b. in de Fr. gem. Smallingerland. Hontens, geh. in de X-Brab. gem. Zon. c. a. Hoiitensche-Vlakte (De), ged. van en f. bij de Utr. gem. Houten. JIoiiU\'iiMi-lie-I\'ari, is een halte
		Honweningen. \| voor den lokalen dienst UtrechtZeist- Driebergen. Hontenpoppen, gehucht in de Zeeuwsche gem. Kerkwerve. Hoiiterpolrter, pold. van 1633 heet. in N.-Holl., deels in de gemeente Hoogkarspel, deels in de gem. Groote- broek. Hontewaal, voorm. dorpje of b. in de N.-Holl. landstreek Amstelland. Het is bij den uitleg van Amsterdam tusschen 16Ü8 en 1664 gesloopt, en do plek b\\j deze stnd getrokken. De Houte- ] walerweg ontleent daaraan zijn naam. lloiitgoor-en-f..eg, buurt in do N.-Brab. gem. (.\'haam, in 1840 met 181, in 1890 met 213 inw. Iffuntrak. golf van het IJ naarde zijde van Houtrijk-en-Polanen en Sloten c. a. De westerhelft is sinds 1875 in land herschapen. Houtrak polder, ged. vnn bet drooggemaakte IJ, in de X.-Holl. gem. Haarlcmmerliedc, zuidwaarts van het Hoofdknnanl en tusschen do zijkanalen die uit dit Hoofdkanaal naar Spaarndam en Halfweg voeren. Hoiltl\'ijk. voorm. afzonderlijke heerl., een gedeelto der X.-Holl. gem. Haarlemmerliedc-en-Spaarnwoudo uit- makende. Ilouti\'ijk-eii-l\'olaiteii, noord- oost, deel der N.-HoU. gem. Hftarlem- merliedo c. a. Het mankte tot 1863 eene gemeento uit, die, 287 heet. groot, in 1822 231, in 1840 334, in 1800 411 telde. Door do wet van 27 Juni 1863 heeft deze gemeente, die bet dorp Polancn en Halfweg bevatte, bare zelf- stnndigheid verloren, doch zy is geons- zins in aanzien verminderd, daar haro bevolking in 1870 tot 564 zielen was toegenomen. In 1S90 telde zy 428 inw. Iloutsi hv Sliaal. of I <l< n- IioutMt-he-Straat, b. in de X.-Br. gem. Udenhout. IIout hui. 1. b. in de X.-Brab. gem. St.-Oedenrode. 2. b. in do N.-Brab. gem. Zon c. a. Houtwieleil (De), kleine nie- ren in de Friescho gemeente Dantuma- deel. Honw (Het), goh. by het Frie- sche d. Kom werd (Wonseradeel). Honwberg, geh. in de Geld. gem. Herwen e. a. Honweningen, voorm. d. in Z.- Holl., dat reeds in het begin der 12de eeuw bestond, doch bjj den vloed van

-ocr page 385-



		Hnikert.
		Houwer.
		405



		14 November 1421 is verdronken. Het deel van den Biesbosch, waar dit d. ge- legen beeft, bevat thans weder polder- land, t. w. de Thomaswaarden het Kraaie- nest. Honwer. p. in de Zeeuwscke gem. Goes. Honwerzijl, d. of kerkb., met eene Chr.-Geref. kerk in de Gron. gem. Ulrum, in 1840 met 296, in 1870 met 818, in 1890 met 422 inw. In do 14de en 15de eeuw vond men hier eene sterkte, en in lateren tjjd eene Doops- gez. kerk, die in 1832 afgebroken werd. Hou « ercUlsterrfJt, vaart in de Gron. gemeenten Ulrum en Leens. Honwerseijlvestt, zijlvest in de Gron. landstreek Hunsingoo, 2972 h. omvattende. Hou wier, gr. in de Fr. gem. Bar- radeel. Hou vt man. b. in de Geld. gem. Gendringen. Hovelamle, b. onder Beekbergen in de Geld. hem. Apeldoorn. Hoven <I>e), 1. b. in do N.-Br. gein. Beers. ü. of Hoeve, b. in de X.-Brab. gem. Vucht. 3. b. in de Geld. gem. Zutphen, waarmede zy met ongeveer 8 heet. grond in 1863 werd vereenigd. Vroeger behoorde zj tot de gem. Brummon. Men telde er in 1840 159 inw. Do b. ligt tegenover de stad, op den linkeroever van den Usel. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg Arnhem -Zutphen. HoveiiMclie-Poldei\', i>- in de Z.-Holl. gem. Gouda. Howingagawt, voorm. d. in Gron., door de vloeden van den Dollard te gronde gegaan. Hnb, b. in de Limb. gem. Helden, in 1840 met 127, in 1870 met 96 inw. II iilM\'i t *(>t.-), d. in de X.-Brab. gem. Mil-en.St.-llubert. Met de ondcr- hoorige wijk bevatte het in 1840 165, in 1890 524 inw. Hubertgereclit* (). gcd. der Z.-Holl. gem. Waddinxveen, vroe- ger eene afzonderlijke heerl. uitma- kende. Hncltt (I>e),* geh. in de Gron. hem. Ulrum. Ilufl\'elte. geh. in de Dr. gem. Koevorden. Hngopolder, kleine polder op het Zeeuwsche eiland Z.-Beveland, in de gem. Baarlnnd. Hngovliet, voorm. stadje of d. in		Vlaanderen, in de streek tusschen Bier- vliet en Oostburg, in 1377 grootendeels overstroomd en voor het overige in 1404 door het water vernield. Er is een station van den spoorweg Alkmaar Helder. II ugo-Teniiislioek. pold. in de Zeeuwsche gem. Ovezande. Huibergen, gem. in X.-Brab., in- gesloten door "Wouw, Bergen-op-Zoom, "Woensdrecht, Ossendrecht en Putte (Xederl.) en Calmpthout (België). Zjj bestaat 1061 heet., alles diluvisch zand, met vele moeren. In 1822 had zy 340, in 1840 507, in 1874 657, in 1890 705 inw. Bij de volkstelling voor 1890 vond men er 703 B.-Kath. en 2 Herv. De inw. bestaan meest allen van den land- bouw. De gem. bevat het d. Huiborgen en de buurten Overberg en Sehoelie- \| berg. Het d. Huibergeu, in 1840 met 281, in 1870 met 422, in 1890 met 376, inw. uitsluitend in de kom, was vroeger vermaard wegens het "\\Yilhelmitenkloos- ter, den 6 Februari 1277 door Arnold van Leuven en Elisabeth van Breda ge- stieht. Xa den vrede van Munster is tusschen de Veroenigde-Xederlanden en Spanje veol verschil over het bezit van dit klooster geweest, waarvan do ge- bouwen zich nog door hunne uitge- strektheid onderscheiden. Er is een door 191 mimii. personen bevolkt Instituut St.-Maria. HuifkeilS, geh. in de X.-Brab. : gem. Reek. Huigeildijk, 1. dyk in X.-Holl., I tusschen Ouddorp en Rustenburg, waar- schijnlijk op last van Graaf Floris V aange\'egd. Den 22 Januari 1572 brak . deze waterkeering, die hot Schermeer van een meer noordelijke plas, de Heer- Hugowaard, scheidde, bjj een zwaren storm door. 2. geh. in de X.-Holl. gem. Ondorp. Huigenliil, pold. van IC heet. in de Z.-Holl. gemeente Alblasser- , dam. HnigenpoIAer, of Johaiina- Conieliapolder, polder van bijna 30 heet. iu de X.-Brab. gem. Zoven- bergen. HuigKloterpolder, pold. van 6 heet. in de Z.-Holl. gem Alkemade. Voor 1840 was hjj grooter, doch sedert is het noorderdeel bij den Haarlemmerineer- polder ingelijfd. Hnikert, buurt in de Geld. gem. Ruurloo.

-ocr page 386-



		406 lluiiif ii. Iliiiiicn. b. in do Geld. gem. Put- ten, in 1840 met 688, in 1873 met 1060, in 1890 met 570 inw. Iliiiiiink. buurt in de Geld. gcm. Borkeloo. II il i ilm. d. met oene Hcrv. kerk in de Friesche gem. Baarderadeel. Het had met het gehucht Rewerd in 1811 10!), in 1840 157, in 1874 235. in 1890 221 inw. Huixfoei\'g, geh. in de Limb. gem. Heerlen. II llisllllineil, d. met cene Herv. kerk in do N.-Holl. gem. Helder, eeno oude en vroeger zeer welvarende plaats, thans klein en onaanzienlijk. Het had in 1702 152, in 1870 nog slechts 54, in 1890 58 huizen, benevens 6 behoorende bij den vuurtoren. De bev. beliep in 1840 327, in 1890 191 zielen. De water- vloeden van 1570, 1614, 1665 en 1675 zijn voor dit dorp zeer schadelijk ge- weest. Hulsel ing, d. met eene R.-Kath. kerk in de N.-Brab. gcm. Huiseling-en- Ncerloon. Het had in 1840 481, in 1890 436 inw. HiiiMeiiiig\'-oii-Xeerloon, gcm. in N.-Brab., uit een doel der heorl. Ra- vestein (Huiseling) en een deel van Kuik (Neerloon) saamgestcld. Zij is groot 785 heet., wordt door Bavestein, Deurzen e. a. en Herpen (N.-Brab.), Balgooi en "Wichcn (Geld.) ingesloten. In het oosten en noorden door de Maas bespoeld, heeft zij goede kleigronden, die naar het zui- den echter in diluvisch zand overgaan. In 1822 had deze gem. 545, in 1840 692, in 1874 689, in 1890 638 inw. Bij de telling voor 1890 waren alle ingeze- tenen l{ -Kath. Landbouw is er het hoofdhodrijf. Do gein. bevat de dorpen Huiseling en Neerloon. Huisen. 1. gein. in Geld , tusschen Arnhem, "Westervoort, Duiven, Bommel en Eist, door den Kijn en den l.fsel doorsneden, doch voor het grootste deel in de Betuwe en slechts voor kleine strooken op do Veluwo of in de Lijmers gelegen, /ij is 2100 heet. groot. De grond bestaat uit vruchtbare klei. In 1722 had zij (toen in de Stad- en het Ambt- Huisen afgedeeld) 1618, in 1822 2424, in 1840 2962, in 1874 3727, in 1890 4074 inw. In 1890 rekende men er 3887 R.-Kath., 170 Herv., 1 Chr.-Geref., 8 Hem., 2 Doopsgez., 1 Ev.-Luth., en 5 Isr. De ingezetenen bestaan meest van landbouw, tabuksliweekerü en veeteelt.
		Huigen. Huisen was eeno der oudste bczit- tingen van Kleef. Bij overeenkomst van 25 Nov. 1368 tusschen Adolf van Mark en Eduard van Gelder werd bc- paald, dat Huisen met zijn slot en don tol aan Eduard zou komen, doch indien de Gelder8chc Hertog kinderloos over- lecd, nan Kleef tcrugkeeren. Die terug- keer had dan ook na hot sterven van Eduard (1371) plaats. In November 1794 door de Franschen overweldigd, word Huisen door Pruisen bij den vrede van Bazel, den 5 April 1795, aan do Fran- schc-Republiek afgestaan, üp den 5 Januari 1800 werd tusschen do Fran- scho en do Bataafsche-Hepubliok een traktaat gesloten, waarbij, volgens art. 7, do eerste aan do laatste liet bezit van Huisen en Malburg verzekerde. Doch ofschoon de Koning van Pruisen, bij conventie van 14 November 1802, zoowel Zevenaar als Huisen en Malburg aan de Bataafsche-Rcpubliek afstond, verkreeg ons Gemocnebcst deze enclave niet. Eerst het Koninkrijk Holland ï erlangde haar op 21 April 1808, door tusscbeiikomst van Keizer Napoleon, van Joacliim, Groot-Hertog van Borg on Kleef. In 1810 kwam Huisen met het gehcele Koninkrijk Holland aan Frank- rijk, doch na den val van Napoleon deed l\'ruisen zijne rechten weder gel- den. Volgens nrt. 66 der akte van hot Weener Congres van 1(5 Maart 1815, moesten ook Huisen en Malburgen weder nan Nederland komen, hetgeen eeno conventio mot l\'ruisen op 25 Mei 1816 en de overdracht achttien dagen later \| (12 Juni) ten gevolge had. De stad Huisen ligt aan den Kijndijk, vroeger onmiddellijk aan de rivier, doch thans door eene strook weiland van den stroom gescheiden. Zij is van oene ronde go- daante en bevatte mot het schependom in 1722 1076, in 1787 926, in 1840 1573, in 1870 1904 inw. In 1890 was hot aantal inw. binnen do kom 1329, in 1S40 1263, in 1870 1581. Er zijn kor- ken voor de Herv. on do R.-Kath. Ter i plaatse van het voorm. kasteel, aan do ! zuid-oostzijde der stad, staat thans een \' Dominikaner klooster. Men meent het Hunsenheim, dat in eene oorkonde van 854 voorkomt, in Huisen terug te vin- den. 2. voorin, ambt, zjjnde hot platteland dnt do stad Huisen en haar schependom omringt. Het had met Mal- burgen in 1722 542, in 1787 762, in 1840 1272, in 1870 1502 inw.

-ocr page 387-



		Hulsborg. 407
		Huisgn teilhaar.


		Hniv.mn, fraai d. in de Friescho gem. Leeuwarderadcel. Het telde met de Leeuwarder voorstad do Schrans, in 1811 G35, in 1840 959 (waarvan 293 in de Schrans), in 1874 1156, in 1890 2073 inw. Er zijn vele wnnnoezerijen. Ook heeft men er Sixmastate. Vroeger «er- den er meclo Abbingastate, Dekemastate of het Oudhof en Bootsinastate gc- vonden. II uixomer-XioiMvluiitl. polder onder het Fr. d. Iluizum (Leeuwnrde- radecl). Hul I. (Ter), voorm. ambacht in Utr. thans met de gcm. Bunnik vcr- j eenigd. 3. (Do), b. in de Geld. gem. Ede onder Bennekoin. II ulutooiieel (llo(). of Sehe- peloilberg.je. lieuvel in do N.-Holl. gem. Heemskerk, bij de b. Noorddorp. Het was de plok waar, volgens de over- levering, in vorige eeuwen de Graven van Holland als Heeron van Kennemer- lnnd werden gehuldigd. In 18G3isdaar- op door den Heer Gevers van Ende- geest en zijne gade M. J. Deutz van Assendelft een gedenksteen geplaatst. BI llllllliV.OU. oudtijds ook II11I- liausen. d. in de Geld. gcm. Gent, met cene K.-Kath. kapel van eenc rondo gedaante. Hulhuizen bad in 1722, 67, in 1787 29, in 1840 422, in 1872 646, in 1890 757 inw. In de 14do eeuw aan Kleef gekomen, beeft het sedert dezelfde staatkundige wisselingen gehad als het naburige Huisen. Hulk (Ito), bekende plcisterpl. in do N.-Holl. gem. Berkhout, aan do trek- vaart van Hoorn naar Oostkuizen en Alkmaor. In 1370 had zij 10, in 1890 32 inw. Hulkesteiu. I. of Altena. voor- malig slot in de Geld. gem. Nijkerk, iu 1517 door da Bourgondiërs veroverd en geslecht. Het werd op last van Hertog Karel van Egmond weder opgebouwd, doch na weder geslecht te zijn, is do grond door de Zuiderzee overstelpt. Si. voorm. landgoed in het westen der Geld. gom. Arnhem, thans villapark. 2! u lleiiÏM\'i;;. buurt onder Bcnnc- kom in de Geld. gem. Ede. Huls, of Hulst. geh. in de Limb. gem. Simpelveld. Het had in 1890 118 inwoners. Huisboek, geh. in de X.-Brab. gem. Beugen. Hulsborg, gcm. in Limburg, tus- scben Valkenburg, Schin-op-Geulle,
		Huisgateiihaar, geh. in de Overga, gcm. Avereest. Hulskamp, b. in de Geld. gcm. Winterswijk. II ii is bon. 1). in de Limb. gcm. Heerlen. Huisman, l>. in de Overijs. gcm. Zwollerkerapel. Hnis-ter-\'\\Veerspol«ler, zuid- ooster deel van den Z.-Holl. Oostdor- pen- en Huis-ter^Y eerspolder. Huiswaarri, 1. geh. in N.-Holl., deels in de gein. Alkmaar, deels in de gom. Koedijk. &. pold. van 91 hoct. in do N.-Holl. gom. Alkmaar. Huiswoeroii. geh. in do Grou. gem. Slochteren. Huiszittoiipolilei\', drooggem. vccnplas in de Z.-IIoll. gem. Stompwijk. Hllixoil, 1. gcm. in >\'.-Holl., in het noorden en oosten door de Zuider- zce besnoeid en verder naar de land- zijde ingesloten door Naarden, IIil- versum en Blarikum. Hare oppervlakte ligt meestal hoog, bevat kleine heuvc- lcu en heeft zelfs ten deele cene hooge kust. Bijna alles is diluvisch zand. In het uiterste oosten vindt men ook klei. Do grootte beloopt 1542 heet. In 1811 had deze gem. 1835, in 1822 1805, in 1840 2478, in 1874 3281, in 1890 4422 inw. Do volkstelling voor 1890 onder- scheidde er: 4087 Ilerv, 1 Kern., 120 Ghr.-Geref., 2 Doopsgez., 1 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 148 Ned.-Gcref., 25 R.- Kath. en 37 ongen. De inwoners zijn meerendeels landbouwers of visschors. Ten dienste der visscherij en het kalc- fatcren der schepen is in 1854 eone haven aangelegd. Behalve het d. Huizen, bevat de gem. de lustplaatsen Oud-Bussum, Noord-Crailo en Zuid-Crnilo Het dorp Huizen ligt wijd uiteen. De kom telde in 1870 2181, in 1890 4251 inw. Er zijn twee kerken en een gere- f\'ormeerd Oranje-weeshuis. Door straat- wogen is het met Naarden, Blarikum en do haven verbonden. Er is voorts een halte van de stoointrumlijn Amsterdam Hilversum. 2. (He), buurt in de Overijselsclio gem. Avereest, in 1840 met 117 inw. Hllixinge, oud d. met cene Hcrv. «n eeno Doopsgez. kerk in de Gron. gom. Jliddelstum. Vroeger stond er do burg Kraein. In 1840 had het 2G3, in 1870 305, in 1890 309 inw. IIuixingerw ijk. b. in de Overijs. gem. Avereest.

-ocr page 388-



		- Hulst. gem. Hulst, Boschkapello, Hengstdjjk_rHontenisse, Ossenisse, Grauw c. a.,. St.-Jansteen, Stoppoldijk, Klinge, Koe- wacbt, Overslag en Zuiddorpe. 3. deken, van het bisdom van Breda, tel- lende do par.: Axel, Bosebkapollo, Grauw, Hongstdjjk, Hontenisse (Groe- nendjjk), Hulst, St.-Jansteen, Koewacht, Lamswaarde, Ter->\'euzen, Nieuw-Xamen, (De Kauter), Ossenisse, Sas-van-Gent, ; Stoppoldijk, Westdorpe, Zuiddorpe. 4. gem. in Zoeland, ingesloten door Stoppoldijk, Hontenisse, Grauw e. a., Klinge en St.-Jansteen, hebbende eene opervlakte van 189 heet., zijnde klei met zand vermengd. Zij bad in 1822 1941, in 1830 2124, in 1840 2389, in 1850 2361, in 1860 2265, in 1874 2277, in 1890 2415 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 2217 R.-Kath., 192 Herv., 1 Doopsgez., Xed.-Geref. en 3 ongen. De gem. bevat de stad Hulst, die zeer oud is, want op het eind der 12de eeuw vernieuwde Gravin Marga- retlia I de voorrechten, die haar voor- zaat Filips I het vlek bad gegeven, doch door brand waren verloren gegaan. Hot ontleent zjjn oorsprong aan een sterken burg, dio nabij do voormalige Asscherpoort stond. Ofschoon door Graaf Filips van don Elzas tot eene I stad verheven, werd eerst in 1413 het besluit genomen om Hulst, dat tot nog toe alleen door eene gracht was afge- sloten, met wallen en muren te omrin- gen, welk besluit nochtans door velerlei rampspoeden eerst in de tweede helft der 15do eeuw is volvoerd. Sedert 1618 is Hulst in een sterke vesting herscha- pen, doch na de omwenteling van 1795 zijn die werken niet moor als verdedi- gingsmiddelen onderhouden. Hulst heoft meerendeels luchtige en rechte straten, waarvan de voornaamsten op de Groote Markt in het midden der stad uitloopen. Het Stadhuis is een fraai, merkwaardig gebouw. Ook het Landshuis verdient opmerking. Het schoonste gebouw is echter de Grooto Kerk, een kruisge- bouw, waarvan hot schip den Horvorm- den tot godsdienstige vergaderplaats dient, en do kruispanden en het koor den R.-Kath. De toren werd in don zomer van 1876 door den bliksem vernield. Tot de historische herinneringen behooren: de verwoesting van Hulst door do Gen- tenaren, in 1452 of 1453; do slachting der binnengedrongen Gentenaren, in. j Juli 1485; het bezoek van den Koomsch-
		408 Hulsbergen. Klimmen, AYijnandsrade, Schimmcrt on Houtem, ruim 999 heet. groot. De op- pervlakte van den heuvelachtigen grond bestaat uit Limburgsche klei. In 1822 had de gem. 896, in 1840 1052, in 1874 1167, in 1890 1324 inw. Al de inwo- ners op 3 na, die Isr. zjjn, zijn R.-Kath. De inw. bestaan van landbouw en steen- bakkerij. Men vindt er het d. Hulsberg, benevens de buurten Aalbeek, Arens- genhout en Heek. Het d. Hulsberg had in 1840 382, in 1870 367, in 1890 396 inw. Men vindt er eene R.-Kath. kerk en in den omtrek fraaie gezichten uithoofde van het boschrijke gebergte. Hulsbergen» boerderij in de Geld. gem. Heerde, waar eertijds het klooster Hieronymusberg beeft gestaan. *IIiii<lonli. 1. b. in de N.-Brab. gem. Rozendaal, in 1840 met 243, in 1890 met 693 inw. 2. b. in do N.- Brab. gein. Zundort. HiiImo. geh. in de Overijs. gem. Hellendoom. lluloH. d. met eeno R.-Kath. kerk in de X.-Brab. gem. Hooge-en-Lage- Mierdo. Het had in 1840 271, in 1890 196 inw. In 710 kreeg "Willobrord hier een bosch ten geschenke. In 1702 werd het door de Fransehen uitgoplunderd. Nul-on. 1. of Overwater, b. in de Overijsolsche gem. Hellendoom, in 1840 met 197, in 1870 met 213, in 1890 met 30!) inw. 2. geh. in de Limb. gem. Geulle. Het telde in 1870 113 inw. S. b. in de Limb. gem. Nederweerd, in 1840 met 180. in 1870 met 191, in 1890 met 183 inw. Hnlwenbroek, geh. in de Limb. gem. Geul. Hlll»liof. 1. b. in de Geld. gem. Gorsel. 8. b. in de Geld. gem. Ei- bergen onder Beltrum. II nlshorst. b. in de Geld. gem. Ermeloo. in 1840 met 404, in 1872 met 509. in 1890 met 413 inw. De scboone buitenplaats Hulshorst versiert deze bo- \\allige streek. Er is een station van den Centninlspoorweg. HiiKt. 1.** prov. kiesdistrikt van Zeeland, het zoogenaamde Vijfde Dis- trikt omvattende. Hot telt de gem. Fi- lippine, Sns-van-Gont, \'NYcstdorpe, Zuid- dorpe, Overslag, Koewacht, St.-Jansteen, Klinge, Hulst, Grauw-en-Langendam, Hontenisse, Ossenisse, Hengstdijk, Stop- peldn\'k, Bosclikapolle, Zaamslag, Axel, Ter-Xeuzen, Hoek. &. vijfde kanton van het arr. Middelburg, bevattendo do

-ocr page 389-



		Halster-Ambacht.		II timnieloo-en-Keppel. 409


		Koning Maximiliaan, in 1487; do inne- ming der stad door do Gentenaren den lOn Juli 1491; de bezetting door de Staatschen onder Jonkheer Bernhard van Dcynze, in 1578; het verraad van Servaas Steeland, waardoor de stad in handen van Parma viel, in 1583; de mislukte pogingen van Philippe Sydney, om de stad aan de zijde van Prins Maurits te brengen, in 1586; de ver- overing door Prins Maurits in Septem- ber 1591; de heldhaftige maar vruchte- looze verdediging tegen den Aartsher» tog Albert van Oostenrijk, in Juli en Augustus 1590; do aanval op de stad en hare schansen door Graaf Willem Casimir van Xassau, in 1640; de ver- overing der stad door Prins Frederik Hendrik, in 1G45; het afweren der Fran- schen door het onderwaterzetten der polders, in 1672 en 1678; de vruchte- loozo aanvallen op Hulst, door de Fran- schen, in 1702 en 1705; do overgave aan de Fransehen, op 11 Mei 1747; do terugkeer onder het Staatsch gezag den 29 Januari 1749; de overgave aan de Franschen, den 23 October 1794; de afkondiging van hot herstel der Ver- eenigde-Xederlnnden, onderden Prins van Oranje, den 14 Fob. 1814 ; de hernieuwde bezetting door de Franschen, den 8 Maart 1814; het binneurukken van Neder- landsche troepen, den 2 3Iei 1815; het overweldigen der stad door Belgische oproerliugeu, onder Ernst Gregoire, van 21 tot 28 October 1830; het bezetten der stad door Xcderlandsche troepen, den 11 Januari 1831. De middelen van bestaan der Hulstenaars zijn landbouw, winkelnering en eenige kleine fabrieken, als: bierbrouwerijen, goud- en zilver- smederijen, stoom-meelfabriek, graanmo- lens, kalkblusschcrijen, boekdrukker^ enz. Er is een kazerne der marechaus- i see. Op de wckelykscke markten wor- den meest boter en eieren verkocht. Sedert 27 September 1871 is Hulst aan het spoorwegnet (spoorweg van Mecho- len naar Ter-Ncuzen) verbonden. 5. b. in de N.-Brab. gem. Zes-Gehuch- ten, in 1840 met 191, in 1890 met 190 inw. tt. of *Hul, b. in de Over- jjselsche gem. Staphorst, in 1840 met 86, in 1890 met 187 inw. 7. <l>en). b. in de Overijselscho gem. Nieuw- Leusen, in 1840 met 840, in 1870 mot 746, in 1890 met 883 inw. Halster\'Ambacht,** voormalig ambacht, het oostelyk doel van het		Vyfde Distrikt van Zeeuwsch-Vlaanderen omvattende, t. w. Grauw c. a., Honte- nisse, Hengstdük, Ossenisse, Stoppel- dijk. St.-Jausteen, Klinge. Door over- gtroomiugen en indijkingen is het veel- vuldig van gedaante en uitgestrektheid veranderd. Hnlster-Xienwlanil. pold. in Zecuwsch"Vlaanderen, in 1707 bedijkt, deels in de gem. Hulst, deels in Stop- peldijk, 191 heet. groot. HuNtlieuvel, geh. in de >\\-Br. gem. Uden. Hulsvoorde, of Hnlsforile, voormalige kapol in Drente, tusschen Koevorden en Dalen, merkwaardig als de plaats waar de Bisschoppen van Utrecht als Graven of Heeren van Drente werden gehuldigd. Zij is spoor- loos verdwenen. Hlllte (De) alleenstaand huis in de Drentsche gom. Koevorden, met een veer over de Kleine-Yecht. II lil ton. 1. b. in de X.-Brab. gem. Gilze-en-Knen. Si. heerl. van 180 heet., die tot 1836 onder Oudheusden behoorde, doch toen deelswyzo by Dru- non is gevoegd. Huil je. b. in de X.-Brab. gem. Uden. Hulkenberg, heuvel in de Geld. gem. Berg, vlak aan de Pruisische grens, 96 M. hoog. II.....lulijk. b. in het Fr. d. Tirns (Leewnrderadeel). II ii ui k<M en, geh. in de Limb. gem. Ulestraton. II lllllllieloo, lommerrijk d. in de Geld. gem. Hummeloo-en-Keppel, in 1840 met 1293, in 1872 met 1201, in 1890 met 1140 inw. Het komt reeds in 828 onder den naam van Humelle voor. De Herv. kerk verkreeg een fraai orgel in 1840. Hierbij ligt het prachtige land- goed Enghuizon. Hiuiiiiieloo-en-Keppel, gem. in Geld., tusschen Doesburg, Angerloo, "Weel, Doetinchem (Ambt-1, Zelhein, Steenderen en Rheden, hebbende 4721 heet. oppervlakte. Zjj wordt door den IJsel bespoold, en door den Ouden- IJsel doorsneden. De oppervlakte be- staat deels uit kleilanden en gemengden grond, doels (in hot zuid-oosten) uit diluvisch zand. Men telde er in 1822 2320, in 1840 3184, in 1874 3230, in 1890 8121 inw. Ten jare 1890 ondor- scheidde men er: 2489 Herv., 2 "\\Vaalsch- Herv., 19 >^rod.-Geref., 1 Luth., 5 Chr.-

-ocr page 390-



		410 Hnnimeloosclie-Beek.
		Hurwenen.


		Geref., 3 Doopsgez., 601 R.-Kath. en 1 ongen. Do gcm. bevat hot vlek Laag- Keppel, do dorpen Hummeloo, Drcinpt en Laag-Keppel, benevens do b. Kldo- rik. Do landbouw is hot hoofdbedrijf der ingezetenen. Men vindt er echter ook eene belangrijke ijzergieterij (aan den Ouden-IJsel, tusschen Hoog- on Laag* Keppel), bierbrouwerijen en molens. HumiiielooMclie-ltoek, beek in Geld., dio bjj Broukhorst in den Usel valt. HuiiiMtcrlaiid, of HoniMter- I.mkI. distr. in het Gron. landschap het Westerkwartier, de d. Oldeliovc, Niehove en Saaksuin omvattende. Onder den naam Humarcha was liet reeds in de 8ste eeuw bekend. II lliM\'l»orjj- oud vestingwerk, waar- schijnlijk uit den Heidensclien voortijd, in de Ovcrijsclsche gcm. "Weerseloo, bij Volte. HiuuMibei\'g;. oflloen«lorl»ei\'jf, «en der heuvelen, waarop de stad Nij- megen is gebouwd. HuiioiiNi\'haiiM, of II ii ii tic si MclltlllM. 1. oude verschansing in de Geld. gem. Apeldoorn, aan het L\'ddeler- meer. JJ. oude verschansing op do schilderachtige hoogte tusschen de bui- tenplaats Duno en de Oostlieek, hoog boven den Kijnoever, in de Geld. gem. Doorwerd. (Zie Duno.) Huiigeriiik-llettray is een halte voor lokaal verkeer van don spoorweg DeventerZwolle. II il il indijk, b. in de [Fr. gcm. Sneek. I! llllilljrainecr, meer in de Gron. gom. Kinsterwoldo en Midwolde. Hlliiiiekoill, b. in de Limb. gom. Nut, in 1870 niet 114, in 1890 met 134 inw. Hnime, riv., die bij Wcstdorp in Drente ontspringt, door het Zuidlaar- dermeer (i rollingen bereikt en hij Zout- kamp in de Lauwerzeo valt. Zij draagt voor ieder van liare panden verschil- lende namen, t. w. Voorste-Diep, Oos- termoerscbe-Vaart, Schuitondiep, Loo- pcndc-Diep en Reitdiep. In 1874 ismen met werken begonnen, om dit laatste pand door sluizen bjj AYetzingo en Zoutkamp af te sluiten. Do Hunsc "wordt te Gasselter-Nijeveen bevaarbaar. Himsegoo, of II miMiiigoo, landschap in Gron., het noord-westelijk deel der prov. uitmakende. In de 10de eeuw was bet een graafschap, waarover
		de Koizcr landvoogden of graven aan- stelde. Het heeft in don loop der tjjden verschillende grenzen gehad, daar Middacht later een deol van hot Westcrkwnrtior daartoe in de 13de eeuw behoorde. Na de afscheiding van Middacht was Hunsegoo in 5 distrik- ten: l\'hbcga, Marno, \'t Halfambt, \'t Oosterambt en Innorsdijk nfgcdeeld, welke indecling echter in 1629 verviel, om evenwel in 1749 hersteld te worden. Van 1G59 tot 1749 waren er slechts 3 distrikten : do Marne, \'t Halfambt en \'t Oostambt. Ilüiix\'l. gcm. in Limb., tusschen Stramprooi, Weert, Xcdorweert, Gratem, Ittervoort en Nieuw-Itter (Nedcrl.) en Molenbecrsel (België). Zij beslaat 2426 heet. en heeft een uit diluvisch zand gevormden, veelal schralen bodem. In 1823 had de gem. Hunsel 949, in 1840 962, in 1874 1049, in 1890 1058 inw. De ingezetenen (1054 11-K. en 4 Herv. in 1890) bestaan van landbouw. Er zijn 2 dorpen: Hunsel en El. Verder vindt men er de buurton Haler en Uf- felsen, benevens de gch. Smitsstraat, As en Kaster. Het d. Hunsel heeft eene R.-Kath. kerk en telde in 1840 236, in 1870 312, in 1890 314 inw. IIiiiimoiv, raadselachtige plek inde Drentsche gom. Odoorn, aan den oor- sprong dor Hunse. Do overlevering duidt haar als eene plaats aan van door de Noormannen verwoeste stad. Volgens opzettelijke onderzoekingen, in Augustus 1843 verricht, schijnt het, dat op deze thans woeste plok eens eene buurtschap heeft gestaan. Huppel, b. in de Geld. gem. "Win- tersvvijk, in 1840 met 273, in 1870 met 272, in 1890 met 256 inw. Ilupsel, b. in de Geld. gem. Eibcr- , gen, in 1840 met 182, in 1872 met 189, \| in J890 mot 170 inw. Hurk, geh. in do N.-Brab. gem. i Strijp. Iliirkt\'iis. buurt in de Geld. gem. "Winterswijk. Hiarkskc. buurt in de N.-Brab. gem. Erp. Hlirwt\'lU\'ll, gem. in Gelderl., tus- j schen Zalt-Boiiiniel, Kerkwijk, Rossem, ; Vnrik en Est-en-Op-IJnen. In het noor- den door de AVaal bespoeld, heeft deze gem., die 642 heet. groot is, eene opper- vlakte van rivierklei, dio zoowol tot ak- kers als veeweiden dient. In 1822 had zjj 336, in 1840 449, in 1874 598, in

-ocr page 391-

Idaarderadeel. 411

Har wenen.

had het 118, in 1840 146, in 1874 160,
in 1890 193 inw. Onder dit dorp lagen
vroeger de adelijke staten Klcin-Bcr-
narda, üonin, Koyt\'enne en Tjebbinga.

Hydepark, voornaam landgoed
niet prachtig kasteel in het L\'tr. dorp
Driebergen (Zie t. a. p.)

Ilijlaard, Ilylaard of Ui
laard, d. met Herv. Kerk in de Kr.
gem. Baarderadeel, in 1811 met 184, in
1840 met 229, in 1874 met 286, in 1890
met 352 inw. Oudtijds lag hier de stale
A.vlva.

Hijuni ot\' II > IIin. d. in de Eric-
sche gem. Leeuwarderadeel, fraai op
een hooge terp, te midden van bouw-
landcn gelegen. Vroeger bevatte het
de state der Aebinga\'s. In het begin
dezer eeuw woonden er de vervaardigers
van beroemde teleskopen, de lnmlbou-
wers 1\'ieter, Albcrt en Arjen Roelof*.
Tot omstreeks 1779 waren hier twee
kerken: Herv. en eene Doopsgez., van
welke thans nog alleen de eerste overig
is. Door de Hijmervaart heeft Hijuni
gemeenschap met de Dokkumer-Ko. In
1811 had dit d. 250, in 1840 310, in
1874 402, in 1890 499 inw.

1890 547 inw. Ten jnro 1890 vond men
er: 812 Herv. en 235 R.-Kath. Behalve
het cl. Hurwencn, vindt men er de 1).
Oensel en het goh. Rozendaal. Het
dorp Hurwencn ligt aan don "Waaldijk.
Een groot wiel, de Hurwenensche-Kil,
herinnert aan vroegere overstroomingon.
Er zijn kerken voor de Herv. en E.-
Katli. Men telde er ten jare 1840 898,
in 1872 540, In 1890 474 inw.

Hnrn enen, pold. in Geld., 526
heet. groot.

HiiiMvencnsclie-en-ÏKalt-Koin-
nielMflir-l \'iterw aarden, uitcrw.
in de Geld. gemeenten Hurwencn en
Zalt-Ilommel, 855 heet. groot.

HliHberg, huurt in de Geld. gem.
Duiven.

HllMlloveil, li. in do Limb. gem.
Weert, in 1840 met 372, in 1870 mot
347, in 1890 niet 451 inw.

II ii>>< ii berg, b. in do Limb. gein.
Geul, in 1840 met 129, in 1870 met
159, in 1890 met 132 inw.

Hut, gehucht in de N.-Brab. gem.
Somoren.

Hijdaard, II> daard, of II i
daard, d. met eene Herv. kerk in de
Eriesehe gem. Hennaarderadeel. In 1811

Idaard, d. met eene kerk en do
state Kriesma, in de Eriesche gem.
Idaarderadoel, in 1811 met 82, in 1840
niet 86, in 1874 met 127, in 1890 met
100 inw. Er is een station, gemeen-
scbappelijk met Roordahuizen, van den
spoorweg LeeuwardenHeerenveen.

Idaarderadoel, gem. in Fries-
land, ingesloten door Leewarderadeel,
Tietjerksteradeel, Smallingerland, Utin-
gerad( el, Kauwcrderhcm en Baardera-
deel. Zij is 6874 heet. groot en bestaat
uit verschillende gronden. Het westelijk
deel, een gedeelte der oudo Middelzee,
is gevormd door vruchtbare kleilanden.
Meer naar het midden ligt eveneens
klei, doch met zand vermengd. Het

zuidoosten bestaat uit veengronden, uit-
gedolven veen en meren. In het uiterste
noordoosten ligt eenig diluvisch zand.
De gem. heeft veel voordeel van de
hoofdvaarten van Sneek en Leeuwarden
naar Groningen, die door deze streek of
langs hare grenzen loopen. Ook wordt
do gem. doorsneden van den spoorweg
van Heerenveen naar Leeuwarden, die
van het zuiden naar het noorden loopt.
Vecfokkerij en zuivelbereiding zijn de
voornaamste takken van bestaan. Voor
den akkerbouw is slechts weinig grond
beschikbaar. Voorts heeft men er veel
handel, vissehern\', scheepstinnuerwerveii,
looierijen, molens, enz. In 1744 had
deze gein. (toen grietenij) 2610, in 1811

-ocr page 392-



		Ilpeiulam.
		Ide.
		412



		(destijds de mairiën Grouw en Roorda- huizum) 3050, in 1822 3358, in 1840 4111, in 1874 515G, in 1890 5545 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 3453 Herv., 1240 Doopsgez., 52 Chr.- Geref., 178 Ned.-Geref., 380 R-Kath. en 254 ongcn. De gom. telt 8 dorpen, t. w. Grouw (do hoofdplaats), Warga, Wartcna, Roordahuizen, Friens, Idaard, Egum, Warstiens. I<Io. b. in de Drentsche gem. Vries, in 1811 met 195, in 1840 met 248, in 1870 met 421 inw. Een hunebed, dat er in de vorige eeuwen werd gevonden, is gesloopt. ldewoor, goh. in de Gron. gem. Farmsum. *Idkcillilli%cii. dorp met cene Herv. kerk in de Friesche gemeente Doniawerstal, in 1811 195, in 1840 29G, in 1874 373, in 1890 471 inwoners tellende. Idxeg\'a. b. met dorpsrechten in de Friesche gem. "Wymbritseradeel, in 1811 met 128, in 184o\'met 178, in 1874 met 251, in 1890 met 274 inw., die van het geh. de Bud (in 1890 49) medogerc- kend. De kerk is reeds voor meer dan eeno eeuw gesloopt, het klooster Xaza- reth reeds vroeger. l<ly.«\'J>\'« li il ir. 11 ni. d. met eeno Herv. kerk in de Friesche gem. AVonseradeel. Het telde in 1811 104, in 1840 77, in 1874 145, in 1890 130 inw. Idzea\'Nxtei\'-l\'oeleii, aanoenscha- keling van kleine meren in de Friesche gem. Wymbritseradeel. ldxcdablll\'l\'ll, geh. bij het Frie- sche d. Hieslum, in de gem. Wonscra- deel. IepelOO, b. in do Ovcrijsolsche gem. Wierden, in 1840 met 229 in 1870 met 224, in 1890 met 205 inw. lerseke,** belangrijke gem. op het Zeeuwsehe schiereil. Zuid-Beveland, in het oosten door de Oosterschelde bc- spoeld en naar de landzijde ingesloten door de gemeenten Wemeldinge, Kapelle, Schorc en Kruiniiigen. Zij beslaat 1354 beet. De oppervlakte bestaat uit klei- landen, die in het noorden min of meer j znvelig zijn. In 1822 had Ierseke 641, in 1840 734, in 1876 1399, in 1890 3711 inw., in laatstgenoemd jaar onder- scheiden in 2643 Herv., 522 Chr.-Geref., 9 Luth., 1 Herst.-Luth , 96 R.-Kath., 19 Evang., 61 Vrije-Evang. en 297 on- genoemden. De bev. bestaat van den landbouw en aanverwante bedrijven,
		maar in do laatsto jaren voornamelijk van don belangrijken oesterhandel. Er zijn voorts twee korenmolens. Do gem. is eene heerlijkheid, wier oudstbekendo bezitter, Heer Boudewijn, in eene oor- konde van 17 Dec. 1291 wordt ver- meld. Behalve het d. Ierseke vindt men er do b. Iersokondam. Het d. Ierseke was oudtijds zoo aanzienlijk, dat het in alle opzichten met Goos kon wedijve- ren. Het ontving dien ten gevolge van Graaf "Willem den 30 October 1325 bij- zondere handvesten en rechten en was in het kerkelijke do zetol van den on- dordeken van Westelijk-Zuid-Boveland. In 1870 tolde men binnen do kom 679, in 1890 3426 inw. Er zijn kerken voor de Herv. en Chr.-Geref. lersekeildaill, b. in de Zeeuwsehe gem. Ierseke, met een ovorzetveer naar Gorishoek op het eil. Tholen. In 1640 word deze b. door een bende Spaanscho zeeschuimers overvallen, uitgeplundord en in de nsch gelegd. Jgewoldeil, streek in de Friesche gom. IIenieluiner-01defaart-en-Xoord- wolde, bevattende de dorpen Oudega, Nyega, Elahuizen en Kolderwolde. lkema, of Iklllll, buurt in de Gron. gem. Oldehove. llliklioveil. b. in Limb. deels in de gem. Roosteren, deels in de gem. Bom. Onder Roosteren telde men in 1840 60, in 1870 65 in 1890 76 inw., onder Born in 1840 69, in 1870 47, in 1890 45 inwoners. Ilp (!>«\'), d. met eene Doopsgez. kerk in de X.-Holl. gem. Ilpendam, in 1840 met 237, in 1870 met 389, in 1890 427 inw. Vroeger was hot vool grooter en welvarender, zoodat het den naam van den Gouden-Ilp heeft gedragen. I Ipeildam, gem. in X.-Holl., ingo- sloten door 1\'urmerende, Monnikendam, Landsmeer en Wijde-AVormer. De gem. bevat de dorpen Ilpendam, Burmorland en de Ilp, benevens hot zuidwestelijk doel van de Purmor, te zamen 2417 heet. Het oude land bestaat uit lage, ten deele uitgedolven venen ; do 1\'urmer, met uitzondering van de Xes, uit klei. In 1822 had de gem. 1089, in 1840 1191, in 1874 1680, in 1890 1925 inw. By\' do volkstelling voor 1890 onderscheidde men er 1264 >\'ed.-Herv., 130 Doopsgez., 18 Ev.-Luth., 23 Chr.-Geref., 2 Xed.-Geref. en 483 R -Kath. Veeteelt en zuivelbo- reiding geven den meesten inwoners een bestaan. Eenigen onderhouden zich en

-ocr page 393-

-ocr page 394-

414 II e is il in.

Jabeek.

Borgharen, Meersen en Bundc (Ned.),
nevens Neerharen en Lanaken (België).
Zij wordt in het westen en noorden
door de Maas en in het noordoosten
door de Geul bespoeld, hoeft eene
oppervlakte van 444 heet. en is go-
vormd door Limburgschc en rivierklei.
In 1822 had zij 367, in 1840 410,
in 1874 474, in 1890 490 inw. Al
de inw. belijden den K.-K. godsdienst
en zijn, op geringe uitzondering na, van
beroep landbouwers. Het d. Itteren,
reeds in 1041 vermeld, telde in 1870
binnen de kom 408, in 1890 463 inw.
Het heeft eene R.-Kath. kerk en in de
buurtschap fraaie landgoederen.

Ittersuni, b. in de Overijselsche
gom. Zwollerkerspel, reeds in 1207 ver-
meld. Zij telde in 1840 127, in 1870
250, in 1890 374 inw. Er is eene halte
voor lokaal verkeer van den spoorweg
ZwolleDeventer.

I ttervoort, gem. in Limb., tusschen
Ncer-lttcr, Hunsel en Torn (Nederl.) in
Kesscnich (België). Zy is 401 heet. groot

en heeft eene bodem van diluvisch zand.
In 1822 tolde zij 290, in 1840 235, in
1874 230, in 1890 228 inw. Er zijn al-
leen R.-Kath. ingezetenen. De landbouw
is hun bedrijf. Benevons het d. Ittervoort
bevat de gem. de geh. Sandfort, Schie-
lersheido en Schous. Het d. Ittervoort
heeft cono R.-Kath. kerk. Binnon de kom
telde men in 1840 102, in 1870 122, in
1890 126 inw.

Izabellapolder, 1. pold. van
1056 heet. in de Zeeuwscho gem. Aar-
denburg, in 1649 bedijkt ter plaatse
van een deel van Nieuw-Beooster-Ecde,
welko streek in 1583 tot beveiliging
des lands was doorgestoken. 2. pold.
van 42 hoct. in do Zeeuwscho gem. Fi-
lippine, in 1794 bedijkt.

I/.alu-Ilast\'lmn>. of Fort-Isa-
liolla. vroeger een fort in de gem.
\'s-Hertogonbosch, in 1623 onder het be-
wind der Aartshertogen Albrecht en
Isabolla volbouwd. Den 18 Juli 1629
werd dezo schans door Prins Frederik
Hendrik veroverd.

Jaag\'-in, pold. van 28 heet. in do
Z.-lloll. gem. Pornis.

J;i;iui\'aart, vaart in do Frioscho
gom. Baarderadeel, ruim 10,000 meter
lang.

laail-HailllCM, gch. indoN.-Holl.
gem. Diemen. Tijdens den bloei der wal-
vischvangst vond men hier traankoko-
rijen. In dit geh. staat het aanzienlijke
Gcmeenclandshuis van den Zeeburger-
en Diemer-Zeedijk.

laai-liiigernieer of Tjaar-

ling\'ermeer, in 1394 drooggemaakt
meer. Deze polder en het Diepsmeor zijn
te zamen 230 beet. groot.

Jaarsveld, gem. in Utr. tusschen
IJselstein, Lopik en "Willige-Langerak
(Utr.) en Tienhoven, Ameido, Loxmond
en Vianen (Z.-Holl.). In het zuiden door
do Bek bespoeld, bestaat de grond uit
rivierklei, die meest tot weiden deels tot
akkers dient. Landbouw en handel zyu

de hoofdbronnen van bestaan. In do vo-
rigo eeuwen oen twistappel tusschen
Holland en Utrecht, is Jaarsveld by de
Grondwet van 1814 bepaaldelijk aan
Utrecht toegevoegd. In 1822 had dezo
gem,, die 1304 heet. groot is 854, in
1840 1079, in 1874 1259, in 1S90 1579
inw., in laatstgenoemd jaar ondorschei-
don in 1377 Herv., 57 Chr.-Geref., 1
Doopsgez., 1 Ev.-Luth., 19 Nod.-Goref.,
120 R.-Kath. en 4 Ned.- Isr. Behalve
het d. Jaarsveld, bevat do gom. de b.
Jaarsvelderkarspel. Het d. Jaarsveld
prijkt met een schoono Herv. kerk. Het
licht bevallig aan de lok en teldo bin-
nen de kom in 1870 168, in 1890 148
inw. Het Huis to Jaarsveld word in
1672 door de Franschen verwoest.

Jaarsvelderkapel, b. in de Utr.
gem. Jaarsveld.

Jabeek, gem. in Limb., tusschen do
gem Bingelrade en Schinveld en do Prui-

-ocr page 395-



		Jachtlnat.		St.-Jansteen. 415


		sische grens. Zjj is 396 hoct. groot on door Liinb. klei gevormd. In 1822 had Jabeek 415, in 1840 443, in 1874 406, in 1890 428 inw., allen K.-Kath. en bijna allen hot landbouwbedrijf uitoefenende. De gein. bevat hot d. Jabeek en de b. Ezonraad of Etzenrath. Het d. .Jabeek hooft oone B.-Kath. kerk. Het teldo in 1840 344, in 1870 338, in 1890 330 inw. Van Jabeek wordt reeds in 1190 mel- ding gemaakt. il aclltltist, 1. prachtig landgoed in de N.-Holl. gem. Velzen. ït. uit- gestrekt landgoed in do Utr. gem. He Bilt. Jacobapoldei\', p. in do Zoouw- sche gom. "Wlssekerke. St.-.lacobi-ParocIiie, fraai dorp met eono Herv. kerk in do Friescho gemeenten Het Bilt, 1811 mot 1699, in 1860 niet 2927, in 1874 met 3307, in 1890 met 3167 inw., daaronder be- grepen die van do buurten langs een gedeelte van don Oudcn-Biltdijk, den Nieuwen-Biltdijk en den Polder. lagerswijk, b. in do Gron. gem. Sappemoor. .lachthuis (\'t), halte van de stoomtramlijn HeemscHardenbcrg naar Dedemsvaart. $t.-.lakobskerke, voorin, d. op het Zeeuwsohe eil. Schouwen, in 1534 buitengedijkt. lakubspolllci\', pold. in do Zeeuw- sche gom. \'s-Heer-Arendskerke op Zuid- Beveland, in 1856 bedijkt. St.-.lakobspnlder, 1. pold. van 73 beet. in do Z.-Holl. gom. Nieuwe- Tongo \'£. pold. van 8 hoct. in do Zeeuwscho gom. Noordgouwe. Jallewal (Het), b. in do N.- Holl. gem. Schagen. St.-.Viiu. p. in do N.-Brab. gom. Mado e. a. .Taii-D>iiikoi-spoldcr, p. in de Z.-Holl. gem. Alkomado. .laii-FierloospoIder, pold. op op Zuid-Bcveland_; doels in de gem. Baarlund, deels in de gem. \'s-G raven- polder, 12 hoct. groot. .)aii-4ii.j%eiivaart. fraaie b. in do N.-Holl. gem. Volzon, in 1840 met 261, in 1870 met 483, in 1890 met 680 inw. Zij ontleent haar naam aan oone vaart, die van het duin langs Schoten naar het Spaarno loopt. lau-Hanseiipad, volkrijke b. in de N.-Holl. gom. Niouweramstel, die van do westgrens der gem. Amsterdam		tot de Kostverloren-Wetering reikt. Jaii-Hoxeiigi\'aclit, vaart in de Overijsolscho gom. Giethoorn. St.-.laiis-Klooster, b. in de Ovcrijs. gem. Ambt-Vollenhovo. .laiiii<-x.;iii<I. pold. van 216 heet. in do N.-Brab. gom. Dusson c. a. la n nissen la n<l. p. in de N.-Brab. gom. De Werken. Jaii-Pier-eii-PiiikspoIder, pold. van 6 hoct. in do Zoouwscho gein. Goos. Jan Rebellen 3a\'land. of De Waard, vroeger oen eilandje van ge- ringe uitgestrektheid in hot oostelijk IJ, (gem. Zaandam). St.-.lansberjj, goh. en prachtig landgoed in de Limb. gom. Ottersum, op den hoogon St.-Jans- of Klooster- borg. Mt.-.Jansga, d. in de Fr. gem. Schoterland. St.-Jans-<iJeleeii, goh. in de Limb. gem. Spaubeok. Mt.-jaiiskerke, goh. in de Zoeuw- sche gem. Zoutelando. St.-.laiisklooster, b. indoOvcr- ijselsche gem. Ambt-Vollenhove. Het ontleent zijn naam aan het in 1409 go- stichte en in 1575 vernietigde klooster St.-Junskamp. Meermalen is er sprake geweest om hier eenc Herv. kerk te stichten. Don 3.i September 1835 verbrandden hier 23 huizen. St.-.laiiKpolder, pold. van 235 hoct. in de Zeeuwscho gemeenten Niowu- vliet, Kadzand en Zuidzando, in 1552 bedijkt. St.-Jans-ProwHtdij, ot\'Pi\'oost- «lij-van-!St.-.lail, uitgestrekte bezit- ting van het voorm. kapittel der St.-Jans- kerk te Utrecht, verdoold in 5 rochts- gobieden: Mijdrecht, Tarnen, Wilnis-en "YVcstvcon, Üithoorii-Kudelstaart-Blok- land-en-Krommo-Mijdrocht on Achttion- hoven. Het proostenhuis stond te Mijdrecht. !St.-Jailsteeil, 1. gom. in Zoel., ingesloten door Koowacht, Axel, Bosch- kjipelle, Stoppoldijk, Hulst on Klingo (Nederl.) en Stekene, St -Gilles en Klingo (België). Zjj beslaat 2812 hoct. on bestaat uit verschillende polders, wier bodem door een zandhoudende klei is gevormd. In 1822 had zij 1279, in 1840 1587, in 1874 1820, in 1890 2300 inw., in laatstgenoemd jaar onderschei- den in 1815 K.-Kath. en 15 Herv. De gom. bevat het d. St.-Jansteou, bene-

-ocr page 396-



		416 St.-Jans Zi.jdelingdi.jk. Jisp.

		vens de b. Heikant, Absdalo, Kapelle- brug en Drie-Hoefijzers. De landbouw is bet boofdbedrijf der ingezetenen. Het d. St.-Jansteen is eerst in 1664, lijj eeno regeling der grenzen, aan de Veree- nigde-Xederlnnden gekomen. Het was toen de hoofdplaats der baronie en vrije beerl. St.-Jan-Steen en Glossenberge. Het d. beeft wegens de nabijbeid van Hulst veel door krijgsgebeurtenissen geleden, vooral in 1645 en 1T47. St.- Jansteen beeft eeno R.-Kath. kerk. Vóór 1647 waren er zelfs twee. In 1840 bad bet d. 708, in 1870 727, in 1890 1112 inw. SJ. pold, van 466 beet. in de Zeeuwsche gem. St.-Jansteen. St.-Jails-Zijdeliilgclijk. dijk in Zeeuwseh-Vlaanderen, van Eede tot bet Belgiscbe d. St.-Laurens. Jaiisillll. voorin, dorp, door de wateren van den Dollard verzwolgen. Jan-Tabak, of Zandlioeve, een bekende uitspanning onder de N.- Holl. gein. Bussum, aan de stoomtram NaardenLaren enz. Fraaie wnnde- lingen. Kt.-Jaii-ten-Heere. of Kerk- werve, fraai landgoed in de Zeeuw- sebe gem. Domburg, oudtijds een klooster. Jaii liin. d. met eene Herv. kerk in de Friescbe gem. Dantumadeel, nabij de Ee. Het telde in 1811 68, in 1840 97, in 1874 104, in 1890 104 inw. Jan-inga. of Jardinga, gcb. bfj bet Friescbe d. Oosterwoldo (Oost- stellingwerf). Joker. Jekker. Jaar of CiJeer (I>f), kleine riv., die in Luik, ten noorden van Huy ontspringt, langs AVn- remme, Tongeren en ülons vloeit, en bjj bet d. Kanno de Xederl. grens bereikt. Zij vloeit naar Maastricht en valt daar in de Maas. De namen Geer en Jaar zijn die welke do riv. in "Waalsch-Belgiü draagt. Jekschoot, voorm. beerl. in de N.-Brab. gemeenten St.-Oedenrodo en Vccbel, in 1310 door den Hertog van Brabant gegeven aan "Willem die Cruu- dener. Jellema, voorin, burg in do Gron. gem. Zuidhorn, in het begin der 18do eeuw gesloopt. Jellnni, d. in de Friescbe gem. Baarderadeel, in 1811 met 87, in 1840 met 96, in 1874 met 138, in 1890 met 157 inw. Er is eeno Herv. kerk. wier spitse toren in 1832 door den bliksem werd getroffen. Van den spoorweg		I LeeuwardenSneek is te Jellum een I gemeenschappelijk station voor Boxum. JoImiiin. d. met eene Herv. kerk in de Friescbe gemeente Leewarderadeel, bekend door bet verblijf van Bnlthazar Bekker. Het had in 1811 352, in 1840 377, in 1874 530, in 1890 520 inw. Hier ligt do fraaie Deknmastate. JeilNClIia, geh. in de Gron. gem. Oldehove, waarbij vroeger de Jensema* borg stond. Jerdeil, geh. bij bet Friesehe d. Surhuisterveen, in de gem. Achtkar- spelen. JSt.-Joroenwpolder. of Hiero- nj miiKnolder, pold. van 49 heet. in de Zeeuwsche gem. Xoordgouwe, om- streeks 1458 bedijkt en in 1603 berdijkt. St.-Joroiiiniu*i>older. polder van 176 beet. in do Zeeuwsche gem. IJzendijke. Jeruzalem, b. onder Velp in do \| Geld. Kheden. Jet. geh. bij bet Friescbe d. Brits- J werd (gem. Baarderadeel). Jeivelpolder, pold. in de X.-Holl. \| gem. Kallantsoog. JipKiiig\'lmizeil, b. in de Gron. gem. Vlacbtwedde, in 1840 met 96, in 1870 met 85, in 1890 mot 145 inw. Jislmii, of Jesliim. d. met eeno Herv. kerk in do Friesehe gem. Fer- werderadeel. Het bad in 1811 98, in 1840 118, in 1874 138, in 1890 158 inw. Jiap, gom. in X.-Holl., tusschen Pur- merend, De Beemster, De Kijp, Graft, Akersloot, Uitgeest en Wormer, heb- bendo eeno oppervlakte van 1015 heet. Do grond bestaat moest uit laag veen, dat door vele wateren is doorsneden. Alleen in bet ged. binnen do Starnmeer gelegen, is do bodem door klei gevormd. In 1822 had Jisp 519, in 140 608, in 1874 700, in 1890 766 inw. Iiij de tel- ling voor 1890 vond men er 611 Herv., 77 Doopsgez., 8 Ev.-Lutb., 1 Xed.-Geref., 66 R.-Kath. en 3 ongen. De middelen van bestaan zijn veeteelt, zuivelberei- ding, visscherij en olieslaan. Van 1518 tot 1611 behoorde Jisp tot bet scboutambt "Wormer. Behalve het d. Jisp bevat do gem. bet geh. Spijkerboor en eenige verstrooide huizen. Het d. Jisp had tot 1832 of 1833 twee kerken, doch toen werd do Doopsgez. kerk gesloopt, sedert welken tijd men er alleen eene Herv. kerk vindt. In 1840 had het 442, in 1890 480 inw. In de 17de eeuw werd dit d. uit allo oorden bezocht door lij

-ocr page 397-



		Joure.		417
		Joacliimaveld.



		*St.-Jootlnn«ï. I. voorm. nfzon- dcrlijk eiland in Zeeland, in 1631 inge- dijkt en sedert herhaaldelijk vergroot, tot het in 1818 door een verbindings- dijk met Walcheren werd vereenigd. SS. lieerl. in de Zeeuwsche gem. Nieuw- en-St.-Joostland, 800 heet. groot. St.-JoOMt. 1. b. in de Linib. gem. Echt, in 1840 met 220, in 1870 met 228, in 1890 met 219 inw. 58. of Hracliter-St.-Joot.* b. in de Limb. gem. Maasbracht, in 1840 met 147, in 1870 met 158, in 1890 met 144 inw. Nt.-JooMtpolder. polder van 17 heet. in de Zeeuwsche gem. Noordgouwe. JooMtendani, huis in de gem. Kokkengen, nevens de sluis, die do Bij- leveld met de Heikoperweti ring ver- j eenigt. Deze sluis is in 1058 gelogd. Joppe. groot landgoed in de Geld. gem. Gorsel. Ken kwart eeuw geleden heeft de eigenaar daarop eene K.-Kath. kerk gesticht. St.-Jorispolder, 1« pold. in do Zeeuwsche gem. Zuidlande, in 1513 be- dijkt en 84 heet. groot. Si. pold. van \' 94 heet. in do Zeeuwsche gem. St.- , Kruis. Joriialiuistermeer, drooggem. meer van 27 heet. bij liet Friesche d. "Warregn (gem. Idaarderadeel). .loi\'ivci\'il. fraai d. niet eene Herv. kerk, in de Friesche gem. Baarderadeel. Het telde in 1811 347, in 1840 047, in 1874 577, in 1990 575 inw. Onder deze I bev. zijn begrepen de bewoners van He- ! zens of Hesens, Fons, henevens doelen van Tjeintgum en Do Hem (in 1840 75 zielen). Bij Jorwerd lagen weleer do do staten Hozens of Hettinga, Foudens on Fockema. Er is een halte voor lokaal* verkeer van den spoorweg Leeuwarden Stavoren. Joure, of do Jon wei\', fraai en bloeiend vlek in de Friesche gem. Has- kerland, waaraan het ton hoofdplaats strekt. Oorspronkelijk eene uitbuurt van "Westermeer, groeide het in de 15de eouw tot een matig dorp en vervolgens tot een aanzienlijk vlek aan. In 1811 had hot 2040, in 1840 2454, in 1874 3335, in 1890 3511 inw. Do Dubbele-Streek is eeno straat, dio elke stad tot sieraad zou verstrekken, do Groote-lvolk eene schoone haven. De Horv., Doopsgez., en R.-Kath. kerken zijn allen fraaie ge- bouwen, evenals het Gemeentehuis. Men vindt er mede eeno kerk der Chr.-Geref., warmoczerjen en bloeintuinen, benevens 27
		ders, om heelkundige hulp to erlangen van den chirurgijn C\'ornelis Ploeg, dio schier wonderdadige genezingen ver- richtte. Vandaar, dat toen to Jisp een groot aantal herbergen werd gevonden voor liet verblijf van vreemdelingen ge- schikt. Den 21 April 1007 woeddo te Jwp een brand, dio ongeveer 150 liui- zen vernielde. Joachlmsi eld, p. in deN.-Brab. gom. De Werken. Joorc <!>«\'). geh. bij het Friesche d. Oostermeer (Tietjerksteradeel). lohaiiiin-Kooi-eii-Jeiie ver- Polder, pold. van 84 heet. in do Z.- Holl. gom. i\'oortugaal. JolianneNpolder, pold. van 59 heet. in de Z.-Holl. gom. SommelsdQk, in 17G2 bedijkt. Sl.-.loli;iii!ii><i»\'ii of JailMga. d. in de Friesche gein. Schoterlaiul, to midden van nitgeveende plassen, die nu hcpolderd zijn tot een grooten polder, den St.-.Iohannisgasterpolder, in 1811 met 573, in 1840 met 348, in 1874 met 692, in 1890 met 702 iuw. Hen vindt er ecne Herv. kork en 2 scheepstim- merwervcn. «Ionen, geb. in de Ovcrijselschc gom. Giethoorn. Jonjl\'-ltreskens, pold. van 43 heet. in de Zeeuwsche gem. Breskons, in 1020 bedijkt. Jongelmreii. geh. bij het dorp Goïngarijp, in do Friesche gom. Donia- werstal. JoiiK<\'j,iiiMva;inl. p. in do N.- Brnb. gem. Werkendam. Jonge pol der, pold. van 64 heet. in de Zeeuwsche gem. Nieuwerkcrk. Joiig-Yettenoord, pold. van ruim 27 heet. in de Z.-IIoll. gemeenten Maasland en Vlaardinger-Ambacht. Joiikersliuizen, b. in hot Fr. d. Tjerkwerd (Wonsoradeel). Jonkei\'Mvaai\'t, h. onder Zeven- huizen in de Oron. gem. Leek. Jonkvrouw eilgat. voorm. stroom in Zeeuwsi li-Vlaanderen, die langs Uzon- d(jke liep, doch dio na verland to zijn, door het indijken der Jonkvrouwenpol- ders verdwenen is. JoiikvrouwenseliaiiM. voorm. schans in de Zeeuwsche gem. IJzondijke, waarschijnlijk door Prins Maurits aan- gelegd. In 1805 tot ontmanteling ver- kocht, is zij eerst in 1809 en vervolgens weder in 1831 hersteld, doch in 1839 weder in bouwland herschapen. Witkamp.

-ocr page 398-



		Jutfaas.
		118 .louw terp.


		aan de westzijde de prachtige Herema- statc te midden van een bosch vol hoog- stammig {geboomte. Joure drijft een uitgestrekten handel, heeft sckeepstim- merwerven en verscheidene andere fa- brieken, zoo al» pottenbakkeryen, uur- werkmakerijen, meubelmakerijen, gasfa- briek, stoomgrutterijen, stoomolieslagcry, zeepziederyen, boekdrukker^, goud- en zilvcrsinoderijcn enz. Er is eeno halte van de stoomtram SncokHeeren- veen. JoilMterp, gehucht bij het Friesche dorp Tjerkwerd (gem. Wonseradeel). Jouwer, of t\'uwemerbalk, geh. in de Groningscko gein. Grootogast. Het ontleent zyn oorspronkelijken naam aan liet voormalige klooster (\'uzemar. Joimsuiiibureii, gehucht bij het Friesche dorp llallum (gem. Fcrwerdc- radcol). .liiuuNivcril. gehucht bij het Fric- sche dorp "Wolsuin (gem. AVymbritse- radeel). lioinvMwin\'. dorp met eenc Herv. kerk in de Friesche gein. Oostdongera- dcel. Het had in 1811 CO, in 1840 59, in 1874 81, in 1890 58 inw. De staten Krnsma, Joenga, Winia, Mollema en Hol- dinga, die hier eens werden gevonden, zijn thans bocrenplaatsen. Nt.-JosKef, voormalig fort in do Zeeuwsche gemeente Kocwacht, thans bouwland. .1 ubbega. buurt in de Friesche gem. Schoterland, een deel van Jubbega- Schurega. Jubbega-Nclinrega, twee ver- eenigd dorpen in de Friesche gem. Schoterland. Zij telden tezamen in 1811 710, in 1840 902, in 1874 1527, in 1890 2013 inw. Hieronder zijn begrepen die van do Compagnie van Jul>bega-Schu- rega, in 1840 met 759 in 1890 inot 1494 inw. De beide d. bobben tezamen ééne (llerv.) kerk. .1 ubbe{ja-NcIiiire8;ascbe- l\'oiiipa^aiie. veenkolonio in de gem. Schoterland, aan de lungc Compagnons- vaart. Juftei\'Kwaarcl. uiterwaarden in do Geld. gem. Doorwerd, 30 hectaren groot. Juffrouwen weide, pold. van 60 heet. in de X.-Hriib. gem. Dussen, Meeuwen, Knpelle en Waspik. Juk werd, d. met eeno Herv. kerk in de Gron. gom. Appingedam. Het had in 1810 69, in 1870 82, in 1890 99 inw.		Jutfaaw. gem. in Utr., tusschen Utrecht, Houten, Vreeswyk, Uselstein, Linschotcn, Veldhuizen en üudenrijn, hebbende eene grootte van 2596 heet., alles kleigrond. In 1822 had zij 1544, in 1840 2100, in 1874 2433, in 1890 2629 inw., in laatstgenoemd jaar onder- scheiden in 1308 B.-Kath., 1180 Ned.- Herv., 3 W.-Hcrv., 7 Ohr.-Oerof., 2 Doopsgoz., 5 Evang.-Luth., 122 Ned.- Oeref., en 2 ongenoemden. Zij bestaan vooral van landbouw, veeteelt, stoen- bakkerij,l)loemkweekerij,wannoezierderij en doortocht. De gem. is samengesteld uit de heerl. Jutfaas, die twee afdee- lingen (het Overeind en het Nedereind) heeft, \'t Gein, Oude-Gein, Hoog-Kaven, Laag-Raven en West-Kaven. Het d. Jutfaas, deels aan den Vaartsclieu-Kijn (hier één met het Merwedc-Knnaal), deels meer westwaarts in het Nodoreind gelegen, was reeds in 1165 bekend. Het is eeno fraaie plaats. De vroegere kerk der Herv. is in 1820 vervangen door eene meer nabij de draaibrug over het Kanaal. De nieuwe K.-Kath. kerk, aan den straatweg gebouwd, is in Mei 1875 ingewijd. Kr bloeiden hier van ouds velo ridderhofsteden, als Kijnestein, Kijnen- burg, Yroonenstein, Rijnhuizen (eertijds Huis te Jutfuas, ook wel Huis ter Ryn geheeten), 1\'lettenburg en "Wynestein, van welke enkelen, als Rijnhuizen en "Wijnestein, nog als prachtige buiten- goedcren voortbloeien, terwijl anderen in boerenhofsteden zijn herschapen. 1\'lettenburg, dat in het midden der vorige eeuw in pracht uitmuntte, werd in 1812 en 1813 gesloopt, en ter plaatse daar- van in 1819 een fort aangelegd behoo- rendo tot do verdedigingswerken van do Nieuwe Hollandsohe Waterlinie. Als zoodanig moet ook worden beschouwd de verbreeding van 10 meter over eeno lengte 100 nieter bij Jutfaas van het Merwedo-Kanaal, daar deze verbreeding aan een rivierverdedigiugsvaartuig ver- gunt langscheeps dwars in het Kanaal te liggen en het voorgelegen terrein te bestrijken. Onder de buitens behooren vooral Groenendaalen De Geer genoemd te worden. In 1348 en 1481 werd het d. door de Hollanders in brand gesto- kon. In 1672 wierpen do Franschen er eeno schans op. In 1890 bevatte de kom 421, do buurtschap Overeind 455, de buurtschap Koderoind 794 inw. Er is een halte van de tram- en bargo-dienst UtrechtVreeswijk.

-ocr page 399-

Jntrijp.

Kadier-en-Keer. 419

Jntrijp. of .Fortrijp, d. in d

Erieschc gem. AVymbritsoradeel, aan den
straatweg van Sneek naar de Lemmer,
in 1811 met 83, in 1840 met 161, in
1874 met 285, in 1890 met 308 inw. Op

korten afstand van de Herv. kerk staat
de stompe toren van een vroeger bede-
huis.

.1 nnrueiiiakluft, geh. in de Gron.
gein. Grijpskerk.

Kaïl); (De), 1. d. met eenc
Herv. kerk iu de Z.-Holl. gem. Alke-
madc. liet ligt op een eiland, ter grootte
van 111 heet., in het Kngermeer en de
in dien plas uitloopende kleinere \\vate-
ren. Bij open water ontvangt liet dorp
levendigheid door de voorbijvarende
schepen, des winters wordt het veclbe-
zocht door schuatsenrijders uit Leiden
en omstreken. In 1840 had het met
Adc en l\'ool 227, in 1870 alleen 294,
in 1890 237 inw. JJ. pold. van 90
heet. in de N.-Holl. gem. Assondelft.

Kaajj-Polder, pold. van 550 in
de X.-lIoll. gem. Spanbroek.

Kaalheide, b. in de Limb. gem.
Kerkrade, iu 1870 met 155, in 1890 met
181 inw.

Kaap, geh. in het Fr. dorp Irnsum
(Idaarderadeel).

Kaarschot, b. iu do N.-Brab. gom.
Rijsbergen, in 1840 met 151, in 1890
met lm inw.

KaarMpolder, pold. van ruim 5
heet. in de Zeeuwscho gemeenten AVe-
meldingeu en Ierseke.

Kaart, geh. op het N.-lloll. eil.
Tersehelling.

Kaaismakerij, of Pleunis-
waard, pold. deels in do Geld. gom.
Zevenaar, deels in do Pruis. burgemees-
terij Elton, 35 heet. groot.

Kaa t hoven, b. in >^T.-Brab , deels
in de gein. Berlikum, deels in Heeswijk.
Eeno kapel alhier is in 1838 afgebroken.
In 1890 vond men onder Berlikum 84,
onder Heeswijk 69 inw.

Kaatsheuvel, d. in de X.-Brab.
gem. Loon-op-Zand, oorspronkelijk eene
uitbuurt, thans de hoofdpl. der gem.
liet telde in 1840 858, in 1890 in do
kom 1241 inw., onder welken vele

looiers en schoenmakers. Er is eene R.-
lvath. kerk, een gasthuis en het kloos-
ter Bethlebem. Van den spoorweg
\'s-Hertogenbosch- Lage-Zwaluwo is hier
eon station gemeenschappelijk voor
Kapello. Ook is er eon halte van do
stoomtramlijn Tilburg"Waalwijk.

Kaatxveld, geh. in de Eriesche
gem. Eraneker.

Kahauw, d. en heerl. in do Utr.
gem. Willige"Langerak, met eeno K.-
Kath. kerk. In 1822 had deze heerl. 87,
n 1840 121, in 1860 129, in 1890 137
inw. Zij behoorde nog van 1814 tot 1820
bjj Holland en vormde tot 1857 eene
zelfstandige gemeente.

Ka berg, of <\'auherg. buurt in
de Limb. gem. Oud-Vroenhoven, in 1840
met 126, in 1860 met 171, in 1890 met
248 inw.

Kade, geh. in de Geld. Appeltern.
Kadier, d. in de Limb. gom. Ka-
dier-cn-Keer, in 1822 met 172, in 1840
met ruim 200, in 1860 met 198, in 1890
met 212 inw. Het ligt op den hoogen
Keerberg en bevat eene fraaie K.-Kath.
kerk. In vorige eeuwen maakte het eeno
dor heerlijkhedon van het graafschap
Daelhem uit. Onder Koning Willem I
vormde het eene afzonderlijke gem.,
die echter in 1828, door de toevoeging
van een deel der gem. Heer-en-Kcer
zich tot do gem. Kadicren-Keer uit-
breiddc.

Kadier-en-Keer, gom. in Limb.,

tusselion Bemelen, Wjjlré, Margraten,

Gronsfeld en Heer. Zij beslaat 785 heet.,

en bestaat uit een hoog gelegen oord,

120132 meter boven hot vlak der zee.

| Do grond is uit Limb. klei gevormd.

i De gom. had in 1840 647, in 1860 574

j in 1870 648 on in 1890 699 inw. Do

-ocr page 400-



		Kallantsoog;.
		Kade.
		420



		Kalenfoergergraclit, vaart in Overijsel tusseben .Muggenbeet en do Ossenzijl. Kalf <II>t). d. met oene R.-Kath. kerk in de N.-Holl. gem. Zaandam. In 1574 vond hier een gevecht plaats tus- seben de Stnatschen en Spanjaarden. Kalf\'haan, b. in bet Fr. d. Oudc- Schoot (Sclioteriand). Kalftttaart, voorm. buurt in het tegenw. Zeenwsch-Vlaanderen, waar Prins Maurits in 1590 met 4000 voet- knccliten landde. Het is mot den St.- i liavopolder verdronken. Kalfven of Calfoen, b. in do N.-Brab. gem. Ossendrocht, in 1840 met 98, in 1890 met 366 inw. Kali»hoek, buurt in do X.-Brab. gem. Zevenbergen, in 1840 met 541 i inw. Voor 1890 niet afzonderlijk opgo- goven. Kalkovens, b. in de Z.-Holl. gem. i Hillegom. Kalkovensc]ie-Polder-Bin- i llOll. I. pold. van 69 heet. in do Z.- Holl. gem. Oudshoorn. g. Ituitcil, pold. van 102 beet. in do Z.-IIoll. gom. Oudshoorn. Ka Ik polder, pold. in de Z.-Holl. gem. Leiderdorp, 89 heet. groot. Kalkwijk, b. in do öron. gem. Hoogezand, in 1840 met 574,in 1870 i met 1050, in 1890 met 14S3 inw. Het ¹ is eeno in 1631 gestichte kolonie. Kalk werk (Het), gch. in de ! Gron. gem. Hoogkark. KallaiitMoog, gem. in N.-Holl., in het westen door do Noordzee be- spoeld en verder bepaald door do ge- meenten Helder, Aniia-I\'aulowna, Zijpo en Petton. Do oppervlakto 2857 hectaren bestaat deels uit duinen, deels uit lagoron zandgrond on deels uit een ondiep moer, hot Zwanen- water. Het lago land is ingopolderd. Behalve bet d. Kallantsoog, bevat do gem. do geb. Abbestee on do Groote- Koeten. In 1822 bad zij 262, in 1840 327, in 1860 647, in 1890 675 inw. Bij do volkstelling van 1890 was deze j bevolking onderscheiden in 584 Herv., 2 AVaalscb-Horv., 1 Kom., 7 Doopsgez. : en 81 R.-Kath. De veeteelt en zuivel- bereiding zijn thans do voornaamste middelen van bestaan. Nog in do 16de eeuw was Kallantsoog, ook enkel \'t Oog (Toige) gonoomd, een afzonderlijk eiland, om hetwelk to bereiken men, zoowol zoowol van do zijdo van Huisduincn als
		inw., die allon den R.-Kath. godsdienst belijden, vinden genoegzaam allen hun bestaan in den landbouw. Do gem. be- vat bet d. Kadier, do buurt Keer, bet gcb. St.-Antoninsbank en bet kasteel Blankenburg. Kadoelen. gehuchten in do N.- Holl. gem. Lamlsineer, aan don TJdijk. Kadxnild, 1. voorm. eiland in Vlaanderen, dat door do Noordzoo, bot Zwin. bet Zwartegat en andero wateren omspoeld, naar het schijnt, eerst in do 13de eeuw van \'t vasteland was ge- scheiden, liet werd in 1040 door het bedijken van den Grooten-Annapolder met het land van Groedo vereenigd, en door bet bedijken van Xieuwenhavon in 1742 ook mot Oostburg. Sinds 1788 is bet door hot leggen van den Kapitalen- dam en den Bakkersdam, met het vas- teland horeonigd. liet eigenlijke Land- van-Kadzand reikt niet verder dan tot Kadzand, Zuidzando en Ketranchement. 2. gem. in Zoeland, in bot noordwesten door do Noordzee bcspoeld, en verder door do gemeenten Retranchement, Zuidzando on Nieuwvliet omringd, met eono oppervlakte van 1466 beet. Behalve eenigc weinige duingronden langs do zee, bestaat do gom. uit kleipolders, die, na veelvuldige veranderingen, sinds don jare 1500 op de zee zijn teruggewonnen. Het land is vruchtbaar, en brengt vooral tarwe, gerst en boonen, benevens aard- appelen, haver, rogge enz. voort. In 1822 had deze gem. 772, in 1840 1185, in 1870 1220, in 1890 1104 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1002 Herv., 8 Ev.-Luth., 4 Ned.-Geref., 43 Evangeliscbcn, 24 R..Kath. en 18 ongen. Het d. Kadzand telde in 1890 in do kom, Middenwyk gebooton, 265 inw. Do dorpskerk, die don Herv. be- boort, was in do 17do en 18do eeuw in twee vergaderplaatsen gescheiden, W06r- van do eeno door vervolgden om hot geloot\' uit do nabuurschap van I.ille (Hijsel) gebruikt werd, doch dit deel dor kerk is in 1817 gesloopt. Kadzand heeft in do 15do eeuw veel door water- vloeden geleden, vooral door dion van 19 Nov. 1404 en dien van 17 September 1477. Door den laatstgenoemde werd het geheel door de golven overstelpt. Kalekluft, wijk in de Drontscho gem. Kuinerwold li;i leilberg- 1). in de Overyselscbo gom. Oldemarkt, in 1840 mot 272, in 1870 mot 267, in 1890 mot 878 inw.

-ocr page 401-



		Knllenbroek.
		Kampen. 421


		Putten, sleuven moest oversteken of doorwaden, liet d. Kallantsoog mankt geene betere vertooning\' dan de meeste zeedorpen. Aan den binnenrand van het zceduin gelegen, tolde bet in 1840 187, in 18U0 189, in 1890 187 inw. Vroeger lag bet veel westelijker, maar toen liet oude Kalantsoog door den Allerheili- genvloed van 1570 zoo zwaar werd ge- teisterd, dat het genoegzaam geheel was vcruiold, is sedert eon nieuw Kallnnts- oog gebouwd. In de geschiedenis is Kallantsoog bekend door de landing der Engelsehen en Kussen op 27 Augustus 1799. De kerk behoort den Hervormden. Kallfllhrot\'k. b. in de Geld. gem. linrneveld, in 1840 met 305, in 1870 met 400, in 1890 met 511 inw. Kallt\'iikotc. b. in de OverijseU sclie gom. Steenwijkcrwold, in ls40met 228, in 1870 niet 331, in 1890 met 408 inw. *Ka!<lonk. b. in do N.-Brnb. gem. Rozendaal, in 1840 met 38S, in 1890 met 1225 inw. KalT.ij;oii.* geb. in de N.-Holl. gem. Uithoorn. liet was voorheen een dorp, de hoofdplaats eenor zelfst. ge- meente, die in 1854 bij Leimuiden werd ingelijfd, doch den 1 Januari 1805 danr- van werd gescheiden en gesplitst, om deels nan Aalsmeer, deels aan Uithoorn toegevoegd te worden. De gem. wns in 1840 004 beet. groot en had toen 200 inw. liet geh. Kalslagen telde in 1840 33 inw. De Herv. kerk is in 1827 ge- sloopt. Kalteren, geh. in de Drcntsche gem. Diever. *Kalvorl>ioek, of Kalvor«>n- brock, geh. in de Z.-Holl. gemeente Keen wijk. Kal verdijk, b. in do N.-Holl. gem. Hurenkarspel, in 1840 met 228, in 1870 met 195, in 1890 met 223 inw. IvMivcisli\'iiiil. goh. in de N.-Br. gom. Tilburg. kalvcnwiiii\'d. pold. van 40 beet. in de N.-Brab. gem. Werkendam, in 1817 ingedijkt. Ka inhuur, buitenwijk der 1\'riescbo gein. Leeuwarden. In de Middeleeuwen stond bier de hechte stins C\'amtningha- burg, die in 1810 werd afgebroken. Ka uu icn.. b. in de N.-Brab. gem. Heeswijk, in 1840 mot 145, in 1890 met 106 inw. Ka ui\'rlio\|»* of Kniiierlioi>pol- «ler, pold. in N.-Holl., deels in de gom.		do Rijp, deels in de gem. Jisp. Hjj is in 1043 bedijkt en 50 heet. groot. Ka mei-i <>. buurt in do Limb. gem. Vaals, in 1840 met 120, in 1800 met 141 in 1890 met 94 inw. KaïiH-tik. gem. in Utrecht, pa- lende in bet noorden nan Wilnis, in het : oosten aan Kokkengen en llnrmelen, in bet zuiden nan Woerden (Z.-Holl.), in j het zuidwesten aan Zegveld (l"tr.) on in bet noordwesten nan Nieuwkoop (Z.- Holl.). Zij beslaat 2940 heet., zn\'nde do grond in het zuider gedeelte klei, in bet midden en noorden laag veen. De gem. dngteekent in baar tegenw. om- vang eerst sedert de wet van 27 Juni 1857, ten gevolge waarvan de gem. Knnierik-ilijzijde, Kamerik-IIoutdijken, \'s-üravcsloot en Tekkop werden veroo- nigd. In 1822 hadden deze vier gem. te znmen 1138 en in 1840 1312 inw. \| De bevolking der in 1857 gevormdo gemeente wns in 18G0 1300, in 1874 , 1510, in 1890 1794 zielen, to weten, ; wat laatstgenoemd jaar betreft, 965 _f Herv., 1 Waalsch-Horv., 8 Chr.-Goref., \| 1 Doopsgcz., 200 Ned.-Geref. en 568 R.-Kath. De inw. bestaan meest van vecfokkerij en zuivclberciding, verder van landbouw en handel mot de voort- brengselen van stal, veld en akker. De gem. bevat bet d. Kamcrik, do buurten Tekkop, Oud-Kuinorijk, Groote-IIoutdijk, Kleine-lloutdijk en \'s-Grnvesloot. Hot i d. Kamcrik telde in 1!I0 in de kom 348 \| inw. Het heeft eene Herv. en eene K.- Kath. kerk, de laatste ter vervanging van die welke in de eerste helft dezer eeuw in bet westeinde van Tekkop stond. 2. lloiltdijkon,* deel der gein. Kamcrik, 1445 heet. groot, in 1822 niet 512, in 1840 met 020, in 1890 met 881 inw. li. lli.jzijrie, dool der gem. Kamerik, 885 heet. groot, in 1822 mot 370, in 1840 met 417, in 1890 in de kom met 579 inw. Ka nip. 1. geh. in do N.-Holl. gem. Schoorl., vóór 1799 een dorp met eigene (Herv.) kerk. In 1890 had liet met Har- gen 225 inw. Ji. geh. in de Limb. gem. liergen. 3. geh. in do Limb. gem. Nut. Kllllipon, 1. kiesdistrikt voor de benoeming van één lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, saamgestcld uit do gem. Kampen, Kamperveen, Graf- horst, IJselmuiden, Wilsum, Zalk-en- Vcekaton, Oldobroek, Klburg, Doornspjjk, j Hoorde, Hattem. \'£. prov.-kiesdistr.

-ocr page 402-



		422 Kampen. vnn Overijsel, bevattende de gemeenten Kampen, Kamperveen, IJselmuiden, AVil- sum, Grafhorst. 3. tweede kanton van het Overijsclschc nrr. Zwolle, be- vattende de gemeenten Kampen, IJsel- muiden, Kamperveen, Zalk-en-Veekaten, "Wilsum, Grafhorst, Geneinuidcn, 01de- hroek. 4. klasse dor Herv.-kerk in Overijsel, gesplitst in 2 ringen, ."». kerkel. ring der klasso Kampen, bevnt- tende de gemeenten Kampen, Genemui- den, IJselmuiden, Kampereiland, Kam- perveen, Mastenbroek, Wilgum, Zalk-en- Veekaten. O. (rem. in Overijsel, in het westen en noorden door de Zuider- zeo bespoeld, in het oosten bepaald door Genemuiden, Grafhorst, Usolmni- den en "Wilsum, in het zuiden door Kamperveen en de Geld. gem. Doorn- spijk. Zij beslaat, sedert zij, in 1859, met Schokland werd vergroot, ruim G203 heet., meest klcigrond, doch met dilu- visch zand ter plaatse van de stad Kam* pen. De grond van Schokland is laag veen. Kampen had in 1790 6214, in 1811 7019, in 1822 7347, in 1830 8882, in 1810 9072, in 1850 10,883 iuw., te weten zonder de bevolking van de toen zelfstandige gem. Schokland. In 18G0 beliep de bevolking (met de weinige overgebleven bewoners van Schokland) 13,824, in 1874 15,802, in 1890 18,087 zielen, in laatstgenoemd jaar onderschei- den in 11,684 Ned.-IIerv., 32 W.-Herv., 2 1\'resb., 1 Anglic.-Epiec, 1 Evang., 2 Vrije-I\'rot., 225G Chr.-Gcref., 2GG Ev.- Luth.- 41 Iterst-Luth., 811 Xcd-Geref., 275 Doopsgoz., 18 Kom., 2G57 R.-Kuth., 1 Oud-Koomsch, 308 Ned.-Isr., 5 Por- tug.-lsr. en 379 ongenoemden. De gem. bevat do stad Kampen, de buurt Brun- nepe, het Kampereiland en Schokland. De stad Kampen heelt ceno zeer schoono ligging op den linkeroever van don Usel, waarlangs zij zich meer dan 1500 meter uitstrekt. Haar breedte is nauwelijks een derde daarvan, terwijl hare oppervlakte nagenoeg 90 heot. beslaat. Zij wordt in hare grootste lengte door eene gracht, den Burgwal, doorsneden en be- zit in de beestenmarkt een ruim plein. De IJaelkade levert ceno aangename wandeling op. Ouk de voormalige wnl- Ien lokken tot wandelen uit, daar zij in welbeplnnte dreven zijn herschapen. Do Oudestraat is de hoofdstraat der stad. Kampen heeft kerken voor de Hcrv., Lnth., Doopsgoz., Chr.-Geref., R.-Kath. en Israëlieten. Een van hare voornaum-
		Kampen. sto gebouwen is de Boven- of Nikolaas- kerk, een hoog gebouw, rustende op vier rijen pilaren en versierd met een fraai en zwaar orgel. In eene urn, die in ceno nis is geplaatst, wordt het hart van den Admiraal do "Winter bewaard. Ook heeft de kerk een zeer oude stoe- nen doopvont. Do toren, die in de 16e eeuw geweldig begon over te hellen, is in 168G op merkwaardige wijze door Jan de Jonge recht gezet. Niet minder opmerkenswaardig is het Raadhuis, waar- van de noorderhelft in antieken, de zuiderhelft in modernen stijl is opge- trokken. De oude Raadzaal, in 1545 in orde gebracht, vertoont in schoorsteen on gestoelten meesterstukken van beitel- en snijwerken. Het gemeentearchief is beroemd wegens zijn rijkdom. De Nieuwe j Toren, de (\'ellobroerspoort en do Broe- renpoort zijn mede als werken van bouwkunst merkwaardig. Hetzelfde geldt van de Nieuwe Uselbrug, die, in het begin van 1874 voor het verkeer ge- opend, eene in het midden der 15de j eeuw gebouwde brug vervangt. Aan het einde dezer 220 voet lange brug, tegen- over de stad, vindt men het sierlijke gebouw en do dreven der l!uiten-Socië- teit, benevens het Stationsgebouw vnn den Centraal-spoorweg. Kampen heeft eene theologische school ter opleiding ; van leernren dor Chr.-Geref. godsdienst. I een gymnasium, eene gemeentelijke I hoogere burgerschool, eene burger- i avondschool, eene stnds-teekenschool, j zangscholcn, muziekschool, enz. Ter vor- ming van onder-ofticieren is te Kampen het instructie-bntaillon geplaatst. De ge- bouwen daarvoor telden in 1890 715 inw. Von de talrijke liefdadige inrich- tingen verdienen genoemd te worden het Groot Burgerweeshuis, het Burger. weeshuis, het R.-Kath. Liefdegesticht, j het R.-Kath. "Weeshuis, hot ]>cstedelffl- J genhuis. Kampen is wnnr.-ehijnlijk van hooge oudheid. Reeds in 1172 vertrok- kon vnn daar, oven als van Zwolle, j volksplanters naar Noord-Boveland. Het ! kwam reeds vroeg in het bezit van stc- j delijke rechten, verwierf haiulelsvoor- j deelen in Denemarken en Holland, en i bezat in de 14de eeuw bloeiende lnkcn- i fabrieken en andere inrichtingen van j nijverheid. Onder do Hanzesteden be- kleeddc deze stad woleer mede eene j voorname plaats. Zij werd het middel- \| punt vnn den handel, waar de goederen I uit Holland, Zeeland, Vlaandoren, Bra-

-ocr page 403-



		Kamperlamlgveer. 423 de hoofdbronnen vnn bestaan dor bow. uitmaken. 7. voorni. dorp in Zee- land, omstreeks 1172 gesticht, doch in 1532 door overstrooming verwoest. De gronden van dit dorp, een afzonderlijk eiland, zijn later herdijkt en bij N\'nord- Bcvelnnd aangetrokken. H. goh. in do Zocuwsclie gein. Stoppeldijk. De steenon zeesluis, die hier in den dijk langs liet Hellegat ligt, werd in 1740 gebouwd. *ii.* <!><), voorin. recht- stoel of grietenij tijdens de Republiek in de prov. (troningen, van zeer geringe uitgestrektheid. Haar oorsprong dng- teokent van den tijd, dat de Hunse onder Zuurdijk een meer noordelijken loop nam, waardoor de Kampen, die vroeger tot don rechtstoel in Zuurdijk-cn-AVehe behoorden, nlgesclieiden daarvan, op de zijde vnn het "Westerkwnrtier kwamen j liggen. lO. geh. onder het Eriesche I dorp Witmarsum (Wonserndeel), vroeger stond or do state Aylva. 11. geh. onder hot Eriesche d. Eangedijk (Oost- stellingwerf). KampeiiK-Xienwlaiiu,* buurt in j de Zeeuwsche gem. "Wissekerke, in 1840 ! met 170, in 1860 met 221, in 1890 evcn- ! eens met 221 inw. Kaïliperdllin. hoog duin aan de \| Noordzoc-kust bij bet N.-Holl. gehucht ^; Kamp. Aan den voet van deze hoogte begint de dijk der Hondsbossche. Op de zee tegenover dit duin viel, den 11 Oc- tober 1797, de merkwaardige slag voor, waarin de Admiraal de Winter zich aan ; den Rritschen vlootvoogd üuncan moest overgeven. l£ailll>ereiltIH<l, naam, die men geeft aan de eilanden tusschen do mon- \' den van den Usel in de Overijselscbe gem. Kampen, t. w. de Kattcnwaard, do Rans-en-I\'ijpor, hot Knmporeilnnd en \| do Mandjeswaard. Men vindt er ver- strooide boerenhoeven en aan het Noor- derdiep eene Herv. kerk met eene school. [ Do IJselarmen, dio dezo eilanden om- I vatten, zijn het Keteldicp, bet Rechte* \' diep, het Noorderdiep, het Ganzendiep ! en de Goot. KaillJ>ev!aild, 1. d. in de Zccuw- sche gem. AVissekerke, in 1860 niet 405, \| in 1890 met 710 inw. Het heeft eene kerk voor do Chr.-Geref. on ocno vor- I gaderplaats voor de Herv. uit de wester- helft der gem. AVissekerke. SS. pold. van 213 Iiect. in de Zeeuwsche gem. i Wissekerke, in 1658 bedijkt. KaïiiperliiiiUMYver. geh. in de
		Kampen. bant, Munsterland en do Rijnstreken Hnmenvloeiden. Tot de historische hcrinne- ringen bohooron wijders: do oorlog mot Heer Willem van llronkhorst, in 1361; het beleg der stins Voorst, in 1302; het beleg van hot kasteel l\'utten- stein door do Kampenaren en hunne bondgenooten, in den zomer van 1375; de deelneming aan den oorlog der Hanze tegen Koning "Wnldcmnr van Denemar- ken, in 1376; do krijgstocht tegen Evert van Essen on hot kasteel van Eerde, in 1380; de tocht tegen hot kasteel Schui- lenburg, in 1381; hot verbond met Zwolle, in 1385; de tocht tegen den lieer van Ulft, 1391; hot verdrag mot Albrecht van Beieren, (irnnf vnn Hol- land, in 1400; de mislukte aanslag van Hertog Jan vnn Beieren op Kampen, in 1410; het verdrag met den Hertog van Gelder, in 1435; het beleg van het huis te Putten, het roofnest van l\'elgrim do Vos, in 1485; de mislukte aanslag vnn Jan Ens, in 1493; de plechtige ontvangst van Bisschop Erederik van linden, den 28 November 1496; de scheepsstrijd bij Schokland, in 1510: het uitbreken der verschillen over hot tolreelit op den Usel, in 1520; het vermeesteren van schepen der Wederdoopers, in 1534: do overgave van Kampen aan den (irnaf van den Bergk en de Staatschen, op 12 Augustus 1572; de onderwerping aan Don Erederik, den 20 November 1572; de mislukte verrassing der stad door Wolter Hegeman, en bare verovering door Rennenberg, in 1578; de mislukte onderneming van Vordugo, in 1584; de ovorgavo aan do Munstersehcn, den 13 Juli 1672; de verlossing der stad van do Frnnschen, den 24 Dec. 1673; do watervlood vnn 14 November 1775; de komst der Kozakken, in November 1813; de vloeden en stormen van Jan. 1820 en 1824; de opening van den spoor- weg tusschen deze stad en Zwolle, don 10 Mei 1865. De inw. der stad Kam- pon bestaan vor.ral van koophandel, winkelnering, markten, scheepvaart, vis- schorij, landbouw, handwerken en fa- brieken. Men vindt er schcepstiinmer- werven, touwslagerijen, een stoom-werk- tuigenl\'abriek, smederijen, knlkbrunde- rijen, gasfabriek, ti ijpweverij, stoom- grutterijen, steenbakkerijen, houtzaag- molens, sigarenfabrieken, papierfabriek, boekdrukkerijen, enz. Hot uitgestrekte platteland bestaat meest uit veeweiden, zoodat daar veeteelt en zuivelbereiding

-ocr page 404-



		424 Kaïiiper-Xicnwstad. Kanten».

		Zoeuwsche gem. "Wï-sekerke, met een overzetveer op de stad Veere. Ka iiip«-r-\\ icun »(ad, of Hoo- gerrot, 1>. in de Geld. gem. Doorn- spijk, in 1840 met 155, in 1872 met 161, in 1890 met 372 iuw. I»;nii\|i( r <!>«). geh. in de N.- Holl. gem. Niedorp. Kamperveen. Rem. in Overijsel, tusschen Kampen, Wilsuin en Zalk in Overijsel. en Doornspijk en Oldebroek in Gelderland. Zjj is groot 2220 heet., bestaat deels uit laag venen, deels uit diluviscb zand, doch langs den IJsel uit klei. In 1822 had zij 508, in 1840 499, in 1874 587, in 1S90 074 inw., in laatst- gcnocmd jaar onderscheiden in 518 Xcd.- licrv., 86 Chr.-Ooref., 6 Doopsgez., 22 Ned.-Geref., 13 R.-Kath. en 29 ongen. Tot op het einde der 12de eeuw lag Kamperveen woest en eenzaam. Eerst na den vreeselijken watervloed van 1170 kwamen eenig Friezen herwaarts, die van Bisschop Godfried van lïhenen vrij- heid verwierven om zich hier te vcsti- gen, met vergunning van buiten hunne palen vrfl van krijgsdienst te zijn. Ken eigenlijke dorpskom is er niet. De meesto huizen staan naii den Iloogenweg, waar ook de llerv. kerk, het eenige openbare bedehuis dezer gem., wordt gevonden. Vroeger stond de kerk aan den Leidijk, tot in 1718 door het onwe- der werd verwoest. De toren stond er nog tot 1839. Nevens do zuid-ooster grens ligt de b. Zuideinde, en aan den IJsclkant De Zande. Kampery.aiid. bank in de Wad- den, nalnj Ameland, bekend door het verblijf van Jan Cornclis Femmes, van 11 Juni 1010 tot 11 Juni 1611. Hij had er een huisje betrokken, dat op palen in het zand rustte, en bjj vloeden of afloop van het water door middel van een schroef kon opgevijzeld en neergelaten worden. Kamplsiiixei-Polder. of Kamphuizen, pold. van 80 heet. in de Z.-Holl. gem. Oegstgeest. Kampspolder (Oude), polder in de Z.-Hoïl. gem. Maasland. Kanaaldijk. buurt in de N.-Holl. gem. Jisp. Kandia, eiland in de Geld. gem. Duiven, doch door een dam op de noord- westzijde aan het\'t vasteland verbonden. Het wordt door twee armen van den Oudcn-Kjjn en het Pannerdensche-Kanaal gevormd. Het bevat de boerderij Kandia,
		waarbij vroeger een fort lag van dcn- zclfdcn naam. *Kandol. geh. in de Limb. gem. Wijl ré. Ka 11 is vliet, polder in de Zceuw sche gem. "Wcstdorpe, Vjcdykt van 1G50 tot 1653, en na overstrooming ander- maal in 1787. Hij is 1502 hectaro groot. Kanisvliet-ltuiteii. polder in de Zeeuwschc gemeenten Westdorpe en Zuiddorpe, groot 322 heet., in 1790 be- dijkt. Kanisvliei kreek, kreek in Zec- land en België, reikende van de I\'assluis tot de Leedc. Kanjol. of <eut,* beek in de pro- vincio Limburg, die bjj Amby ont- staat, en beneden Borghnren in do Maas valt. Kanoiisdi.jk. dijk in Geld. tusscheu lirummen en Zutphcn, op den linker IJseloever. Kaiiiionl>(ir<>\'. kasteel en land- goed bij Vaasen, in de Geld. gem. Kpe. In 1402 was het in \'t bezit van Klaas van Herwen, uit wiens geslacht het door erfenis aan dat van Koppel kwam. In 1535 aan Hertog Karel van Gelder ver- kocht, stond deze het af aan Steven van Buitenburg, ter vergoeding van zekere schade. Spoedig daarna kwam het aan den Vcldoverste Maarten van Kossum, die het, wijl hij kinderloos bleef, aan zijne zuster Margaretha naliet. liet bleef aan hare nakomelingen, do Isendoorn\'s ti Dlois, tot onzen tijd. Het is later in handen van speculanten gekomen. Kantons, gem. in Groningen, tus- schen Warfum, Vskwerd, Uithuizen, Uit- huistermceden, \'t Zand, Steduni. De grond in het geheel 3292 heet. is door klei gevormd, die vooral in het noorden on oosten zeer ruime oogsten van allerlei veldvruchten opbrengt. In het zuid-oosten en westen liggen zoo- wel weiden als akkers. Br zijn drie steenfabriekeen, drie pel- en één olie- molen. In 1S22 had Kantons 1710, in 1840 1941, in 1874 2183, in 1890 2210 inw., in laatstgenoemd jaar onderschei- den in 1532 Herv, 345 Chr.-Geref., 33 Doopsgez., 142 Ned.-Geref., 00 K.Kath., 10 Isr. en 94 ongen. Er zijn 5 dorpen: Kantons, Zandewcer, Rottum, Stitswerd en Eppenhuizen. Verder heeft men er do buurten Startenhuizen, benevens de geh. Doodstil, Holwinde, do Knijp, Hei- werd en Bcthlchem. Het dorp Kantons

-ocr page 405-



		Kantje (Hot).		Kapelle. 425


		had in 1840 570, in 1870 721, in 1890 605 inw. Er is een Herv. kerk niet een merkwaard igen toren. Kantje (Hot), b. in do X.-Brab. gem. Nistelrode. Kapel, 1. wijk van het N.-Brab. dorp Heeze. J». geh. in du N.-Brab. gem. lioek-en-Donk. 3. geh. in de N.-Brab. gcm. Eerscl. -l. b. in de Geld. gem. Gent, in 1840 niet 200, in 1872 met 207, in 1890 met 303 inw. 5. geh. in do N.-Holl. gem. Span- broek. O. goh. in de N.-Brab. gem. Uden. 7. gehucht in de Ovorgselsche gem. Olst. Kapol-Avesr.aat. d. aan de Linge, in de Geld. gein. Zoelen. liet had in 1840 447, in 1872 087, in 1890 210 inw. (G27 Herv. en GO K.-Kath.). De kerk der Herv., de cenige van het d., en het middelpunt daarvan, staat aan den Avezaatschen weg, die over do Linge, o. a. naar het naburige Wa- denooien voert. Kapelbot-g. heuvel in do N.-Brab. gem. St.-Michielsgestel, bg Ruimel. Er zijn daaruit velschillende oudhodon van Komoinsehen oorsprong opgedolven. In do Middeleeuwen stond er oene aan 8t.-Willebrord gewijde kapel. Kapelle, 1. gem. in N.-Brab., lnge- sloten door Dussen, Moouwon, Drongo- len,Bezooien, Sprang, Yrghoeven-Kapolle, Loon-op-/and, Dongen en Waspik. Zij bestaat uit het d. Kapello en de buur- ten Nieuw straat, Nieuwo-Vaart, IIooge- vaart, Zandschel en Willem-van-Gent8- vaart. Hare oppervlakte, groot 2000 heet., bestaat in het noordordeel, waardoor do Oude-Mnas vloeit, uit klei, in het zui- den uit diluvisch zand. Landbouw en veeteelt maken te zamen de hoofbron- ucn der welvaart uit. In 1822 had deze gem. 1495, in 1840 1929, in 1870 2242, in 1890 2520 inw., in laatstgenoemd iaar onderscheiden in 2085 Herv., 75 Chr.-Geref., 50 Ned.-Geref. 290 R.-Kath., 10 lsr. en 2 ongenoemdon. Het dorp Kapello, of Grevelduin-Kupelle, in 1840 met 753, in 1SG0 met 777, in 1890 met 920 inw., werd door Graaf Willem III van Holland aangekocht, waartoe de Yrouwo van Dassen hem de penningen voorschoot. In 1823 is aldaar binuen- dijks een oud vaartuig opgedolven. Do Herv. kerk is een achthoekig, koepel- vormig gebouw. Er is één halte voor Kapello en Jüouwevaart voor het lokaal verkeer op den spoorweg \'s-Bosch-Lage-
		Zwaluwo en een station genieenschap- pelijk voor Kaatsheuvel en Kapelle van dezelfde lijn. Kapello. $$. gem. op het Zeeuw- sohe schiereil. Zuid-Beveland, ingesloten door \'s-Gravenpolder, Klootinge, Kat- teiulijke, Wemeldinge, lerseke, Schore* en-Ylako en de rivier de Hont. Zij hc- slaat 8030 heet. en is gevormd door ! zeeklei, die meer of min, vooral naar bet noordwesten, met zand is vermengd. In 1822 had zij 1110, in 1840 1354, in 1874 1707, in 1890 1901 inw., in laatst- gon. jaar onderscheiden in 1530 Herv., 222 Chr.-Geref., 1 Doopsgez., 0 Xod.- Geref., 00 Yrijo-Kvang., 31 K.-Kath. en \\ 45 ongen. Zij vinden meest hun bestaan I in den landbouw. De gem. is uit beido heerlijkheden Kapelle en Eversdijk snamgesteld en bevat de beide d. Kapelle , in Biezelingen, verder de geh. Eversdijk, Maalstede, Dijkwel en Teekenborg. Het d. Kapelle, in 1870 niet 548, in \| 1890 met 070 inw. binnen de kom, ligt j het in aangenaam lommer, aan den grooten weg van (ioes naar Ierscken- dara. Er is een station, gemeenschappe- lijk voor Kapelle en Biozelingo, van den spoorweg Bergon-op-ZoomGoes. Het is eene der oudste plaatsen van het ooste- lijk Zuid-Bcveland en bloeide in do 15de eeuw, behalve door don landbouw door het lakonwevon. Toen stonden er ook de adellijke buizen (iistellis, Maal- stede en Bruélis, van welke het laatsto zich thans nis een gewoon landhuis voordoet. In de Herv. kerk vindt men een arduinsteenen tombe van Heer Phi" libert van Tuyll van Serooskerke. 3. geh. in de Zeeuwsche gem. Nicuwer- kerk, aan den weg van Zierikzee naar de Ziji>e. Met het omliggende land vormt het eene heerl. die in 520 heet. beslaat, j in 1840 144 en in 1890 189 inw. telde. 4. aan-den-IJsel, gem. inZ.-Holl., ongeveer 1400 beet. groot en ingesloten door Zevenhuizen, Xieuwerkerk, Ouder- kerk, Krimpen-op-den-IJsel, Kralingen en Ilillegersberg. De gemeente erlangde haar tegenwoordigen omvang eerst bg de wet van 3 April 1871, die hare _; grenzen in den nieuw ingedijkteu l\'rins- Alexandcrspolder bepaalde. De grond bestaat uit klei en veen, terwijl de zuid- ooster grens door de rivier de Usel wordt govormd. In 1822 had deze gem. 1097, in 1840 1540, in 1870 2283, in 1890 2311 inw. Bg de volkstelling van 1890 onderscheidde men hen in 2929

-ocr page 406-



		428 Kapelleberg.
		Karsenbrng.

		Xed.-Herv, 2 Rem., 16 Chr.-Gcrof., 7 Doopsgez., 16 Ev.-Luth., 3 Horst.-Lutb., 220 Ned.-Gercf., 55 B. Kath., 13 Israël, en 50 ongen. Nevens veeteelt en landbouw zijn steenbnkkerij en het scheepstimmoren voorname takken vnn welvaart. Behalvo het d. Kapelle, bevat de gom. do buurten de Koeten, VGrn- venweg en Oudeplaats. Het d. Kapclle, aan den Useldijk, prijkt niet eene fraaie Ilerv. kerk. Sedert het midden der 14de eeuw stond hier een slot, dat eeneigen rechtsgebied had, doch in 1797 werd ircsloopt. Het d. Kapelle, dat door oen station van den spoorweg Rotterdam Gouda(Utrecht) wordt verlevendigd, had in 1840 525, in 1860 549, in 1890 651 inw. Kapelleberg, in den vorm van een spiraal beplante heuvel in de Geld. gein. Rozendaal. Kapel lebriig. of Oude- Kapel, l>. in de Zeeuwsche gemeenten Klingo en St.-Jansteen, in 1840 met 154 inw. onder eerstgen. en 124 onder lnntstgen. gemeente, dus 278 te ziunen. In 1870 was bot gezninenlijk getal tot 342 toe- benomen, tellende zoowel het Klingor nis het St.Jnnsteonscho aandeel 171 inw. In 1890 telde bet doel onder Klingo 227, dat onder St.-Jansteen 212 inw. Kapellebrug ligt op de lielgische grens, aan don weg van Mulst naar St.-Xiko- laas. Kapellepolder, 1. pold. van 82 heet. in de Z.-Holl. gein. Maasland. Ü. pold. in de Zeeuwsche gem. Zuid- zando, bedijkt in 1522, 84 heet. groot. \'i. pold. in de Zeeuwsche gem. Axel, die, op Paaschdag 1606 ingebroken, kort dnarna weder boverscht is. Hij beslaat 179 heet. Kapel plaat, hooge plaat in do Groninger-Wadden. Kapelpnt, bron of waterloop in bet Limb. d. Ulestraten, waar voorden jaro 1790 eene kapel stond. Kapelstraat, geh. in de N.-ürab. gem. Ondenbosch. Ksepel-te-SSiisiksiputte, of Ka- pel-te-Btanxputte. plaats in do N.-Holl. Kem. lleiloo, waar tot 1573 ceno vermaarde kapel stond. Kapitale-Dmit, dam met huizen op de grenzen der Zeeuwsche gem. Biervliet en Filippino, in 1788 bij liet afdammen van do Passegoule gelegd. De grootste sluis, die in 1830 door do Belgen werd bezet, is den 2 Augustus		1831 door do Nederlanders stormcndcr- hand genomen. Kapitteldtiinen. duinstreck in do Z.-Holl. gemeenten \'s-Graveznnde on I Monster, in 1809 door Graaf Willem Yl I aan het kapittel van den Hngo gcschon- ken. Kappenbnrg, b. in bet Fr. il. Oppenhuizen (Wymbritseradcol). Kanliiigerniaar. wetering, dio I uit de Gron. gem. Noorddijk naar het Rotordiep bij Onderdendam vlooit. Ho lvardingezijl, onder Redum, dient om het water vnn de wetering in dat van het Danuterdiep te schutten. Karelsliave. Karelnbaven. of Carelsbave, 1. vaart in do ¹ Overijselsche H-emeonten Dolden (Ambt-) on Wierden. Zij werd in 1771 op kosten vnn den Graaf vnn Wassenaar gegraven, om Twickeloo en Delden in gemeenschap to brengen met do Reggo. \'£. logo- ment in de gem. Dolden (Ambt-), ter plaatse waar do vaart Karelshavo be- gint, en aan den weg van Dclden naar I Hengeloo. Karnieliteillllll. voorm. Knrme- literklooster in de Geld. gem. I)oorn- : spijk, non do Zuiderzee. Het bloeide j reeds in do 10de ocuw. Do laatste i overblijfselen zijn bij de overstrooming in 1825 weggespoeld. Kaï-iienielksjfat, klein meer in do N.-Holl. gem. Nieuwer.Amstol, om- rin^d door weiden en elzenboscbjes. uitmakende een deel der vaart van Am- sterdam naar de Noordnnimerhrug. KarnemelkMlancl. 1. pold. van 61 heet. in de Z.-Holl. gom. Chnrlois. Si. polderland in den polder Oud-Kijkuit. in do Zeeuwsche gem. Oud-Vosmeer. Karnemelksloot, vaart in N.- Holl., vnn Naarden lanps de Hilversum- sclio meent naar de \'s-Gravelandscbe vaart. Karnemelk «polder, 1. pold. \| van 176 heet. in de N.-Brab. gemeenten Almkerk c. n. en do Werken c. n. SJ. pold. van 45 heet. in do N.-Holl. gom. Zanndnm. KnruiwMe, buurt in do Z.-Holl. : gemeente Barendrecht. Zij maakte vroe- ger met het omliggende land eene af- zoiuleilijko boorl. uit, dio van do IIej- ren van do Merwedc werd tor leen go- houden. KHrweiibriif»,\'* of Katsen- brujj. geh in do N.-Holl. gein. Niou- ! wornmstel, een doel van Rietwijkeroord.

-ocr page 407-



		Kavatraat.
		Katcuui-echt. 427


		Karstraat, b. in do N.-Brab. gem. Beek-en Donk. Karthnixer-l\'older, pold. van 05 heet. in de N.-Brab. gom. Geertrui- denborg. KartielM. kast. in do Liinb. gom. AVittem, tcllendo mot do daarbij behoo- rendo hoeven in 1840 40, in 1860 38, in 1890 39 inw. Het kasteel, dat aan do samenvloeiing van Gulp en Geul ligt, mankte tot 1795 eene afzonderlijke heerl. «it, die, aan geen der naburige hertog- dommen of graafschappen onderhoorig, alleen den Keizer als opperheer erkende. Op het einde der 14do eeuw volgden de Bidders Theodoor en Ivo van Cartils elkander in hot bezit dezer hocrl. op. Ivo\'s zoon, Jphan, noemde zich ter her- innering aan zijne moeder, die uit den Huize Hoen stamde, Hoen van Cartils. Hendrik Hoon van Cartils, dio tusseben 1537 en 154G overleed, verkreeg door huwelijk do baronie Rammen, en Johan Hoen van Cartils, die tot omstroeks 1645 leefde werd in don gravonstand verheven. Maria Anna BenriStte Hoen, weduwe van den Baron van Masbourg, schonk bij uiterste wilsbeschikking van 12 October 1772 do heerl. Kartiels aan haar neef, don Graaf van Licdekerke. Door de machthebbers der FranBche* Repnbliek werd doze heerl. in 1795 in bezit genomen. KnxliP, goh. in X.-Brnb. gom. Zon- en-Breugel. Kaskenveld, weide in de N.-Brab. gom. Ililvarenbeek. Zij ontleent haar naam aan een zoogenoemd heilig kastje ter eere van Joannes Xcpomuk aldaar geplaatst. K;t*<>». geb. in de Limb. gein. Her- konboscli-en-Melich. Kasteolnoldev, in 1740 ingedijkte polder in de Zeeuwsche gein. Ketran- chement, 40 heet. groot. liastC\'J\'eMNhoof, uiterw. van 99 beet. in do Geld. gom. Driel. Kat <<&mle), pold. in de Z.-Holl. gom Sliodrecht. ICawtevt, geb. in do Limb. gom. HnnaeL liastrikmii, gom. in N.-Holl., die in hot westen door de Noordzee bespoeld, naar de landzijdo bepaald wordt door Egmond-ISinnen, Ileiloo, Liminen, Uit- gcest en Heemskerk. Zij heeft eeno oppervlakte van 2161 heet. grootendeols boog duin, deels lagen duingrond (nllu- visch zand). Zij is uit do heerl. Kastri-
		kum en Bakkum saamgestold, en bovat, behalve het d. Kastrikum, de buurten Duinzijdc, Kleibroek, Oosterbuurt, Bnk- kum on Xoordend, de geb. Schulpstct on Heemstee, on de duinontginning hot Koningsduin. In 1822 had zij 724, in 1840 1046, in 1870 1349, in 1890 1665 inw. Bij de volkstelling van 1890 onder- scheidde do bevolking zich in 1433 R.- Katb., 219 Xed.-Herv., 1 Rem., 1 Chr.- Gcref., 5 Doopsgez., 4 Ev.-Luth. 1 Oud- Roomsche en 1 ongen. Landbouw, voe- teolt, zuivelbereiding en srhelpvisschern\' geven den ingezetenen bet noodige. Het dorp Kastrikum, in 1840 met 229, in 1860 met 251, in 1890 met 332 inw.. ligt aan don voot van het duin, in een bevallig oord, on wordt door den groo- ton weg van Haarlem naar Alkmaar doorsneden. Het heeft 2 fraaie korken. één voor de Herv. en één voor do R.- Kath. Het d. bloeide reeds in de 10de eeuw, en was in do 12de de zetel van een edel geslacht. In 1358 viel te Kas- trikum eon hevig gevocht voor tusseben de Hoekschon on Kabcljauwsehen. In 1573 werd het dorp door de Span,janr- den geplunderd. Den 0 October 1799 had bij Kastrikum een hevige veldslag plnats tusseben de Franseh-liataafsche en Kngelseh-Russisebe legers. Kastrikum is sinds Mei 1867 aan bet spoorwegnet verbonden; er is een station vnn den spoorweg Amsterdam Helder. Katvlijiiepohli\'-r. pold. van 167 heet. in de Zeeuwsche gein. Waterland- kerkje, in 1650 op vroegere overstroo- mingen teruggewonnen. Hij ontleent zijn naam van het oude dorp St.-Katelijnc- kapel, dat in 1570 door bet water werd overstelpt. ÏCatoli.JBSeNflians, voorm. schans bij Oostburg, in den nacht van 1 op 2 Mei 1604 door Prins Maurits op de Spanjaarden gewonnen. I£at4Ml«1i\'P<\']lt, d. in de Z.-Holl. gom. Charlois. Hot is dicht bebouwd en strekt z!ch uit van don Maasdijk, tegcn- over het Xicuwe-Werk te Rotterdam oost- en zuidwaarts langs den Katon- dreehtschen-l\'oldcr tot nabij bet dorp Charlois. Deze buurt en do gemelde polder vormden te zamen eene zelfstnn- dige gein., dio den 1 Januari 1874 bij Charlois is ingelijfd. Door eone vroegere wet, dio van 15 Juli 1869, had de gom. reeds do biiitendijksche landen oan Rot- terdam moeten afstaan. Katondrecht, ook wel het Tolhuis genoemd, was vóór

-ocr page 408-



		Kattemlijke. doch overigens bepaald door de Ooster- Scholdc en de Zandkreek. Zy beslaat ruim 1252 heet., alles uitmuntend kloi- land, en is saamgesteld uit de heorl. Kats en het grootste deel der heorl. Noord-Beveland. In 1822 had zij 302, in 1840 401, iu 1874 010, in 1890 001 inw., in laatstgenoemd jaar onderschei- den in 574 Herv., 25 (Jhr.-Geref., on 2 ongen. De inw. bestaan meest van den landbouw. Het tl. Kats lag vroeger aan den dijk tegen de Ooster- Schelde, maar sedert do bodijking van den Leendert-Abrabanipolder, in 1858, is het een kwartier uurs van den stroom verwijderd. Het telde in 1870 binnen J de kom 380, in 1890 405 inw. Hoeren van Kats komen in de geschiedenis se- dert 1123 voor. Den 2 Nov. 1532 werd het dorp door eene overstrooming ver- zwolgen. Katfshoek, oostelijkste hoek der Zceuwscbe gein. Kats, thans oen schor, doch in de lOdo eeuw binnen dijken be- sloten en eene bijzondere heerlijkheid. *Kato]>. Cataop, of Cantrop,** b. in do Limb. gem. Elsloo, in 1840 met 235, in 1870 met 251, in 1890 met 320 inw. Katspolder, pold. op hot Zeeuw- sche eil. Noord-Beveland. in 100S inge- dijkt en ruim 70 heet groot. Het groot- ste deel behoort tot de gem. Kats, het overige aan Kortgeno. Katsjtoldei\'. pold. in de Zeeuw- sche gem. Terneuzen, omstreeks 1013 ingedijkt en 30 heet. groot. Jiattebureil, geb. onder het Frie- sebe d. de Dijkon, uit enkele hofsteden gevormd (gem. Doniawerstal). Katteji\'at, geb. onder het Friesohe d. Oosternieer (Tietjerksteradeel). Kat Sol aar. landgoed in de Over. ijselscho gein. "Wierden, aan de Reggo. Kattenbel\';»\', geb. in de Gron. gom. Leens. Kattenboscli, b. in de N.-Brab. gem. Reuzel. Kattenbl-oek. I. heorl. en pold. in de Utr. gem. Linschoton, in 1840 met 96, in 1870 met 89, in 1890 met 105 inw. \'i. geh. in do Utr. gem. Zeist. Met het omliggende land vormt zy eene heerlijkheid. Kattenriijke. gem. op het Zeeuw- scho schiereiland Zuid-Beveland, iu het noorden door do Zandkreek en in hot noord-oosten door de Ooster-Scbeldo bo- I spoold, terwijl zjj verder bepaald wordt
		428 Katondreclitsche-Poltler. den afstand van grond aan Rotterdam 109 en sedert 01\'\'t heet. groot. Tiet telde in 1822 430, in 1840 088 en 1870 1296 inw. Bij de vereeniging niet Cliarlois was het getal ingezetenen gestegen tot 13H0. In 1890 telde de kom van Katen- dreeht 1751 inw. Door een stoomhoot- veer wordt de gemeenschap met Kottcr- dam onderhouden. Kiitoii«li\'C\'i\'litMeIie-lol<ler, p. van 85 heet. in de Z.-IIoll. gemeente Cliarlois. Ka tenhorst, landgoed in de Over- yselsche gem. Hellendoorn, aan de Kegge. Katci\'boscll, geli. in de Linib. gein. Alook c. a. Katcrt. geb. in de Limli. gem. Heel e. a. Katerveer, voornaam veer aan den IJsel tusschen de buursch. Kote of Kate in do Overijselselie gein. Zwoller kerspol en den Gelderseben Dijk in de Geld. gem. Oldebroek. De Koter- ot\' Xatertol wer.l door keizer Otto I in 973 aan de abdij to Elten opgedragen en in 1240 door bet stift aan de stad Deventer in pandschap gegeven, l\'.ij bet Katerveer lag vroeger de Koterschans, thans in een aangenaam wandelpark, liet Nieuwe werk, herschapen. De "\\Vil- lemsvaart loopt aan bet Katerveer door twee sluizen, waarvan de noordelijke eerst in 1874 werd voltooid, in den IJsel. Katham, of hel Sooi-41. geb. aan den zeedijk in N.-Holl. deels in de gem. Edain, deels in de gein. Katwoude. in 1870 telde bet Kutwoudsehe deel 44, bet Edainscho 25 inw., in 1890 resp. 50 en 51. Kathnek, geb. in de N.-Holl.gem. Oudendijk, slechts door een dijk van het dorp Avenhuni gescheiden. Kal hoeken (I>e), wijk van bet N.-Holl. dorp Oostzaan. Kat lijk. d. met eene Herv. kerk in de Friesohe gom. Selioterland, Het is in drie wijken gesplitst: Groot-Kut- lijk, Klein-Kutlijk en ^"ieinv-lvatlijk. Het had in 1811 100, in 1840 241, in 1S74 453, in 1890 452 inw. Kat mi*.. I>. in de Gron. gein. Bio- rum, in 1840 met 204, in 1890 met 302 inw. Het ligt op oene vrij booge weide en is alleen door de Groote-Heekt van het d. Holwierdc gescheiden. Kat», gem. in Zeeland, uitmakende het oostelijk ged. van het eiland Noord- Beveland. Zij is in het westen door Kolyusplaat en Kortgenc begrensd,

-ocr page 409-



		Katwijk. 429
		Kattendijksblok.

		Xoordwijkerhout, Sassenheim, Voorhout. Oogstgoest, "Warmond, Rijnsburg, Val- kenburg, Leiderdorp, Rijnsaterwoude, "Woubrugge, Oudshoorn, Koudekerk, \| Zoetcrwoude, Yoorsclioten, Veur en j "Wassenaar. Sï. of dc-ltlMdl\'-Kat- wijken-eii-liet-^and, gem. in Z.. Holland, samengesteld uit do beide d. Katwijk-aan-Zoe en Katwyk-aan-den- Kijn en de hcerl. het Zand. De gem. wordt in het westen door do Xoordzee bespoeld en is verder door de Noord- wijk, Rijnsburg, Oegstgeest, Valkenburg on "Wassenaar bepaald. De oppervlakte in het geheel 1186 heet. bestaat meest uit alluvisoh zand (duingronden), doch in het uiterste oosten uit klei. In 1811 had deze gem. 3777, in 1822 3900, in 1840 4509, in 1874 5200, in 1800 6928 inw. Bij do telling van 31 Dec. 1889 onderscheidde do bevolking zich in 5532 Herv., 563 Chr.-Geref., 4 Ev.-Luth., 122 Xod.-Geref., 3 Hem., 17 Doopsgez., 638 R.-Kath., 5 Isr. on 45 ongen. Vischvangst en landbouw zijn er de hoofdbronnen der welvaart. 3. b. in de Z.-Holl. gem. Pijnakker. -4. of Katwijk-aan-deOIaas, b. in do N.-Brab. gem. Linden, in 1840 met 99, in 1890 mot 158 inw. Het ligt bevallig aan de Maas, waarover hier een vecl- \' bezocht veer is. De verbinding met den Linib. en Gelderschen oever geschiedt door eeno gierpont. 5. -aa ii-dcil- Itijn, of Katwijk-ltiiiiioii, d. in do Z.-Holl. gom. Katwijk, in 1840 niet 1005, in 1870 met 1302, in 1890 met 1785 inw. Het wordt door den Itijn I doorsneden en behoort tot de fraaiste plaatsen van Rijnland. Men heeft er oen Raadhuis, eeno merkwaardige Herv. kerk, cene in 1845 gestichte R.-Kath. \' kerk, een in 1805 gesticht hofje, bok- kingrookeryen, enz. Er is een stoom- trnmvorbinding met Leidon. De mcesto inwoners bestaan van don landbouw. Do Horv. kerk prijkt met do prachtige tombe van Willem Baron van Lier en zijne gade Maria van Reygersberg. In 1514 was hot d. ver van dien blooion- don staat, waarin hot sodort do af- schudding van hot Spaanscho juk kwam. Er waren toen slechts 65 of 66 haard- stoden, daerof dotter 20 anno zijn dio van der almisso loven; endo vergaen zeer mits do verstuyvinge van don duy- nen." Op het voorm. Hof werd in 1831 door den Baron van "Wjjkorsloot, Bis- schop van Curiuni, eono inrichting voor
		door do gemeenten "Wolfaartsdijk, Goes, Kloetinge, Kapollo en "Wcmoldingo. Zij is 2052 heet. groot, bestaat uit oen deel der Breode-Watering-bewesten-Terseke, benevens de door indijking in 1708 ver- kregen hcerl. Oost-Beveland en het grootste doel van den in 1800 gewon- nen Lodo\\vijks- of "Wilhelminapoldcr. De grond bestaat uit mot zand ver- mengdo klei. In 1822 had zij 361, in 1840 783, in 1874 1022, in 1800 1088 inw., in lnatstgon. jaar onderscheiden in 1038 Herv., 17 Chr.-öeref., 7 Evang., 8 Vrije- Evang., 6 K.-Kath. on 2 ongon. Zij bo- staan meest van landbouw. Ook wordt er meekrap gewonnen. De gom. bevat 2 dorpen: Kattendijke en "Willielmiiin- dorp, benevens do geh. Goessche-Sas en "Wijtvliet. Het dorp Kattendijke is klein. Het bevatte in 1890 198 inw. Hecrcn van Kattendijke zijn sedert den tijd van Graaf Jan van Avesncs in do geschiedenis bekend. Kattendijksblok, of Katten- dijUspoidfl\', pold. van 242 heet. in de Z.-Holl. gem. Gouderak. Ka (tcilhol, b. in de X.-Brab. gem. Uden. Ka I tciipolder, pold. van ruim 6 heet. in do Zoeuwscho gom. Vrou- wenpolder. Kattenwaai\'d, pold. in de Over- jjselsche gem. Kampen, 1371 hectaren groot. Katllill. goh. in do Gron. gem. Slochteren. Katwolde, kleine pold. in de Overijs. gem. Zwolle. Katnonde, gom. in X.-Holl., in het oosten door de Zuiderzee on in het zuiden door het Monikondainmorgat be- spoeld, terwijl zijn naar de landzijdo door do gem. Edam en Monnikendam wordt bepaald. Zij beslaat 709 heet., alles laog veonland, dat door dijkon in- gesloten, tot weiden is aangelegd. In 1822 had zij 151, in 1840 182, in 1874 228, in 1890 216 inw. Bij de telling van 1890 onderscheidde men er 120 Xed.- Herv., 28 Ev.-Luth., 11 Doopsgez., 4 Nod.-Geref. en 47 R.-Kath. Do gom. bevat geen dorp, maar 4 gehuchten, nis Hoogendyk (in 1390 met 91), Zodde (met 39), Katham (met 50) en Lagodijk (mot 30 inw.) Katwijk. 1. kiesdistrikt voor do benoeming van één lid van do Tweodo Kamer dor Staton-Goneraal, saamge- stold uit do gem. Katwijk, Noordwjjk,

-ocr page 410-



		430 Katwijksche-Kanaal.		Kortingen.


		middelbaar onderwijs en opvoeding ge- sticht. O. -aaii-Kee, of Katwijk- Kuiten, d. nan de Noordzee in do Z.-Holl. gem. Katwijk, een der oudste dorpen van Holland. De bevolking bc- liep in 1811 2740, in 1640 3254, in 1870 3380, in 1890 5143 zielen. Zij bestaan meest van de vischvangst en daarmede verwante bedrijven. Vroeger was er ook een gradeerwerk. Er zijn 2 kerken, eone voor de Herv. en eeno voor de (\'hr.-Gcref. Verder beeft men er eene zee-badinriebting, eene vuurbaak en twee instellingen van weldadigbeid. Kr is een halte van de stoomtram Kat- wijk-aan-Zcc Leiden. Even ten noor- tleu van het d. zijn de groote sluizen, waardoor de Rijn (bier het Katwijksche- Kanaal) in de zee uitloopt. Dat de Ro- meinen zich in de nabuurschap van Katwijk gevestigd hadden, bewijzen do in 1520 gevonden overblijfselen van Brittenburg. In 1571 werd bet d. door vrijbuiters uitgcplunderd, in 1572 in brand gestoken, in 1574 door de Span- jaarden bezet, en tusschen 1090 en 1095 door de Fransehen meermalen ge- brandsehat. Herhaalde malen heeft het d. ook door hooge zeevloeden geleden. Men vindt opgeteckend, dat eens 70, een andermaal 79 huizen te zelfder tyd werden weggespoeld. Katwijksehe-Kanaal, kanaal in Z.-Holl., van 1804 tot 1807 gegraven om den Rijn welks mond sedert de Ode eeuw verstopt was, nadat een in 1571 en 1572 gegraven uitlozing weder was vernietigd, eeno uitloop in de Noordzee te verschaffen. Het kanaal is in 1840 en 1841, toen de droogmaking van hot Haarlemmermeer word aangevangen, veel verbreed en landwaarts in verlengd. Eone kapitale buitensluis, eene duiker- sluis en twee buitensluizen dienen om hoogo zeeën te koeren. Zij worden daarentegen by een oostenwind geopend om Rijnland van overtollig water te ontlasten. Kannier, buurt in de Limb. gein. Heerlen, in 1840 mot 221, in 18C0 met 240, in 1890 met 309 luw. Knumerbeek, beek in de Limb. gem. Heerlen, die door het water van eene voortreffelijke fontein, de Koude bron, gevormd, naar de ^Molenbeek vloeit. Kantei\', Hollandsche- Kan- ter, ZeémvNche-Kauter, of XieiMv-Xamen, d. in de Zocuw-		scho gem. Klinge, vlak op de Belgische grens. Het was in 1858 slechts eene b., wier bewoners in het kerkelijke met die van het aanpalende Vlaamsche- Kauter onder de par. Kieldrecbt in Oost-Vlaanderen behoorden. In genoemd jaar 1858 werd het cenigo zelfstandige kerk. gom., waaraan den naam van Nieuw-Namen werd gegeven, en die na eerst alleen eene ,noodkerk" bezeten te hebben, in 1800 en 1801 een fraai kerk- gebouw bekwam. In 1840 had de Kau- ter 701, in 1870 823. in 1890 1199 inw. De inwoners bestaan van visscherij, \' het vlotten van schoraarde voor de dij- \' ken enz. Kanwenberg, of Konden* ! berg, wijk van het N.-Brab. d. Aarle. Kannerx-Inlage, pold. van on- geveer 12 heet. in de Zeeuwscho gem. Zierikzee. in 1720 bedijkt. Kawi.jksolie-J.iOOl>, boekje in N.-Brab. dat uit de l\'eel naar de Ba- kolscho-A vloeit. Kazen, buurt in do Limb. gein. Runde, in 1840 met 202, in 1800 met 171, in 1890 met 103 inw. Kedieliem, gom. in Z.-Holl., tus- schen Leerdam, Heukelum, Arkel en Nieuwlaiid, ruim 999 heet. groot. Langs de Linge, dio do zuid- en oost-grens vormt, bestaat de grond uit klei, meer in hot noorden uit laag veen. Do gem. had in 1822 202, in 1840 595, in 1874 705, in 1890 885 inw. Bij do telling van j 1890 vond men er 853 Herv., 18 Chr.- j Geref., 13 R.-Kath. en 1 onges. De \'. moesto inw. vinden een bestaan in de i veeteelt, deels ook in den landbouw. De gom. bevat de beide dorpen Kedi- chem en Oosterw^rijk. Het d. Kedi- chom, aan den Noorder-Lingeclijk go- bouwd, had in 1890 met don polder 476 inw. Men heeft er eene Herv. kerk. i Volgens do overlevering is Kedichem : omstreeks den jnre 1000 door Heer Fop van Arkel gesticht. In 1479 werd het door .de (ielderschen, onder de leiding van een verrader, Klaas van Haaftcu, verbrand. Door doorbraken en ovor- strooiningen heeft het herhaalde malen geleden, zooals den 21 Januari 1726, den 3 Januari 1741 en in Januari 1820. Kediohemsclie-l\'older, pold. vnn 380 heet. in de Z.-Holl. gom. Ke- dichem. Kettingen, voorm. richtcr-ambt in Overijsel, omvattonde de tegenwoordige gem. Wierden en Jlarkeloo.

-ocr page 411-



		Keiieershoofd. 431
		Keegen (!><\')


		Keern, 1. of Keeren (Het), I b. in N.-Holl., deels in de gem. Hoorn, i deels in do gem. Zwaag. De b. ontleent haar naam aan hot afdeinzen der Hock- j sche Kennomers, onder "Willem Nagel, toen deze troepen in 1427 het Kabel- jauwsche Hoorn wilden bestoken, doch door oen uitval der ingezetenen werden afgeschrikt. Si. buurt in do N.-Holl. : gom. Medemblik buiten de Keerenpoort. Keerschop, 1. of Keerwon (l>e), riviertje in N.-Brab., dat bij Euiksgestel ontspringt en bij Waalre in den Dommel valt. £. geh. in N.-Brab., i deels in de gem. Dommelen, deels in de , gem. Riethoven. Keerüiluif, is een halte van do stoomtram MiddelburgVlissingen. Keet (Uc <roote), buurt in de N.-Holl. gem. Kalandsoog. Keeten <l>e), 1. buurt in do Z.- ! Holl. gem. Kapelle aanden-IJsel, in 1840 I mot 424 inw. SJ. of Combiiiatie- nolder, pold. van 20 heet. in do N.- Brab. gom. Zwaluwc, in 1833 bedykt. Cï. breede stroom in Zeeland, tusschen Tolen 011 Duiveland. Dit water vereonigt de Oostorschelde mot do Zijpe. Keeten-llolder, polder van 345 j heet. in de Z.-Holl. gem. Kapello-aan- ! den-Usel. Keienberg, dorp in de Gold. gem. : Hengeloo. Keins, voorm, d. met eene kapol i in N.-Holl., aan don oever van de Zijpe. Thans ligt ongeveer te zelfder plaatse het geh. Groot-Keins in do gemeente Schagen. Keinselmeer, moer in do N.-Holl. gom. Kansdorp. Het is 8090 heet. groot en wordt alleen door den Watcr- landschen Dyk van do Zuiderzee gc- scheiden. Ii <>i liMilicf !»i\'iij>\'. b. in de N.-Holl. gem. de Zijpo, in 1870 met 269, in 1890 met 284 inw. KeixerbOHC\'ll, b. in do Limb. gem. Neer, in 1840 met 129, in 1870 met 119, in 1890 mot 95 inw. Heer Willem van Horn stichtto hier in 1253 oen adellijk stift, aan welks hoofd een proost kwam, die onder do Hornsche Staten do eerste plaats bekleedde. Hior was het graf der Heoron van Horn. Een pacli- torswoning is al wat thans van dit stift over is. Keizersgiildeivaard, pold. in de N.-Brab. gom. Werkendam. Keizernboofd, voorm. schans op
		Keegeil (l>e). hooge buitengron- dcn langs tic Wadden in do Friesche gein. Forwerderadecl. Keel (J>e), vaarwater in den mond der Oosterscheldo (Zeeland). Keelaf, plek in de Geld. gom. Kerkwijk, nabij Delwijnen, waar volgens do overlevering een klooster der Tem- peliers heeft gestaan. Keen, kleine stroom in N.-Brab., die langs Klundert loopt en in de Din- tel valt. Vroeger was dit water veel breeder en tot in de tweede helft der 18de eeuw bevaarbaar. Keenenburg, of Kenenbnrg, heerl. in Z.-Holl.; thans een doel uit- makcndc der gom. Schipluiden, afdeeling St.-Maartensrccht. Zij is bijna 8 heet. groot. De heerl. bevatte woleer het slot Keenonburg, dat in do 11 do oeuw een der hoofdsterkten van Maasland uit- maakto. Hot werd in 1046 door Keizer Hendrik 111 belegerd en ingenomen, doch door Graaf Dirk IV van Holland bijna onmiddellijk hernomen. Meermalen verbouwd, is hot in 1798 afgebroken. Keene- Polder, 1. polderland in de N.-Brab. gem. Fijnaart. ïi. pold. in de N.-Brab. gem. Zwaluwc, in 1650 bedijkt on 170 heet. groot. Keenselie-<or%en-teii-Oos- ten-van-tle-Klmidert, 1. pold. in N.-Brab., deels in de gem. Klundert, deels in do gem. Zevenbergen. Dezo polder is omstreeks 1750 bedijkt en 172 heet. groot. 2. ten-Ziiiden-van-* de-Kllllldert, polder in N.-Brab., deels in de gem. Fijnaart, deels in Klun- dort, deels in Standdaarbuiten. Dezo polder is in 1768 bedykt on nagenoeg 180 heet. groot. Keent, b. in de Gold. gem. Bal- gooi. Zij had in 1840 235, in 1872 230, in 1890 233 inw. De St.-Antoniuskapel alhier is vervallen. De heerl. Keent was reeds in hot begin der 15de eeuw met de heerl. lialgooi veroenigd. *Keentsehe-IoIder,** pold. in de Geld. gem. Balgooi. Keer, d. met oeno R.-Kath. kerk in Limb. gem. Kadier. Het is van het d. Kadicr alleen door den straatweg tus- schen Maastricht en Aken gescheiden. Eerst in 1828 is hot burgerlijk met ge- noemd dorp voreonigd. Vóór dien tijd behoorde het tot de gom. Heor-on-Keer. Het d. tolde in 1840 335, in 1870 375, in 1890 480 inw. Keerberg, houvel in de gom. Kadier.

-ocr page 412-

-ocr page 413-



		Kerkrade. 433 gem. Oosterwijk, in 1840 met 192, in 1870 mot 239, in 1890 met 330 inw. Kei\'kmeer, drooggom. meer in do N.-Holl. gom. Oudkarspol, in 1021 bo- dijkt en 61 heet. groot. Kerkpolder. polder in Z.-Holl., doels in do gem. Hof-van-Delft, deels in do gem. Schipluiden. Do grootte beloopt 243 heet. Kerkrade, 1. dek. van het bis- bom Koermond, bevattende 14 par. on 1 rectoraat. De par. zyu: Bocholtz, Ei- gelshoven, Heorlon, Hccrlerheide, Kerk- radc, Klimmen, ïüeuwcnhagen, Rim- burg, Schaasbcrg, Simpelveld, Spokhol- zorheido, Ubach-ovcr-"\\Vorms (Waubach), Ubachsborg, Voorcndaal. Het rectoraat is "Weiten. Oponbaro kapellen zijn te Kloostorrade (Kerkrade), Geleenbosch en Palenberg (Schaasbcrg). 2. gem. in Limb., bepaald door Heerlen, Schaas- berg, Nieuwenhagen en Eigelshoven in Nederland, en Horbach, \'s-Herzogenrath (\'s-IIortogenradc) en 3Ierckstein in Prui- sen. Zij beslaat 1839 heet., bestaande do opervlakto uit Limburgsche klei, terwijl do ondergrond rijke lagen van stconkool bovat. In het noord-oosten wordt de gem. door de kleine rivier do Worm, Worms of Wurm bcspoeld, terwijl zij in het midden doorsnedon wordt door de 3Iolcnbeek, die er de Krombacherbcek opneemt. In 1822 had Kerkrade 2930, in 1840 3951, in 1874 5430, in 1890 7019 inw. In laatstgen. jaar vond men er 6990 E.-Kath., 20 Herv. on 3 Hcrst.-Luth. Do landbouw is een voornaam middel van bestaan. Verder hot ontginnen der mijnen, wier ; bloei door des spoorweg naar Simpelveld zoor bevorderd is. Er zijn ook 3 steen- bakkerijen, leerlooierij en 5 water-koren- molons, waarvan één tevens tot mout- \| molen, écu tevens tot oliemolcn dient. In 1891 zijn uit de domanialc steenkool- mijnen te Kerkrade 54,107,000 kilogr. steenkool gedolven, die zuiver opbrach- ten f 103,574 en aan den Staat 1\'24287. Eenigo voordeolcn voor do bov. ont- spruiten uit do vestiging der onderaf- doeling van hot bisschoppelijk seminarie binnon deze gem , namelijk in de voor- maligo abdij Kloostorrade ofKolduc. Do gem. bovat de dorpen Kerkrado on Spokholzerhoide, do buurten Holz (met Kloostorrade), Blijerheide, Chèvrcmont of Kcrvormunt, Nullaud, Onderspekholz, Vink, Gracht, Haanrado, Ham, Kaal- boide, Kloosterbosch, Bril, Nieuwstraat,
		Kerk-Driel. - gem. Strgp. 2. b. in de N.-Holl. \| gem. Westzaan. 3. b. in do N.-Holl. gem. Assondelft. Kerk-Driel, zie Driel in do Bom- melerwaard. Kerkebreek, meer in de N.-Holl. gom. Landsmeer. In do laatsto jaren zijn herhaalde malen plannen gemaakt om dezen plas te bedijken, en in 1868 werkelijk eenigo voorbereidende werken aangevangen. Doch zij zjjn niet yoort- gezet, en de verleende concessie is in- getrokken. Kerkebnren, 1. wijk van het Friesche d. Dronrijp (Menaldumadeel). 2. goh. bij hot Friescho dorp Harich (Gaasterlnnd). 3. goh. bh\' het Fr. d. Irnsum (Kauwerdorhem). Kerkeind, d. in de N.-Brab. gem. Oosterwijk. Het toldo in 1890 in de kom 1370 inw., buiten de kom 9. Er is i een liefdesgesticht. Kerkelandwdorp, geh. onder Zandvoort in de N.-Holl. gem. Zijpe. KerkenboMcli, of Zuidwolde, d. met eene Hcrv. kerk in de Drentscho gem. Zuidwoldc. Het toldo in 1890 301 bew. Do zeer oudo kerk der Hcrv., is in 1828 door een nieuw gebouw vcr- vangen. *Kerkeiidamt\'He-"\\Vaard, p. in do Z.-Holl. gem. "Werkendam. Kerkendijk, geh. in do Z.-Holl. gem. I.Iselmondo. Kerkenland, pold. van 16 hoct. in de N-Brab. gem. Zwaluwo, in 1050 bedijkt. Kerkenveld, b. in de Drontscho gem. Zuidwoldc, in 1890 met 376 inw. Merk-en-Zaiieii, pold. van 889 hoct. in de Z.-Holl. gom. Alfcneu-Kiot- vold. Kerkepolder, 1. polder in do Zeeuwsehe gem. Oud-Yosmoer, in 1410 bedijkt en 203 heet. groot. Si. pol- dcrlaud in de Zeeuwsehe gem. Neuzen, oon deel van den Triniteitspolder uit- makendo. Kerkcrijtje, voorm. water in do N.-Holl. gom. Isiouwo-Niedorp, nagenoeg 20 heet. groot. Het is in 1857 droog- gomaakt. Kerkhof, geh. in de N.-Brab. gem. Heoze, waar o. a. do parochiale kerk stond. Kerkhof <IIet), of liet Onde- Kerk bof, goh. in de Zeeuwscho gem. Poortvliot. Kerkhoven,** buurt in de N.-Brab.


		iS
		Witkamp.

-ocr page 414-



		434 Kei-krot. Lovht, benevens de geb. Hopel, Hols- broek, Kriekelberg, Wichnch, Deutgen- bach, Vauputs en Valkenhuizen of Fal- kcuhausen. Het d. Korkrade, met een klooster dor l\'rsclinen en een ka- zerne der marechaussee, ligt aan den weg van Heerlen naar \'s-IIertogonrndo en bevatte in 1840 560, in 1870 723, in 1800 1250 inw. Er is eeno fraaie, ruimo R.-Kath. kerk. lierlviiti. goh. in de N.-Brab. gem. (lellen. Kerktrog, weg waaraan het N.-Holl. dorp Veenhuizen is gebouwd. Krrkwcrre. sein. op het Zeeuw- ache eiland Sebouwen, in hot zuid-w. door de Oosterschelde bespoeld en naar de landzijde bepaald door Zierikzee, Noordgouwe, Zonnemnire, Brouwersha* ven, Duivcndyke en Serooskerke. Zij is uit de vier hoerl. Kerkwerve, Nieu- werkorke, Kengerskcrke en Zuidland saaingesteld en beslaat 1931 heet., alles kleigrond. Do inw. die meest van den landbouw bestaan, waren in 1822 ton getale van 572, in 1840 van 302, in 1874 van 641, in 1890 van 769, in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 599 Ilerv., 162 Chr.-Geref , 2 Ned.-Gorcf., 1 It.-Kath. en 5 ongen. Do gem. bevat het d. Kerkwerve, de I). Nieuwerkerk en Rengerakerke, bet geb. Zuidland en het huis iloriaanshooid. Het dorp Kerkwerve is zeer oud. Het prijkte vroeger niet bet kasteel Te "Worve. Het telde in 1840 233, in 1870 292, in 1890 415 inw., en beeft eeno Herv. kerk. In 1575 werd dit d. door de Spanjaarden in brand gestoken, die er in 1576 met sloepen terugkeerden, doch toen door de Zeeuwen onder Joost van den Ende deerlijk werden gehavend. Kerkwetertmg, vaart in den Overijs. pold. .Mastenbroek. Ii.ork.wijk, gem. in Gelderland, in hot midden van de Bommelerwaard, bestaande uit de heerlijkheden Kerk- wijk, Bruchem en Delwijnen en inge- sloten door de gem. Zaltbommel, Hur- wenon, Kossem, Driel, Hedel, Ammer- zoden, Poudoroolen on Gameren. Zjj beslaat 134") beet. en heeft oen kleibo- doin, die deels tot weiden, deels tot ak- kers is aangelegd. In 1822 had deze gom. 618, in 1840 879, in 1872 928, in 1874 899, in 1890 970 inw. In 1890 vond men er 938 Herv., 11 Ckr.-Geref., 1 Ev.-Luth., 11 Ned.-Gerof., 6 K.-Kath. en 3 ongen Do gein. bevat do boido
		Kessel. ¹ dorpen Bruchem en Kerkwijk, benevens : de b. Delwijnen. Het d. Kerkwijk ligt wijd uiteen. De meeste huizon staan tusschen boomgaarden en moestuinen, ¹ veelal op hoogten tegen ovorstroomin- I gen. Ook de Herv. kerk en de pastorie zijn op een verhoogd terrein aangelegd. In 1840 had Kerkwijk 169, in 1870 211, in 1890 221 inw. Korkwijker-I\'older, polder \' von 201 beet. in de Geld. gemeento I Kerkwijk. Kei\'lllicilll. landhuis in de Geld. gem. Edo, in den hertogelijken tijd een sterk kasteel. Op een der nabijgelegen heuveltoppen staat een gedenktoeken voor mejuffrouw Anna Maria Moens. ] die op Rernbcim in 1832 overleed. Het werd door dankbare leerlingen op- gericht. Kernheim toch was in haar tijd een der meest beroemde opvoediugs- inriebtingon van Nederland. Kci\'Memlaal, geb. in do Geld. j gem. Nijmegen. Kl>rl<M>t. geb. in de N.-Holl. gom. ; Grostbui/.en. Kcrvei-land, pold. van 109 heet. j in de Z.-Holl. gemeenten Waarder en Barwoutswaarder. Kessel, i. of Kaml-van-Kes- »el, landstreek tusschen de Maas en i de 1\'eel, oudtijds ingesloten door het i Brabantsch kwartier Peelland, de heerl. Kuik, do voogdijen Gelder en Stralen, de stad Venloo en haar bantuin, de beerl. Tegelen van het hert. Gulik, het ambt van .Montfort, het graafschap Hora en ; de Geld. heerl. Meicl. Het bevat het oostelijk deel van do Pool en den moer vruchtbaren zoom aan do Maas. Do hoofddorpen zijn: Kossel, Helden, Maas- breo, Blerik, Baarloo, Grubbenvorst, Lottuin, Sevonum, Horst, Yenrnni, Geis- teren, Wansuin, Mecrloo, Blittcrswijk, Broekhuizon en Broekbuizervorst. Het Land-van-Kessel was vroeger een graaf- schap, van welks bezitters Hendrik van Kessel, die in den slag bij Andernach ^[ ten jare 1114 het leven verloor, ons het eerst bij name bekend is. Als zijne op- volgers komen in oorkonden voor: "Waltor, Hendrik II (die ook Graaf van i Grevenbroich werd), Hendrik III, Willem i en Hendrik IV. Naar het sobijnt sloot deze laatste met Graaf Keinald 1 van i Gelder eeno overeenkomst betreffende ! het slot en hot Land-van-Kessel, want in Octobcr 1279 word Godfried van den Bergb Slotvoogd te Kessel voor den

-ocr page 415-



		Kessel.		Kessenich. 435

		GclderBchcn Graaf en ontving jaarlijks voor zich en zijn beide zonen cene wedde van 30 mark uit do tollen en beden van Kessel om het kasteel te bewaren. In 128(5 komen de schildknn- pen Jan en Jlatthijs van Kessel als Goldcrsche leenmannen voor, on sedert den dood van Hendrik IV, die in of\' om- streeks 1289 voorviol, wordt van geenCl ra- ven van Kessel meer gewaagd. Kessel bleef een Geldersch domein, hetgeen door den Graaf of Hertog aan een of meer zijner ridders in leen werd uit- gegcven. Niettemin bleef het land nog verder den naam graafschap voeren, zooals in 1405, toen Hertog Keinald IV Kessel ten waarborg stelde aan den Hertog van Orleans voor zekere som- mon. Inmiddels waren reeds eenige bij- zondere heerlijkheden in dit gewest uit- gegevcn, zooals (Jcistcren in 1304. 2. geni. in Limburg, tusschen Helden, Maasbroe, Belfeld, lleesel en Neer, 2221 hoct. groot en in 1822 door 987, in 1840 door 1248, en in 1874 door 1208. in 1890 door 1421 ingezetenen bewoond. In het oosten en zuidoosten wordt deze gom. door de Jlaas bespoeld, waarlangs do grond door rivierklei is gevormd. Overigens echter bestaat do oppervlakte, die door do Tasbeek van liet westen naar het oosten wordt doorsneden, uit diluvisch zand De inw., die allen do K.-Kath. godsdienst belijden, bestaan mecrendeels van den landbouw. Eenigen houden zich met steen- en pannenbak- kerij, brouwerij, olieslaan, seheepstimmc- ren of linuenwoven bezig. De gem. bevat het dorp Kessel, de buurten Kcsseleik, het Broek, hot Yoer on Hout, beno- vens do geil. Ooien, Donk en Spurt. Het d. Kessel, in 1840 met 308, in 1870 met 3G4, in 1890 met 485 inw., ligt aan do Maas en behoort tot do oudste plaat- sen des Hertogdoins. Hot hooft twoo marktpleinen, een groot, in 1840 ge- bouwd Kaadhuis, eene K.-Kuth. kerk, een		opvoedingsgesticht van de kloosterzus- ter van den h. Aloysius en een op eono hoogte gelegen kasteel, dat wel is waar in de bouworde van den grafclijken tijd is opgetrokken, doch naar het algemeen gevoelen ter plaatse staat van het C\'as- tellum-Menaporium der Romeinen. Onder* scheidene oudheden hier en in do nabijheid, ook nog in den jongeren tijd, opgcdolvon, strekken om den l!omein- schen oorsprong van deze sterkto te bevestigen. \'.i. d. in de N.-Brnh. gom. Alem-Mareiren-Kessel, in 1840 met 298 inw. De hoerl. Kessel is o. a. bezoten door de geslachten van Dongenrode, lianst. Horn, Nassau Saarbrückcn, Bicker, Sydenhagen en Ksné. Hun kasteel alhier is in 1801 gesloopt. Vroeger had men er twoe kerken, een voor de Herv. en een voor de K.-Kath. Nadat de oude parochiekerk ten jarc 1800 aan de R.- Kath. was teruggegeven, werd voor do Herv. een gewoon huis tot het houden van godsdienstoefeningen ingericht. Kesseleik, b. in do Limb. gem. Kessel, in 1850 met 241, in 1870 met 248, in 1890 met 203 inw. Kesselsche-KigiiieiiTvanrd, buitenpolder aan do ilaas in de N.-Hrab. gom. Alem. c. a. Kesselst-lie-Itniteii waard, buitenpold. aan do Jtaas, in de X.-Brab. gem. Alom c. a. KesNenii\'Ii, hccrl. die door het graafschap Horn, do voorin, abdij Thorn, het bisd. Luik en het hert. Gelder bc- grensd, onmiddellijk van den Keizer werd ter leen gehouden. De eerste Hoer van Kcssenieh die in de geschiedenis voor- komt, wns Arnold vnn Kcssenieh, die met Lodowijk Graaf van Loon een charter van 1155, ton gunste der abdij van Averbode bezegelde. Kessenich is ver- volgens in hot bezit gekomen der gc- slachton van Argcnteau, Horn, AVnes *), van der Noot en Michiels van Kessenich. Van deze oude heerl. of baronie is aan


		) Een dor leden van dit geslacht, Frnnciscus Jacob Baron van Waes, Heer van Kessenich, Hunsol enz., was kolonel in dienst der Staton-Generaal, en met de waardigheid van kominandant van .Stevensweerd bekleed. Dit veranderde na- tuurlijk niets aan den staatkundigen toestand vnn Kessenich, hetwelk eene njks- heerlijkheid bleef. Zoo Statenvolk dus in 1714 l\'falzischc soldaten vandaar ver- dreef, geschiodde dit niet omdat dit dorp voorheen aan Hunne Hoogmogenden hooft behoord," zoo als W. A. BacUieno in zijne Beschrijving der Vereenigde* Ae- derlanden, Dool V, blndz., 143 verzekert. Do Staten handhaafden slechts een hunner krijgsoverston in zijne rechten. Van der Aa heeft den naam Kessenich niet en plaatst Hunsol in hot Land-vnn-Thorn. Witkamp.

-ocr page 416-



		436 Kesteren. Kenlsche- Vaart.

		Nederland bij do scheiding met België in 1839 de gem. Hunsel toebedeeld. Kesteren, 1. gom. in Geld., ge- vormd door de drie beerl. Kesteren, Óp- lieusden en Lcede-en-Oudewaard. Zij beslaat 1703 beet. en wordt omringd door de Geld. gemeenten Lienden, Ech- teld, Dodewaard, Heteren en \'\\Vagenin- gen, on do Utr. gem. Kbenen, loopende de grens met de laatstgen. door bet midden van den Rijn. De grond, het oostelijk deel der Neder-Betnwo, bestaat uit vruebtliare klei, ten gevolge waar- van de landbouw hier de voornaamste bron van welvaart uitmaakt. In 1822 had Kesteren 1553, in 1840 1975, in 1874 2529, in 1890 2903 inw. Ten jaro 1890 onderscheidde men deze bevolking in 272ü Herv., 7 Luth., 172 Xed.-Geref., 3 Rem., 1 Doopsgez., 2 Herst.-Luth., 36 R.-Kath., 4 Isr. en 12 ongen. Men vindt in dezo gem. ecne steenbakkerij en een aardappelstroopfabriek. Zij bevat de beide dorpen Kesteren en Opheusdon, een groot aantal verstrooide woningen. Het cl. Kesteren, waarschijnlijk bet oude Castra uit den tijd der Romeinen, was vroeger de hoofdplaats der Neder-Be- tuwe. Het heeft eene merkwaardige kerk en bevatte in 1870 750, in 1890 898 inw., waarvan slechts 57 binnen de dorps- kom. Kr is een station, gemeeuschappc- lijk voor de lijn Arnhem (Xijmegen) GeldermalsenRotterdam en de ljjn AmsterdamAmersfoortRitenen>\'ij- megen. Ü. pold. van 595 heet. in de Geld. gem. Kesteren, bevattende dezelfde uitgestrektheid als do beerlijkheid. Keteldal, fraaie vallei in de Geld. gein. 1\'liliergen. Ketel, 1. d. in de Z.-IIoll. gem. Kotel-en-Spaland. Er zijn kerken voor de Herv. en de R.-Kath., van welken de laatste op eenigen afstand van de kom is gelegen. Deze kom bad in 1840 204, in 1870 321, in 1890 391 inw. Si. eil-ttpaland, gem. in Z.-IIoll., tusschenSeliiednm,Ylaardingcr-Ainbacht, Hofvan Delft, Vryenlmn en Overschie, met zeer onregelmatige grenzen naar de noordwestzijde, zijnde de zijde naar Ylaardinger-Ambacht. Zij heeft bij het begin van 1808 een doel van haar grond- gebied ten behoeve der gem. Schiedam moeten missen, waardoor hare uitge- strektheid van 1448 tot 1215 heet. in- kromp. Dezo inkrimping is van grooten invloed geweest op het cijfer der bo- volking, daar vroeger zelfs eene voor-
		stad van Schiedam tot Ketel behoorde: 470 bewoners gingen namelijk 1 Jan. 1868 aan Schiedam over. In 1822 had do gem. 784, in 1840 812, in 1867 1478, in 1808 1042, in 1874 1030, in 1890 1383 inw. I3JJ de telling van 1890 on- derscheiddo men er 716 Herv., 1 Chr.- Geref., 4 Ev.-Luth. en 662 R.-Kath. De inw. bestaan meest van veeteelt, deels ook van landbouw en veenderij, be- staando de grond in het zuidwesten uit kleiland, in het noordoosten uit venen. In het oosten wordt do gom. door do Scbie bospoeld, en in het midden door do Poldervaart doorsneden. De gem. bestaat uit de heerlijkheden Ketel en Spaland, of uit den Oost-Abtspolder en den \'West-Abtspolder, benevens doelen van den Xoord-Ketelpolder, Holiërhoek- scbe-Poldcr en Harger-Poldor. Ketel (De), 1. of het Ketel- diep, een der monden van den IJsel in de gem. Kampen, tusschen do Vos- senwaard en de Kattenwaard. In 1840 is eene som van meer clan 3 ton gouds aan de verbetering van dezen rivier- mond besteed, zoodat do Ketel sedert het voornaamste vaarwater van Kampen naar zee is, het eenigo voor groote sche- peu. De dijken ter wederzijde van den Ketel eindigen in rechtlijnig zeewaarts loopende kribben van 3300 meter. 2. polderland in do N.-Rrab. gem. Klun- dert, bijna 50 heet. groot. 3. b. in do Geld. gem. Druten. -4. b. in do Geld. gem. Lunteren. Ketelpolder, polderl. tor grootte van 190 heet. van den Roy alen-Polder in de N.-Brab. gem. Zwaluwo. Kets, gch. op het N.-HoIL eiland Marken. Kettingwier, goh. bij hot Frie- scho d. Westergecst in de gem. Kollu- merland e. n. Koukendijken (De), dijken in N.-Holl., dio do Zeevang en Etershoim tegen overstrooniingcn van de Zuiderzee beveiligen. Keukenhof, voornaam landgoed in de Z.-IIoll. gem. Lisso. Kenlhorst, of Koelhorst, buurtschap met een gelijknamig land- goed in de Utr. gom. Hoogland, in 1840 mot 116, in 1890 met 613 inw. Vóór do stichting der Herv. kerk aan den Ham, vergaderden de inwoners van Hoogland in oene kapel alhier tot ge- moenschnppolijko godsdienstoefening. Keulsche-Yaart, naam van den

-ocr page 417-



		Kilpolder. 437
		Keniienhoek.


		Kanaal, dat uit het Schuitendiep in het zuid-oostolyko richting is gedolven. Kiers, wyk van do Drontsche buurt Ten Arloo, in de gem. Zuid- woldo. Kiesheid (De), pold. van 152 heet. in Z.-Holl., deel in do gem. Pernis, deels in de gem. Roon. Kiesterzijl of Kiestrnz.ijl. sluis in de gom. Franekor, bij het dorp Herbajum. Zij is aangelegd in de Har- linger-Trekvaart als wuterkeering ter hoogto van den Slachtedyk. Zij werd in 1837 verbeterd en van eeno nieuwe draaibrug voorzien. Kievit, gehucht in do Limb. gem. Postcrholt, met een grenskantoor der belastingen. Kievitenpolder, pold. uit lage duinen en duindolleu bestaande, in de Zeeuwscho gem. Kadzand, 70 hectaren groot. Kievitsbnnrt, geh. in de Utrecht- sche gem. Breukeleu-St.-Pieters, in het veen. Kievitshaai\', geh. in de Overys. gom. Avereest. Kievïtspoldei\', polder van 25 hectaren in de Zeeuwscho gem. Honte- nissc. Kievitsnaard, polder in do N.- Brali. gem. "Werkendam, 36 hectaren groot. Kikkerpolder, of Poelgees- terpolder. pold. in de Z.-Holl. gem. Oegstgeest, 256 heet. groot. Kikvorsi\'he-Polder, p. in de Z.-Holl. gem. Schoonhoven. Kil (De), stroom in de N.-Holl. landstreek Kennemerland, dio vóór het leggen van den Xieuwendam het vaar- water vormde tusschen het \'Wijkermeer en het Alkmaardermeer. Kildei\', b. in de Geld. gom. Berg, in 1840 met 448, in 1872 met 516, in 1890 met 657 inw. Zy heeft eeno schil- derachtigo ligging tegen de hoogten van het Bcrgerbosch. Kildonk. b. aan de A. in do N.- Brab. gem. Erp, in 1890 met Diepers- kant en Hare 555 inw. tellende. Killenbeek, beek in de Geld. gem. Ermeloo, die by Hoophuizen in do Zui- dorzeo valt. Kille, b. in de K-Bral), gem. De- "Wcrken-en-Sleeuwyk, in 1840 met 216, in 1870 met 286, in 1890 met 537 inw. Kilpolder. pold. in do Z.-Holl. gom. \'s-Uravendeel.
		vrocgeren waterweg van Amsterdam naar den Rijn, gevormd door den Am- stel, de Weospervaart, de Gaasp, de SmalAVeesp, do Vecht, do Redervaart en don Vaartschen-Ryn. Het onvol- doendo voor do scheepvaart hleok meer en meer naarmate do dusgen. Koulo- naars, meest jjzeren schepen, van al grootere afmoting werden. Besloten werd, in de richting van het kanaal hier en daar eene helangrijke verande- ring te brengen, de breedte en diepte to normaliseeren on het kanaal door to trekken tot do Mcrwedo. Sinds draagt het geheel den naam van Merwedeka- naal (zie onder M), dat in 1892 is gc- opend. Keniienhoek, b. in do X.-Brab. gem. Budel, in 1840 met 132, in 1870 met 128, in 1890 mot 99 inw. Keiip. geh. in de Limb. gem. Helden, in 1870 met 51, in 1890 met 69 inw. Kentenberg, geh. in de Limb. gem. AVijlré, in 1840 met 69, in 1870 met 59, in 1890 met 74 inw. Kevei-dijksche-en-Reaals- poldev. pold. in >\'.-Holl., deels in do gem. AVeesperkarspel, deels in Weesp, 375 heet. groot. *Kevei^>dijksclie-Overit^>heen- sche-PoIder, pold van 225 heet. in do X.-IIoll. gem. Naarden. Koverdijksche-\'Weg, is een halte voor lokaal verkeer tusschen "Weesp en Xaarden-Bussum van den spoorweg Amsterdam Hilversum. Kevei\'bei\'g, pachthoovo in do Limburgsehe gem. Voercndaal, ter plaatse waar vroeger het kasteel Koverborg heelt gestaan. Kibbelgnren, gehucht in de Groningscho gem. Veendam, in 1840 met 55. in 1870 met 123, in 1890 met 137 inw. Kibbel vaartje, watertje in do X.-Brab. gemeenten Rukven en Hoe- ven c. a. KIe (De), 1. geh. in do Friescho gem. r\'ranekcr. 5». gehucht onder hot Friescho dorp Greonterp, gom. Won- serndeel. Kiekberg (De), borg in de Limb. gom. Mook-en-JIiddelaar. Kiel (De),** b. in de Gron. gom. Hoogezand, in 1840 met 133, in 1870 met 228 in 1890 met 608 inw. Zij is eeno in 1647 gestichte kolonie on strekt zich langs cono vaart uit, het Kielster-

-ocr page 418-



		438 Kimsuerd.
		Klaaswaal.


		Kiiiiftiverd, d. \'«et eene Hcrv. kerk in do Friesche gem. Wonseradeel. aan de vaart van Harlingen naar Bols- ward. Hot had in 1811 358, in 1840 436, in 1874 085, in 1890 751 inw. Vroeger stonden nabij dit d. de staten Bonnoma, Hicmstra, AVatsma, Sytzama, Osinga en IJonga, thans boerenplaatsen. Er is een halte van de stoomtram Har- lingonSnoek. Kinderdijk, dijk en buurtschap in Z.-Holl., uitmakende hot ged. van don Iloogendijk om de Alblasserwaard, strekkende van den dam te Alblasser- clam noordwaarts tot de scheiding van deze gcm. en Nieuw-Eekkcrland. Do dijk is in zijne gehcele lengte zoowol met huizen, als met groote en kleinere scheepstinimcrwerven bezet. De overle- vering zegt, dat deze dijk den naam heeft ontvangen naar een kind, dat bij do overstrooming van de Z.IIollandscho- Waard in November 1421 in ceno wieg hier aanspoelde. Anderen mcenen dat de naam afkomstig is van een kleinen of\' kinderdijk. Kr is veel handel en de nijverheid ging daar in de laatste jaren met groote schreden vooruit. Men treft er aan 4 scheepstinimerwerven voor bui- tonlandsche en 4 voor binnenlandsche vaart, stoomolieslngerij, 8toomhoutzaag- molcn, koornmolcn, koper-, ijzer- en metaalgieterij, 3 fabrieken van stoom- en andere werktuigen, fabriek van ij/.o- ren molonroodon en ijzeren mnstenma- kerij, hoepel mnkcrijen, 4 smederijen. Er is ook eeno eloctrisch-licbtmachine. liiiadcrvcrlaat, geh. indeGron. gein. Hoogkerk, aan het Aduarderdiep. liissd-vaji-Trente, geh. in do Zecuwsohe gem. Kruiningen. I i (SïJ£4\'li, geh. in do Liinb. gcm. Echt. fcingmatille. of Keinij>c- tllle, li. in do Friesche gom. Franeko- radeel, behoorendo tot bet d. Zweins, in 1840 met 122, in 1890 met slechts 79 inw. Zij ontleent haar naam aan de state Kingma on eeno brug over do Eoeuwarder-Trekvaart. Er is oon tegel- werk. fóillkcionlmrg\', odell. huis in de Geld. gem. Bcmmol. KinkliOl\'st (1K>, voorin, kasteel bij JMeppel, in 1510 door Kudolf van .Munster, Drost van ICocvordon, gesticht, doch in 1512 door do Kampenaren, met hulp van 200 voetknechten, ingenomen en gesloopt.		Kiiikliovcn. b. in de Limb. gem. Neer, in 1810 mot 150, in 1870 mot 120, in 1890 mot 112 inw. liiiinuiii, goh. op hot N.-Iloll. eiland Terschelling, in 1800 mot 78, in 6870 met 91, in 1890 mot 173 inw. Kipuei-eiiid, goh. in do N.-Brab. gem. Reuzel. Kipwteeg;, b. in do Geld. gem. Nijkork. Iiits<M^-siiiIj»j>\'0- pold. van 1G heet. in de Zeeuwsche gein. Zierikzoo. fóiaai\'kauap. voorin, abdij voor monniken van de Bernardiner ofCister- ciënscrorde. nabij het Friesche d. Rin- Bumogoest (gom. Dantumadeol), waar- scliijnlijk in do 12do oouw gesticht en na do Hervorming vernietigd. Ter plaatse waar het gestaan heeft, vindt men thans drie boerenplaatsen. Ktaan\'Mts\'aat. b. in do Limb. gcm. Xederweert, in 1840 mot 125, in 1870 met 100, in 1890 met 111 inw. Klaai\'water, voorm. nonnenkloos- ter in de Geld. gom. Oldenbroek, in 1415 gesticht. KlaariraterMivniinl, pold. in do Geld. gem. Oldenbroek, 02 heet. groot. KiaaM-E\'i:3\|>\'oSI>i\'ot\'llitM;Mt>idor, pold. in de Zuid-Iioll. gemeente Schip- luiilen. K3aaw-IIoiniei>(teli»»Idei\', pold. van 10 heet. in de Z.-Holl. gemeente "Warmond. KlaaM-Iloai\'iipoldor, pold. van 57 heet. in do N.-Holl. gom. Akersloot. ItlaaMkiiidoreci, voorm. d. on pold. op het Zoeuwsche eil. Schouwen, don 14den December 1511 door over- strooming vernield. EkhiaskiiBdtM\'koi\'ko, geh., doch in vorige eeuwen een dorp, in de Zeeuw- schc gem. Duivemlijke, in 1870 met 48 inw. Do voorin, heeil. Klaaskinderkerko is groot 331 heet. Zij had in 1840 09, in 1890 slechts 44 inw. Kiaiis-ijaiiwciiwaaril, pold. in do N.-Brab. gem. Werkendam. Klaasstl\'aat, geh. in do Limb. gein. Xederweert. Biiaastvaal, gein. in Z.-Holl., tus- schen O ad-Beierland, Westmaas, Strijen, Nnmonsdorp en Zuid.Beierland, met eeno oppervlakte van 1454 heet. Do vrucht- bare kleigrond bestaat uit de polders Üud-Kroiustrijen, Niouw.Kromstrjjon en een gedeelte van den Westmnas-A\'ieuw- landspoldor. In 1822 had Klaaswaal 981, in 1840 1204, in 1874 1408, in 189q

-ocr page 419-



		- Klein-BabberHpolder. 439 I «aard. pold. van 166 heet. in do Geld. gein. Heteren. Kleef of t\'leve, 1. voorin. her- togdom tussehen Gelder, Gulik, Keulen, \' 3Iiirs (Jtcurs), Berg, Essen en Munster. , Oorspronkelijk een graafschap, dat se- dert de 11de eeuw in de geschiedenis ! voorkomt, breidde het zich in de 12de, 13de, 14do en 15de eeuwen belangrijk uit, deels ten koste van Gelder en Zut- phen. Xadat de Kleefsehe (iravenstam in 1368 met Johan II was uitgestorven, kwam bet land aan het Huis der Gra- ven van ilark. In 1417 werd het graaf- scliap tot een hertogdom verheven, dat in 1623 aan Brandenburg ten deel viel. j In 1816 en 1817 zijn eenige deelon van ^! Kleef aan Nederland gekomen, name- lijk de steden Zevonaar Huisen on Gcn- ^! nep, de d. "Weel, Duiven, (iroesen, Eoo, Hulhuizen, Kekerdom, Lobit, Leut, Hook, Ottersum, Oeft\'clt en Heien, be- nevens eenige kleinere plaatsen en uit- hoeken. 5£. bouwval in de N.-Holl. gem. Schoten c a., weinige minuten . buiten Haarlem. "Waarschijnlijk is het \| slot Kleef gesticht in de tweede helft \| der 14de eeuw. Don Frederik had op dit huis zijn hoofdkwartier, toen hij in 1573 Haarlem belegerde. Na het ovcr- ; gaan der stad lieten de Spanjaarden ! het door buskruit in de lucht springen. j Ter zijde van den bouwval staat eene i boerenwoning met een toren. 3. ol\' bet Ltiitd-vati-Kleef\', buurt in de N.-Brab. gem l.oon-op-Zand. Kleefnebe-Waard, pold. in de ; Geld. gem. Arnhem, ruim 61 hectaren I groot. Klei <!><>>> 1. b. in de Z.-Holl. gein. Noorchvijk. 5J. geh. in de Gron. gem l\'lrum. Kleibroek, geh. in de N.-Holl. gein. Knstrikum. Kleienburg;, \'> in do Frieache j gemeente Leeuwarden aan do Tijne, ! uitmakende de verlenging van het Vliet. Kleimeer. pold. van 66 heet. in de N.-Holl. gem. Koedijk. Dezo pold. is oen voorin, plas, die in 1567 werd bc- dijkt en drooggemalen. Kleiii-Axenijti, b. in do Held. gem. Berg, in 1840 met 104, in 1872 met 98, in 1S90 met 103 inw. Kleiu-Iiaarxaiiriepolder, p. in de Zeeuwsclie gom. Groedo, in 1610 bedijkt on 80 beet. groot. Klein-IJabberspolder, p. van
		Kladde. 1648 inw., meest allen landbouwers. Bjj de telling voor 1890 onderscheidde men er 1572 Herv.. 34 (\'hr.-Geref., 1 >\'ed.- Geref., 17 K.-Kath., 7 Isr. en 17 ongeil. Behalvo het dorp. Klaaswaal, bevat de Kern. do b. Oude Sluis, het gen. Bom- meskous en een aantal verspreide wo- ningen. liet dorp Klaaswaal, in liet midden van de Hoekache-Waard, heeft ecne Herv. kerk. Het had in 1840 651, in 1870 758, in 1890 860 inw. In 1710 leed hot veel door een zwnren brand. Kladde, of Sieemkladde, b. in N.-Brab., deels in de gom. Stecnber- gen, deels in de gem. Halsteren. Klapmntsenpolder, i>. in de ZeouwBcho gem. Kcrkwerve. Klapoorenpolderfje, i>old. van nagenoeg 12 heet, in de N.-Brab. gem. Raamadonk. Klappenberg, b. in de N.-Brab. gem. Etten-en Leur, in 1840 met 161, in 1890 met 134 inw. 8iia\|>i>older, pold. in de N.-Holl. gem. Alkmaar, bijna 156 hectaren groot. Klapvarcn, gehucht in de Limb. gem. Uoggel. Klai\'enbeek, 1. prachtig Iand- goed in het noordoosten der gem Am- hem. SJ. d. of korkb. in de Geld. gem. Voorst. Op het landgoed Klaren- beek werd in 1S47 door den heer .1. R. Krepel een K.-Kath. kerk gesticht. Er Is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg AmersfoortZutphcn. Klarenbeeksche-Boscb, een vvandolboach met do om haar heerlijk uitzicht bekende hoogte Stecnentafel, behoord hebbende tot hot landg. Kla- ronbeek, in 1886 door koop overgegaan in handen der Gold. gem. Arnhem. SiEiCsïïJgP:, goh. in het Fr. dorp Oosterw olde (Ooststellingwerf). Klatei\'Imiü\'t. b. in de N..Holl. gom. Beemstcr, door de ringshiot dezer liedijking van het il. de liijp gescheiden. Klaverpolder, poldert, ter grootte van 182 heet. in do N.-Brab. gemeente Zwuluwo. Kla tering?, buurt in de Drentsehe gom. Beilen, in 1811 mot £41, in 1840 met 54, in 1S70 mot 93, in 1890 met 145 inw. *Klaveikai:i;?eii (1>e). of Aartoche-Uiterwaarden, pold. in de Geld. gem. Ilerwcn-eu-Anrt, groot 20 heet. Klaverivaard-en-WoIf!s-**

-ocr page 420-



		440 Klein Bedaf. 22 heet. in do Z.-Holl. gem. Vlaardingor- Ambacht. Klein-Bedaf, goh. in do N.-Brab. gem. Bnarlo-Nassau. Klein-Kei\'gem, goh. in de Limb. gein. 0 lest raten. Klein-Boeiinecr. strook land in de N.-Brab. gem. Prinsonhage, 63 heet. groot. Klein-Borkel, goh. in do N.-Br. gem. Borkel-en-Schaft. Klein-Bral»ant,geh.in do Zoouw- 8che gem. "Waterlandkerkje. K I« i n-< \'ambron pol<1<t. pold. van C5 hoct. in do Zeeuwscho gemeente Stoppoldijk, in 1770 inge- dijkt. Klein-B-elfgamv, goh. in de Z.- Holl. gom. Yrijenban. Kleilt-Boclltei\'eil, b. in Geld., deels in do gom. Lochem. Daarbij vindt men, onder Laren, het grooto, schoonc landgoed Boekhorst. Klein-Dongen. b. in de N.-Brab. gom. Dongen, in 1840 mei 330 inw., ia 1890 met 1077 inw., dio van Vaart medegerekond. Klein-Dnivcndreclit, b. in de N.-Holl. gem. Ouderamstel. Klein-Kindlioven, goh. in do N.-Brab. gom. Zeolst. Kleine-AUai\'tspoldeiNpold.van ruim 4 heet. in de X.-Brab. gem. Made c. a. li leine-Bolspolder, pold. in do N.-Brab. gom. Steenbergen c. a., 28 hoct. groot. Kleine-Booinpoldei\',pold.,groo- tendeels in do Zeouwscho gem. St-Kruis, deels in België. Zij is in 1(198 bedijkt en 196 heet. groot. Kleine-Braak, 1. pold. in do N.-Holl. gem. Avonhorn, bij Scknrwoudo, bijna 11 hoct. groot. SJ. pold. in do N.-Holl. gem. Avonhorn, bij Seharwoude, ruim 15 hoct. groot, zuidwestwaarts van do vorige gelogen. Kleine-Brekken, voorm. mcer- tje in do Friesohe gem. Lemsterland, in 1868 drooggomaakt. Kleine -<Jorncliapolder, pold. van bijna 7 hoct. in do Zeouwscho gom. Groedo. Kleiiie-DniveiidreclitMclie- Polder, pold. in de N.-Holl. gem. Ouderamstel, mot don Binnen- Bullo- wijkerpolder 320 hoct. groot. *KIeiiie-d}cct,oi\'Wetergecst,* geh. bij het Friescho d. Tiotjerk, in do
		- Kleine-Noord (De). ¹ gem. Tiotjerkstoradeel, in 1840 met 75_rin 1890 mot 95 inw. Kleine-Cwarslinizer-Voor- wei\'k, goh. in do Gron. gem. Stedum. Kleine-Gors, pold. van 3 heet. in de X.-Brab. gem. AVoudrichom. Kleine-Heide (De), b. in de N.-Brab. gom. Oosterwijk, in 1840 mot 67, in 1870 met 91, in 1890 mot 258 inw. Kleine-Heiiricnspolder, pold. I van bijna 15 hoct. in do Zeouwscho gom. Oostburg, waarschijnlijk in 1660 bedijkt en omstreeks 1757 herdijkt. Kleine-Hoek, deel van don N.- Holl. Rondehoeppolder, 105 hoct. groot. Kleine Hou ld ijk. pold. in do Utr. gem. Kamerik, 177 heet. groot. KIeine>Homv, goh. in do Gron. gem. Ulrum. Kleine-Hnyssenspolder, pold. in do Zeeuwscho gem. Zaamslag, groot 161 heet., in 1713 ingedijkt. Kleine-.Ionkvronwenpolder- Bexniden. pold. in do Zeeuwscho I gem. Uzendijke, in 1653 ingedijkt en j 160 heet. groot. Klein-Kampen, pold. in do Gron. j gem. Oldehove, 45 hoct. groot. Kleine-Keet, boerderij in do N.- Holl. gem. Helder, in wier naby- heid het Engclsche landingslegor zich den 27 Augustus 1799 ontscheepte. Kleine-Knrenpolder, polder van 25 hoct. in do Brab. gom. Raams- donk. Kleine-ïiaiidekeiist, ot\'Kleine- liaild.jes, pold. van bijna 12 heet. in do Zeouwscho gom. St.-Maartensdijk. Kleine-Lint, buurt in do Z.-Holl. gem. Heerjanadam. Hot maakte tot 1857, \' met 264 heet. polderland, eeno zelfstan- digo gemeente uit, dio in 1822 355, in 1840 479, on in 1850 416, in 1890 649 inw. telde. Do ingezetenen vinden mee- rendoels in do vlassorij en landbouw hun bestaan. Kleine-lieer, d. mot eonoDoops- j gez. kerk in de Gron. gem. Sappenneer. 1 Tot 1873 was er ook eene R-Kath. kerk, maar toen word dozo naar Sappemeor verplaatst. Kleine-Meer had in 1840 413, in 1870 518, in 1890 623 inw. Kleine- Meer is cene in 1621 aangelegde kolonie. KleinemecMter-en-Oiide- diep.je, b. in do Oron. gem. Sappo- moer. Kleine-Xoord (De), geh. in de i N.-Holl. gem. Aalsmeer.

-ocr page 421-

-ocr page 422-



		442 Kl< rn lloknm. Klciii-lloltnni, geh. in de Limb. gem. Bom. Klein-St.-.lacobs-Xieniv- land. oi\' Keetitolder, polder op liet Zoeuwsche eiland Schouwen, deels in de (rem. Brouwershaven, deels in de gem. Zonncmaire. Klein Katlijk. westelijk ged. van het Friesche dorp Kutlijk (Schoter- land). KIcin-Kciilevaart, polder in de Z.-IIoll. gem. Haastrecht, groot 71 j hectaren. Klcin-Kicldrevbt. pold. van 123 heet. in Zeel., deels in de gem. Klinge, deels in do gem. Grauw c. a., in 1C87 i ingedijkt. Kleln- Koninkrijk, pold. vnn j 1!) heet. in do Z.-lloll. gem. Dubbeldam, liet ecnige deel dezer gem. dat in de ; Hoeksche-Wanid ligt. Het behoorde tot 1870 aan de opgeheven gemeente de Mijl. Klcin-K»»livijk, gch. met ecne K.-Katli. kapel in N.-Brab., deels in do gem. lierchem, deels in de gem. Herpen, i De St.-Annakapcl wordt des Zondags na St.-Anna veel bezocht door on?o- hnwdo bedevaartgangers, zoo jongelin- gen als meisjes, die een gelukkig huwe- lijk wenschon te doen. KIciu-KronaMtrijeci. pold. van 22G hectaren in do Z.-lloll. gooi.Klaas* ! waal. Kk\'iii-ijankniii, hofstede in de j \'Friesche gem. Franeker. Vroeger stond er cene state, die in 1830 is gesloopt. Daarop woonde gedurende veertien jaren ; do beroemde hoogleeraar Petras Cam- j per en later zijn zoon Adriaan (iillis I Camper. Kleln-Ijler, geh. in do Limb. gem. Mook. liloiüi-liiiKU\'is, b. in de N.-Brab. ! gem Linden, in 18-10 met £4, in 1890 met 73 inw. Kleln-3faarslacht, geh. in de ^:Oron. gem. Leens. Kte-in lïi-dhuly.vn, gch. onder het 1\'rii\'sclic\' d. Ke, in de gem. Oost- dongoradool. KIcÜEllliferpolder, deel vanden N.-Iloll. Anna-Pauwlonapolder, 846 heet. groot" Kleln-HeerRcb, of Moors, b. in \| do Limb. gem. Stoin. Het had zoowel ^:in 1840 als in 1S70 127 en in 1890 118 inw. j Klcin-Xaucrna, gch. in do N.- Hol!, gein. Westzaan.
		*KleinKeveiiaarpoldei. Klein-Xieiiwancl, of Ken-on- vi,il\'tift--]fl«rj>-«\'ii, pold. in de Z.. Holl. gem. Usclmondo, hehoorende tot het waterschap van \'\\Ycst-IJsel- monde. Kleill-Oorloo, gch. in de Limb. gem. Vcnraai, in 1870 met 155, in 1890 met 193 inw. Kloiii-Ooxterwijk, b. in do N.- Brab. gem. Oosterwijk. Kk\'in-Oostcrbout, geh. in de N.-Brab. gem. Oosterhout. Klein-Oowterlaild, voorm. heerl. op het Z.-lloll. eilandVoorne-en-Putten, 159 heer. groot, thans een gedeelte der gem. Oostvoorne en een deel der gem. Brielle uitmakende. Klein-Ovontje,** geh. in N.-Brab. gem. Zeeland. Klein-laN\|sol«ler, of 1^>aN»ol- d<r, pold. van 71 heet. in de Zeeuw- Hche gem., in 1(593 bedijkt en in 1808 berd ijkt. *Kl>in-Ii>rsbil, pold. van 153 heet in de Z.-lloll. gem. I\'icrshil. KIvin-Killaard, boerderij onder het Friesche d. Lolliim ("Wonscrndecl). fóloiii-Nt\'baft. geb. in do N.-Brab. gem. Borkol-enSchaft. KJt\'hi-Ncbrtot, geh. in de N.-Brab. gem. Budol. KU\'sn-Sobiiddebeiirs. pold. in de Z.-Holl. gem. Geervliet. Klt\'ën-Tcriniintcil, westel. wijk van bet Gvon. dorp Termanten. Klein-Tilbürg, geh. in de N.l!rab. gem Tilburg. Kï<-Éis-Toilg;«»lre,b. in de N.-Brab. gem. Tongelro. Klei:;-Uitland, gch. onder het Friesche d. Buitenpost, in de gem. Achtkarspelon. KlfÊn-TlM!», geb. in do Gron. gem. Bellingwolde. Kleln-Taarle, geh. in de N.-Brab. gem. Micrloo. Kletu-Vrfjenban, polderland in de Z.-Holl. gein. Vrijenban. KI<\'£n-Yliilkoon, pold. van 87 heet. in de l\'tr. gem. Houten. Kl>êll-WaMf>(k, ged. der N.-Brab. gem. Waspik, 082 heet. groot. Kleinu ijk,** b. ia de N.-Brab. gem. Niatelrode. KIein-Zevoiinars>oldor, of Xoord-Westoudijk, pold. in do Zoeuwsche genieenten Neuzen en Hoek, in 1099 bed(jkt en 218 heet. groot. Tweemaal is de polder ton gevolge van

-ocr page 423-

-ocr page 424-



		Kloosterburen. men er het adellijk kasteel Kloetinge Thans is het merkwaardigste gebouw de Herv. kerk, die zich door haar sierlij- ken toren onderscheidt. Klokkenberg. 1. een der hou- velcn waarop do stad ^Nijmegen is ge- bouwd. Si. geh. in do X.-Brab. gem. Loon-op-Zand. Klomp (De), 1. grooto herberg in de Geld. gom. Ede, bij Geldersch- Venendoal. Er wordt daarbij in Juni eeno bolangrijko wolmarkt gehouden. \'£. geh in do N.-Brab. gom. "\\Voosper- karspel. Klompje (Het), b. in de Utr.gom. Zeist. Klompweg, goh. in do K.-Holl. gem. "Woesp. Klooster (Het), 1. b. in do Drentsche gem. Koovorden, in 1811 met 109, in 1840 met 85, in 1870 met 96, in 1890 met 77 inw. 2. geh. in do Overijselscho gom. Giethoorn. \'.i. geh. in do Friescho gem. "Workum. 4. geh. in de Overijselsche gem. 01de- markt. 5. geh. in do Overijselsche gem. Tubborgen. ö. geh. in do Gron. gom. Bierum. Kloostorbcrg, fraai begroeide berg in de Limb. gom. Mook. Kloostorboscli, b. in do Limb. gem. Kerkrade, in 1840 mot 150, in 1870 met 142, in 1890 met 210 inw. Kloosterburen, gom. in Gron., in het noorden door het Groningerwad bespoeld, en naar do landzijdo bepaald door de gemeenten Ulrum, Loens en Ecnrum, met eeno oppervlakte van 2434 heet. in 1870, welke grootte sedert eenigzins is gewijzigd door het indijken van kweldergronden tot den Negenboe* rcnpolder in 1872 en van den polder in 1873 door Torringa c. s. aangevangen. Do grond bestaat moest uit vruchtbare klei, hier on daar zavelachtig, elders oerachtig of roodoornig. In 1822 had deze gem. 1262, in 1840 1714, in 1874 1853, in 1890 1965 inw., in lnatstgen. jnar onderscheiden in 852 Herv., 320 Chr.-Geref., 16 Poopsgcz., 740 R.-Kath., 6 Isr. en 31 ongen. De landbouw ver- schaft den moesten een bestaan. De gem. bevat de beide d. Kloosterburen on Hornhuizen, benevens de geh. Grooto- JSaat, Kleine-Haat, Nieuw-Bokura, hot Bultje, de Dnm, do Jlolenrijhe, Xijcn- Klooster en "SVestor-Klooster. Het d. Kloosterburen, dat binnon zijn kom in 1870 550, in 1890 412 inw. telde, hoeft
		444 Klingelbeek. ingedijkt. Hij is in 1674, om do Fran- schcn te stuiten, onder water gezet, en daarop in 1675 ton eerste en (na vcr- nieuwdo ondcrvlooiingon) in 1683 ander- maal en in 1713 ten derde male be- verscht. Klingelbeek, 1. beekje in Geld. dat ten deele de grens tusschen do gom. Arnhem en Renkum uitmaakt. SS. b. in de Geld. gem. Arnhem en Renkum, bevattende het fraaie landgoed van denzelfden naam, een bekend hótel- garni en eenige boeren- en dagloonors- woningen. Klinkenberg, b. in do Geld. gem. Lienden, onder Ingen. K li ii Uciilii\'i\'ïMli<>!«>!dor.* p. in Z.-Holl., deels in do gem. Snssen- heim. deels in de gem. Warmond, 107 heet. groot. Klinkerla lid," 1. hoerl. in do Z.-Ifoll. gem. Niouwe-Tonge, 233 heet. groot. 2. of\' St.-Pietorspolder. op het Z.-Holl. eiland. Goedcreedo-en- Overflakkee, deels in de gem. Herkin- gon, deels in Melissant, deels in Nieuwo- Tonge, in 1504 tor bcdijking uitgegeven on 507 heet. groot. Klip (I)e), geh. in de Gron. gem. Bierum. Klissc (De), gehueht ondor het Friescho dorp Luxwolde (gem. Opster- land). Klissenpolder. pold. van bijna 15 hectaren in do X.-Brab. gem. Oos- terhout. Kloetinge. gem. op hot Zecuw- schc schier-eil. Zuid-Beveland, tusschen Goes. Kattendijkc, Kappele, \'s-Graven- polder en \'s-IIeer-Abtskerke. Zij is 1509 heet. groot en heeft een mot zand ver- mengdcn kleibodem, die meest uit rijke akkervelden bestaat. Do wegen zijn veelal fraai bolommord. In 1822 had Kloetingo 704, in 1840 858, in 1874 1143, in 1890 1259 inw., in lnatstge- noemd jaar onderscheiden in 985 Herv., 65 Chr.-Geref., 1 Waalsch-Herv. en 98 R.-Kath. Zij liostaan meest van land* bouw on voefokkcrij. Po gom. bevat het dorp Kloetinge, de bnurt de Groe, en de gehuchten Abbekindercn, Sirhelsdorp of \'s-Heer-Elsdorp en Ter Yate. Do hoerl. Kloetinge heeft o. a. toebehoord aan de geslachtenBorsselen Broderode.- Het fraaie dorp Kloetinge, aan den grooten weg van Goes naar hot veer te Iersekondam, bevatte in 1870 binnen do kom 551, in 1890 545 inw. Vroeger

-ocr page 425-



		Kloosterdijk.		KIniulert. 445


		eene Herv. en eene R.-Kath. kork. Bui- ten de kom had het in 1890 357 inw. Klooaterdijk, b. in de N.-Holl. gem. Kntwoudo. KlooMter-Eiigword, gek. onder het Friesche d. Poppingawicr, in de gem. Kauwerderhem. Kolostergnve, goh. in de Oron. gem. Jieerta. Kloostorlioek. 1. geh. in de N.- Brab. gem. Rosmalen. 2. geh. in de Overijselsche gem. Kaalte. Kloosterliolt, b. in Groningen, deels in de gem. "Winschoten, deels in de gem. Scheemda. Kloosteroord, voorin, d. in de Z.-Holl.-AVaard, liij hot ontstaan van den Biesboseh (18 Nov. 1421) verdronken. Kloostersteeg, b. in de >".-Brab. gem. "Waalwijk. Kloosterrnde. of Itoldnc, klein sem. vau het bisd. Roermond, in do Limb. gem. Kerkrade, vroeger eene vermaarde abdij. Deze abdij werd ten jare 1104 gesticht door Heer Adelbert van Saf- fenberg, die daartoe den grond schonk aan den kanunnik Albert van Antoing. Allengs kreeg do abdij, die aau de Augustijner orde behoorde, grooto bozit- tingcn en veel invloed. Do abt was Heer van Goé, van Kerkrado en Merkstein, en voorzitter der Staten van Limburg. De abdij bloeide tot de komst der Franseken in 1793, doch de gehouwen bleven zoogoed behouden,datde Luiksche Bisschop Cornelius van Bommel hen in 1831 tot een klein seminarie kon laten inrichten. In 1890 werd het bewoond door 439 m. personen. De gebouwen liggen zeer fraai op eene hoogte en bc- vatton eene aanzienlijke kapel, waarin eene krocht, die reeds ten jaren 1108 door Bisschop Otbert van Luik word gewijd. In do abdij Kloosterraad zijn vele Limburgschc vorsten begraven, o.a. "Walram III, voor wicn hier in 1039 een praalgraf werd opgericht. Kloosterveen, 1. wijk van do Drentscho gem. Smilde, het noordelijk god. dezer gem. uitmakende. Zij bevatte in 1840 1075, in 1870 1914, in 1890 1772 inw. Er zijn kerken der Herv. en der Chr.-Gcref., benevens eene synagoge. Ook is er het armenwerkhuis. JJ. b. der Drentscho gem. Assen, aan de Smildovaart, palende aan Kloosterveen in do gem. Smilde. Zij had in 1830 389, in 1890 683 inw. Kloosterznnde, d. in do Zeouw-		8che gom. Hontenisse, in 1940 met 226, in 1870 met 423, in 1790 met 522 inw. Do Herv. kerk is do voorm. kloostor- kapel van Ten Zando. K loosterseijl, sluis in den Zwarte- waterdijk binnen do Overyselscke gem. Zwartsluis. Kloot <I>e). wijk van hot d. Ortcn in de N. Brnb. gein. \'s-Hertogenbosch. Klop (I>e). fort in de Utr. gem. Zuilen, aan de Vecht. Het ontleent zijn naam aan eene nabijgelegen herberg. Kluft, voorin, inarke in de Drent- sche gem. Beilen, omvattende de gron- den van de hoofdplaats der gom. en de naaste buurtschappen. Kltiird, of Kluurd, goh. onder het Friesche d. Kimswerd, in de gem. "Wonseradeel. Klmidert. 1. klasse der C\'hr.-Geref. kerk, bevattende de gein. Zevenbergen, Klundert, Dinteloord. SJ. gom. in N.- Brab., in het noorden doorhetHollnndsch- diep bepaald en verder ingesloten door "Willemstad, Fijnaard c. a. en Zevenber- i gen. Zij wordt door kloigronden gevormd, \| gezamenlijk ter grootte van bijna 4601 \' heet. In 1822 bad [dezo gom. 1950, in \\ 1840 2586, in 1874 3112, in 1890 3490 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 704 Ned.-Herv., 2 "W.-IIerv., 96 Chr.-Geref., 4 Ev.Luth., 1383Xed.-Gcref., 1289 K.-Kath., 9 Isr. en 3 ongen. Zij \| bestaan meest van den landbouw, doch men vindt er ook stoomkoutzaag-, wind- koren-, stoomkoren en oliemolens, leor- j looierij, bierbrouwerij, 2 seheepstimmer- werven, stoommeelfabriek. De gem. be- j vat do stad Klundert, oen deel van het i d. Moerdijk en het goh. do >\'oordor- \| schans. In den grafelijken tijd maakte dit oord de Holl. heerl. Nieuwenvaart of Niervaart uit De stad Klundert, aan de Heen, dankt hare stichting aan Prins "Willem I die in 1583 het d. Niervaart met wallen en grachten omringde en een stedelijk bestuur gaf. Zij beslaat ruim 53 heet. en telt acht straten, waar- van zeven lijnrecht en één boogvormig loopen. In 1840 had zy 1180, in 1875 1365, in 1890 1598 ingezetenen in do kom. De voornaamste gebouwen zijn het Raadhuis, de Herv. kerk en K.-Kath. kerk. Klundert is in do geschiedenis beroemd geworden door de heldhaftige tegeuweer, die de kapitein Baron von Dopf den Franseken bood toen dezo j ondor Dumouriez, de stad den 25 Febr. 1793 aanvielen. Zjju holdonmocd kon

-ocr page 426-



		146 Knul kut te.
		Kokkengen.


		de stad echter niet redden. Do wallen zijn nog in wezen, doeh de stnd is geene vesting meer. Knallllltte. grenskantoor in de Overijselsche gem. Lonneker, nnn den weg van Enschede naar Almus. Het is in 184!) opgericht. Si il.ij> (i>e), buurt in do N.-Holl. gem. Midwoud. 8iïSi\'-r3isc>. d. mot eono R.-Kath. kerk in do N.Brab. gem. Vessem-Win- tclre en-Ivnechscl. In 1840 had het 288, in 1870 200, in 1890 179 inw. In 1790 stortte de kerk in. Ivueiipeieu, goh. onder het Fr. dorp Lutkewierum, in de gem. Honnaar- deradeel. Ii.lli.jl) (ï»«\'). 1. geh. in de Gron. gem. Kantons. Si. wijk van het d. Don Ham in do Uron. gom. Adunrd. I£nijl>e (I>e), ef Xieuw-Bron- Jjera, d. in de Friesche gem. Schoter- laud, in Beneden* en Boven-Kiiijpe af- gedeold. Knikkerdor», buurt in do Limb. gom. Borgen, in 1840 met 110, in 1870 met 120 on 1890 mot 133 inw. fóltodttCnlMU\'g\', voorm. schans in de Ueld. gom. Bist, aan de Waal tegen- over Nijmegen, in 1590 op last van l\'rins Maurits opgeworpen. Bij do vruck- tolooze belegering door do Spanjaarden in 1591 liet Octavius van Mansfeld het leven. In 1072 wonnen de Fransehen haar door do bezetting te misleiden. Later is de schans geslecht on heeft toon voor het buitenverblijf Knodsen- burg plaats gemaakt. - linoewt <§>e), 1. geh. in de Utr. gem. Schalkwijk. Si. pold. van 143 heet. in de Utr. gom. Schalkwijk. Knol Ie, geh. in het Friescho dorp Oosterwolde, in de gem. Ooststolling- werf. ItnoIIeiidaiii, d. in N.-Holl., deels in de gem. Wormervoer, deels in de ; gein. Wormor, op beide oevers van de Zaan en daardoor in West- en Oost- Knollendam onderscheiden. Vóór de invoering van het kndaster behoordo een deel van Wost-Knollondam tot do gem. Uitgeest, het overige dezer afdoeling tot 1833 onder Westzaan. In 1840 had Knol- lcndam 293, in 1870 393 inw. In 1890 telde Oost-Knollendam onder Wormer 853 inw., West-Knollendam onder "\\Vor- mervccr 299 inw. De nieuwe llerv. kerk staat te Oost-Knollcndnm, de üoopsgez. kerk te West-Knollendam. In de 14de I
		eeuw lag hier door de Zaan eene dam, wnnrin met vergunning van den Heer Jan van CliAtillon ten jare 1374 eene sluis werd gelegd. Omstreeks 1500 kwam er nog eene sluis in, maar tach- tig jaren later (omstreeks 1032) werd de dam weggeruimd. KnoopMliof\'te, b. in de Overijsel- sehe gem. Almeloo (Ambt-). KllOi\'i\'eillMtrg\', b. in do N.-Holl. gom. Haarlem. ItiiOMsetis, geh. in de Friescho gem. Bolsward. Ituo Hei-polder, pold. van 122 heet. in de Z.-HoU. gem. Zoeterwoude. Ivokkeiigen, 1. gem. in Utr., door de heerl. Kokkengen en Spongen gevormd. Zij ligt tusschen do gcmeon- ten Wilnis, Iiuwiel, Breukelen, Laag- Nieuwkoop, Harmeien en Kamerik. Hare oppervlakte bestaat uit laag veen en beslaat ruim 700 heet. Langs en door deze gom. zijn de Heikoperwetcring en do Bijleveld gegraven, die door eene sluis bij Joostondam gemeenschap met elkander hebben. In 1811 had Kokken- gen 547, in 1822 591, in 1840 077, in 1874 730, in 1890 825 inw., in lnatst- gen, jaar onderscheiden in 484 llerv., 1 Rem., 39 Ned.-Uoref., 74 Ckr.-Geref., 1 Luth., 225 lt.-Kath. en 3 ongen. De inwoners bestaan moest van veeteelt en zuivelbereiding, deels door den handel in kaas, biorbrouwen, enz. Het d. Kokkengen ligt tusschen de Heikoper- wetering en de Bijleveld en is door eene wipbrug over de eerstgenoemde vaart verbonden met de Varkeusbuurt ouder Laag-Nienwkoop. In 1870 had dit d. binnen de kom 387, in 1S90 457 inw. Er zy\'n 3 kerken. Do oude parochie- kerk, waarin vóór do llerv. op Maria- Hemelvaart een plcchtigcn omgang plaats had, behoort den llerv. Na 1830 zijn er Chr.-Geref. en lt.-Kath. kerken gebouwd. Het is niet geheel onwaar- schijnlijk, dat de oudo bewoners van Kokkengen zich ten tijde van do inval- len der Noormannen hebben onderschei- den. Althans do (Jonkingi verdreven in 800 den Noorman Itoruk ). Si. pold. in do L\'tr. gom. Kokkengen. 3. LokIl01\'st-<iiei-eeIlt. voorin, heerl. in Utrecht, het zuiderdcel der gem. Kok- kengon beslaande, dat in 1729 met Kokkengen werd vereenigd. ) Zio AVitkamp\'s Geschiedenis der Zeventien Nederlanden, Deel I bl. 153.

-ocr page 427-



		Koeburg.
		Koetenbnrg. 447


		KoeblIVg, voorm. brug bij do stad Kampen, dienende om het voo der bew. in do stadsbossehon te beschermen. Do Koeburg word in 1527 door de Geldor- schen ingenomen on in 1528 door de Kampenaren, met hulp van Bourgondi- sclio soldaten, herwonnen. Koeiliep, 1. of Oostermoer- sebe-IMep, beekje in Drente, dat zijne wateren naar bet Peizerdiep stuwt. 2. vaart in Oron., tusschen Oostwold en lOcxta, in 10i35 gegraven. Koedijk, gom. in N.-Holl., tusscbon Alkmaar, Borgen, Oudkarspel, Noord- Seharwoude, Zuid-Scharwoude, Broek op Langcndijk. St.-l\'ancras en üudorp. De grond bestaat in het noorden uit klei, en in het zuiden uit alluviaal zand. In hot geheel is de gein. 949 heet. groot. In 1822 had zij 640, in 1840 717, in 1874 1013, in 1890 1075 inw. Bij do volkstelling voor 1890 vond men er 899 Herv., 28 Doopsgez., 2 Ev.-Luth., 1 Horst.-Luth., 8 Chr.-Goret\'., 135 K.-Kath., 1 Oud-R. en 1 ongen. Do inw. bestaan moest van vooteelt on zuivelboreicliiig. Ook wordt er veel witte kool aango- kweekt. De gein. bevat het d. Koedijk, eon doel van Huiswaard, bet zuiderdeel van tët.-l^Jancras, benevens het drooggem. Kleimeer en dooien van het Daalineer en Vroonermeer. Het d. Koedijk, in 1840 met 031, in 1870 met 820, in 1890 824 inw. in de kom strekt zieb langs do oostzijde van het Noord Hollandsen kanaal uit. Vroeger waren er 2 kerken, oen voor do Herv. en eon voor de Doopsgez., doch sinds het laatst der vorige eeuw heeft alleen de Herv. gem. hier eene kerk. Do Koedijkei\'s namen in do 15de eeuw deel aan do krijgsbedrij- vcn dor Hoekschen ten voordcelo van Vrouwe Jakoba, en in 1491 aan het Kaas- en Broodspel. Don 4 en 5 Octo- bor 1573 werd Koedijk door de Span- jaarden, dio Alkmaar belegerden, afgc- brand. Koedood, 1. water dat het Land* van-IJsolmondo van Roon on Boortugaal afscheidt. \'è. geh. in de Z.-Holl. gein. Roon, bij de sluis waardoor het water de Koedood in do Oude Jlaas valt. Koegorspolder, pold. van 959 heet. in de Zeeuwsche gemeenten Axel on Torncuzon, in 1631 bedijkt. Koegras, of linitenveld, be- dijkto zand. en slikgrondon in do N.- Iloll. gem. Holder. In do vorige eeuwen lagen zy wel boven den gewonen stand
		der zee, doch werden toon meermalen overstroomd. Ook waren zy deels niets dan poelen. De eerste verbetering geschiedde toen in 1610 langs do Noordzee de Zanddijk werd gelegd. Doch ofschoon reeds in April 1G29 octrooi werd gegeven om het Koegras naar de zijde der Zuiderzee te bedijken, bleef dit werk onuitgevoerd, tot bet met het aanleggen van het N.-Holl. Kanaal in 1817 werd volbracht. In 1840 had het Koegras 40 huizen en 315 bewoners, in 1870 werd het door 573 menschen in 98 huizen bewoond, in 1890 telde het 120 huizen en 550 bewoners. Koebool, visschersbuurt in hot Friesclie d. Tjummarum (Barradeel) ter plaatse waar nog in de lGo eeuw de Lidluinerzijl lag, die in 1584 werd afge- damd. Koekange, d. in de Drentschc gem. De Wijk, in 1840 met 500, in 1870 met 700, in 1890 met 1044 inw. Er zijn kerken voor de Herv. en (JhivGoref. liet ligt zeer verstrooid en is af\'gedeeld in Zuid Koekange, waar de Herv. kerk staat, Noord Koekange en Koekanger- Dwarsdijk. Er is een station van den spoorweg AssenMeppel. Koekaagei\'-A, beekje in Drente, dat van Koekange naar de AVold-A loopt. Koekoek (I>e), I. sedert 1760 uitgeveende plas in de Overijselsche gem. Uselmuiden. Het ontwerp om dien plas weder droog to maken heeft ge- leid tot hot stichten van een stoomge- maal, doch het werk is niet ten einde gebracht. JJ. geh. in de Overijsel- scho gem. Uselmuiden. VóórEebr. 1825 was het veel grooter dan thans ; maar toen spoelden 12 van do 13 huizen weg. \',i. pold. van 55 heet. in de N.-Brab. gem. Zevenbergen. Koekoekswaai\'d. uiterwaarden van 33 hectaren in de Z.-Holl. gem. Tienhoven. Koepoortsweg, b. in do N.-Holl. gem. Hoorn. Koei\'kaiuplioek, b. in de Overijs. gom. Diepenveen. Koei\'xand, landg. in de Z.-Holl. gem. Charlois, aan don mond van don Koedood, met do Koerzandsche- Haven. Koestraat, b. in do N.-Brab. gom. Liempde, in 1840 mot 183, in 1890 met 87 inw. Koeteilblll\'g. pold. van 55 hoct. in do N.-Holl. gem. Harenkarspel.

-ocr page 428-



		Koevorden.
		448 Koevering.


		voor Koevorden liet aanbieden. Rei- nold weigerde wel die te ontvangen en poogde zich zelfs in \'t bezit van Koevorden te handhaven, doch de Bis- schop maakte van do wapenen ge- bruik en ontnam hem kasteel en keer- , lykhcid (15 Augustus 1395), die nu we- der tot \'s Bisschops domoinen kwamen. \| Do heerlijkheid word sodert niet weder i in leen uitgegeven en deelde daardoor het lot van Drente. Niettemin werd in do heerl. Koevorden het Overijselsche landrecht gevolgd, tot den 22 Maart 1791 daarvoor het Drentscho landrecht in de plaats werd gesteld. Do stad Koevorden aan do samenvloeiing dor drie beken gebouwd, welke te zomen de Kleine-Vocht vormen, had in 1783 927, in 1811 1596, in 1840 1881, in 1860 1747, in 1890 1898 inw. in do kom. Zjj is van hooge oudheid en vermoedelijk, hetzü als sterkte, hetzij als legerplaats reeds ten tijde der Romeinen bekend geweest. In een brief van 1195 werd reeds van de villa Coerverdiae gewaagd. De stad bleef echter lang open, maar zij werd beschermd door hot oude sterke slot, waarop de kasteleins, burggraven, hoeren en drosten van Koevorden on Drente zetelden. Niet vóór de 16e eeuw werd do stad zelve met vestingwerken omringd. Dezo werden echter ouder \| Keizer Karel V en Koning Filips II j gesloopt. Nieuwe wallen werden in 1579 \' door Johan van den Cornput nangevan- i gen. Doch eerst op last van Willem Lodcwijk van Nassau, die deze stad als den sleutel van Drente, Groningen en Friesland aanmerkte, kreeg zij die uit- , gestrekte werken, welke Koevorden tot ; een der voornaamste vestingen der Nc- derlnnden verhieven. Deze wallen wer- ! den in 1607 voltooid. Onder Koning "Willem werd is echter tot de ontmantc- ling van Koevorden besloten. Tot do historische herinneringen van Koevorden behooren de strijd von Rudolf vou Koe- vorden tegen Bisschop Otto van dor Lippo van 12221227; do verovering van het kasteel door Bisschop "Willo- brand van Oldenburg in 1228 : de her- ovuring door Deer Rudolf en de ellcn- dige dood van dien Burgvoogd in 1229; i do verovering van den burg door Bis- schop Frederik van Blankenheim op 15 Aug. 1394: de verrassing door Roelof van Munster in den nacht van 16 Oct. 1512; do belegering en verovering door Bisschop Frederik van Baden op 8 Do-
		Koe vering, b. in do N.-Brab gem. Steenbergen, in 1840 met 211, in 1890 met 89 inw. Koevorden, 1. klasse van de Herv. Kerk in Drente. Deze bevat do gem. Borger, Koevorden, Dalen, Emmen, Nieuw-Amsterdam, Xieuw-Buinen,Nieuw- Dordreebt, Odoorn, Oosterhcsselen, Ros- winkel, Schoonebeek, Schoonoord, Sleen, "NYesterbork, Zweeloo. &. klasse der Cbr.-Geref. Kerk. Zij bevat de gemcen- ten Aaiden, Koevorden, Emmen, Gees, Scboonebecc. 3. gein. in Drente, pa- lendo in bet noorden on oosten aan Dalen, in bet westen aan Hoogevoen, in bet zuiden aan Gramsborgcn (Over- jjsel) en aan Laar en Emblicheim (l\'rui- sen). Zij beslaat 4032\' \'i .heet. en bevat de stad Koevorden, do buurt Steenwijks- moer en de gcb. Het Klooster, De Loo, Ballast, "Weierswold, Badhuis, Vlieghuis, Pikveld, Anholt, Kleine-Scheer, Hulte en "Wijnhorst. De grond der gem. bo- staat in het zuiden, waar het Sehoonc- bekerdiep, bet Drostcndiep en het Loo- diep zich tot do Kleine-Vecht vereeni- gen, uit klei. In het westen en noord- oosten ligt (deels afgegraven) hoogvocn, in het zuidoosten langs het Schoono- bekerdiep laag veen, en in het uiterste oosten bij Vlieghuis en Badhuis dilu- visch zand. In 1811 had deze gem. 2014, in 1822 2009, in 1830 2314, in 1840 2491, in 1870 2721, in 1890 312G inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1852 llerv., ü Luth., 2 WaalschHerst., 10 Ned. Gerei"., 340 Cbr.-Geref. 600 R.- Kath., 217 Isr. en 13 ongen. Zij bestaan deels van den landbouw, veeteelt en zuivelbereiding, van bet turfmaken, deels van handel, markten, winkelnering en handwerken. Men treft er tabakskerve- rijen, leerlooierij, goud- en zilversmede- rijen, gasfabrief, stoomzuivelfabriek enz. aan. Do gom. Koev. is eene heerl., die haar oorHprong nam toen de Bisschop- pen van Utrecht, als Graven of lleeron van Drente, kasteleins over hun burg te Koevorden aanstelden. Het dionstinans- leen toch werd vervolgens in een recht leen veranderd en zelfs in 1262 of 1263 door Bisschop Hendrik I (van Vianden) aan de toenmalige kasteleins verpand. De rechten dier pandheeren aan het reeds vroeger met Koevorden beleende geslacht van Borkeloo gekomen, bleven voortduren tot 1394, toen Bisschop Fre- dcrik uit den huizo van Blankenheim Heer Reinold IV do pandpenuingen

-ocr page 429-



		Koevorclensche-Kanaal. Koks.

		naar Ano van ongeveer 4000 meter lengte. Het kanaal is door de Koevor- der Kanaal-maatschappij, die daartoe in 1857 concessie bekwam, van 1859 tot 1863 aangelegd, na daartoo door eono Rijkssubsidie begunstigd te zijn. Sodort 1860 bowgst deze vaart belangrijke diensten aan do scheepvaart en de afwatering. Koewaard, pold van 41 heet. in do Geld. gem. Pouderooien. Koewaclit, gem. in Zeouwsch- Vlaandercn, 20G4 heet. groot. Zij wordt bepaald door Overslag, Zuiddorpe, Axel en St.-Janstoon (Nederl.), door Stokene en Moorhoke (België). Do grond be- staat uit met zand vermengde klei, of wel enkel zand, deels akkers, deels weiden. In 1822 had de gem. 1414, in 1840 1859, in 1874 2018, in 1890 2253 inw., in laatstgenoemd jaar onderschei- den in 2233 R.-Kath. 15 Xed.-Herv. en 5 Ked.-Gerof. De moeste inw. vinden hun bestaan in den landbouw. De gem., die uit verschillende polders en doelen van polders bestaat, bovat een deel van het dorp Koowacht, de buurton het Zand on St.-Andries, benevens de goh. Nieuwemolen, Oudemolen on Rijgorn\'. Hot dorp Koewacht behoort voor de noorderhelft aan Nederl., voor de zui- derhelft aan België (gem. Moorbeko). Er is eoue R.-Kath. kerk. Het Neder- landsche aandeel had in 1870 365, in 1890 444 inw. Koewei. pold. van 9 heet. in do Geld. gem. Pannerdon. Koezand, Koesant, of Coe- siiu I. voormalig eiland in Zeouwsch- Vlaanderon, waarschijnlijk een hoog schor. Hot schijnt op het eind der 13de of het begin der 14do eouw door ovor- strooming weggeslagen. Kogerpolder, p. in de K.-Holl. gem. Akersloot. Koggepoldei\', p, i_n de N.-Holl. gem. Abbekerk en Hoogwoud. Kogjcspolder, pold. in de Z.- Holl. gom. Warmond. Het vormt met don Tuinpoldor een eiland van 51 heet. in do Kagorpoolen. Kooien, gehucht onder het Frie- sche dorp Borgum, in do gom. Tie- tjerksteradeel. Kokpoldei\', pold. van 31 heet. in do Z.-Holl. gom. Warmond. Koks, is een halto tusschen Go- mert on Erp van do stoomtram \'s-Her- togenboschHelmond.
		cember 1512; de verovering door Roelof van Munster op 25 Mei 1513; de over- rompcling der stad door de Geldcrschon op 3 September on de verovering van het kaBteel op 12 September 1522; do verdediging door Johan van Selbach te- gen de Bourgondiërs onder Georgo Schenk in \'t najaar van 1522, die met de overgave van Koevorden op 10 No- vember eindigde ; het bezoek door Cor- nelia do Lalaing aan haar broeder, den Graaf van Rennenberg, den 21 Januari 1580 gebracht, \'t welk van zeorgrooten invloed op zijnen afval van de Staatscho partjj is geweest; het verlaten der stad door de Staatschon na don slag bij Har- denborg, op 17 Juni, en do bezetting der veste door Maarten Schenk op 18 Juni 1580; de verovering door den Staatschen Overste van Hohenlohe, op 13 Augustus 1581 ; do elfdaagsche bo- legering van 920 September 1581 door Rennenberg en zijne Spanjaarden ; de belegering door Prins Maurits in Au- gustus 1592, die met do overgave op den 12 September eindigde; do dap- pere verdediging door van Ewsum tegen Francoseo Vordugo van Octobor 1593 tot Mei 1594 ; do komst van Prins Maurits op 31 Augustus 1605, om de stad tegen Spinola te dokkon; do strooptocht der Spanjaarden in Juli 1606; het beleg en de verovering door Crhistoph Bornhard van Galen, Bisschop van Manster, van 4 tot 11 Juli 1672; de verovering door do Staatschon, naar hot plan van don Koovordenschon school- ondorwjjzer Meindort Minnos van dor Thynen, in den nacht van 29 op 30 December 1672; hot doorbroken van den Bisschopsdijk aan do Vecht, op 1 Octo- 1673; do blokkade der door do Fran- schon bozotto vesting van 1 November 1803 tot 8 Moi 1814; do feestviering in Augustus 1872, ter herinnering aan het verdrgven der Munsterschen in 1672. Behalve oonigo gobouwon dio nog aan het voorm. kastool horinuoron, bevat Koevorden een Raadhuis, benevens kerk- gebouwen dor Hervormden, Chr.-Gerof., R.-Kath. en Israëlieten. Do avondmaals- bekor der Herv. kerk is dio, wolko eens aan Meindort Minnes van der Thynen werd veroerd. Koevordensche-Kanaal, ka- naal van Koevorden naar do Vocht b\\j Haandorik, loopendo door do gemeenten Koevorden en Gramsborgen. Het is na- genoog 1 uur lang en hooft een zij kanaal


		2il
		Witkamp.

-ocr page 430-



		450 *Kokshenvel.**		KollnmerIan<l.

		IioUsli«Mi\\«\'!s. of Opkomat\' van-Vreiijr.dertjk, pold. In do N.- Brab., dools in de gom. Oosterhout, deels in de gem. Kaamsdonk, ruim 20 beet. groot. Kol, geli. in het zuidoosten der N.- Brab. gom. Tongelre. Koldt\'liool, geb. ten noorden van het d. Rauwcrd, in de Friescho gem. Rnuwerderhom. *i\\»!«!<>silnn-ji\' ot\' KaldeiibiiiK, geh. in de Friesche gem. Ooststelling- werf, bij Itaule. Koldcnliave, buurt, in de Geld. gom. Brammen, onder Hal, ra t cene papierfabriek. Kolrioi\'veen, d. met cene Herv. kerk, in de Drentscho gem. Xijeveon. 3Iet den Kolderveensehe-Dijk had het in 1840 25(i, in 1870 892, in 1800 315 inw. Bij den watervloed van Februari 1825 beeft dit dorp veel geleden. Kolder veeiiselie-Bovenboer, b. in de Drentsehe gem. Ngeveen, in 1840 met 207, in 1870 met 313, in 1890 met 272 inw. Kolderveeiiscbe-I>ijk, god. van het Drentsehe d. Kolderveen. Kolderwolde, b. met dorpsrech- ten in de Friescho gem. Hemelumer- Oldefaart-en-Noordwolde. Do kerk is reeds lang gesloopt, en in 1828 hot kerkhof voor het begraven gesloten. In 1811 had dit d. 43, in 1340 51, in 1874 118, in 1800 slechts 88 inw. Kolliam, d. met cene Herv. kerk, in de Gron. gem. Slochtcren. Het had binnen de dorpskom in 1870 slechts 128, doch met don naasten omtrek 550, in 1800 C20 ingez. KolllOl\'ll, d. in do X.-Ilnll. gem. Barsingcrkorn. liet heeft door het Kol- hornerdiep gemeenschap met de nnbu- rigc Zuiderzee, weshalve zoowel veeteelt en landbouw als vissc.herij den inw. in 1840 551, in 1870 747, in 1890 769 het noodigc schonken. Vóór do bedij- king van den polder van Waard en üroet in 1844 lag hot d. onmiddellijk aan zee. Kolk, 1. OoKterkolk of Kolk- vail-l>uw»eil,** goh. in do NVHoll. gem. Iloogwoud, in 1840 mot 71 inw. J£. (!<). geh. in de Drentscho gem. Nije- veen. 3. buurt in de Z.-HolL gom. Lcidscliendam. Kolken* (Me), p. in de Gold. gom. Za\'thommel. Kolkhuizeii, gehucht onder hot
		Friescho dorp Birdaard, in de gem. Dan- tumndccl. Kolleildooi\'ll, buurt in de Over yselsche gem. Ainbt-lfardenberg, in 1840 met 122, in 1860 met 269, in 1890 met 197 inw. Do havozato Kollendoorn werd in 15G0 door Lubbert Blanckfoort gebouwd. Kolleiidooriier-Veen, veen- streek aan de Dedemsvaart in do Ovcr- ijselsehe gem. Ambt-Hardcnbcrg* Kolllllll, 1. kerkelijke ring in de klasse Dokkum dor Hervormden, bovat- tende de gem.: Augustinusga, Buiten* post enLutkepost, Burum-cn-Munnikeu- zijl, Drogeliam, Gerkesklooster, Kollum, Lutkowoude en-Augsbuur, Kolluiner- zwaag, Koten, Üudwoude cn-Westor- geest, Siirhuisterveon, Surhuizuin, Twij- zel. JJ. d. of vlek in de Friescho gem.Kolluininerland-en Xieuw-Kruislaud, de hoofdplaats en het middelpunt dier gemeente. Het had in 1811 1584, in 1840 2148 (waarvan 75 in hot goh. do Pomp), in 1824 2243, in 1800 2550 inw. In 1800 woonden 1463 mensohen binnen de dorpskom, do Korkeburcn; buiten do kom zijn drie dusgen. kluften: do Laan- stor-on-LuinsterKluft, do Torpmakluft en de Uiterdijkster Kluft. Het dorp, dat door eeno vaart wordt doorsneden, heoft velo winkels en eenige molens, stoomolic- slngerijcn, stoomhoutzagerij, stoomgrut- terij, touwslagcrij, boekdrukkerij en scheepvaart. Intusschon hooft do schoep- vaart, zoor belangrijk tot in het begin van de 18de eeuw, sedert den aanlog der Dokkumer-Niouwezylen genoegzaam opgehouden een middel van bestaan voor de ingezetenen to zijn. Kr is eeno Hervormde kerk met oen der hoogste torens van Friesland. Ook is er eeno Chr.-Geref. kerk. Vroeger waren or vele staten. Te Kollum word scherpe wacht gehouden, toen Rennenberg Groningen in 1580 weder aan do Spaansche zijde had gebracht. In 1590 word hier een aanslag verijdeld, door twee Spanjaarden tegen het loven van Graaf Willem Lodowjjk van Xassau ondernomen. In 1625 en 1707 haddon te Kollum hevige oproeren plaats. Kolluiiicrlaiid-en-Xienw- Kruislnml. gemeente in Friesland, in het noorden door do Lauworzeo bo- spoeld on naar de landzijdo bepaald door do gom. Oostdongeradeel, Dantu- miideol en Achtkarspolen (Friesl.) c. a., Grypskerk en Oldohovo (Gron.) Do op-

-ocr page 431-



		Koloniën eius. 451
		Itollnmei\'terp.


		KollllOllt, goh. in de Limb. gem. Voerendual, in 1840 met 87, in 18(10 met 99, in 1890 met 94 inw. KolniMcllllte, 1. voorm. schout- ambt of ambtinaiinij in Ovorijsel, den 24 Juli 1570 door Koning Eilips II aan de stad Deventer verpand. Ma de om- wenteling van 1795 ontving dit ambt (sedert mairie, schoutambt en gemeente) den naam van Diepenveen, naar do aan- zienlijksto wijk. $}. d. in de Ovor- ijsolscho gem. Diepenveen, in de wijk- Lage-Weteringen, aan den weg van Deventer naar Oldenzaal. Het heeft eerst het aanzien van een dorp bekomen door het bouwen van eene Herv. kerk voor do buurtschap Lage-Wcteringen in 1842. Kolnisehnte had in 1840 34 inw., terwijl Lage-Weteringen daarenboven nog 228 inw. telde. In 1800 telden beiden to znnien 345 inw. In 1890 had Kolm- schate alleen 356 inw. Er is een halte voor het lokaalverkeer van den spoor- weg ZwolleZutphcn. *lioion ion-der Una tsclii\|>i>ij-** Wel<la<lig\'Iiei<l, koloniën in Drente, Ovorijsel en Friesland, ten jare 1818 gesticht door den Geueraal-Majoor Jo- hannes van den Bosch, die van 1829 tot 1834 de waardigheid bekleedde van Gouverneur-Generaal van Mederlundseh- Oost-Indië. Met zijne edele medestanders had hij tot dat einde 1817 van den heer B. A. L. Nobel te Elburg het landgoed Wcsterbooksloot in do Drentsche gom. Vledder aangekocht. Nadat de eerste grondslagen gelogd waren, breidde dezo eerste aanleg, die zich in de bijzondere bescherming van Prins Fredorik der Ne- derlanden mocht verheugen, zeer spoedig uit. In 1819 werd roods eene tweedo kolonie, noordwaarts van do eerste, aangewonnen. Beiden kregen den naam van Eredoriksoord. In 1820 logde do Maatschappij de kolonie Willemsoord, een uur benoorden Steenwijk in Ovor- jjscl, aan. Mauw was deze voltooid, of men begon met den aanleg van do vierdo kolonie, die Wilhelmina\'soord word ge- noemd. Gelijktijdig begon men de Om- merschans in te richten tot een bede- laarsinrichting. Dit was kolonie vijf. Spoedig daarna verrees de zesde kolo- nie, dio getrokken werd aan Wllems- oord on eindelijk kolonie zeven, ton oosten, aan Wilhelmina\'soord. Eeno niouwo bedelaarskolonie werd in 1822 te Veenhuizen bij Norg in Drente ge- sticht. Koning Willem I bedong daar
		jiervlakto besloeg in 1870 8475 heet., doch dit cijfer is gewijzigd door het be- dijken van den zuidoostelijken inham van de Lauwerzeo bij het afsluiten van hot Reitdiep. Do grond bestaat in het ,geheele oosten en noorden uit klei. Het .zuidwesten echter heeft zand en venen, benevens cenige kleine nieren, als het Wijdwater, het Merriegat on de Gauw, benevens de Drie-Dollen. In 1744 had deze gem. 8304, in 1811 (toen het in do raairiön Kollum, Burum en Oudwoude was gesplitst) 4282, in 1840 6013, in 1874 ÜÜ55, in 1800 7282 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in 4002 Horv., 1295 (Jhr.-Gerof., 72 Doopsgez., 4 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 1577 Ned.- Oeref., 7 Bapt., 17 K.-Kath. en 307 ongen. De inw. bestaan voor het mceren- deel van den landbouw. Men heeft er eenigo kleine fabrieken, nis goudsme- <lerijen, looierijen, branderijen en molens. Do gom. is verdeeld in 0 dorpen, t. w. Kollum, Burum, "Westergeest, Oudwoude, Kollumerzwaag en Augsbuurt of Lutje- woude. In geographischen zin is er één d. meer: Muiiiiekenzijl, dat onder Bu- riim wordt gerekend, waartoe ook bo- hoort het in 1529 gewonnen Nienw- Kruisland (1500 heet. groot). Do buur- ten zijn Wijgeest onder Oudwoude, do Triemen on Zandbultcn onder Wcster- geest, Warfstermolen onder Burum; de Pomp onder Kollum; Yeenkloostcr ton doele onder Westergeest ten deelo onder Oudwoude. Er hebben hier vele adol- lijko sloten gestaan, als Oroot-Buma, Bootsma, Broorsina, Brongersnia, Feits- ma, Haijoma, Scheltinga, Meckaina, Riddersma, Sjoerda, ïadema en Ooston- burg, te Kollum; Klant, Gaykama en Faesma, to Augsbuur; Sybema, Buina fin Allema to Oudwoude; Eysinga, te Burum ; Beintama en Idema, onder Wes- tergoest. Thans heeft men er de uit- gostrekte lustplaats Vogelenzang to Veenklooster, Mijenburg to Kollum, on Vaartzicht te Oudwoude. Kolluiiiertci\'», geh. onder het Erioscho d. Kollum. (Kollumorland ca.) Kolliiiiicrxivuag\', d. met eene Herv. kerk, in de Erioscho gom. Kol- lumerlahd c. n. Hot had in 1811 285, in 1840 513, in 1874 718, in 1890 289 inw. Vroeger was het eene armoedige plaats, thans geniot het eene redelijke welvaart. Kolmeer, buurt in do Fr. gem. Workum.

-ocr page 432-



		452 Koloniën enz.		Konijnen Ii ii i*.


		I lidtoworden. De jaarl. contributie isf2.60. Aan het hoofd der koloniale huisho uding" staat een Directeur, die bygestaan wordt door twee onderdirecteuren en ver schei- den wijkmoestors. In olk der drie kolo- niën is een Raad van Toezicht, terwijl \| er voor de drie Koloniën bovendien een Algemoone Raad van Toezicht be- staat. Kolthoven, b. in de Geld. gem. j Putten. Kolijnsplaat. gem. op het Zeeu w- scho eiland Noord-Beveland, in het noorden door de Oostcr-Schelde bespoeld en voorts bepaald door "Wissekerke, Kortgenj en Kats. Zij bestaat uit dee- \' len van den in 1598 ingedijkten Oud- Xoordbevelandschen-Polder. en een deel van den in 1616 ingedijkten >ieuw- Noordbevelandschen-Polder, te zamen 1678 heet. groot. De grond bestaat uit klei, die echter in de wester helft met zand is vermengd. In 1822 had deze gem. 1519, in 1840 1749, in 1870 1953, in 1890 1960 inw. Laatstgenoemd cijfer l was gesplitst in 1645 Xed.-Herv., 382 Chr.-Geref., 2 Herst.-Luth., 20 >"ed.- Geref.. 2 R.-Kath. en 6 ongenoemden. De landbouw maakt de hoofdbron van welvaart uit, Het d. Kolijnsplaat is eene \' der voornaamste plaatsen van het Zeeuw- ; sche platteland. Het vormt een ruim vier- I kant, met de fraaie Herv. kerk in het zuiden en eene havon in het noorden. Onder do gebouwen onderscheidt men j verder het Raadhuis on de kerk der I Chr.-Gereformoorden. Kolijnsplaat is ia ; 1599 aangelegd. In 1890 telde de kom 1713 inw. Kooiinanlan«l. pold. van 283 hokt. in do Z.-Holl. gem. Heinon- i oord. Komniaiuleni\'spolaer, pold. van 315 heet. in de Z.-H. gom. Maasland. Komincrdijk, b. in do Geld. gem. Gent. Het had mot Galgendaal in 1840 ; 518, in 1872 560, in 1890 619 inw. Kominerstraat, goh. in de >".- Brab. gem. Tilburg. Koiinnorzijl. b. in Gron., deels : in de gom. Grypskerk, deels in do gem. i Oldehove, mot eene in 1787 vergroote j sluis voor de uitwatering van hot "Wos- i terkwartier. In 1840 telde Kommerzyl onder Oldehove 224, on onder Grijps- kerk 95 inw., in 1890 waren deze ge- I tallen rosp. 242 en 269. Koni jiM-iiliiiis.** geh. in de N-- Brab. gem. Zes-Gehuchten.
		eenige plaatsen voor veteranen, met luinlic gezinnen, en in 1822 en eenige volgende jaren sloot de Maatschappij overeenkomsten met beheerders van ge- Btichten voor weezen en vondelingen, ter opname van deze verlatenen. De laatste inrichting was eene landbouw- school te "Wateren, tusschon Froderiks- oord en Elsloo. Binnen den tyd van negen jaren werden op de heide by Steenwijk en Vledder en op de Over- yselsch-Friesche grens, 425 woningen voor vrije kolonisten gebouwd, die voor de ambtenaren niet medegerekend. 1107 hectaren heide ontgonnen, weverijen gesticht en een veestapel verkregen van 8 paarden, 455 koeien en 1472 schapen. Aan de Ommerschans, waar de bede- laarskolonie was gevestigd, was toen de heide in den ganschen omtrek ontgonnen en een aantal boorde- ryen opgericht. Van de 735 hectaren waren er 613 vruchtdragend. Te Veen- huizen waren 3 groote gestichten, 2 kerken, scholen en 24 groote boerderijen gebouwd en 918 heet. heide ontgonnen. Bij "Wateren behoorden nog 4 boerde» ryen met 485 heet. grond. In het ge- heel bezat de Maatschappij toen 7000 heet. land, waarvan 2700 ontgonnen. De geheele bevolking bedroeg C744 zielen, de veestapel 5552 stuks, zouder de varkens. Door financieële bezwaren belemmerd, volgden op deze snelle ont- wikkeling sedert 1827 een groote stil- stand en achteruitgang. In 1842 en 1859 stond de Maatschappij op hot punt te gronde te gaan. Bij overeenkomst met do Regeering op don 15 September 1859 werd zij evenwol ontheven van het beheer dor bodelaarsgestiehtcn te Om- merschans en Veenhuizen, waardoor zij nieuwe krachten won voor hare instol- lingcn in Frederiksoord, "Willemsoord en "Wilhelmina\'soord, want Wateren, dat haar mede was gebleven, werd spoedig verkocht. Bloei en welvaart keerden weder. Thans tellen de koloniën Frc- deriksoord, "Willemsoord en "Wilhelmina\'s- oord ruim 1700 vrye kolonisten, die deels in hunne behoeften door hun ar- beid voorzien. Er zijn, behalve boerderyen, matten- en mandonmakery, jute- cnka- toenwevery, schoen- en kleermakerij, smederij; voorts is er te Frederiksoord een tuinbouw- en boschbouwsehool. Het bestuur der Maatschappij van Weldadig- heid zorgt voor het onderhoud van hot geheel. Men steunt de Maatschappy door

-ocr page 433-



		Koningsbeenid.
		Kooi (De). 453


		Koningsbeemd, gehucht in de Limb. gem. Heerlen. Koningsbergen, b. in het Fr. d. Wolvega (Weststellingwerf). Koningsbnnrt, b. onder het d. Ifldlnm, in de Friesene gcm. Franeke- radcel, in 1840 niet 103, in 1890 met 208 inw. Koningsboscli, geh. in de Limb. gem. Echt. Konillgsdnin, duinontginning in de N.-Holl. gem. Kastrikum, in 1829 door Koning Willem I aangovnngen. Koningshoeve, is een halte b\\j Tilburg van de stoomtram Tilburg Wanhvijk. Koiiingsoordpol«ler, pold. in de N.-Brab. gem. Dinteloord, in 1G99 of 1700 bedijkt en 410 heet. groot. Koiiingspolder, polder in Zee- land, deels in de gem. Borscle, deels in de gem. \'s-Heer-Arendskorke, in 1753 ingedijkt en 101 heet. groot. Koningspoort, geh. in do Gron. gem. Hoogkerk. Vroeger stond er een burg, mede Koningspoort geheetcn. Koningsveld, buurt in de Z.- Holl. gem. Vrijenban, in 1840 met 278 inw. Voor 1890 niet afzonderlijk opge- geveu. In deze b., aan de rivier do Schie, stonden in vorige eeuwen de abdij en het klooster Koningsveld. De abdij was door Jonkvrouw Kichardis, eeno dochter van Graaf Willem I, omstreeks den jnro 1255 voor adellijke vrouwen gesticht. Zij werd in 1572 door een brand vernield, opzettelijk aangestoken, ten einde de Spanjaarden te verhinde- deren, daaruit het naburige Delft te naderen. Het nevens de nbdy gclegon monnikenklooster Koningsveld is evon- eens in 1572 verwoest. Koiiingswaard-in den-Bni- tensten-Ossendijk, polder van 15 heet. in de N.-Brab. gemeente Herpt-en- Bern. Koniiigswade, geh. in do Over- ijsolscho gem. Genemuiden. Koniitg-Willem de-Eerste, voorm. fort bij .Maastricht. Koninxlieiu, voorm. d. op het Zeeuwsche eiland N.-Beveland, in 1532 door een watervloed vernield. Koog, d. met eene Herv. kerk op hot N.-Holl. eiland Tessel, aan de Noord- zee. In 1514 waren er 140 huizen, die in 1840 tot 15 verminderd waren. In 1890 waren er 11 in do kom en 56 daarbuiten. De bev. beliep in 1840 81		in 1870 95, in 1895 299 zielen. In de 15do eeuw waren do ingezetenen mee- rendeels visschers; [thans loven zij van veeteelt, inzonderheid schapenfokkerij. Er is eene Herv. kerk. Koog (De), pold. in de N.-Holl. gem. St.-Maarten. Koog-aan-de-Zaan, gom. in N.- Holl., tusschen Zaandam, Westzaan en Zaandijk. In het oosten wordt zij door do Zaan bespoeld; bestaande de grond der landerijen uit laag veen. Do gem. is 320 heet. groot."\'In 1822 had zij 1745, in 1840 2096, in 1874 2288, in 1890 2708 inw. Bij de telling voor 1890 onder- scheidde men de bev. in 1705 Ned.- Herv., 2 "Waalsch-Herv., 508 Doopsgoz., 19 Ev.-Luth., 4 Herst.-Luth., 27 Chr.- Geref,, 11 Ned.-Goref., 1 Eng.-Presb., 243 R.-Kntb , 3 Oud-R., 5 Isr. en 50 ongonoemden. Zij vinden meerendeels hun bestaan in het fabriekwezen, koop- handel en scheepvaart. Landbouw wordt er niet gedreven. Men vindt er echter veeteelt en zuivelbereiding. Er zijn tal- rijke fabrieken, zooals 5 olie-, 4 pel- en 4 houtzaagmolens, patentoliefabriek, harenzakkenmakerij, 3 stijfselfabrieken, 2 zeilmakerijen, stoomgruttcrü, kuipe- rijen, molenmakerijen, 3 stoomoliesla- gerijen. bockdrukkerij, machinefabriek, i blauwselfabriek enz. Ook is eene scheeps- timmerwerf. Het dorp Koog-aan-de-Zaan ligt op den westeroever van do Zaan, reikende van do grenzen van West- Zaandam tot Wormervoer. Het is eene fraaie, welvarende plaats, met kerken voor de Herv. en voor de Doopsgez. Er [is een station, gemeenschappelijk voor Koog en Zaandijk, van den spoor- weg ZaandamAlkmaar. De Koog was in de Spaanscbe tijden slechts een geh. Onder de Republiek wies het aan tot eene b., en in of omtrent 1680 tot een d. Omstreeks het midden der 17de eeuw werd hier de pelderij het eerst uitge- oefend. Koogerpolder, of Kogerpol- der, pold. van 27 heet. in de N.-Holl. gem. Akersloot. Door een kanaal is deze pold. met de Zaan in verbinding gebracht. Koogerpolder, pold. van 57 heet. in N.-Holl., deels in de gem. Oudkars- pel, deels in Haronkarspcl. Kooi (De), gebucht nabij het N.- 11<>ïl.-Kanaal, in de gem. Helder, met een overzetveer naar den Anna-Paulow- uapolder.

-ocr page 434-



		454 *Kooi-eil-Karolinapoldei. **
		Kornliorn.


		Kooi-eii-Karolinapolder, p. vnn 117 heet. in do N.-Brab. gein. Din- teloord, in 1755 of 175G ingedijkt, in 1825 en 1837 ingebroken. Kool huizen, geh.. onder het Fr. cl. Piaam, in de gein. Wonseradeel. Kooiland, of Kooilandsche- Polder, polder in de Z.-Holl. gem. Strijen, 28J{ heet. groot. iiiMiniicer. pold. in de gom. Alk- mnnr 21 heet. groot. Kooipolder, J, polder in de Z.- Holl. gein. L\'oortugaal, in 1809 bedijkt en 39 heet. groot. \'i. polder van 49 heet. in de Z.-Holl. gem. Warmond. 3. polder van 25 beet. in de Z.-Holl. gom. Woubruggo. 4. polder in de Z.-Holl. gem. Schiedam. Koohi\'lltU\'d, pold. in de N.-Brab. gein. Werkendam. Kooiwi.jk, gehueht in de Z.-Holl gein. Oud-Alblas. Kool, of Ambt-vau-Kool, voor- malige lieerl. in Z.-Holl., 409 heet. gr., bij de gem. Rotterdam ingedeeld. Kool wijk, buurt in de Z.-Holl. gem. Stolwijk. K ooi wijksche- Polder, heerl. en pold. in do Z.-Holl. gom. Heenvliot. In 1781 is de heerl. mot Hoenvlieï ver- eenigd. Koopvnarders-Heede, god. der Reede van Tessel, t. w. dat, hetwelk tegenover het Oude-Schild ia gelogen. Koornpolder, pold. in de Zeeuw- seho gem. \'g-Gravenpolder. Uoorinriiard, 1. pold. op don znider oever vnn do .Maas, deels in de N.-Brab. gemeenten Empel c. a. en Alom e. a., deels in de Geld. gem. Driel, bijna 200 heet. groot, namelijk ruim 105 in N.-Brab. en 947s in Gcl- derland. Si. of Iïensieliem«.\'lie- Waardeil, pold. van ruim 103 boet. in de Geld. gom. Maurik. Koorn waardsehe- Polder,* uiterw. van 80 heet. in do Utr. gom. Rhenen. KootMtertille, b. onder hot Frio- seho d. Koten, in 1840 mot 132, in 1890 met 305 inw. Hot ontleent zijn naam nan eono brug alhier over bot Kasper- RoI)les- of Kolonelsdiop. Koot «\'ijk. d. met eeno Herv. kork in do Gold. gom. Barneveld, op do grens van Apeldoorn, zoodnt het noorderdeol tot laatstgen. gemeente behoort. Het Barneveldsche doel van Kootwijk had in 1840 6ü, in 1872 92, in 1890 98 inw.
		Het Apeldoornsche aandeel is kleiner en nog meer verstrooid. Kootwijkerbroek, b. in do Gold- gom. Barneveld, in 1840 met 204, in 1872 mot 234, in 1890 met 269 inw. Kopbeek, Cobbeek, b. in do N.-Brab. gom. Zeelst, in 1890 mot 98 inw.. Kop-de- Voorn, geh. in do Geld. gem. Dreumel Kopierdllin, duin of vallei in de Z.-Holl. gem. Monster, 21 heet. groot. Kopkewier, geh. ondor hot Friescho d. Nijkerk, in Fcrwerdoradool. Koppeldijk, I). in do Utr. gem. Zeist. Koppelsteeg, b. in do N.-Brab. gom. Borchcm. Koppershorii, geh. in de N.- Holl. gemeenten Twisk on Abbokork, aan den AVcstfriesehon-Zoedijk. *Kopraaieiiliof««\'l»c-Bol«ler, pold. van 35 heet. in de Geld. gem. Herwen-en-Anrt. Kopsehe-Polder, pold. van 241 boet. in Geld., deels in do gem. Dreu- niol, deels in do gom. Heoronwaardon. Korendijk, geh. in de Gron. gem. \'t Zand. Korengarst. geh. in \' de Gron. gem. Zuidbrock. Korenpolder, p. in do Zeouw- sche gem. \'s-Gravcnpolder. Korenstraat, goh. in de N.-Brab. gem. Os. Korenwaard, uiterw. in do Z.- Holl. gem. Heukelum. Korliorn, geh. in de Gron. gem. Oldehove. Korle, buurt in do Gold. gom. "YVin- torswijk, in 1840 met 323, in 1800 met 304, in 1872 met 317, in 1890 mot 322 inw. Korn of Kornsche-Slnis, geh. in de Gron. gem. Dussen e. a. Korn, of Korne, kloino rivier in Gold , dio, door eenige weteringen ge- voed, langs do oostzijde vnn Buren loopt en beneden dio stad in do Linao valt. Kornaxand, of Kroonliof, voorin, oil. in Groningen, tegenover de kustvan Hornbuizen. In eene oorkonde vnn don 1 Moi 1344 komt het als eeno bo- zitting der abdij Oldeklooster in do Mnrno voor. Hot schijnt in die tijden bewoond te zijn geweest, doch was dit niet meer in het midden der 17do eeuw. Kornltoril,** goh. in do Gron. gem.

-ocr page 435-



		Korten Ijnnjj-Ambnelit. 455 KortemaiiMpolder, pold. in Vlannderen, ten noorden vnn IJzenclijko. Door overstroomingen vernield, is sedert ongeveer te zelfder plaatse de Oranje- polder ingedijkt. Kortenltroek, polderl. in do Z.- Holl. gem. Streefkerk. Korten burg, geh. in Gold., deels in de gem. Wageningen, deels in do gem. Renkum. Vroegere naam vnn het koninklijke landgoed Oranje-Xnssau\'s- Oord. Kortendijk, geb. in do N.-Brnb. gem. Rozcndaal. Kortenlioef. gem. in N.-Holl., ingesloten tusschen Xederhorst-den-Bcrg, Ankeveen en \'s-Grnvcland (N.-Ho\'.l.) en Loosdrecbt (Utr.), hebbende eeno op- pervlakte van 1487 heet. De grond be- staat meest uit laag veen, deels uitge- vcend en in plassen verkeerd, deels in weilanden herschapen. In het uiterste oosten langs de \'s-(iravenlnndsche Vaart, is het veen met zand vermengd. In 1814 had de gem. 594, in 1840 713, in 1874 755 en in 1890 915 inw. Bij do telling voor 1890 vond men er G01 Xed.- Herv., 15 Chr.-Gercf., 4 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 22 Xed.-Oeref., 2 l)oops- gez., 255 R.-Kntb., 3 Oud-K., 10 Isr. en 2 ong. Do meeste ingezetenen bo- stnan van landbouw, veenderij en klee- rcnbleekerij. Behalve het d. Kortenboef, bevat de gem. de b. de Kade of Baai en do streek Riethoven. Oudtijds was zij eeno heerl., die het kapittel van St.- Marie te Utrecht toebehoorde. Zij bleef aan Utrecht gedurende do Republiek en behoorde daartoe ook van 1815 tot 1819. Bij do wet van 19 Mei 1819 werd zij onder N.-Hollnnd gebracht. Het d. Kortenlioef, in 1840 niet 534, in 1870 met 518, in 1890 met 454 inw., ligt aan den weg van Vreeland naar \'s-Grave- land en Hilversum. Er zijn kerken voor de Herv. en de K.-Kath., van welke de eerste een hoogen, spitsen toren heeft. KortenlioetViclie-l\'older, pold. van 1315 beet. in do N.-Holl. gemeente Kortenlioef. Kortenlioeveil, buurt in do Z.- Holl. (rem. Leksmond, in 1840 met 153, in 1890 met 127 inw. KortenllOveil, polder van 112 hoct. in de Z.-Holl. gem. Lnngc-Ruigo- \| "Weide. Kort-eii-i.iiiijï-A mlmclit. 1>- vnn 108 heet. in de Z.-Holl. gemeente Sliodrccht.
		Kornjum. Grootegast, in 1840 met 61, in 1890 met 147 inw. Koriljnm, d. in do Friescho gem. Locuwarderadeel, met do buurt Korn- jumer-Oudlnnd en het geh. Kornjumer- Nicuwland, in 1811 door 241, in 1840 door 303, in 1872 door 357 en in 1890 door 372 ingezetenen bevolkt, liet hnd reeds in do 10de eeuw eene kerk, ge- sticht door de Martenn\'s, wier stnmhuis, de Martennstate, nog liet dorp versiert. In de kerk werd reeds in 1567 door Johnnnes Kouck de Hervormde leer ge- predikt. Konijiinier-Xieiiwlaitd, (jen. onder bot Kriesohc d. Kornjum. Konijn mer-Ondland, buurt onder bet Friescho d. Kornjum. Kornwerd, d. in de Fricscbe gem. "Wonserndeol, met de geb. Sotte- rum en \'t Houw, in 1811 door 109, in 1840 door 150, in 1872 door 168, in 1890 door 204 ingezetenen bewoond. Van de 150 inw. in 1840 waren 69 in de dorpskoni en 81 in beide gebuehten gevestigd. Er is eeno Herv. kerk. Korwloot, geb. in de N.-Holl. gom. Oosthuizen. Korte-Akkers, geb. in do Gron. gom. Veendam, in 1840 met 69, in 1890 met 218 inw. KortebleekerHpnd, b. in de gom. Amsterdam, buiten de Kaampoort. Korte-Komieil, polderl. in de Z.-Holl. gem. \'s-Gravezande. Kortebunrt, geb. in de Z.-Holl. gom. Bnrendrecht. Korte-eii-IjRiigatraatNclie- Veertels, pold. van 150 boet. in de N.-Brab. gem. \'s-Gravonmocr. Kortebeid, goh. in de N.-Holl. gom. AssendeH\'t. Korte-Heide of Heide, b. in de Limb. gem. Slaasbree, in 1840 mot 107, in 1890 met 223 inw. Korte-Hemmen, d. met eeno Herv. kerk in de Fricscbe gem. Smnl- lingerland, in 1811 mot 100, in 1840 met 127, in in 1874 met 214, in 1890 mot 233 inw. Korte-Kampen-eii-Bniten- «li.jks. pold. van 26 hoct. in do Geld. gem. 1\'oudcrooien. Korteland, pold. van ongeveer 250 beet. in de Z.-Holl. gom. Alblas- sordam. Korte-Haarken, pold. van bijna 2 hoct. in do Zecuwsche gem. \'s-Gra- vonpolder.

-ocr page 436-



		Kost verloren-Weteri ng. ! lijkheden Kort-Haarlem en "Willes ge- vormd. Zij maakte tot Juli 1870 een j ged. der gem. Stein uit, doch is toen met het oostelijk deel van Stein, bjj Reeuwijk ingelijfd. Kort-Heeswijk, voorm. heerl., het oost. deel der Utr. gem. Willeskop uitmakende, 337 heet. groot. Kortjakje, h. in de Z.-Holl. gem. Harmeien. Kortland. 1. pold. in de Z.-Holl. gem. Krimpen-op-den-IJsel. 2. p. in de Z.-Holl. gem Alblasserdam. 3. buurt in do Zuid-Hollandsche gem. Ketel. Kortlandsclie-Polder, pold. van 34 heet. in de Z.-Holl. gem. Nieu- werkerk. Kortlaiidsclte-Polder. pold. van 17 heet. in de Z.-Holl. gem. Schie- dam. Kortrijk, gehucht in de Utr. gem. Ruwiel. Kort-Scheiirijk, pold. van 75 hectaren in do Z.-Holl. gem. Hoog-Blok- land. Kortstekerpolder, pold. van 238 heet. in do Z.-Holl. gom. Aarlan» derveen. Kortveen, of Korteveen, ge- hucht in de N.-Brab. gemeente "Woons- drecht e. n. Koi\'t-Xienwland, polderl. in de Z.-Holl. gem. Nieuwland. Kort-Roggebroek, polder van 12 hectaren in de Z.-Holi. gem. Reeu- wfjk. Kortvoort, buurt in do N.-Brab. gem. Os, in 1840 met 91 inw. Kortwolde, buurt onder het Frie- sche dorp Surhuizum, in de gemeen- to Achtkarspelen. Het had in 1840 98 inw. Kortivijk, geh. in de N.-Brab. gem. Lit. Kor vel, wijk der N.-Brah. gem. Tilburg, met eene nieuwe R.-Kath. kerk, het middelpunt der parochio Korvel uitmakende. Kost verloren, 1. halte voor lokaal verkeer van de spoorweg Gro- \| ningenDelfzijl. 2. b. in de Z.-Holl. gem. \'s-Gravezande. Kostverloren-Polder, 1. pold. van 365 heet. in de N.-Holl. gem. Nieuwe-Niedorp. 2. polderl. in de N.-Holl. gom. Weesperkarspel, een deel van den Gemeenschapspolder. Kostverloren-Wetering, vaart
		456 Kortenoever. Kortenoever, buurt in de Geld. gem. Brummen, in 1840 met 268, in 1890 met 257 inw. Korter-Aar, buurt in de Z.-Holl. gem. Ter-Anr. In 1840 had zij 748, in 1890 C7G inw. Korteraarsclie-Pohler, pold. Tan 130 heet. in de Z.-Holl. gem. Ter-Aar. Korteslagen, pold. in de Z.-Holl. gem. Gorinchem. Kortrwaartler, buurt in do Z.- Holl. gem. "Waarder, in 1840 met 96, in 1890 met 134 inw. Korte-Snevert, geh. in de N.- Holl. gem. behagen Kortexwaag. d. met eene Herv. kerk in de Frieschc gein. Opsterlaud. Het had in 1811 471, in 1840 592, in 1874 693, in 1890 577 inw. Kortgene. gem. op het Zeeuwsche eiland Noordbeveland, in het zuiden door de Zuidvliet of Zandkreek bespoeld en naar de landzijde bepaald door "\\Visse- kerke, Kolijnsplaat en Kate, hebbende 1289 heet. oppervlakte. De grond be- staat uit verschillende polders, die, door klei gevormd, aan het oog rijke akkers vertoonen. In 1822 had deze gem. 700, in 1840 921, in 1874 1057, in 1890 1095 inw., ten laatstgen. jare onderscheiden in 1067 Herv., 9 Chr.-Geref. 11 Ned.- Geref. en 8 ongen. In 1890 telde de gem. 197 huizen. De bew. bestaan meest vanden landbouw. Hoeren van Kloetinge komen reeds in 1290 in de geschiedenis voor. De gem. bevat het vlek Kortgene en eenige verstrooid liggende huizen. Het dorp Kortgene is in 1413 door Jonk- heer Filipe van Bourgondië, en daartoe door Graaf\' Willem VI te zyn gemach- tigd, gesticht, bemuurd en volbouwd. Het brandde reeds in 1414 af en werd, na herbouwd te zyn, den 2 November 1532 door het water geheel overstelpt. Niet dan anderhalve eeuw later, om- streeks 1681, werd het opnieuw aangelegd. Niettemin was de oude kerktoren nog zoo wèl bewaard, dat de nieuwe kerk daartegen opgebouwd kon worden. Deze kerk, het eigendom der Herv., heeft in 1819 een orgel verkregen. De kom van het vlek telde in 1870 732 inw. In 1890 was 1 et zielental in de kom 768. Kortgererht, b. in de Z.-Holl. gem. Scboonrewoerd, in 1840 met 85 inw. De pold. Kortgerecht is 302 heet. gr. Kort-Haarlein-en Willes, heer!, in Z.-Holland, uit de beide heer-

-ocr page 437-



		- Koudekerke. 457 Koude horne, of Koldeliorn, geh, onder het Friescho d. Koud urn, in do gem. Hemelumer-01dcfaart-eu->i\'oord- wolde. Kondelini%em, of Kondhui- /l\'ii. geh. onder bet Friosche dorp "Witmarsum, in do gem. "Wonscradcel. Koudekerk, gom. in Z.-Holland, tusschen Leiderdorp, Woubrugge, Ouds- hoom, Alfen on Hazerswoude. In het zuiden door den Rijn bespoeld, is do grond meest door rivierklei gevormd. Alleen in het uiterste noorden ligt laag veen. 0[> 1017 heet. telde deze gem. in 1822 848, in 1840 1255, in 1874 1326, in 1890 1468 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er 881 Ned.- j Herv., 104 Chr.-Geref., 5 Ev.-Luth., 284 ! Xed.-Geref., 4 Rem., 2 Doopsgez., 182 R.-Kath. on 6 ongen. Zij bestaan meest van veeteelt en zuivelbreiding. Voorts drijven zij landbouw, steen-, pannen* en tegelbakkerij, enz. Do heerl. Koudekerk werd in 1331 door Graaf Willem III aan Gerard van Poelgeest geschonken, ten gevolge waarvan nakomelingen van dezen edelman, tot het uitsterven van den stam der Poelgeest\'s iu 1713, deze heerl. hebben behouden. Het fraaie d. Koudekerk, aan den noordoroevor van den Rijn gebouwd, telde binnen de kom in 1870 175, in 1890 slechts 147 inw., doch aan do beide zijden dezer kom, langs den Rijn, breiden zich de onder- hoorige wijken zooals, Hondsdijk, Hooge- zand en Lagewaard, uit. Men heeft er eene aanzienlijke Herv. kerk, een wees- huis en eene in 1838 gebouwde brug over den Rijn. Koudekerke, 1. gem. op het Zeeuwsche eiland Walcheren, in het westen door do Xoordzee bespoeld en verder ingesloten door Vlissingen, Sou- burg, Middelburg, Grijpskerk en Big- gekerke, met eene oppervlakte van 1847 hectaren. Do grond bestaat uit klei, met zand vermengde klei en zand, het laatste langs de Xoordzee, waar duinen verrijzen. In 1822 telde men er 1101, in 1840 1275, in 1874 1644, in 1890 1746 ingezetenen, in laatst- genoemd jaar onderscheiden in 1283 >\'ed.-Herv., 2 W.-Herv., 80 C\'hr.-tieref., 1 Herst.-Luth., 331 Ked-Gorof., 6 R.- I en 43 ongen. Meest allen vinden in den landbouw hun bestaan. De gem. bevat het d. Koudekerke, benevens de geh. \'t Zand en Dishoek. De landgoederen Ter Hoogo, Steenhove en Ter Boede,
		*Kostveiloren- Waarden. ïn de X.-Holl. gem. ïfieuweramatel, Sloten c. a. en Amsterdam, reikende van het westeinde der Overtoomsche- Vaart naar het oostelijk uiteinde van den Haarlemmerweg. Aan do Baarsjes ligt daarover eeno brug. Door do Katten- sloot heeft de Kostvcrloren-Wetering gemeenschap met de vtstgrncht van Amsterdam en de havens dezer stad. Ko.tvei-loreii-Waarden,* uiterwaarden in de Gold. gem. Eist. Kote. of Kate, geh in de Overijs. gem. Zwollerkerspel. Koten, 1. gem. in Utrecht, sanmge- steld uit de heerl. Koten en den Dwars- dijk of >"ijendyk, en bepaald door Drie- bergen, Langbroek, "NYijk-bij.Duurstede, Houten en Werkhoven. Do oppervlakte beloopt 1211 heet. Zjj wordt doorsne- den door den Krommen-Rijn en heeft een vruchtbaren kleigrond, die vooral granen voortbrengt. Er is eene halte van de stoointramlijn "\\Vijk-bijDuur- stedeSandenburgerlaan (Doorn). In 1822 had deze gem. 534, in 1840 065, in 1872 757, in 1890 773 inw., zijnde de bevolking in 1890 onderscheiden in 525 R.-Kath., 240 Hcrv., 1 Chr.-Geref., 3 Ev.-Luth., 4 Xed.-Geref. Het dorp Koten heeft 2 kerken (een Herv. on een R.-Kath.) en eeno brug over den Krommen-Rijn, waarbjj het oud-adell. huis Rjjnstein staat. In 1840 telde de dorpskom 312, in 1890 329 bew. Men vindt van Koten reeds op het einde der 8ste eeuw melding gemaakt. In 1358 sloeg Graaf "Willem V in zyn oorlog met het Sticht zich bij Koten neder. 2. d. met eeno Herv. kerk in de Fr. gem. Achtkarspelen, in 1811 met 456, in 1840 met 773, in 1874 met 973, in 1890 met 1132 inw. Kotergrift, vaart, tusschen 1622 en 1637 uit do Langbrooker-Wetering naar den Krommen-Rijn gegraven. Kotten, 1. b. in do Geld. gemeento Winterswijk, in 1840 mot 677, in 1872 met 630, in 1890 mot 666 inw. 2. (Ten), of Kate, geh. in de Over- ijselsche gem. Avereest, aan do Reest. KotteMsen, geh. in de Limb. gem. Vaals. Konde-üorn (De), bron in de Limb. gem. Heerlen, te Kaumer, die uit don Korisberg ontspringt eii de Kaumerbeek vormt. Konrieiihoek, geh. in de Gron. gem. Bellingwolde, in 1840 met 77, in 1890 met 64 inw.

-ocr page 438-



		458 Kondekerker Inlage.
		Komvenberjj.

		benevens de boerenhofstcden Zwanen- burg, Panwenbnrg en Lnmmer. nburg herinneren nau voorin, knsteelen. Bc- hnlvo de drie genoemde, zijn hier nog verscheidene buitenverblijven, zoonis Vijvervreugd en Torenvliet. Koodekerke is een der grootste Zeenwsche dorpen, tellende binnen de kom, ten jnre 1870 461, in 1890 447 iuw. Do Herv. kerk vormt bet middenpunt der kom. 5J. goh. in de Zeeuwscho gem. Haam- stede, vroeger een voornaam dorp, waar cene belangrijke jaarmarkt werd ge- lioudcn. Van de kerk is nog de toren bewaard, dio tot een baken voor de zeevaarders strekt. Inbraken der zee zyn Koudekerko ten verderve ge- weest. In vroegere eeuwen was bet eene afzonderlijke beerl. Het overgebleven deel is nog 450 beet. groot. Koiidekei-ker-lnlag;e, in 1654 door bet maken eener inlage gevormde polder in de Zeeuwscho gem. Haam- stede. lioudeilbui\'g, geb. onder bet Friesche d. Haule, in de gem. West- stellingwerf. Kouden \|>ul dei\', pold. van 508 heet. in de Zeenwsche gem. Hoek, in 1545 door indijking verkregen. In 1791 is bij ingevloeid, doch onmiddellijk we- dor bevci\'sebt. ItOlldeMoIdei\'. pold. vnn 10 beet. in do Zeeuwsebe gem. Wemeldingo (Ziiidbcveland). li oude na ter, fraaie hofstede in do N.-Brab. gem. liosmnlen. Het was oudtijds een dubbel klooster, in 1434 iloor eene Hollandsche weduwe, Milla van Kampen, gestieht. Het mnnneneon- vent nam een einde in 1029, het vrou- wenconvent in 1712. Den 20sten Dec. 1870 word het erkend als een krnnk- zinnigengesticht. Er is een halte van de Btoomtramljjn \'s-Hertogenbosch Helmond. Koiidorpe, goh. in de Zeeuwscho gom. Drie wegen, in 1840 met 29, in 18G0 niet ii7 inw. Voor 1890 niet nf- zonderlük opgegeven. Het was in de grafelijke tijden een dorp, waarvan de kerk nog eeuwen als bouwval staan bleef. Doch in bet midden dor 18e eeuw is do overgebleven steen tot het ver- sterken der dijken aangewend. Do wn- tervloed vnn 2 November 1532 boef- vooral den val van Koudorpe bewerkt. Van do oudo heerl. Koudorpo zijn nog 200 heet. over.
		Konilnill, fraai d. in Fries]., do hoofdplaats der gem. Hemelumcr-01dc- fnart-en-Noordwolde. Het breidt zich uit op een hoogen, zandigen grond, die te dezer plaatse bet veen afwisselt. Dit oord is lommerrijk en aangenaam, wes- halve bier oudtijds do meeste staten nit den zuid-westhoek van Friesland werden gesticht, zoonis Galama, Epema, Kciinpe- Doninhuis, Grovcstins, enz. Vnn dozo is nog alloen over Galama, later Gro- vestins genoemd, welke niet bet land- liuis de Kamp bet d. veel aanzien bij- zet. In 1811 had Kouduin 773, in 1840 998, in 1874 1557, in 1890 1078 inw., meerendeels landbouwers en veefokkers. Er is een stooinzuivelfaliriek Vroeger lejrden zich velo inw. op de visscherij toe, hetgeen thnns veel minder liet ge- val is. Er is een halte, gemeenschnp- pelijk voor Koudum en .Molkwerum, voor lokaal verkeer van den spoorweg StavorenSnoek. Onder de ingezetenen vnn Koudum zijn begrepen die vnn de neb. Uovenburon, Galamadammen en do Koudumerwiske. In 1515 is Koudum d:>or den Zwarten hoop, en den 14 Januari 1580 door do Spanjaarden deer- lijk geschonden. Koudiimer-Slapcrdijk. be- langrijke binnen-zeedijk in de Friesche gem. Hemelumer-Oldefanrt en-Noord- wolde, loopende van het "\\Vorkumer- Nieawland nnnr Koudum en vnn de booge gronden aldaar tot die vnn Hemc- lum. De d\|k is meer dan 8000 meter lnng, doch niettemin geheel en al, nnnr bet ontwerp en onder het toezicht vnn den ingenieur "Willem Lorié, in den korten tijd vnn den 22 Augustus tot den 14 October 1732 opgowor- pen. KoudiinierwiKke, of Wiske, gch. onder liet Friesche d. Koudum (Homelumor-Oldcfaart). liouU. geb. in de Limb. gom. Hcitbuizen. Konm, gch. onder het Friesche d. Tjuni (Frnnekeradeel). Komaan, of Konmen, gch. in de Limb. gem. Hoensbroek. Konmer, geh. in do Limb. gem. Heerlen. Kontharen, b. in do Utr. gem. Amersfoort. Kouneliini\', geh. in N.-Brab. gem. Ginneken c. a. Konwenbcrg;, geh. in do N.-Brab. gem. Tilburg.

-ocr page 439-



		Krabbendijke. 459
		Konwenhoek.


		Konwenhoek, b. in de N.-Brab. gem. Deurne. Kou « e ii ra ad, geh. in de Limb. gem. Hocnsbroek. Kou v. heide, goh. in de N.-Brab. Putte. Kok, of Kox. geli. in de N.-Brab. gem. Gemert. Kovel» wade «voorstad van Utrecht, buiten do Witte-Vrouwenpoort,in Groot- en Klein-Kovelswade onderscheiden. Kovik, buurt in de Geld. gem. Steenderen, in 1840 met 216, in 1872 met 235, in 1800 niet met 2G2 inw. Koyfenne, goh. bij bet d. Ooste- rcnd, in de Eriesche gem Hennaardera- deel, ter plaatse waar vroeger de state Koyfenne werd gevonden. Koxijiienhoek, geh. in de N.- Brab. gem. Rukven. Kraaienbosrh, pold. in de Z.- Holl. gem. Oudbeiorland, 22 heet. groot. Kraaienbroek, 1. pold. in de Z.-IIoll. gem. Lcksmond. Ü. b. in de N.-Brab. gem Esch. Kraaiencst, 1>. in de N.-Holl. gom. Heemstede, in 1840 met 131 inw. Kraaienisae, pold. van 288 liect. in de Z.-Holl. gom. Melissant, in 17C0 ingedijkt. Kraaienpoldei\', p. in de Zceuw- sche gem Sluis. Kraaienstein. of (Jraaiestein, ]. adell. huis in de Geld. gem. Buur- malsen, bij het dorp Trieht. 2. lieerl. in de gom. Sliedreeht, uit eenigo polders ten zuiden der Merwede gevormd. Het oude d. Kraaienstein werd bij het ont- staan van do Zuidhollandsche-Waard in 1421 overstroomd. :?. pold. en lieerl. op hot Z.-Holl. cil. Gocdereedo-en- Ovorfiakkoe, 147 heet. groot. Met het overige dor gem. Onwaard is dit oord in 1757 aan de gom. Melissant ten deel gevallen. Do polder is in 1702 bedijkt. Kraaien werf, voorin, b. op hot N.-Holl. oil. Marken, door den water- vloed van 14 en 15 November 1775 vernield. Kraailoosche-"\\Veg is een halte voor lokaal vorkeer, tusschen NaardenBussum on Hilversum, van den spoorweg AmsterdamHilversum enz. K raa i veen. geh. in N.-Brab. gem. Tilburg. Kraal, geh. in do Drontscho gem. Ruinen.
		Kraan, b. in de Limb. gem. Nc- derweert, in 1840 niet 110, in 1870 met 117 inw. Kraaiimeer, geh. in do N.-Brab. gem. Erp. Kraantjelek, veelbezochte her- berg in de N.-Holl. gom. Bloemcndaal, aan den voot van den Blinkert. Hierbij was in 1803 het legerkamp onder bevel van don Generaal Dumonceau. Kr aan ven, l>. in de N.-Brab. gem. Loon-op-Zand, in 1840 met 1C0 inw. Krabbe (l»e> , cil. en pold. in de Z.-Holl. gom. Dubbeldam, 01 hectaren grooot en in 1821 bedijkt. Ter plaatse van eene voormalige traankokerij werd in 1748 eene batterij aangelegd, die na een kort bestaan weder werd geslecht. Krabbelbnnrt, b in de N.-Holl. gom. Westzaan. Krabbekreek, stroom in Zeel., die, uit do Eendracht voortkomende, zuidwaarts van de slikken tusschen Tolen en St.-I\'ilipsland naar het Mast- gat vloeit. Krabbendam, d. mot oene Chr.- Goref. kerk in de N.-Holl. gem. War- menhuizen, aan don voet van den Zijpcr- dijk. Het had in 1840 109, in 1870 126, in 1892 142 inw. Krabbendijke, gemeente op het Zeeuwsche scbiereil. Zuid-Beveland, in hot noorden door de Ooster-Schelde bc- spoeld en verder bepaald door Kruinin- gen, "Waardo en Hilland Hare grond vlakte, die uit vette kleilanden bestaat, beloopt ruim 1033 heet. Het getal van hare inw. bedroog in 1822 589, in 1840 838, in 1874 1243, in 1890 1731, in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 931 Herv., 307 Chr.-Geref., 1 Doopsgez., 381 Nod.-Geref., 29 R -Kath. en 72 ongen. Do landbouw is hun hoofdbodrijf. Er is een station van den spoorweg Bcr- gen-op-Zoom Goos. De gem. is uit de beide lieerl. Knttendijko en Nicuwlande saamgestold. Do eorstgen. is in do ge- Bcbiedenis reeds sedert 1187 bekend, toen Hendrik van Schoten haar aan de Vlnamsche abdij ter Doss ton geschenke gaf. Hot d. Krabbendijke heeft veel door overstroomingon geleden. In 1570 werd het geheel door het water ver- zwolgen, zoodat het tegenwoordige Krab- bendijkc eerst dngteokent van de her- dijking, waartoe in 1591 werd besloten. Het had binnon do dorpskom in 1870- 592, in 1890 999 inw. Men vindt er- kerken voor do Herv. en de Chr.-Geref.

-ocr page 440-



		460 Krabbendijkscke-Yliet. Tydens den Spaanschen oorlog logen "y Krabbendijko verschillende schans- werken. Krabbendijksche-Yliet, bin- nengedijkto kreek of stroom op de grens dor Zeeuwscho gemeenten Krnbbendijke en "Waarde, een deel der oude Hinke- lingen. li i-abben hoek, geh. in de Zeeuw- sche gom. Grauw c. a. Krabbeplaat, in 1847 ingedykto gronden op het eiland Rozenburg in Z.-Holland, 353 heet. groot. Krabbepolder, pold. van 294 heet. in de Z.-Holl. gem. Rozenberg. Krabbesclians, voorm. sclians in de Zeeuwsche gom. Heille. Zij werd in 1604 verbeterd, doch is in of na 1072 gesloopt. Men vindt thans ter plaatse een landhoove van dien naam. Kragg-enbnrg 1. in 1847 nange- legde Zuiderzeehaveu aan het westelijke einde van het Zwolsche Diep (Overijsel.) Ü. b. in de Dr. gem. MeppeL 3. b. onder Franeker in de Fr. gem. Fra- nekeradeel. Krakeelpolder, 1. pold. in Z.- Holl., deels in de gom. Delft, deels in Hof.van Delft, ruim 420 heet. groot. 2. pold-, deels in België, deels in do Nederlandsche gem. IJzendyke, in 1711 bedijkt. Het Xedcrlandsche deel is 28 heet. groot. Kralingen, 1. gem. in Z.-Holl., ten oosten van Rotterdam, en verder ingesloten door Hillegersberg, Kapelle- aan den-IJsel en IJselmonde. De gem. was in 1870 ruim 1400 heet. groot, doch dit cijfer is door de verdeeling van den sedert drooggem. Prins-Alexanderspol- der gewijzigd. Op onderscheidene tyden, o. a. in 1809, hoeft do gem. ook gron- den aan Rotterdam afgestaan. Thans bevat zij, behalve het Zuiderdeel van den Prins-AIexanderspolder, het dorp Kralingen, een deel van den dicht bo- bouwden Schielandschen-Dijk en de b. het Kralingsche Veer. De gem. had in 1822 2258, in 1840 3535, in 1874 8729, in 1890 16,677 inw. Bij de volkstelling van 1890 onderscheidde men er 12,212 Ned. Herv., 47 W.-Herv., 195 Ev.-Luth., 14 Herst.-Luth., 786 >^Tod.-Geref., 172 Rem., 45 Doopsgez., 3 Episc, 12 Pres- byt., 1 lid der Schotsche Gem., 10 Duitsch-Evang., 1 Darb., 1 Griek, 1 Mahomed , 2549 R.-Kath., 17 Oud-Room- echen, 34 Xcd.-Isr. en 113 ongenoem- tlen. De bronnen van bestaan zijn het
		Ki-aneweerd. fabriekswezen, landbouw, veeteelt en visscherij. De fabrieken, die byna allen in het aan Rotterdam palende deel wor- den gevonden, leveren glas, gedistel- leerd, ijzerwerk, katoen, touw, paarden- haar, enz. Landbouw en veeteelt wor- den door de weltoobereido klei- en veengronden bevorderd. Een wetsont- werp is aanhangig (Sept. 1894) om Kralingen en C\'harlois met Rotterdam te vereenigen, op 1 Jan. 1895. Het dorp strekt zich langs de Hoflaan en den \'s-Gra- venweg uit. In 1890 telde men in de kom 2519 inw. Men heeft er nieuwe ker- ken voor de Herv. en de R. Kath., een fraai Raadhuis en verscheidene buiten» i verblijven, o. a. op Honingen. 3. g. in de Z.-Holl. gem. Melissant, in 1890 mot 130 inw. Kralingerpolder, pold. van 589 hectaren in de Z.-Holl. gem. Maas- land. Kralhigsche-Veer, b. in de j Z.-Holl. gem. Kralingen, aan de Maas, met zalmvisschery. In 1840 telde zy 455 inw. Voor 1890 niet afzonderlijk opgegeven. Krammer (Het), breede stroom tusschen Zeeland, Zuid-Holland en >~oord-Brabant, reikend van St.-Filips- land tot de zuid-oostpunt van Overflak- \| kee. Door dit water zijn do Grevelin- gen, de Zijpe en het Slaak verbonden met het Volkerak. K ram mei-polder, pold. van 122 heet. in de Z.-Holl. gem. Den Bommel, ; in 1694 ingedykt. Ki-aneiiieer, of Ki-aa nmeer, , gehucht in de JJ.-Brabantsche gem. \| Erp. Kranenbroek, geh in N.-Brab. I gem. Esch. Kraiienilijk, b. in do Z.-Holl. ; gem. Den Bommel, in 1840 met 120, in 1840 met 138 inw. Kranendonk, voorin, baronie in X.-Brab., bestaande uit Maarhees, Gastel, Soerendonk en Sterksel. In do 12do eeuw werd deze baronie, door het grafelijk huis van Hom bezeten. Door het huweljjk van i\'rins "Willem I met Anna van Egmond kwam zy aan het huis Xassau-Oranje. Het kasteel dezer baronie, dat ³lt uur van Muarhees stond, werd door de Franschen den 16don September 1673 verwoest. lil a lic poort. pold. van 3 heet. in do Z.-Holl. gem. Gouderak. Krancweerd, b. in de Over-

-ocr page 441-



		Krinipen-aaii-tle-Lek. 461
		Krangeweer.

		Kreitenlieide, voorm. heideveld in het N.-Brab. Kwartier van Ooster- wfik, thans grootendeels ontgonnen* Kreiteiimoleii, geh. in de N.- Brab. gom. Udenhout. Kreitwberg. geh. in de N.-Brab. gem. Zeeland, in 1840 met 80, in 1890 met 88 inw. Kreapelutraat, w(jk van het N.-Brab. d. Boxmeer. Kreverliil, geh. in de Zeeuwsche gem. Hontenisse. Krewortl, d. met eene Herv. kerk in ne Gron. gem. Bierum. Met de gc- huchten Arwerd, de Klip en Nijekloos- j ter, had het in 1811 117, in 1840 142, I in 1870 217, in 1890 198 inw. Binnen i de kom alleen rekende men in 1890 150 inw. De oude burg het Steenhuis alhier is reeds lang verdwenen. Krit\'helbei\'g. geh. In de Limb. ¹ gem. Kerkrade, in 1870 met 51, in 1890 met 68 inw. Krikelenbcrg. of Kriekelen- berjj. berg of heuvel aan de noord- oostzijde van het Geuldal, met een kruin in de Vaalscher-Bosschen van gelijke hoogte, een der beide meest verheven punten van Nederland. In het noorden door eene flauwe helling van don "Wra- ; kelenberg gescheiden, loopt de kruin van den Krikelenberg glooiend op tot aan de zuidzijde van Ëlkenraad en helt dan vrjj steil nf naar Eis. Het hoogste deel van de kruin ligt 240 meter boven het vlak dor zee, of 158 meter boven het Geuldal. De grond is deels kwarts- achtig krjjt, zandig krijt en krijt met zwarte vuursteenen. Krini (De), geh. in do Overjjs. gem. Gramsbergeu. Krimeleiiberg, heuvel in de Gold. gem. Ermeloo. Kriiupeii-aaii-de-Iiek, gom. in Z.-Holl., het zuidelijkste dool van de Krimpcnerwaard, zijnde ingesloten door \' Krimpen-nan.den-IJsel, Lekkerkerk, Nieuw-Lekkerland en Ridderkerk. Deze gem. is 788 heet. groot. Z(j be3taa t moest uit kleigrondon, doch deels ook uit laag voon. In 1822 had zjj 788, in 1840 1051, in 1874 1581, in 1890 2075 inw. Bij de volkstelling voor 1890 on-, dorscheidde men er 1907 Herv., 1 Rem.- 1 Doopsgez., 2 Luth., 1 Herst.-Luth., 150 Ned.-Gerof., 3 R.-Kath. en 10 on- gen. Do inw. leven van veeteelt, zui- volboreiding, vischvangst, hoepelbuigon, scheepstimmeron, onz. Do gom. bevat
		jjsolsche gem. Zwartsluis, op een eiland in het Meppelerdiep. Krangeweer, gek. in de Gron. gem. Stedum, in 1840 met 75, in 1890 mot 86 inw. In 1827 zijn er eenige oudheden, waarschijnlijk uit den Ger- maanschen tijd, opgedolven. Krapoel, geh. in de Limb. gem. Gulpen. Kr»N <!><\'). pold. van 9 heet. in de N.-Holl. gem. Ouddorp. KraMMnm, geh. in de Gron. gem. Ezinge. Kranbncli. of Cronbeek. huurt in de Limb. gem. Klimmen, met steen- groeven. Zij had in 1840 118, in 1860 182, in 1890 96 inw. KranwpNgoi\'N. pold. in de N.- Brnb. gem. Terheidon, 227 heet. groot. Kranwelaar, pold. van 17 hoct. in de N.-Brab. gem. Teteringen. Kl\'aii inkol. d. in de Limb. gem. Geleen, de noorderhelft uitmakende der par. Lutterade-en-Krawinkel, staande de kerk tusschen beide plaatsen, dicht aan den spoorweg. Het d. had in 1840 568, in 1870 740, in 1890 652 inw., onder welke velen van hot spjjkcrmaken be- staan. Kreek, 1. b. in de N.,Brab gem. Standdnarbuiten, in 1840 met 424, in 1890 met 519 inw. 2. (De), b. \'in de Z.-Holl. gem. Uselmonde. Kveekerak, vaarwater in de Oos- terschelde. Kreekpolrter, pold. van 66 hoct. in de Zeeuwsckc gem. Zaamslag, in of omstreeks 1727 bedijkt. Kreelsterseand, zandverstuiving in de Geld. gem. Ede. Kreiel, 1. geh. in de N.-Brab. gem. Vessom c. a. 2. b. in de Limb. gem. Nederweerd, in 1840 met 130, in 1870 met 108, in 1890 met 92 inw. Krell, 1. of Creyl, b. in do N.- Brab. gem. Heeze, in 1840 met 166, in 1890 mot 186 inw. 2. (De), b. in de N.-Holl. gem. Barsingerhorn, aan den djjk ten zuiden van do TVieringer. waard. Zy had in 1890 met Poolland en den Mieldijk 350 inw. Kreilerbosch, voorm. bosch be- westen Friesland, oens de jachtplaats der Friesche koningen. Hot was nog in bet bogin dor 12do eeuw bokend, toen Graaf Floris II er eene ontmoeting had met den Frieschen edelman Galo Iges Galama. In 1173 is het door do Zuider- zeo verwoest en ingezwolgen.

-ocr page 442-

-ocr page 443-



		Krommeniedi.jk.
		Kronenburg. 463


		hier eene fraaie brug is geslagen. Het js een aangename, welbebouwde plaats, waarin o. a. de Herv., Doopsgez, en Oud-R. kerk, het Raadhuis, het Wees- huis en de woonhuizen van voorname fabrikanten zich door aanzien en net- heid onderscheiden. In 1573 en 1574 heeft dit dorp veel geleden door do Spanjaarden, wion men er echter krach* tigen tegenstand bood. In 1702 en 1724 is het door zware branden geteisterd. 5S. Asüteildelf\'t, station van den N.- Holl. spoorweg, in de N.-Holl. gem. Assendelft, nabij Krommenie, sedert 1 Nov. 18ü9 voor het verkeer ontsloten. Itl\'Ommeiliedijk, d. met eene Herv. en R.-Kath. kerk in de N.-Holl. gem. Krommenie. Het had in 1811 105, in 1840 194, in 1870 205, in 1890 353 inw. In 1573 wierp de overste de la Garde hier eene schans op, die met de plaats zelve door de Spanjaarden in 1574 werd ingenomen en verwoest. Krommeiiicliorn, geh in de N.-Holl. gem. Krommenie, in 1840 met 136, in 1870 met 128 inw. Voor 1890 niet nfzonderl. opgegeven. Kroiiiuic-iJ<s water in N.-Holl. tusschen Kommeuio en Uitgeest dat vroeger met de Kil do verbinding vormde tusschen het Alkmaarder- en Wijkermeer. Nadat in 1357 een dam met eene sluis door dit water is gelegd, is het allengs opgeslijkt en sedert het eindo der 17de eeuw voor groote binncnlnndsche vaartuigen onbruikbaar geworden. Ki\'Oinstrijen, heerl. in Z.-Holl., op do Hoeksche-Waard, bevattende do polders Groot-Kromstrijen, Kleiivlvroin- strijen, Mieuw-Kromstrijen en Xumi\\ns- poldor, en daarin do d. Numansdorp en Klaaswaal. Zij heoft eeno oppervlakto van 3193 heet. Do heerl. is ontstaan door de gift van den Roomsch-Koning Maximiliaau, op den 16 Juni 1492, aan zijn eersten Secretaris Gerrit Numan. iinniivlici. kreek in de N.-Brab. gem. Woensdrecht. Het ontleent zyii naam aan den voorm. Zeeuwschen pold. Krompvliet, die in 1407 werd bedijkt, doch later ondcrvloeide. Kromvoort, gom. in N.-Brab., in- gesloten door do gemeenten \'s-Hertogen- bosck, Vucht, Helvoort, Vlymen en En- golen, hebbende 1421 heet. oppervlakto. Met uitzondering van do noordelijke kloigronden, bestaan do landen dezer gemeente uit diluvisch zand, deels heide,		] deels korenakkers en weiden. In 1822 [ had deze gom. 432, in 1840 463, in 1872 i 465, in 1890 532 inw. Alle ingezetenen ! belijden den R.-Kath. godsdienst. Ue- halvo het d. Kromvoort, bevat de gem. do goh. üroot-Deutcren en Klein-Deu- teren. Het d. Kromvoort ligt 1 uur I ton zuidwesten van \'s-Hertogonboscb. Het had in 1840 in de kom 394, in 1860 411, in 1890 437 inw. Do grens- sekeiding naar de zijde van Vlijmen en Kngelen welke dorpen h\'iihIs de 14 de i eeuw tot Holland behoorden - werd bepaald door Hertog Wenccslaus en Hertogin Johanna den 27 September 1356, en de geschillen, danrover ont- staan, door vijf scheidsmannen besliht op 18 Octobcr 1372. In 1505 werd Kromvoort door Hertog Filips verpand, doch reeds na weinige jaren losto de stad Vllertogenboseh dit pandschap af. De oude dorpskerk, die sedert den Mun- stcrsclien vrede aan do Hervormden was afgestaan, stortte op bet eindo der vo- rigo eeuw in. Do stichting der tegen- woordige R. Kath. kerk dagteckent van I 1717. liroinwal, 1. geh. in de Fr. gem. Baarderadeel, onder het d. Britswerd, maar tot voor korten tijd eene l)oops- gez. kerk stond. 2. geh. onder het Friesche d. Burgwerd in de gem. Won- seradeel. Krom « ijk, 1. pold. in do Z.-Holl. gem. Woerden. S. pold. in de Utr. gem. Linschotcn. 3. Itnlivijk- Barwontswaarder-en-Beke- nes-ket-K.erflanu-en-b.et-Oost- einde-van-Waarder, heemraad* schap in Z.ïloll., 1048 heet. groot, ver- j schillende polders in de gem. Woerden, ! Bar wou ts waarder en Waarder omvat- \| tonde. Kronenburg, 1. voorm. adellijk slet in de N.-Holl. gem. Kastrikum. i JJ. of 1\'roiienborcli, voorm. adell. \| kasteel in do Utr. gem. Loenen, ach- \| tereenvolgens bezeten door verschillende I aanzienlijke geslachten, zooals van Cro- \| nenborch, van Velsen, van Avesnes, van I Mijnden, van Ruwiol, van Aemstel, van I Kronenburg, van Lijnden van Hemmen, Wittert van ter Aa, Camminga, Smis- saort en Gomportz. Het huis was, vol- \| gons de overlevering, in 1122 gesticht door Jan van Cronenborch. Het strekte in 1296 aan Graaf Floris V ten govan- gonis tot h\\j naar Muiden werd ver- voord, en werd na \'s Graven moord door

-ocr page 444-

-ocr page 445-



		St.-Kruis. Kruisweg (De). 465

		\| Wisch. ft. b. in de Zeeuwsche gem. j Goes. Kruiskerke, een der 34 ver- dronken en sedert niet herbouwde dor- pen van de Groote-Zuidhollandsche- "Waard. Met 71 andere dorpen word hot don 18 November 1421 door het wator overstelpt. lii\'iiislaiul. d. in de N.-Brab. gem. Stcenbergen-cn-Kruisland, in 1840 mot 250, in 1890 met 1048 inw. Er zijn ! kerken voor de R.-Kath. en de Herv. ! Er is eene halte van de stroomtram j BredaOudenboscbI\'rineenbage. Krnislninlxiclie-Poluer, pold. j in de N.-Brab. gem. Steenbergen c. a., \| in 1487 door Graaf Engelbert van Nas- sau ter bcdyking uitgegeven. Hy is 2917 , heet. groot. Kruisoord, pold. van bijna 26 hectaren in het noordoosten van de Beomster. Het is een vooruitsprin- gend stuk oud land, dat bij het indij- ken van do Beemster daarby is inge- sloten. Krnispolder, 1. pold. van 436 heet. in de Z.-Holl. gem. Ooltgensplaat, in 1626 bedijkt. Deze polder is in 1682 ondergevloeid, doch vervolgens weder boverscht. 2. pold. van 742 beet. in de Zeeuwsche gem. Hontenis;e, in 1616 bedijkt. 3. pold. van 44 heet. inde I Zeeuwsche gem. St.-Kruis. Krnispolder-Kaai, geh. onder Kloosterzande in de Zeeuwsche gem. Hontenisse, met een haventje aan de Hont. KrnisscllOt, 1. b. in do N.Brab. gom. Bakol c. a. 2. gehucht in de N.-Brab. gem. Stiphout. Kruisstee, gch. in do Gron. gem. Usquert. Kruisstraat, 1. geh. in do N.- Brab. gem. Os, in 1840 mot 151 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. 2. b. in de N.-Brab. gem. Rosmalen, in 1840 \' met 311 inw. Voor 1890 niot afz. op- gegeven. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg Nijmegen \'s-Bosch. 3. geh. in de N.-Brab. gem. Hoeven c. a., in 1840 met 70, in 1890 \\ met 144 inw. 4. geh. in de N.-Brab. gem. Rozendaal c. a. Kruisweg (De), 1. geh. in do Gron. gom. Bafloo. 2. goh. in de Z.-Holl. gom. Bleiswyk, in 1840 met 45, in 1890 met 97 inw. 3. b. inde N.-Holl. gem. Haarlem. 4. halte van de stoomtram DokkumVeenwouden.
		in 1840 met 109, in 1870 met 72 inw. 3. b. in de Limb. Rem. Tegelen, in 1840 met 153, in 1870 met 168 inw. 4. of Hoog-C\'ruts, buurt in do Limb. gemeenten Noorbeek en Slenaken, die haar naam en oorsprong ontleent aan een Kruishecrenklooster, dat op ¹t einde der 18do eouw werd opgeheven. Het gedeelte onder Noorbeek telde in 1840 82, in 1860 93, in 1890 86 inw. Er is een kazerne der marecbausseo. In liet ged. onder Slenaken woonden in 1840 33, in 1860 35, in 1890 18 inge- zetenen. SJ.-li ruiw. gem. in bet westelijk Zceuwscb" Vlaanderen, tusseben IJzen- dijke, Waterlandkerkje, Oostburg, Aar- denburg en Eede (>\'ederl.), en St.-Jan in Eniero en St.-ilargaretha (België), bebbendo eene oppervlakte van 2140\'« heet., zijnde met zand vermengde klei. In 1822 bad deze gom. 516, in 1840 613, in 1874 688, in 1890 690 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 438 It.-Kath., 250 Herv., 1 Doopsgez. en 1 ongen. Zij vinden in den landbouw bun bestaan. Wntervloeden en inundatiën gedurende den oorlog, met daarop ge- volgde bedijkingen hebben dit oord vaak van gedaante veranderd. De gem. bevat thans het d. St.-Kruis, benevens oen aantal verstrooide huizen, waaronder die van Spitsbroek, het eiland Plakkebord enz. Het i. St.-Kruis bevat eene Herv. en eene R.-Kath. kerk en had binnen de kom in 1870 232, in 1890 218 inw. Den 5den en 31sten Augustus 1831 vielen hier schermutselingen voor tusseben de Nederlandscho en Belgische troepen. Kruisberg, landgoed in de buurt Langerak van do Geld. gem. Ambt- Doetinchem. In 1866 is derwaarts van Rotterdam verplaatst de gevangenis voor jeugdigo veroordeelden van het manne- ljjk geslacht. In 1890 telde deze 235 inw. KruikiIijk. b. in de Zeeuwsche gem. Groede, in 1840 met 84, in 1870 met 111, in 1890 met 135. inw. Krnisdorp, 1. naam welke de hoofdplaats van de gem. Haarlemmer- meer aanvankelijk droeg, doch die later in dien van Hoofddorp is veranderd. Er zyn fraaie kerken voor de Herv. on do R.-Kath. 18. gch. in de Zeeuwsche gem. Hontenisse, in 1840 met 117 inw., in 1890 met 91 inw. in do kom en 851 daarbuiten. Kruishoek, 1. in de Geld. gom.


		Witkamp.
		;w

-ocr page 446-



		466 Kruiswerk.
		Kuilenburg:.


		Kruiswerk, b. in do Gron. gem. JTieuwe-l\'ekelo. lii-uil liagen, gch. in do Zeeuw- schc gom. Honteniaso. Men vond vroe- ger to zclfdcr plaatse con fort. li i\'iii/.iii^\'ii\'s-W i jk. vaart en wijk in de Overijs. gem. Avercest. Krijteiiberjj. pold. van ongeveer 111 beet. in de >\'.-Brab. gem. Etten-cn- Lour. Knliaard. of Koebaarri, klein d., niet eene llerv. kerk, in de Friescho gem. ltennanrderadeel. Het telde in 1811 mot de onderhoorige buurten Bark- werd on Terburg 250, in 1840 328, in 1872 462, in 1890 46T inw. K iili;iiii\'<lei\'-V;i;u\'t. vaari, die uit de Bolaward"Leeuwarder Trekvaart langs Kubaanl naar don Slaehtcdijk loopt. *Kll<leltaart, d. met eene nieuwe K.-Kuth. kerk in de X.-H oll. gom. Anls- meer. Do llerv. of oude parochiekerk, wier naaste omtrek vroeger als de kom van hot d. werd aangemerkt, is in 1863 gesloopt. Kudelataart was tot 1798 ter hclfto eene Ilollandsehe heérl., ter helfto een deel van de Utrechtsche proostdij van St.-Jan, doch ook hot Stichtsche deel l)ctaaldo aan do verpondingen en gc- meene lasten van Holland. Tijn tijde der graven waren hier vele hoomgaur- den, doch deze waren reeds onder Keizer Karol V door het inbroken dor wateren vernield, zoodat van toen af het wol- spinnen en het turf maken do eenigo middelen van bestaan bleven. Thans is nl het land in het ronde uitgeveend, en sedert den ontzettendon storm in Xo- vember 1836 zelts het voetpad naarden l\'ithoorn weggeslagen, zijnde do water- keering, die de ineenstrooming van het Legmeer met do Kudelstaarter-I^Jlasson verhinderde. Kudelataart had in 1840 371, in 1890 653 inw. Er is een belang- rijk fort. Kuierpolder, pold. van 169 heet. in de N.-Holl. gein. Xederhorst-den-Bcrg. Kniklioriie, b. in Friesl., deels onder het d. liergum in Tietjerkstern- decl, deels onder Twijzel in Achtkar- spolen, deels ouder Zwaag-Westeindo in Dantumndccl. Kuiklioriistervaart,** vaart uit hot Berguniermeer in noordelijke rich- ting naar Kuikhorno. Do Nieuwe-Yanrt is eene verlenging daarvan. Zij bovor- dert de gemeenschap tusschen het ge- noemde meer en de Dokkumer-Niouwo- Zijlen, als groot stroomkanaal. Do water-		staat heeft haar in de latere jaren voel verbeterd. Kuil, 1. buurt in de N._Brab. gom. Udenhout. 2. b. in do Utr. gom. Houren. Knilaart <l>e). meertje in ili Friesche gem. Hemelumor 01defaart-en- Noordwolde, nabij de (jnlnmndnmmcn. Kuiieu <!><). gen. in deN.-Brab. gem. Wanrooi. Kuilenburg. 1. voormalige heer- lijkhcid en vervolgens graafschap aan de Lek, tusschen Gelderland, Holland en Utrecht, bevattende de stad Kuilenburg, de dorpen Zijderveld en Everdingen, en de buurten Goilbcrdingen en Kedichem, benevens de landen, tot ann het voorin, ambt van Beesd-en-Renooi. De eerste heeren van Kuilenburg of Culemborg, die de geschiedenis kent, stamden af uit het huis van Bensiohem of Bosin- chom. Hubert van Beuaichem, die op het einde der 13de eeuw in de geschio- denis wordt genoemd, bevrijdde in 1281 den grond, waarop zijn slot Culemborg was gebouwd, van den leenplioht, waar- door het tot dien tijd aan de proostdij van St.-Salvator to Utrecht was verbon- den. Zijne opvolgers en opvolgsters waren: zijn zoon Jan 1, van Beuaichem, die door huwelijk de heerlijkheid Mau- rik verwierf; Hubert II, van Beuaichem, die do heerl. Werth in .Munsterland bo- huwelijkte en door aankoop zijne goe- deren met Schalkwijk, Everdingen, Goilbcrdingen, Honswijk en Zijderveld vergrootte ; Jan van Culemborg, die do heerlijkheid van 1347 tot 1377 bezat; Gerard I, die in 1394 overleed; Hubert III, die Over-Zijdervold aangekocht; Jan II, die van 1422 tot 1452 zijn land beheerde; Gerard II, dio do heerlijkhe- den Lienden, Lecde, Oudewnnrd enz. door koop bekwam; Jasper, die in 14S0 zijn vader opvolgde; en Eliaabeth, de laatste spruit van het oude Kuilenburg- scho Huis, dio van 1506 tot 1555 dit gebied als Vrouwe bestuurde. Toen Floris van I\'alland in laatstgenoemd jaar zijne aangehuwde tanto Eliaabeth opvolgde, werd de heerlijkheid Kuilen- burg door Keizer Karel V tot oen granf- schap verheven, dat in 1598 door erfe- nis nan Floris II (van I\'alland) kwam. Bij den dood van dezen Floris II (in 1639) kwam Kuilenburg aan hot go- slacht van Waldeck, waaruit achtercen- volgens over dit graafschap regeerden:. Filips Theodoor, tot 1645; Hoinrich

-ocr page 447-



		Kuilenburg. 467
		Kuilenburg.


		gelegenheden word de plaats, die in 1318 een beschreven stadsrecht bekwam, uitgelegd, zoodat zij eindelijk tot 3 blok- kon aangroeide, door (Trachten, muren en poorten van elkander gescheiden. Nadat do Binnenstad was ommuurd, werd do Nieuwstad van 1395 tot 1394 aangelegd en do Havendijk in 1427 be- muurd. De tegenwoordige Haven, aan do noordzijde der stad, werd in 1518 op bevel van Elisabeth van Cnlemborg en haar gade Antonie gegraven. De ge- schiedenis heeft merkwaardige herinne- ringen ten aanzien vnn Kuilenburg op- geteekend. Daartoe begooren do mis- lukto aanval der Utrcchtschen onder Jan van Huren op (loze stad, den 3 Fe- bruari 1428; do mislukte aanslag van Heer Gerrit van Cnlemborg, in 1449; de mislukte aanslag van Hertog Adolf van Gelder in 1466; de beeldstormen]\', in September 1567; de brand van 8 Oc- tober 1570; de gruwelen, door do Spaanscho bezetting tegen Holland* sche gevangenen in 1574 bedreven; de pest van 1599; het oproer over het aanschaften van oen stads molenkar in 1650; het verblijf der Kranschen in 1672 en 1673, dat vooral door velerlei afpersingen gekenmerkt werd; de slech- ting van hot kasteel in 1735 en 1812. Van Kuilenburg is de dusgeiioemde Binnenstad, vooral de omtrek der Grooto Markt, het voornaamste gedeelte. Van de oude binnonpoorten is de Lnnksmeer- derpoort, tusschen de Binnenstad en de Nieuwstad nog over. Er zijn kerken voor de Hervormden, Luthcrschen, Chr.-Geref., K.-Kath., Oud Roomschen en Israëlieten. De Herv. kerk staat ter plaatse eener oule kapel, die tot 1310 onderhoorig was aan de moederkerk te Beusichem. Do tegenwoordige kerk is, na het ver- nielen der vorige door een hevigen brand van 1654 tot 1659 gobouwd. Op het hooge koor ziet men een marmeren ge- denksteen voor Vrouwe Oatharina Alida van Slingelnnd, geboren van der Dussen. Tot de overige merkwaardige gebouwen behooreu: het Stadhuis, een sierlijk en fraai gebouw van 1534; de I,anksmeor- derpoort, de toegang van do Binnen- naar de Niouwstad; het \'Weeshuis, vol- gons de uitersto wilsbeschikking van Vrouwe Elisabeth van Culemborg in 1535 gesticht; en de gebouwen van het Aartsbisschoppelijk Seminarie, dat in 1841 het Seminarie van VHecrenberg verving en in 1890 237 bew. telde.
		"Wolrad, tot 1664 ; Georgo Friodrich, tot 1692; en Luiso Anna, 1714. Kaden dood der kindcrloozo Luiso Anna kwam Kuilenburg nan Ernst l\'riedrich, Hertog van Saksen-Hildburghnusen, die hot graafschap in 1720 aan do Staton van het Kwartier-van-Nijmegen verkocht. Aan deze Staten bleef de heerschappij tot 1248, toon zy die opdroegen aan Willem IV, Prins van Ornnje-N\'nssau, Erfstadhoudor der Vcreeiiigde-Nedorlan- den, in wiens Huis zij tot op de om- wenteling van Januari 1705 bleef. Kui- lenburg maakte tot 17\'Jü een onafhan- kelijk gebied uit. De Graaf, alleen door den teenband over eenige domeinen aan het Hertogdom Gelder gehecht, gelijk j wegens anderen aan het Graafschap Hol- land, oefende al de rechten vnn souvoreini- teit uit. De Staten van Gelder], beweerden wel is waar meermalen dat zij recht op die souvereinitoit haddon, doch Kuilen- burg\'s zelfstandigheid bleef tot op de Fransche omwenteling gehandhaafd. JS. kanton van het Geld. arrondissement Tiol, bevattende do gein. Kuilenburg, Buren, Beusichem, Bnnrmalsen en Beesd. 3. kerkel. ring der klasse Tiel van do Herv. Kerk, bevattende de gem. Asch, Beusichem, Buren, Buur- malsen, Kuilenburg, Erichem, Tricht, Zoelmond en Ommeren. -l. gem. in Geld., grenzende in het noorden aan Tul-en-\'t Waal, Schalkwijk en Houten (Utr.), in het westen nan Hverdingen en Heikop-en-Hookop (Z.-Holl.), in het zui- den aan Beesd en Buiirmiilscn, on in het oosten aan Beusichem (Geld.). Do noorder grenslijn loopt thans door het midden van de Lok. De gem. is groot 2858 heet., waarvan het wei- en hooi- land 1840, on het bouwland 729 heet. beslaat. Do grond bestaat in het ge- heele noorden, midden en oosten uit kloi, in het zuidwesten uit laag voen. In 1796 had Kuilenburg 3766, in 1811 4282, in 1830 4299, in 1840 4679, in 1850 5121, in 1860 5413 inw. Op 1 Jn- nuori 1872 telde do bevolking 6318 zielen, in 1890 7655, saamgesteld uit 3750 K.-Kath., 270 Oud-Koomschon, 3171 Herv., 77 Ev.-Luth., 9 Herst.-Luth., 5 Doopsgez., 2 Rem.. 31 Chr.-Gcref., 167 Ned.Gerof., 166 Israëlieten en 7 ongen. De stad Kuilenburg, op den zuidcroover van do Lok gebouwd, dankt hare stichting waarschijnlijk aan hot kus- teel, door een dor Hoeren van Beusi- chem hier gebouwd. Bjj verscheidene

-ocr page 448-



		468 Kuilenburg. Knik.

		Merkwaardiger dan al die bouwgewroch- I ten van vroegeren tyd is de spoorweg- brug over de Lek. Zy ligt een weinig beneden de stad, waar de stroom op beide oevers door groote uiterwaarden wordt bczoomd. De gebeele lengte der brug, gemeten tusschcn de voor- of dag- zijden der landhoofden, bedrnagt 665 M. terwijl het noorderlandboofd tot den Lekdijk 400 M., en het zuiderlandhoofd 235 M. lengte heeft. De brug is samen- gesteld uit 7 openingen van 57 M., één opening van 80 M. en één van 150 IC De overspanningen van 57 M. strekken zich boven de uiterwaard op den reeh- ter" of noordelijken oever uit, om dienst te doen bij hoog water. De brug van 80 M. rust aan de eene zijde op een aan den rechterkant van dien oever gebouwden pijler, en aan de andere z\\jde op een stroompfjler in het rivierbed, die even bezuiden de aangenomen noorde- lyke normaallijn der rivier is opgetrok- ken. Eindelijk rust de brug van 150 M. op dezen pijler en op het linkerland- hoofd, dat op den zoom van den linker- of Kuiloniburgsehen oever is opgericht. De onderkant der brug ligt 12.66 31. boven den middelbaren rivierstand. In het voorjaar van 1863 aangevangen, is de brug in vijf jaren voltooid en bij de opening van den weg van Utrecht naar "Waardenburg, den 1 November 1868, in dienst genomen. Den 23 Dec. 1862 was de bouw der landhoofden en pijlers met de daarbij behoorende werken aan- besteed aan P. Quant te Amsterdam voor f 893,800, waarna voor den bovenbouw den 18 Jan. 1866 voor f 1,814,000 werd ingeschreven door A. C. Harkort te Har- korten. Met inbegrip van lijnpad en krib- werken ter wederzijde, het verzwaren der dijken en den aankoop van gronden heeft de brug b\\jna f 3,200,000 gekost. Het eerste kasteel van Kuilenburg stond ten westen der stnd, doch werd op last van Heer Jan door een ander, aan do oostzijde, vervangen, dat door grootte, sterkte en menigte van torens boven bijna alle sloten aan de Lek uitblonk. Het bleef in welstand tot 1672, toen het de inlegering van onbeschofte Fransche krjjgsbenden moest verduren. In 1785 werd het opperhof, en in 1812 het laatste overblijfsel, de "Witte Toren, gesloopt. De middelen van bestaan der Kuilenburgers spruiten ten deele voort uit handel en scheepvaart, landbouw en voeteelt, visscherjj en markten, deels
		uit handwerken en fabrieken. Men telt te dezer stede 4 glasblazerijen, gasfa- briek, 2 boekdrukkerijen, 14 stoelenma- kerijen, 17 klompenmakerijen, 1 distil- leerderij, 1 steenbakkerij, 2 tabaks- en 16 sigarenfabrieken, 1 bierbrouwerij, 2 kurkfabrieken, stoomhoutzaagmolen en eenige kleinere inrichtingen van volks- vlijt. Knik, of Land-van-Cnyk, voorin, baronie aan de Maas. Z\\j w\'as omringd door Gelderland, Brabant en Kleef, en omsloot de Baronie van Box- meer. Het land was verdeeld in het Over-Ambt en Xeder-Anibt, waarvan het eene de dorpen Maashees, Vierlings- beek, Grocningen, Vortem, Sambeek, Beugen, Overloon, Oploo en Kijkevoort bevatte, terwijl het tweede gevormd werd door do stad Grave, het vlek Kuik, en de d. Neerloon, Escharen, Gassel, Beers, Mil, St.-Hubert, "Wanrooi, Groot- Linden, Haps en St.-Agatha. De oor- sprong der heerlijkheid Kuik of C\'uyk is even onzeker als van de meeste heer- schappijen die in de Middeleeuwen ont- stonden. Historische zekerheid begint eerst met Heer Herman 1, die naar het schijnt 1068 overleed. Hij en zyno eer- ste opvolgers werden veelal met den titel van Graaf aangeduid, vermoedelijk omdat zij Burggraven te Utrecht waren. Zijne opvolgers waren: Hendrik I, tot in of omstreeks 1108; Herman II, tot in of omslreeks 1170; Hendrik II, tot in of omstreeks 1204; Albert, waar- schüulijk tot 1233; Hendrik III, tot 1265; Jan I, van 1265 tot 1308; Otto, tot 1850; Jan II, tot 1352; Jan III, tot 1364; Jan IV, tot 1382; "Wenemar, tot 1390; Jan V, tot 1394. De zuster van Heer Jan V, Johanna, dio op do rij der Heeren uit het oude Cuyksche Huis volgde, bestierde haar land slechts tot 15 December 1400, toen zy ten behoove van Willem Ij Hertog van Gelder, af- stand deed van het benedendeel van hare heerlijkheid, nevens de stad Grave, en zich tevens tot leenhuldo verplichtte voor het overige deel, het land dat zich I van de Oefelterbeek opwaarts langs j de Maas uitstrekt. De heerlijkheid Grave-en-Kuik bleef nochtans ver- plicht tot do leenhulde tegenover ! de Hertogen van Brabant, die daartoe reeds sinds lang het recht bezaten. By eene oorkonde op 26 November 1481 scheidde do Aartshertog Ma.\\imi- liaan de stad Grave en \'t-Land-van-

-ocr page 449-



		K ui 11 der. 469
		Knik.


		[ weost. Menigvuldige oudheden, aldaar S opgedolven, strekken daarvan ten be- I wijze. Vermoedelijk noemden de Latjj- nen het C\'evocum ). De oude burg van Kuik is waarschijnlijk door n\\vrstroo- ming van de Maas verwoest. Kuik had binnen zijne kom ton jare 1890 1236 in- gozetenen. Er zijn 2 Christenkerken: ¹ de St.-Mar.iuuskerk der Katholieken, wier stichting tot ver verwijderde tijden opklimt, en de in 1810 gebouwde Herv. kerk. Ook is er eene synagoge. Het Raadhuis, een nieuw, sierlijk gebouw, prijkt in den voorgevel met het standbeeld van Heer Jan I van Cuyk of Kink. Het vlek heeft verscheidene fabrieken, namo- lijk bierbrouwerij, 7 leerlooierijen, 2 fabrieken van kerksieraden, 8 kachel- en braudkastenfabrieken. sigarenfabriek, boekdrukkerij, fabriek van koffiemolens, balansen en bascules, enz. Er is een station van den spoorweg Xijmi\'gen Maastricht. eil-St.-Ajjntha.* gem. in X.-Brab., tusschen Linden, Beers, : Haps en Oeffelt (X.-Brab.), Mook-en- i Middelaar en Ottersum (Limb.). Zij bo- slaat 1698 heet., en telde in 1822 1673, in 1840 1999, in 1872 2185, in 1890 2611 inw. In 1890 deelden de ingeze- i tenen zich in 2515 K.-Katk., 69 Herv. en 27 Israëlieten. Xevens den landbouw, die op den weltoebereiden zandgrond (diluvium) met gunstig gevolg wordt gedreven, bloeien er handel, ainb.iehts- en fabrieksnijverheid. Het verkoer wordt door de voorbijstroomende Maas b?vor- derd. Behalve het vlek Kuik bevat de gem. de kloosterbuurt St.-Agatha en do j geh. Ewinkel, Vinnen, Heeswijk en Kuik- \' sche-Heide. Te Kuik vindt men het Fra- ; tergesticht Alouïsius en een klooster, to St.-Agatha een klooster der Kruisheeren. Ivuikselie-lleide, geh. in de gem. Kuik c. a oo de gronzon van Haps on Beers. Er is oen halte voor lokaal verkeer van den spoorweg \'s-Hertogen- boschLage-Zwaluwe. KuiiidtT. of Tjongper, riv. in I Friesland en Overijsel, die nabij de j Drentsche grens in de Friescho gem. Ooststellingwerf ontspringt, met vele i kronkelingen haar loop voortzet en te j Kuinre in do Zuiderzee uitloopt.
		Kuik van Gelderland nf, om beiden ten nauwste aan Brabant te hechten. Doch den 10 Augustus 1485 verklaarde dezelfde Vorst, dat Kuik voortaan noch tot Bra- bant, noch tot Gelderland zoude behoo- ren, maar een neutraal domein van zijn Huis uitmaken. Deze onzijdigheid duurde slechts tot 1549, toen Keizer Karel V een open brief uitvaardigde, waarbij hij vaststelde, dat de stad Grave en het Land-van-Kuik opnieuw bij het Hertog- dom Brabant zouden ingelijfd zijn, om er niet meer van gescheiden te worden. Inmiddels (in 1517) was deze heerlijk- beid door Karel verpand aan Floris van Egmond. Graaf van Buren, vervolgens (in 1539) door erfenis aan diens zoon Maximiliaan van Buren gekomen, en sedert korten tijd (1549) ten deel ge- vallen aan Anna van Egmond, die twee jaren later de gade werd van Prins Willem I van Xnssau-Oranje. Karel V loste het pandschap van Grave-en- Kuik in, doch Koning Filips II verpande den G Mei 1559 de heerlijkheid opnieuw. Pandheer was Willem van Oranje, die als zoodanig in 1560 gehuldigd werd. Prins Maurits ontving dozelfde hulde den 28 September 1602; doch bij reso- lutie der StateirGeneraal van 9 Decem- ber 1011 werd bepaald, dat het paud- schap, "c welk de Prinsen van Oranje over Grave en Kuik bezaten, in een wettig eigendom zou overgaan. Sedert heeft het Land-van-Kuik den naam van baronie gedragen, en is aan liet Huis van Xassau-Oranje en de erfgenamen daarvan gebleven to!: op de groote om- wenteling van 1795. SJ. dek. van het bisdom \'s Hertogenbosch, bevattende de parochiën St.-Antonis, Beers, Beugen, Boxmeer, Kuik, Gassel, Grave, Groot- Linden, Haps, St.-Hubert, Lodeakker, Maashees, Mil, Ooffelt, Oploo, Overloon, Rijkevoort, Snmbeek, Vierlingsbeek en Wanrooi. Het rectoraat Vortum, met eene bijkerk te Mullem, behoort tot de par. Sambeek. Eene andere bijkerk is te Kuik. Openbare kapellen zijn in den Bagijnenhoek te Boxmeer, op het Zand te Boxmeer, to Kkin-Linden, te Grave (één in de Oliestraat en één in do HoofscheStraat), te Holthees (onder Maashees) en te Groeningen (onder Vierlingsbeek). 3. fraai vlek in X.-Brab. in de gem. Kuik-en-St.-Aga- tha. Het ligt aan de Maas en is van hoogen ouderdom, naardion hot roeds ton t(jde der Romeinen is bewoond ge-

		*) Waarschijnlijk is de naam C\'evolum op do Romeinsche reiskaart Tabula Poutiugeriana door eene schrijffout ont- staan. (W.)

-ocr page 450-



		Kninre.
		470
		Kninre.



		Kuinre, 1. voorin, graafsch, dat zich over een deel van liet tegenwoor- dingc Overijsel, Friesland en N.-Holl. uitstrekte, doch waarvan een groot deel, zoo niet het grootste deel, door de Zui- derzee is overstelpt. Van Overijsel be- hoordo daartoe Kuinre en Schokland, van Noord-Holland l\'rk, van Friesland aanpalende oorden van Stellingwerf. Van de hezitters van Kuinre, die beur- telings graaf en heer in oorkonden en op munten worden genoemd, ia de eerst- bekende Hendrik, bijgenaamd de Crane of de Kraan. Hij verloor in 1195 zijn gebied in een strijd tegen Willem van Holland, O raaf van Friesland. Willem III beleende Heer Jan van Kuinre, den 24 Juli 1331 met al do goederen, die zijn neef Hendrik van de Graven van Holland als Heeren van Friesland tor leen had gehouden, t. w. de gerechten van Kuinre, Emmeloord, Urk, Yeenhui- zen, Monniken-Kuinre (in Stellingwerf) en het l\'enningenhuro te Oosterzee. Een dertigtal jaren later waren Urk en Er- meloord van Kuinre gescheiden, en toen Heer Herman van Kuinre deze in 1412 terugkreeg, was hy geen eigenaar van Kuinre meer: die heerlijkheid was, met zijne toestemming en die van zijn broe- der Hendrik, door zijn vader in 1407 voor (J200 Fransche schilden aan het Sticht van Utrecht overgedragen. Do Bisschoppen stelden sedert een afzon- derljjkeii ambtman of kastelein over Kuinre aan, hetgeen echter ophield na- dat Overijsel onder Keizer Karel V was gekomen : de waardigheid van den Kuin- reschen Slotvoogd werd met het kaste* leinschap van Vollenhove vcreenigd. Uo naam en heerlijkheid Kuinre bleven nochtans in de staatsstukkcu behou- den. ü. gem. in Overijsel, in het westen door de Zuiderzee bespoeld en verder bepaald door de Overijsclsche gem. Blankenham, nevens de Friescho gem. "Weststellingwcrf en Ecmsterland. Hare oppervlakte bedraagt 828 heet. alles klei land en veeweiden. In 1811 had zij 080, in 1840 870, in 1870 987, in 1890 808 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 654 Hcrv., 2 Luth., 5 Doopsgez., 2 Chr.-Geref., 47 Ned.- Gcref., 133 1{.-Kath. 0 Isr. en 19 ongen. Zij bestaan meest van veeteelt en han- del in vee, boter enz. De gom., waartoe onder het Fransche bestuur en nog eenigo jaren later Blnnkenham behoor- dc, bevat geene andere plaatsen dan
		het d. Kuinre. Hot d. Kuinre ligt niet terzelfder stede als de oude hoofd- plaats van \'t graafschap. Deze is mot die van het oude slot door de zee ovcr- stelpt. Eveneens is de plaats, waar later de Kuinderschans is gesticht, niet meer terug te vinden, daar ook die plek door do zee is overstroomd. Het tegen\\voor- dig Kuinre bestaat uit eene lange rogel- matig bebouwde straat, dio van 1 et zuiden naar het noordon loopt, mot eene dwarsstraat, die naar den Blan- kenhammerdyk voert. Ter wederzijde van deze strnnt stroomt eene vaart, ton oosten de Kromme-Lindo, ten westen het >^Tieuwe-Knnaal. Het dorp mankt eene aangename vertooning. De Hcrv. kerk waarvan do eerste steen den 31 Mei 1C78 werd gelegd, heeft geen toren. Daarentegen siert een hooge spits do K.-Kath. kerk, een nieuw gebouw van 1870. Het Kaadhuis word in 1871 ver- nieuwd, do haven in 1836 uit een ver- vallen staat veel verbeterd. Tc Kuinre landde het Hollanscho leger den 27 Augustus 1396, om de Friezen te bo- stoken. Den 17 October 1508 werd het slot en vlek Kuinre midden in den vrede door Hertog Karel van Gelder bezet. In den volgenden strijd om do heerschappij over het Sticht en Fries- land, was deze grensplaats nu eens in handen der (ielderschen, dan in die der Bisschoppelijken en Bourgondiërs. Bij een overval der laatsten in Januari 1522 werd de plaats in brand gestoken, met het gevolg, dat niet dan het middendeel behouden bleef en dit middendeel werd den 4den Februari daaraanvol- gende door de Gelderschen in de asch gelegd. Onder het bewind van Keizer Karel V, schijnt het slot, dat door de Bisschoppen geheel vernieuwd was, ver- vallen en afgebroken te zijn. Toen Overijsel zich aan de zijde dor Algo- meene Staten had begeven, werd Kuinre ecnigzins versterkt. Maar de schans door Grovestins opgeworpen, werd zoo slecht bewaakt, dat bij de belegering van Steon- wijk door Rennenberg, een hoop voet- knechten en ruiters in den nacht van 23 Octobor 1580 de wncht ovcrrom- peldo en do bezetting óf ombracht of gevangen nam. Het vlek werd geplunderd en verlaten. In Maart 1581 vermecs- terden do Staatschen de versterkte kerk aldaar bij verdrag. Dozo kerk stond namelijk binnen do schans welke, of- schoon sedert wèl opgemaakt en mot

-ocr page 451-



		Kuiliredijk.
		Kwartiersche-Gorzen. 471


		TÜt\' bolwerken voorzien, in 1672 aan do Munsterschen overging. Twee malen deden de Friezen in dnt jnar eeno po- ging om haar te hernemen, maar hei- den mislukten. Toen zij echter den 23sten Augustus Blokzijl hadden ver- overd, moest Kuinre volgen. De plaats had echter inmiddels door de Bisschop- pelijken veel geleden; de Duitsche sol- daten hadden er geroofd on geplunderd, terwijl zij de kerk door brand vernielden. In weerwil Kuinre door den Kerststorm van 1717 zoo veel leed, dat eene me- nigte inwoners naar elders vlood, werd er in 1721 nog binnen de schans be- graven. Maar eerlang verdween ook deze onder de golven. De wotervloed van Februari 1825 heeft inede te Kuinro groote schade aangericht. Kuiliredijk, geh. in de OvcrüscU ache gem. Ambt-Vollenhove. Kuiper»»pad, grooto uitgestrekte buurt in de X.-Holl. gein. Xicuwer- «mstel, in de laatste jaren stadsgewijs volgebouwd. Kuiperij, geh. in de Gron. gem. BaHoo. Kuiper»»veer, geh in do Z.-Holl. {jciii. Heinenoord. Kuitaard, of Knithaart. b. in do Zeeuwscho gem. Ilontenisso, in 1840 met 197, in 18i)0 met 212 inw. Kuivexaud, buurt in de X.-Brab. gem. Oud-en-Nieuw-Gastel, in 1840 met 329, in 1890 met 535 inw. Kuleiirode, KuiIen»iroode of Kulderade, buurt in de X.-Brab. gem. Hooge-cn-Lnge..Mierde. Klllsdoill. buurt in de Geld. gem. Borkeloo in 1840 met 109, in 1872 met 139, in 1890 met 134 inw. Kuurade, h. in do Limb. gem. Voerendaal, in 1840 mot 351, in 1870 met 402, in 1890 met 387 inw. Er zijn knlkbrunderijen. KlltJeMberg, heuvel waarover do grens van Nederland en Pruisen loopt. Do westerhelling behoort tot de Over- ijselsehe gem. Denekamp, do oosterhol- i ling ann het graafschap Bentheim. Ken poel of water aan den voet draagt don naam van Pispot ;op Duitsche kaarten I\'isspot). iv is i l iugeil, geh. in de Limb. gem. Wittem, in 1870 met 69, in 1890 met 55 inw. Kuxemai\', voorin, nonnenklooster van de Premonstrntonser orde in de Gron. gom. Oldekerk. Het werd in \'t
		begin der 13de eeuw onder den naam van St -JIaria\'s-poort door Honricus, Proost van Bcrethe, gesticht, doch op het eindo dor 16de eouw geslecht. De plek, nog herkenbaar aan bare hoogo ligging, wordt thans door eene boerderij ingenomen. Kwanlburg, of I>e Kwal, b. in de X.-Brab. gom. Alfen-en-Kicl, in 1840 met 251 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Kwadeiidaiume. d. met eene R.- Kath. kerk in de Zeeuwscho gem. Hoe- dekenskerke. Het bad in 1840 358, in 1870 388, in 1890 470 inw. Kwadijk. gem. in X -Holl., inge- sloten door Purmerend, Uosthuizen, Mid- delie en Edam en 655 beet. groot, al- les laag veen. In 1811 had zij 219, in 1822 265, in 1840 328, in 1874 421, in 1890 483 ingez.. Bij de volkstelling voor 1890 vond men er 420 Horv., 27 I)oops- gez., 5 Luth., 1 Herst -Luth., 19 K.- Kath. en 11 ongen. In het begin der 16e eeuw behoorde met de vischvangst, de veeteelt tot het voorn, middel van bestaan. Later woonden hier vele zee- vaarders. Doch thans geven veefokkerij en zuivelbcroiding nagenoeg aan allo inw. hot noodigo. Do gem. bevat hot grootste deel van hot d. Kwadijk en een deel van do b. Axwijn. Het d. Kwadijk streke zich in do richting van de Purmer naar do Beemstor uit, doch het westelijk ged., het zoogenoemd Vcr- loreneind, behoort onder Oosthuizen. In 1840 waren er 312 inw., als 284 onder de gem. Kwadijk on 38 onder Oosthui- zen. Deze cijfers waren in 1870 toege- nomen tot 342 en 64. In 1890 telde het dorp 350 inw. Er is een gemeenschap- pelijk station van den spoorweg Zaan- damHoorn voor Kwadijk en Edam. Kwadijkerkoog, pold. in de X.- Holl. gem. Kwadijk, 193 heet. groot. Kwakel (I>e), d. met eene R.- Kath. kerk in de X.-Holl. gem. Uit- hoorn, in 1840 met 180, in 1870 met 179, in 1890 met 289 inw. Kwakernaak, pold. in do Z.- Holl. gem. Schelluinen, 265 hect.groot. Kwakerseilaud, b. in X.-Holl. aan de westzijde der stad Amsterdam. Kwartier 1. (Het), b. in de X.- Brab. gem. Fijnaart, in 1840 met 305 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. 2. streek in do Geld. gem. Zovenaar, nabij Holthuizcn. lin\'.\'ii\'ii» 1 \'st\'lie-<iioi\'%eii. pold.

-ocr page 452-

472 Kwellingen (De). Laag-Boskoop.

! verdient vooral opmerking wegens hare
wallen en onderaardsche gangen, waar-
heen men langs 36 tot 44 trappen af-

> daalt. De toron, dien men met 110
trappen beklimt, verheft zich 47 meter
boven het gewone waterpas en heeft

i een praebtigen lichttoestel. In bet ge-
zicht van dit duin viel op de Noordzee,
den 21 Augustus 1673, een roemrijke
slag voor van de Nederlandseho vloot,

I onder do Buyter, tegen do voreonigde

| Engelscho en Franscho zeemacht, onder
Prins Bobert en den Graaf d\'Estrées.
De stichting van het fort dagteekent
van 1811 1813, die van den vuurtoren
van 1822. 2. badplaats onder de Z.-
Holl. gem. Loosduinen. Stoomtram naar
Loosduinen\'s-Grnvenhage.

Kijk-in-de-Vecht, boerenhofstede
in de Overijselsche gem. Zwollerkerspel,
aan het Zwartewater en tegenover den
mond van do Vecht. De hofstede ver-
vangt eene schans, in vroegere eeuwen
aangelegd, om den vijand het naderen
van Zwolle te beletten.

Kijk-nit. 1. geb. in do Zeouwsche
gem. Axel. Er is hier een halt van den
spoorweg ilecbelenTerneuzen. Yroe-
ger lag hier eene schans. 2. fort in
do N.-Holl. gom. Kortenhoe f, nabij bet
Horstermeer.

Kijknitpolrter. pold. van 51 heet.
in de Zeeuwsche gem. Zonnemaircin 1697
bedijkt. Het vroegere land te dezer plaatse
was den 1 November 1570 overstroomd.
Kijl (De), goh. in de Gron. gem.
"Wedde.

li i.jmmelswijk. wijk in de Drent-
sche gem. Smilde.

Kijvelanden, streek in de Z.-
Holl. gom. Poortugnal, 550 heet. groot.

van ruim 19 heet. in do N.-Brab. gom.
Fijnaart.

Kwellingen (De), pold. in de
N.-Brab. gem. De "Werken.

K \\viiit>li«-ul. b. in Z.-Holl., deels
in de gein. Monstor, deels in de gem.
"Wateringen. Het eerste (Noord-K wints-
heul) bad in 1840 254, liet laatste
(Zuid-Kwintsheul) 104 inw. De bevolking
van de Noordzijde was in 1890 tot 354
toegenomen, die van de Zuidzijde tot 194.

Kwiutgeld (Het). 1. pold. van
97 heet. in do X.-Brab. gein. Klundert,
in 17/0 bedijkt. 2. peld. van 29
boet. in do X.-Brab. gom. Zwaluwo, in
1779 bedijkt.

Kijf-en-Eendracht, pold. in do
N.-Holl. gem. Alkmaar, 113 hectaren
groot.

Kijfhoek. 1. heerl. onder Groote-
Lint in de Z.-Holl. gem. Zwijndrecbt,
tot 1857 eene zelfstandige gem., die
235 heet. besloeg, in 1822 133, in 1840
92 luw. telde. In 1890 bad Kijfhoek,
als ged. van Zwijndrecbt, 134 inw. De
heerl. bevat bet kleine d. Kijfhoek, dat
aan de Devel ligt en eene Herv. kork
heeft. 2. of Kijfliockwaarrt.
pold. in de N.-Brab. gem. Dussen, 54
heet. groot.

Kijf polder. 1. pold. van 60 heet.
in de N.-Holl. gem. Alkmaar. 2. of
Jliddeltmnrtpolder. pold. van 35
heet. in de N.-Holl. gem. Akersloot.

Kijftvaai\'d. geh. in Geld., deels
deels in de gem. Herwen-en-Aart, deels
in de gem. Pannerden.

Kijkdnin, fort in de N.-Holl. gem.
Helder, op een boog duin, met oen
vuurtoren. Fort en vuurtoren zijn beiden
bewonderenswaardige werken. De sterkte

Ottoland, doch vóór do wet van 13 Juni
1857, die do vereeniging met Ottoland
beval, eene zelfstandige gein., 344 heet.
groot. In 1822 had deze toenmalige gom.
123, in 1840 156, in 1850 145 inw.
Laag-Boskoop, pold. van 225

Laag (Het), poldertje in de N.-
Brab. gem. Almkerk c. a., aan de zuid-
zijde van den Altenaschen-Heuvol, ruim
1 heet. groot.

Liaag-lllokland, of Xedeiv
Blokland, pold. in de Z.-Holl. gem.

-ocr page 453-



		Laag-Dalem. Laan, enz. 473

		heet. in do Z.-Holl. gem. Boskoop. Laag-Dalem, g->h. in de Geld. gem. Vuren, in 1840 met 73 inw. Laageind, geh. in de N.-Brab. gem. Bengen, Laaghalen. b. in de Drentscbo gem. Beilcn, in 1840 met 77, in 1870 met 121, in 1800 met 107 inw. Laag-IIeinaal, pold. van 1896 heet. in de N.-Brab. gem. Alem c. a. Lttn^-Horn ijnen, god. van de Geld. heerl. Herwijncn. Laagjes (De), polders in de Z.- Holl. gom. Zuidbeierland. Laagjespolder, p. in do Z.-Holl. gem. lJselmonde. Laag-Keppel. of Keppel- It innen, vlek of dorp in de Geld. gem. Humineloo-en-Keppel. Het is aan de westzijde van bet kasteel Koppel aau- gelegd, reikende van den noorderarm des Ouden-IJsel\'s tot den zuiderarm. Het bestaat uit eenc dubbele rij buizen, die eene kleine, maar niet onbevallige straat vormen. De kerk echter ligt danr- buiten aan de noordzijde van den noor- der-IJgelarm. In 184Ö had dit vlek 313, in 1872 300, in 1890 295 inw. De Hoe- ren van Koppel hebben deze plaats stadsrechten verleend, weshalve Laag- Keppel of Keppel-Binnen, ook wel Borg- Keppel of Xieuw-Keppel genoemd, in vroeger tyd onder de steden werd ge- teld. De ingezetenen bestaan deels vnn den landbouw, deels van de ijzergietery. Er is een halte vnn de stoomtram DierenTerborg. Laaj>-Koestert. b. in do Limb. gem Eisden. 3Iet Hoog Koestert bad zij in 1840 265, in 1870 323, in 1890 397 inw. Laagland, b. onder het het Frie- sebe d. Grouw, in de gem. Idnarderadeel. in 1840 met 95, in 1890 mot 75 inw. Laaj>\\ i«\'ii« koop, gem. in Utr., ingesloten door de gem. Kokkengen, Breukelen-Xijenrode, Kuwiel, de Haar- zuilens en Hnrmelen. De grond, die 678 heet. beslaat, is deels door klei, deels door laag veen gevormd en bestaat meest uit veeweiden, weshalve veeteelt en zuivelbereiding de middelen van be- 8tnan der ingezetenen uitmaken. Deze waren in 1822 ten getale van 284, in 1840 van 328, in 1874 van 409, in 1890 van 430 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 111 K.-Kntb., 142 Herv., 27 Chr.-Goref., 46 Xed.- Geref. en 4 ong. Do gem. bevat de b.
		Laag Nieuwkoop en Zuideiudo van Por- tengen, benevens de gehuchten A\'arkens- buurt, Gieltjensdorp, LageHnar en Kortrijk. De buurt Laag-Xieuwkoop strekt zich in oostelijke richting van de Heikoper-Wetering naar de zuidzijde van i Portengen uit. Zij had in 1840 89, in I 1870 107, in 1890 100 inw. Laag-Raven, pold. en b. in de ; Utr. gem. Jutfans, Do b. ligt nau den Ynartschen-Rijn en bloeit door steen-en pannenbakker jj. Laag-Kietbroek, geh. in de Limb. gem. Venraai. *Laag< raat. 1. b. in de N.-Brab. \' gem. Dongen. 2. b. onder het N.- Brab. d. Kijen, in de gem. Gilzoen- Kijen. 3. geh. in de N.-Brab. gem. Ossendrecht. Laag-Wolfheze. klein maar schilderachtig gelegen geh. in de Geld. gem. Doorwerd. Laag-Ziittem, b. in de Over- yselsche gem. Zwollerkerspel, in 1840 met 61. in 1870 met 68, iu 1890 met 77 inw. Laag-Zwaagdijk, b. inN.-Holl., thans in de gem. Wervershoof, doch vóór 186S tot de gem. Zwang beboorende. Zij bad in 1870 291 inw., in 1890 met Hoog-Zwnagdijk 454 inw. Laak.** 1. d. in do Limb. gom. Ohé- en-Laak. Men vindt er eene St.-Auna- kapel en het kasteel Walborgh. In 1840 bad het 284, in 1870 273, in 1890 262 inw.\' 2. geh. in de Geld. gem. \' Batenburg, in 1840 met 59, in 1890 met 67 inw. 3. (De), b. in de Limb. gem. Roggel, in 1870 met 172, in 1890 met 180 inw. -4. geh. in de Geld. gem. Appeltern. 5. stroompje in \'. Geld., deels de grenslijn tusschen Njj- i kerk en Hoevelaken. Laakhorst, goh. in do Dr. gem. De Wijk. Laaksnin, geh. onder hot d. Warns, j in de Friosche gem. Hemelumer.01de- I faart en-Noordwolde. Laakwerd, geh. onder het Frie- sche d. Tjum, in de gem. Franekeradeel. Laan (De), 1. wijk van het Z.- Holl. d. Pijnakkcr, bevattende o. n. het ¹ gemeentehuis en do R.-Kath kerk. I 2. b. in de N.-Holl. gem. Limmen, in in 1840 met 151, in 1870 met 161 inw. Voor 1890 niet afzonderlijk opgegeven. Laaii-van-Xienw-Oosteiiide, j laan iu Z.-Holl. tusschen Voorburg en I het Hnagsche-Boseh. Er was een sta-

-ocr page 454-

Lagelanden (De).

I-aar.

474

liaatberjf, hooge heuvel in do
Geld. gom. Groosbeok.

J/ahla\'ual. gehucht in do N.-Brab.
gem. Vrijhoevcn-lvapel, in 1870 met 53,
in 1890 met 104 inw.

ïj!iji\'«\'l>aiik<"M. buurt in de N.-
Brnb. gem. Ktten.

liagebroek, wijk der N.-Brab.
gom. Uden, in 1840 mot 880 inw. om-
vattende de buurten en gehuchten Vel-
molen, Maasstraat, Hoenderbosch, "Weeg,
Kooldcrt, Kattenhol, Eikenlieuvel en
Duifhuis. (*)

liag-ebrng, wijk van de N.-Brab.
gem. Rozendnnl.

H.a<i«\'(li.ji». 1. geh. in de N.-Holl,
gem. Schagen, 2. buurt in do Z.-
Holl. gem. Ridderkerk.

s,a <;<«! i jl» e r-Iiaaj;\'. polder van
55 hectaren in de N.-Holl. gemeente
Sclingen.

Lago-tHnd, goh. in de Z.-Holl.
gem. lleinenoord.

La«;e-<iiieNen, jiolder van 220
hectaren in de Z.-Holl. gemeente
Hoornaar

lia^e-Ilaai\', geh. in de Utr. gem.
Lang-Nieuwkoop.

I>au\'eliei«le, b. in do N.-Brnb. gem.
Escharen, in 1840 met 232, in 1870 met
310, in 1890 niet 349 inw.

S.ati«\'lt«\'!scli»\'-I*ol(l«\'i\'. pold. in
N.-Brab., deels in do gem. Kuik c. a.,
deels in de gem. Boers, ruim 101 heet.
groot.

liagelieuvel, b. in do N.-Brab.
gem. Uden.

Lagelioek, of ljageIioeker-
polrtei\', pold. vnn 203 boet. in N.-H.,
deels in do gom. Hoogwoud, deels in
de gem. Opmeer.

liagekant, of liagehout, b. in
de N.-Brab. gem. Nuland, in 1840 met
164, in 1890 met 160 inw.

I.aji«^kïaii«l. 1. streek in de Geld.
gom. Herwijiien, uitmakende oen deel
dor oude baronie vnn Aspercn, bijna
620 boet. groot. 2. (Het), zuidcl.
deel van do Gron. lnndstr. Hunsingoo,
aldus in tegenoverstelling van bot hoo-
gor gelegen noorderdeel genoemd.
3. middeldccl vnn bet Gron. landschap
het "Wcsterkwnrtier, langs het Hoen-
diep. -l. b. in Z.-Holl., deels in do
gem. "Woubrugge, deels in Warmond,
deels in Alkemade. 5. pold. van
ruim 7 heet. in de N.-Holl. gem. Ha-
renknrspcl.

LagelaiMleu (De), 1. pold. van

tion vnn den Hollandsoben-Spoorweg
vnn het einde vnn 1843 tot op den nnn-
Jeg der lijn Gouda\'s-Grnvenhngo.

I,ii;ir. 1. 1). in do N.-Brab. gom.
Nunen e. n. 2. b. in de N.-Brab.
gem. Tilburg. H. h. in de I.inib. gein.
Woerd, in 1840 niet 605, in 1870 met

019, in 1890 met 724 inw.------1. goh.

in do N.-Brab. gom. Aarlc-Kixtel.
.ï. geli. in de N.-Brab. gem. Diesen.
<». gehucht in do Geld. gem. KIst.
7. geh. in de N.-Brab. gem. Ilelvoort,
in Oroot- en Klein-Laar nfgcdeeld.
H. geh. in de N.-Brab. gem. Nistclrode.
O. (Het), buurt in de N.-Brab.
gom. Zundert. Vroeger prijkte er hot
sterke huis Laar, volgen» de overleve-
ring do wijkplunts der Hoeren vnn Breda
tijdens de invallen der Noormannen.
fO. geli. in de N.-Brab. gem. JInar-
lieos, in 1870 met 41, in 1800 met 45
inw. 11. geh. onder het d. Otterloo,
in de Geld. gem. Ede. t\'4. havezate
in de Ovcrijselsche gem. nmlit Ommen,
in do marke van Bestalen, oudtijds een
versterkt kasteel, door Bisschop WiUe-
brand vnn Utrecht omstreeks 1230 ge-
slecht. Het is bezeten door de geslach-
ton van Laar, Znlné, Boekhorst, Vilsteren,
Bergeyk, Hnlert, Voorst, ter Brugghen,
Danekelmnn, Kechteren, Herzeelc, Seho-
inaker en Zandberg.

I.aar<i. geh. ondor het Frieschc d.
Wolsuni, in de gemeente "\\Vymhritsc-
radoel.

Ijaai-riei\'-lloogte, hoogtoin Gooi-
Iand, op de westzijde van het d. Laren,
met ceno legerplaats.

liaai\'dei\'-WasMemeei\', klein
meer in de N.-Holl. gein. Laren.

Laiii-eiiKJ. ]. b. in do N.-Brab.
gem. Aalst, in 1849 met 182, in 1870
met 197, in 1890 met 145 inw. JS.
b. in de N.-15rnb. gom. (iilzc e. n., in
1840 met 102 inw. (*)

i,aar heide, buurt in de N.-Brab.
Zundert in 1840 niet 124 inw. (*)

I.iiiii\'sli\'iiiil. b. in de Geld. gem.
Epe, in 1840 met 124 inw. (*)

l.aarn oud. fraai landgoed in do
ürentsche gem. Zuidlaren, wnnrnnn de
Staten van Drente, den 23 31nart 1751,
bet recht van havezate gnven ten gun-
sto vnn Alex. Cnrel Graaf vnn Heiden.

(*) In do Uitkomsten der zevende
tienjaarlijksche volkstelling" zjjn do be-
volkingscijfers niet afzond, opgegeven.

-ocr page 455-



		Iiagemedeii.		Ijamiiierenhnrg. 475


		59 heet. in de N.-Br.ib. gom. Ooster- hout. J$. pold. van 546 hoct. in do N.-Holl. gem. Spanbroek. Lag\'emeden, d. met eeno Herv. kerk in do (iron. gem. Aduard, in 1870 mot 176, in 1800 mot 214 inw. Lage-HIerde, klein d. mot oono R.-Kath. kerk in de Z.-Holl. gem. Hoogc-en-Lago-Miorde-en-Hulsel. In oono oorkonde van 1212 wordt liet Mirta ge- noemd. In 1890 had liet 61 inw. in do kom en 478 daarbuiten. I.a&\'eiidi.jk. 1. gehucht in do N.- lloll. gem. Katwoude, in 1870 met 33, in 1890 met 30 inw. \'4. geh. in do N.-Holl. gem. Uitgeest. Lage-XeMMe, pold. in de Z.-Holl. gom. Groote-Lint. i.:iü,(\'3i lus5ii. b. in do N.-Brab. gem. Dongen, in 1840 met 402 inw. In 1890 bad bet met Hoogenbam 432 inw. Lageillienvel, geb. in do N.-Br. gom. Uden. Lage-Paddepoel, streek in de Gron. gem. Noordijk. Lage peel of liangepoel, b. in do N.-Brab. gem. Esgharen, in 1840 met 102, in 1870 met 103, in 1890 met 134 inwoners. Lagepolder, p. in de Utr. gom. Linscboten. Lage* Kijndijk, dijk langs do noordzijde van don Kijn van Woerden tot Katwijk. Lageveeil, buurt in de Drcntsche gem. Zuidwolde, in 1840 mot 98, in 1870 met 108, in 1890 met 1-15 inw. liaju\'eveeiische-l\'older, pold. van 197 beet. in de Z.-Holl. gem. Lisse. \|jagewaardclie-eii-ISi\'ui- inaadsche-Poldei\',* pold. van 410 beet. in de Z.-Holl. gem. Koudekork. Lagewej»;, b. in de N.-Holl. gom. Blokker, in 1840 met 53, in 1870 mot 112 inw. In 1890 bad bet mot Munnekü 86 inw. Lageweidc, pold. in Utr., deels in do gem. Haarznilons in do Ovorijs. gem. Diepenveen, docb sedert in de kerk van Kolmschato oen middelpunt heeft verkregen, een dorp. Zij bad in 1840 228, in 1890 301 inw. Lageivoiidsche-l\'oldei\', p. in de Z.-Holl. gem. Hof-vau-Delft. Lage-Xaiidschel, b. in de N.- Brab. gem. Loon-op-Zand, iii 1810 met 193 inw. (Voor 1890 niet afzonderlijk opgegeven.) L>age-2!ijde- van-den- R i ju,
		streek in Z.-Holl. langs do noordzijde vnn den Bijn. li»Se-Kwaluwr. d. in de N.-Br. gem. Zwaluwe, in 1840 met 1241, in 1890 mot 1380 inw. Hot is in de lengte gebouwd, en vooral in het noorderdeol met schoone huizon bebouwd. Het uiter- ste zuiden draagt don naam van Plant- socn. Kr zijn kerken voor do Herv. en do R.-Kath. on eeno haven aan den Amcr. Bij den watervlood van 18 Nov. 1421 is ook Lage-Zwuluwo ondcrgcloo- pon. Er is een station van don spoor- weg RotterdamRozendaal. Ijajcezijde, buurt in do N.-Holl. gem. Schagen. Lake-ea-IwIa, voorm. gouw of graafschap aan de Lek en den IJsel, in het tegenwoordig Bolland en Utrecht. Lakenioild, heerl. en buurt in do Geld. gem. Heteren. Vroeger stond er het slot Lakomond of Dooierburg in 1840 had Lakemond 169, in 1872 137, in 1890 slechts 83 inw. Lakerpolder, pold. van 28 hoct. ! in de Z.-Holl. gem. Warmond. I.akerveld, pold. in do Z.-Holl. gem. Lexniond. Daarin ligt aan den weg I van Vianen naar Gorincbcm do fraaie b. Lakerveld. Deze had in 1840 300, in 1890 465 inw. lialleweev. bonggel. geb. in de Gron. gem. Termunten, bij Borgsweer. Iiainhci\'tMt\'liaK\'oii, of Lam- bei\'twvliaag, d. in N.-Holl., deels in de gem. Abbekerk, dools in do gem. Hoogwoud, in 1840 met 206 inw. in \' eerstgon. en 20 inw. in laatstgen. gem. In 1870 berekende men do inw. in bet Abbekerksche deel op 179, die van bet lloogwoudscho doel op 74. \\\\\\ 1890 wa- j ren deze getallen resp. 177 en 100. De i Herv. kerk staat op Hoogwoudschen grond. De R.-Kath. is in 1817 vervnn- gon door een in de Weere. Lammen, eilandje in do Z.-Holl. gom. Zoeterwoude, dat mot do daar- tegenover gelegen Lammenbrug de be- \\ naming bewaart van do groote schans. ; die de Spanjaarden bij het beleg van Leiden in 1574 hadden opgeworpen. Lammens vliet, of Lammi u«- vliet. oude naam der stad Sluis in j Vlaanderen. LailllllOl\'blireil, geb. iu do Gron. ¹ gem. Oldchove. Lammerenlinrg, klein geb. in j de Zeeuwseho gem. Koudekerke, ter plaatse waar in de 17de eeuw het praeh-

-ocr page 456-



		Langdeel. sloten, in hot geheel 1823 heet. In 1822 had deze gem. 789, in 1840 920, in 1874 1348, in 1890 1769 inw. Bij de volks- telling voor 1890 was do bev. onder- scheiden in 1493 Herv., 101 Chr.-Oeref., i 01 Doopsgez., 7 Ev.-Luth., 2 Herst.- Luth., 2 Ned.-Geref., 87 R.-Kath., on 10 ongen. Zij bestaan meest van veeteelten zuivelbcreiding, deels van vissclierij enden handel in eieren en landproducten. De gem. bevat de beide dorpen Landsmeer en Watergang, een deel der b. Oostza- ner-Overtoom, het geh. Kadoelen, bene- vens doelen van de Buikslotermecr en de Broekermeer. Het d. Landmeer is eene fraaie plaats, die in 1840 578, in 1870 730 inw. telde. In 1890 had het in de kom 352 inw. Het beeft eene Herv. en eene C\'hr.-Geref. kerk. In 1573 hadden de Staatschen hier eene schans opgeworpen, die de Spaansehgczinden echter overmeesterden. In Xovember 1GU5, Augustus 1717 en Februari 1825 heeft Landsmeer veel door overstroo- tnlng geleden. Laitdwraad. geh. in de Limb. gom. Gulpen, in 1840 met 58, in 1870 met 73, in 1890 mot 54 inw. Land-van-L-Hi. pold. van 526 heet. in do Z.-Holl. gom. Strijen. Langbroek, of Over-en-Xe- der-Lanjjbroek. gem. in Utr., tus- scheu "\\Yijk-l>ij-l)uurstede. Amerongen, Leersum, Doorn, Driebergen en Koten, met eene oppervlakte van 1791 heet. De grond, die broekachtig is, bestaat grootendeels uit klei; alleen naar het oosten, op de grenzen van Leersum en Doorn, vindt men ook zand (diluvium). In 1822 had deze gem. 988, in 1840 1096, in 1875 1133, in 1890 1216 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 867 Herv., 3 Chr.-Geref., 1 Herst.-Luth., j 66 Xed.-Geref., 277 R.-Kath. on 3 on- gen. Zjj bestaan meest door landbouw. Ér is voel bosch, veelal ten gevolge dat hier verscheidene ridderhofsteden en groote landgoederen zijn gesticht, t. w. "VVeerdestein, Hinderstein, Groencnstein, Sandenburg, "Walenburg en Zuilonburg. De gem. bevat de beide dorpen Xeder- ; Langbrook m O ver-Langbroek. Er is ! een halte van do stoomtram Wijk-by- DuurstedeSandeuburgerlaan. Langdeel, vaart in Friesl., in de gem. Lecuwarderadeel on Tietjorkste ra- deel, uitmakende een ged. van het groote vaarwater tusscheu Leeuwarden over "Wartona en Grouw naar de Lemmer.
		47C Lamoor. tige buiten Lammerenburg van den heer Cornelis Lampsins stond. Lamoor, klein geh. in de X.-Holl. gein. Akersloot, dat vroeger veel meer huizen en inw. telde dnn in onzen tijd. Lniiiperselie-Ntraat, geh. in de X.-Bral>. gem. Wanrooi. Laini)-in>\|»oIilor. pold. van 13 heet. in do Zeeuwsche gem. Xieuwvliet. Lainp-lraat. geh. in de gem. Steenderen. I,;iim>;;:(. geh. in do X.-Brab. gem. Zevenbergen. Laman aarde. 1. bcdijking in Zeeuwsch-Ylaanderen deels in do gem. Hontenisso, deels in de gem. Hengst- dijk. 1587 liect. groot. \'i. ui Lailt- wet\'l\'de, d. met ecne R.-Katli. kerk in de Zeeuwsche gem. Hontonisse. Het had in 1870 met Rozenburg 501 inw. In 1890 tolde Lamswaarde alleen 420 inw. Lauakeil.* gem. in Belgisch Limb., waarvan in 1839 en 1843 eenigo per- ccelen aan do Nederlanden, on wel aan de gem. Oud-Vroonhovcii, zijn gekomen. Er is een station van den spoorweg Maast rieli Hasselt. Laiidekeii-ite veroord. pold. in de Z.-Holl. gem. \'s-(iravendeel. Landeken-va n-II oogatra ten. pold. in X.-Brab., groot 104 heet. deels in de gem. Klundert, deels in Zeven- bergen. De pold. is in 1050 ingedijkt. Laiiderniii. of Laiidriim. b. op het N.-HolL eil. Terschelling, in 1840 met 88, in 1870 met 92, in 1890 met 137 inw. ">-Lau(Is-ltcUad<<;<::/;« ii. \'p. in de Z.-Holl. gom. Goudswaard, 1C9 heet. groot. Landshut-en, goh. onder Tiet Friesehc d. Suameer, in de gem. Tie- tjerksteradeel. Laildadiep. gevaarlijk vaarwater in de Noordzee, zich uitstrekkende tus- schen den vasten wal van Noord-Holland tot de Zuider-Haaks. Landskroon, voorm. buiten aan de Vecht, in de gem. Wcesp, thans \'een openbare wandelweg met de gemeente- begraafplaats. Landsmeer, gem. in X.-Holl., in- gesloten door Oostzaan, llpendam, Mon- nickendam, Broek in-AVaterland, Xieu- wcndani, Buiksloot en het gedeelte van het IJ, dat in Mei 1821 verklaard is onder Amsterdam to behooren. Degrond is laag veen, met vele plassen en breede

-ocr page 457-



		Langenholte. 477
		Laiig-donk.


		telde zy met een ged. der buurtschap Honesch 752 inw. 2. b. in de Drent- sche gem. Xorg, in 1811 met 108, in 1840 met 125, in 1870 met 134, in 1890 met 154 inw. Langeloop, b. in de Geld. gem. Laren. I.a nü«\' Maarken, pold. van bijna C heet. in do Zceuwsche gom. \'s-Gra- venpolder. I.,aiige-Mairepol<ler, pold. van ruim 43 heet. in de Zeeuwscho gem. Dricwegon. Lailgeineer, 1. of S«\'lialke- sloot, breed vaarwater in Friesland, dat uit het kandeel komt en naar de "Wijde-Ee loopt. Het is een deel der vaart tusschen Leeuwarden en Groniu- gen. IS. pold. in de Gron. gem. Do Leek, vroeger een meer. De polder is door afleiding of aftapping van het wa- ter verkregen. Langen, b. aan de Berkel, in de Geld. gem, Laren, in 1840 mot 130, in 1872 mot 150, in 1890 met 164 inw. Vroeger stond er con adell. huis van denzell\'don naam. I.a nj>\'ciili«M$>\'. verhevenheid of lage heuvelreeks langs de rivier de Douge in X.-Brab., door velen door een opge- worpen wnl en con werk dor Komeinen gehouden. Laiigenboom,* b. in de X.-Brab. gem. Mik Langeilbroek, polder in de Z.- Holl. gem. Streefkerk, ruim 92 heet. groot. Langeiulam, pold. in de Zeeuw- sche gem. Grauw-en-Langendam, ruim 466 heet. groot. LailgClldijk. 1. landstr. in X.-H., bestaande uit eene reeks van 4 aaueen- geschakelde dorpen, dio, in het zuiden bij den Yronergeest beginnen en zich naar het noorden uitstrekken. Zij zyn bekend door de groenten, vooral kool, die er aangekweekt worden. De dorpen zyu Broek-op-Langendjjk, Zuid-Schar- woude, Noord-Scharwoudo en Oud- karspel. De straatweg door deze dorpen behoort tot do oudston in Holland. !£. buurt in do X.-Brab. gem. Kukven c. a., in 1820 met 394 inw. In 1890 teldo zy mot Schijf en den Xisponschen Achterhook 574 inw. 3. buurt in do Z.-Holl. gom. IJsolmonde. 4. buurt in do X.-Brab. gem. Bozendaal, oost- waarts van Langdonk. Lnilgdlliolte, b, in de Uverijsek
		I.aujï«Ioiik, b. in de X.-Brab. gem. Rozendaal, in 1840 met 468, in 1890 met i363 inw. Iinngakkei\'xijl, voorm. sluis in de Gron. gem. Nieuweschans, wier kom men vroeger doorgaans de Langakker- schans noemde. Lang-e-Iiakkersooi\'d, l>old. van j 1C1 heet. in de Z.-Holl. gem. Pernis. Hei was vroeger eene zelfst. gem., die mei Deiti\'elsbroek in 1822 16 inwoners telde. Liailge-ltoimeil, pold. van 122 heet. in do Z.-Holl. gem. \'s-Grave- zande. Lange-Room, of Laiigen- booin. geh. in de X.-Brab. gemeente Escharen, in 1840 met G7, in 1870 met 81 R.-Kath. inw. Er is eene openbare i kapel. Lange -Jtain<lei s -$Iangll i.jk- en-«lo-Jlilleit, pold. van 108 heet. in do X.-Brab. gom. Prinsenhage. Langeilal, duinvallei in de Zeeuw- scho gem. Schouwen. Lailgedijke, b. met dorpsrechten in de Fricschc gem. Ooststellingwerf, in 1811 met 60, in 18401110195,1111874 met 129, in 1890 met 156 inw. Het is uit de goh. Langcdn\'ke, Bosch, "Weide en Legeduurswoldo saamgesteld. Iiangelieide, b. in de Limb. gem. Maasbree. Langel, of Xeei\'lnngel, d. met eene It.-Kath. kerk in de X.-Brab. gem. Dieden c. a. Het had ten jare 1840 99, ter jare 1890 109 inw. In don hertoge- lijken tijd had dit dorp eigen heeren, doch kort daarna werd het met het Land- van-Bavestein vereenigd. Langelaar, geh. in de X.-Brab. gem. Xunen. Aangeland, 1. pold. van 350 heet. in de Z.-Holl. gem. Krimpen-aan-den- IJsel. Üi. pold. van 167 heet. in do Z.-Holl. gem. Bonthuizen 3. Bent- polder, I>elfpol<ler, of Gene- ial( rol(lii-»;iii llii/(rs«i»ii- <le, pold. van 271 heet. in de Z.-Holl. gem. Hazerswoudc, in 1765 bedijkt. Lailgelille, b. in de Friesche gem. Weststcllingwerf, langs de Tjongor, deels onder hot d. Munnikeburen, deels onder Scherpenzeel, in 1840 met 170 inir., onder Munnikeburen. In 1890 telde zjj onder M. 122 inw. Lailgeloo, 1. b. in de Overijsek pcho gem. Haaksbergen, aan de Buur- serboek, in 1840 met 408 inw. In 1890

-ocr page 458-

-ocr page 459-



		i-are.
		Ijangeveldaloo.			479



		bewoners met die van do Langstraat in vele opzichten overeenkomen. Hooi- en landbouw, veefokkerij, het maken van schoenen en de handel met deze voort- brengselen zijn er de middelen van be- stnan. 2. I). in do Z.-Holl, gem. Ooltgensplaat. - H. b. in do I.imb. gem. Bergen, in 1840 niet 150, in 1870 met 262, in 1890 mot 148 inw. Iiail{£watei\\ beek in Limb.. die van de hoogte bij Heer nederdaalt en tusseben lleugum en het Maastricht- sche stadsgedeelte "Wijk in de Maas valt. Bij langdurige droogte bevat zij weinig of geen water. I.n ni;« eer, d. in Friesl., de hoofdpl. der gem. Doniawerstal. Het is eene fraaie plaats, aan de zuidzijde van de Bangeweerder-Wiolen gebouwd. In 1811 had bet 409, in 1840 506, in 1874 566, in 1890 681 inw. Behalve de fraaie Herv. kerk, vindt men er het Gemeente- huis, do state üsinga, eene scheeptim- inerwerf en enkele andere inrichtingen van volksvlijt. De state Douma alhier werd in 1845 afgebroken. Lang weerde r-Wielen, bochtig moer in de Friescho gom. Doniawerstal. liailffwerd, goh. onder het Frie- sche d. Oosterlittena in de gem. Baardo- radeel. I.aiikclaar, b. in do N.-Brab. gem. Nonen. liankliorst, goh. onder het d. IJhorst in de Overijselscbe gein. Stap- horst. Laak huis. I). in do N.-Brab. gem. Uden. Biaiikuiii, geli. in do Friesche gem. Franeker, uit Groot-Ijankum, Klein-Lan- kum en Nieuw-Lunkum saaingestold. Lankveld. gehucht in de N..Brab. gom. Geniort. Vroeger stond er oen kasteel, de geboorteplaats van den rechts* geleerde Joris van l.aiikveld, of, zooals hij zich in Grickschen vorm schroef, Georgius .Makropedius. liankvoort, Lrangvoort of Landfort, adcll. huis in de Geld. gem. Gendringen. liaMsclimirHclie-Ciiat, of Lap- scheiirwelie-4i!at, pold. van 78 heet., in de Zeouwscho gem. Heille, in 1639 bodijkt, in 1747 herdijkt. Vroeger was het oen zeearm, dio zich tot Middelburg in Vlaanderen uitbreidde. l/iiiv. 1. buurt in do N.-Brab. gom. Erp. J$. b. in hot Fr. d. Kauwerd (Rauwerderhem).
		I-iailJjeveldsloo, voorm. havc- vato in de Overijselscbe gom. Wjjhe, Hedert bot midden der 16de eeuw beze- tcn door de gesluchten van I.aer, Ben- tinck, "Wclovcldo, Hnersolto en Qaeys- 8611. Lange vliet, waterloop in een N.- IIoll. pold. liet Kocgrns. L<aii»\'ewater (Het), kreek in de N. Bral), gein. Halsteren, in den Au- vergnepolder. I^ailjjeweer, 1. pold. van ruim 6 heet. in de X.-Holl. gom. l\'urnicrende. ~. geli. in de Gron. gem. Aduard, onder Hoogcmeden. Ijanjje weeren, polderland ter grootte van 150 heet. in de N.-Holl. gem. l-\'.dnm. I.iailj;eweg. station van den spoor- weg DordrechtBreda. JLiallge-Weide, pold. van 648 heet. in de Z.-Holl. gom. Lango-Ruigo-Woide, in 1840 met 279, in 1890 met 363 inw. liangewold, of Lang-ewald, gedeelte van de Gron. landstreek \'t Wes- terdeel, Lnngewold-Oostcrdeel, Visvlict on den Ruigewaard. Het omvatte van 1749 tot 1795: Sebaldeburen, Doezum, Opende, l.utkegast, Grijpskork, Zuid- horn, Noordhorn, Niezijl, Fann, Niekerk, Oldokerk, Visvliet en Ruigewnard. Langewijk, 1. b. in de Overjas. gom. Avereest. SS. b. in de Dr. gem. Hoogoveen. 3. b. in het Fr. d. Drachten (Smnllingerland). Ijau;;e%waa$;, fraai d. in de I\'rie- sche gein. Opsterland. Het bestaat uit twee buurten, heeft veol lommer, schooiio landerijen en eeno Herv. kerk met cono schoone pastorie. In 1811 had het 775, in 1840 956, in 1874 1367, in 1890 1397 inw. Er is een halte van do stoomtram HeerenveenDrachten. Ijaiig-lioggebroek, pold. van 78 heet. in de Zuid-IIoll. gem. Roeuwijk. Liang-Mclieiwijk, pold. van 169 heet. in do Z.-Holl. gom. Iloog-Blokland. liii ii <;x4 raat. 1. streek in N.-Brab., doch die van den grafolijken tijd tot op het eind dor vorige eeuw en weder in het begin der 19do deelswyze aan IIol- land heeft behoord. Zij ontleent haar naam aan eene in gelijke richting voort- loopondo straat, die door acht dorpen wordt gevormd. Deze zjjn Ilaamsdouk, Waspik, Kapolle, Bezooien, Waalwijk, Baardwyk, Nieuwkuik en Vlijmen. Ook Sprang en \'s-Gravonmoor worden vaak daartoe gerekend, omdat hot land on de

-ocr page 460-



		480 Laren. Laren, 1. gem. in Gelderland, die door de gein. Lochem in twee deelen wordt gesplitst, en in het geheel 10,839 heet. beslaat. Het westelijke (grootste) deel is omringd door de gem. Markeloo in Overüsel, nevens Gorsel, Warnsveld, Vorden en Laren in Geld. Het oostelijke grondgebied paalt, behalve aan Lochem, aan Vorden, Kuurloo en Borkeloo in Geld. en aan Markcloo in Overijsel. Beide deelen worden door de lierkei doorsneden en door de Bolksbeek be- zoomd. Aan de oevers van beide stroom- pjes vindt men klei, evenals aan de Verwoldsche-ilolenbeek. Doch het groot- ste deel der gem. is zand. In het ooste- lijk deel verheft zich de schilderachtige Lochemerberg. In 1822 had deze gem. 2706, iu 1840 3071, in 1874 30G9, in 3890 3807 inw. Ten jnre 1890 onder- scheidde men de bevolking in 3677 Xed.- Herv., 1 "Waalsch-Herv., 40 Remonstr., 77 C\'hr.-Geref., 2 Ev.-Luth., 2 Herst.- Luth., 16 Ned.-Geref.. 49 R.-Kath. en 3 ongen. Do gem. bevat in het oostelijk deel het d. Laren, benevens de I». Oolde, Exel, Ampsen, Groot-Dochteren en een deel van Klein-Dochteren. In het ooste- lijk deel vindt men het d. Burchem, benevens de b. Zwiep, Boshourne, Net- telhorst en Langen. De gem. bevat vele groote landgoederen: als Ampsen, Boek- horst, het Boss, Verwolde, Xcttelhorst en de Cloese. Het d. Laren is van hooge oudheid. Het heeft eene in 2835 gebouwde Herv. kerk, die de vermaarde St.-Ewalduskerk vervangen heeft. Ten jare 1840 telde men er 612, in 1872 701, in 1890 753 inw. Kunstwegen voe- ren van Laren naar verschillende pun- ten, als naar het station Laren van den Staatsspoorweg, naar Lochem, naar Mar- keloo. naar Gorsel. Er is een halte van de stoomtram DeventerLochem. %. gem. in X.-Holl. ingesloten door Bla- rikum en Hilversum in X.-Holl. en Baarn en Eenmes in L\'tr., hebbende eene opper- vlakte van 1230"ï heet. De grond, be- staan uit diluvisch zand, ligt aanmerke- ljjk verheven boven den zeespiegel, in- zonderheid de dusgenoemde Laarder- hoogte in het noordwesten. In 1811 bad deze gem. 14S4 (of met het destijds daartoe behoorende Blarikum 2007), in 1822 1522, in 1840 1955, in 1875 2048, in 1890 2128 inw. By de telling van 1890 vond men er 1974 R.-Kath., 127 Ned.-Herv., 5 W.-Herv., 1 Chr.-Geref., 8 Doopsgez., 3 Ev.-Luth. en 3 ongen.
		Lanrens (>>t.). Zfl bestaan meest van landbouw, deels ook van het weven van kleeden en an- dere wollen goederen. Het d. Laren is zeer uitgestrekt; de kom der gem. telde in 1890 1115 inw. Het eigenlijke d. had in 1S90 383 inw. in de kom en 30 daar- buiten. De gem. wordt voorts nog onder- scheiden in Oosterend, Zevenend en Klein-Laren, waarvan ook gedeelten tot de kom van Laren behooren. Het mid- delpunt is de Brink, een belommerd plein. Er zijn kerken voor de R.-Kath. er do Hervormden. In vroeger eeuwen stond de parochiekerk van Laren on- geveer een kwartier zuidelijker, waar nu de begraafplaats, het !i>t."Janskerk- hof, wordt gevonden. Doch deze kerk is tijdens de Spaansche oorlogen, op bevel der Staten, afgebroken. Er zijn fraaie buitenplaatsen zooals I.arenberg, Dennenoord en een Paviljoen (hotel) met belvédère. Hier dichtbij is een legerplaats. Er is een halte van de stoom- tram Naarde»Hilversum. La ren berg, fraai landgoed op do Laai\'dcrhoogte, in 1834 aangelegd. LareiiMteiil, voorm. landgoed in de Geld. gem. Rheden onder Velp, thans een klooster. Laskwerd, geh. in de gem. Ap- pingedam. Laat (I>e), voorm. eil. in Zeeland, by >\'oord.Beveland. La tem of Letnm, d. met eene Herv. kerk in de Geld. gem. Angerloo. Het had in 1840 242, in 1872 214, in 1890 235 inw. Op het thans vervallen slot te Latum ontving Lodewjjk XIV in 1672 de Arnhemsche gedeputeerden, die over de overgave van hunne stad kwa- men onderhandelen. Latenisielie- of Latiimsclie- lrVaarilen, eiterw. in de Geld. gem. Angerloo, 145 heet. groot. Latlliner, voornaam landgoed in de Geld. gem. Voorst. Lattrop, d. met eene R.-Kath. kerk in de Overijselsche gem. Dene- kamp. Het telde in 1840 516, in 1870 510, in 1890 468 inw. Lan<le, geh. in de Gron. gemeente Vlaehtwedde, in 1840 met 80, in 1880 met 67 inw. Lanrens (St.), 1. gem. op het Zeeuwsc\'ie eiland "Walcheren, ingesloten door Middelburg, Vrouwepolder, Seroos- kerke en Grypskerke, hebbende eene opporvlakte van ruim 1031 heet., alles met zand vermengde klei, zoodat do

-ocr page 461-



		Lanvenicli. L.eogkerk. 481

		I dering der geulen voor de uitwatering en scheepvaart, in land kon veranderen. I De afsluiting had plaats van het Gron. d. Zoutkamp in eene rechte lijn naar liet zuidzuidwesten, tot aan den Xitterts- of Frieschcnhoek van Xieuw-Kruisland. Twee sluizen zijn er in den nieuwen dijk, om iedere provincie eene afzon- derlijke waterloziug te verzekeren. liiivyliiiK. b. iu de N.-Brab. gem. i Zundert. Lazarnswaardeil. uiterw. in de \| Geld. gem. Kuilenburg, ruim 25 heet. groot. LeI>l>iii$>iM>ek, beek in Gold., die \| uit de Slinge voortkomt en in de B?r- kel valt Lede. IMiede, of lioerte. heerl. ! in de Geld. gem. Eesteren, tegenover , den Heimcnberg. Daar Heer Jan van Lede, die op het eind der 13de eeuw leefde, geene zonen naliet, bekwam de heerlijkheid aan Jan van Amstel, die naar alle waarschijnlijkheid met de dochter van genoemden Jan van Lede was ge- huwd. Den 18 September 1328 droegen Johan en "Willem van Amstel deze heerl. aan Beinald II, Graaf van Gelder, op. Hot goh. Lede had in 1840 met Oude- waard 147, in 1872 104, in 1890 145 inw. Yan liet oude zware slot der Hee- ren van Lede is weinig meer dan de ringgracht ovor. Liedeakker, of *Leertoakkei, d. met eene K.Kath. kerk in deX.-Brab. gem. Oploo e. a., in 1840 met 221, in 1890 214 inw. L<ee, b. in do Drentsehe gem. D.vin- geloo, in 1811 met 210, in 1810 met 229, iu 1870 met 277, in 1890 met 353 inwoners. In 1360 wordt het Lede genoemd. L«Pel»roek, gbh. in de Drentsehe gem. Dwingeloo, in 1811 met 40, in 18 iO eveneens met 40, iu 1870 met 56, in 1890 met 78 inw. liOeilowcg, gehucht in de Z.-Holl. gom Berkol en-Kodonrijs. Ijeejjhwater, een der drie groote stoomwerktuigen, die het Haarlemmer- meor hebbon drooggemaleu. Hot ligt op den dijk aan de zuidzijde van de meer, nabg het dorp Do Kaag. De bouw vond plaats van Januari 1843 tot September 1845. De naam is die van den water- bouwkundige Jan Adrinanz. Leeghwat-T, den eersten ontwerper van het plan der droogmaking, geb. in 1875 te De Kijp. IiCOgkcrk,** d. met eene Herv. kerk
		landbouw, dio or het boofdmiddel van bestaan uitmaakt, met goed gevolg wordt gedreven. In 1822 bad de gem. 416, in 1840 503, in 1874 504, in 1890 540 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 357 Herv., 60 Chr.-Geref., 105 Xed.-Gercf. en 27 ongen. De gem. is uit de lieerl. St.-Laurens en Brigdamme saamgesteld. St.-Laurens bad in 1840 203, Brigdamme 300 inw., welke cijfers in 1890 271 en 278 bedroegen. Het kleine d. St.- Laurens ligt aan den weg van Middel- burg naar Domburg. Het heeft cene Herv. kerk. Doch het vroeger zoo aan- zienlijke slot 1\'opkcnsburgis voor eenige jaren gesloopt, liinnen de kom had het d. in 1870 72, in 1890 89 inw., in 1890 buiten de kom 182. 7t. streek in de Zeeuwsche gem. St.-Kruis, vóór de re- geling der grenzen met Spanje een deel van de Ylnamsche gem. St.-Lau- rens. Lanveiiioli. of Ijomlenbcrg. geh. in de Limb. gem. Stapelveld. Lllliwei\'ei\'llt. voorstad van Utrecht, eene oude heerl. Do wyk Lauwereeht had in 1840 854 huizen en 4418 inw. in 1890 waren deze getallen resp. 2282 en 11230. JLanwci\'ft. rivier in Friesland en Groningen, deelswijze do grenslijn tus- schen beide prov. uitmakende. Hare uitwatering ligt noordwaarts van het d. Munnikezijl in do Lauwerzee. Vroe- ger was deze rivier veel aanzienlijker dan thans, uu zij op vele plaatsen wei- nig van eeue breede sloot verschilt. Lnnwerzee. golf tusschen Fries- land en Groningen, volgens overlevering omstreeks het begin der 9de eeuw ont- staan en in 1223, bij de verwoesting van Ezonstad, uitgebreid. In de laatste vijf of zes eeuwen is zjj echter door den ijver der bevolking verscheidene malen verkleind. Imm\'rs in de 13de eeuw liep de zee tot in de nabijheid van Kollum, Visvliet en Grijpskerk, waarbij do Lau- wers reeds bij Visvliet, waar toen eene zyl of sluis was, de golf bereikte. Door in- dijkingen is de zee teruggedreven On- der anderen werd in 1529 hot belnng- d\\jke Nienw-Krnigland gewonnen. In 1729 vergrootte men het polderland door het leggen der Dokkumer-Xieuwe-Zijlen, ! en in 1793 door hot bedijken van do i Buigezand. Twintig jaren geleden is men ! begonnen met de Hunse of liet Bietdiop af : te sluiten, waardoor de gehoolo zuidooste- lyko inham der Lauwerzee, met ultzou-


		Witkamp.		BI

-ocr page 462-

-ocr page 463-



		Leerdam. 483
		Leciiuerts).


		Lieen«lerts, geh. in do 0vervJ8el- sche gom. Wanncperveen, aan het Mej)- pelerdiep. Leeiilieereniioldei\', pold. in de Z.-Holl. gom. Goudswaard, in 1608 be- dijkt en 212 heet. groot. I^eeilM, 1. kerk. ring van de klasse Middclstuni der Herv., bevattende do gemeenten Hornhiiizenen-Kloosterburen, Leens, Niekcrk-cn Vliedorp, Pietersbu- rum-en-AVierhuizen, Ulrum, Yierhuizen- en. Zoutkamp, Warfbuizen, Wijhe-en- Zuurdijk, Westernieland en Saa.\\umhui- zen. \'£. gom. in Gron., tusseben U1- rum, Kloosterburen, Eenruni, "Winsum, Ezinge en Oldeliovc. Zij beslaat 3098 heet. en bestaat uit door do Hunse be- zoomde klcilandcn. In 1811 liad zij 2277, \| in 1822 2571, in 1840 3129, in 1874 3716. in 1890 3949 inw., in laatstge- noemd jaar ouderseboidon in 2186 Herv., 1045 Chr. Geref., 89 Doopsgez, 1 Luth., .27 Ned .Geref., 424 R.-Kath., 47 Isr. en 160 ongen. Zij bestaan meest van den landbouw. Men beeft or echter ook mo- lons, kalkbranderijen en een schoops- timinerwcrf. Do gom. bevat 6 dorpen: Leens, Warfbuizen, "\'Weho, Zuurdijk, Mensingoweer en Do Hoorn, do buurten Schouwcrzyl en Groot-Maarslag, beno- vens do goh. Douwen, Grijssloot, Kat- .tenberg, Barnegaten, lloodebaan, Sehou- wen, Klein-Manrslag, do Eewer, Loen- -ster-Tillen en Stoepen. Het aanzien- lijke d. Loens is van hooge oudheid. Een der eerste kerken van Hunsegoo werd daar gesticht, üudtyds komt het ook onder de namen Lidinge, Lidenso en Liens voor. Hot had in 1840 828, in 1870 829, in 1890 1233 inw. De Herv. kerk. een fraai kruisgebonw, heeft een uitmuntend orgel. De Chr.-Geref. kerk werd in 1841 gesticht. Ijeenstei\'-Tilleii, goh. inde Gron. ^gem. Leens. Lieensterw ierden, of Tuin- sterwiei\'deJl, twoe weiden nabjj het d. Leens, de een ruim 6, de ander bijna 6 meter boven het maaiveld. Leerainbaclit, heeil. ia de Z.- Holl. geni. \'s-Gravondeol, in 1840 met 989 inw. Voor 1890 niet nfz. opge- geven. Leerbruek, 1. gom. in Z.-Holl. omsloten door Leerdam, Hoi-en-Boei- kop, Leksmond on Moerkerk. 1187 heet. groot, moest laag veen, dat tot voewei- deu is aangelegd. In 1822 had deze gom. 411, in 1840 600, in 1874 692 in 1890		733 inw. Bü de telling voor 1890 vond men er 723 Ned.-Herv., 5 Chr.-Geref., 4 Xed.-Geref. en 2 K. Kath. Zij bevat de wijken Kanaaldijk, Weverswijk, Mid- delkoop en De Geer. Het d. Lcer- brook heeft eene Herv. kerk met een zwaren toren, maar geen eigenlijke kom. In 1479 heeft dit dorp veel door krijgs- gebeurtcnissen geleden. Ü. of Lnaj;- litM\'rbrook. polderland in de Z.-Holl. gcm. Leerbroek. 1.«( r<l;iui. 1. of Ter l-«\'«l«\'. voorin, heerl. en graafschap, bevattende de stad Lordam on omstreken, do bocrl. Sclioonrewoerd en de baronie van Ak- kooi. Het is als heerl. ontstaan uit ceno deeling van de heerl. Arkel, kwam ver- volgens aan liet huis van Egmond, werd in 1492 door Maximiliaan van Oostenrijk tot en graafschap verheven en viel door het huwelijk van Anna van Eg- mond met l\'rins Willem aan liet ge- slacht van Nassau-Oranjo ton deel. Se- dert 1820 is dit voormalige graafschap onder Z.-IIollaud en Gelderl. verdeeld. 2. kerk. ring der Z.-Holl. klasse Gouda der Herv., bevattende de 9 gem. Aspe- ren, Heukelum, Kedichem, Leerbroek- en-Middelkoop, Leerdam, Xiouwland, Üostorwijk, Sclioonrewoerd en Zijder- vcld. li. gom. in Z.-Holl., tusschen Sclioonrewoerd, Hei-en-Boeikop, Leer- broek, Nieuwland, Kedichem, Asperen in Z.-Holl. en Beesd in Geld. Hare grootte beloopt 1768 heet., zijnde do grond in hot zuiden, waarlangs de Lingo vloeit, klei, doch in het midden en noor- don laag veen. In 1811 had deze gom. 1980, in 1822 2128, in 1840 2851, in 1874 3103, in 1890 4082 inw. Men on- derschcidde haar bij do telling voor 1890 in 3162 Herv., 3 "Waalsch-Hcrv., 3 Rem., 145 Chr.-Geref., 60 Evang.- Luth., 11 Herst.-Luth., 354 Xed.-Geref., 6 Doopsgez., 271 R.-Kath., 33 Isr. en 34 ongen. De ingezetenen bestaan deels van de veeteelt, waarbij do paardenfok- kerij een groot aandeel heeft, van win- kelnering en eenige fabrieken, zooals 4 glasblazerijen, waaronder van hardglas, witglasfabrick, sigarenfabrieken, stoom- houtzagerü, roomboterfabriek, schocps- tinimerwerf, gasfabriek, grutteryen enz. Er is eon station van den spoorweg Arnhem(Nijmegen)Dordrecht. Do gom. bovat do stad Leerdam on ver- strooido huizen in do Bruinsdeel, Hoog- Oostorwük, do Meent, Oud-en-.Nieuw- Schaik, Hoogland en Loosdorp. De stad

-ocr page 464-



		484 JLeerderbroek.		Leeuwarden.


		Leerdam, oudtijds Lederdnm genoemd, is op den noorderoever van de Linge ge- bonwd en vormt een langwerpig vierkant, dat vroeger door muren was ingesloten. De straten zijn b{jna alle lijnrecht, torwyl vele huizen, vooral die in het mid- den en noorden der stad, ruime tuinen hebben. In 1840 telde men in de kom 831 huizen en 1085 inwoners, welke cijfers in 1870 tot 428 huizen en 1730 inw., in 18!)0 resp. tot 526 en 2407 ver- meerderd waren. De Herv. kerk bevat het graf van Jan, den laatsten Heer van Arkel. De Luth. kerk werd in 1841 ge- bouwd. Do Chr.-Geref. kerk staat in \'t zuiden der stad. Xabij de Steigerpoort vindt men een aanzienlijk liefdegesticht, dat zijn oorsprong aan mevrouw van Aarde dankt. Het oude kasteel, mede nabij de Steigerpoort, is reeds voor meer dan derdehalve eeuw afgebroken. Leerdam was ten jare 1490, in den oorlog tusscheu Gelderland en Holland, beurtelings in de macht van beide par- tjjen. Hertog Knrel van Egmond, wiens maarschalk Snijdewind het in het voor- jaar had gewonnen, benoemde er Peter van Loe tot zijn schout, doch deze waar- digheid ging reeds voor den begiftigde in 1497, ten gevolge van het heroveren van Leerdam door de Hollanders, ver- loren. In .1575 won Chinpin Yitelli de stad voor den Koning van Spanje. Zij werd in 1672 door de Frauscben bezet en was in 1787 het tooneel van hevige plunderingen. De Franschen wierpen in don nacht van 15 op 10 Januari 1795 alhier eene brug over de Lingc, die evenwel onder het gewicht van het eerste kanon instortte. In 1709, 1726, 1740, 1741, 1784 en 1809 heeft deze stad veel door watervloed geleden. Leerderbroek, p. in de Ovcrys. gein. Zwolle. Leeriueus. dorp met cene Herv. kerk in de Uron. gem. \'t Zand, in 1840 met 471, in 1870 met 479, in 1890 met 461 inw. De hooge ligging op eene wierde maakt het zeer aangenaam. Het was in vroegere eeuwen de plaats waar de rechters van het oostelijk Fivelgoo werden beëedigd. Onder de bevolking van Leermens zijn gerekend de ingeze- tenen der b. Ter-Horn, met een Doops- gez. kerk en het geh. Lutjerijp. Oud- tijds stond te Leermens de burg Bol- biersema of C\'linxweer, later Sehnrfsburg of Schatsburg genoemd. Leersuill, gem. in Utr., begrensd		j door "Woudenberg, Amerongen, Lang- ! broek, Doorn en Maarn, en 3008 heet.. ! groot. De grond is genoegzaam geheel \| alluvisch zand. Alloen het uiterste zuid- oosten heeft klei. De gem. had in 1822 609, in 1310 797, in 1875 1242. in 1890 1349 inw., in laatstgenoemd jaar onder- scheiden in 1205 Ned.-Herr., 1 W.-FIerv., 3 Chr-Geref., 3 Ev.-Luth, 2 Herst.- Lnth., 101 Ned.-Geref., 31 R.-Kath. en ¹ 3 ongen. Zij bestaan meest van land- bouw en schapenfokkerij. De gem. be- vat het tl. Leersum en de b. l)arthui- I zen en Ginkel, benevens do heerlijkheid Zuilenstein. Het tl. Leersum telde ¹ in 1870 binnen de kom 231, in 1890 237 inw. lluiten de kom had het 1890 571 inw. Het heeft eene Herv. kerk en wordt door den straatweg tusschen ! Utrecht en Arnhem doorsneden. Er is een halte van de stoomtram Arnhem ! Station ZeistDriebergen. Leest (l>e). 1. b. in de X.-Brali. gem. Yechel, in 1840 met 236, in 1870 met 240, in 1890 met 308 inw. 2. afwateringkanaal in de Gron. landstreek ^: het Oldambt. Leesten, buurt in de Geld. gem. "SVnrusveld, in 1840 met 335, in 1872 met 419, in 1890 met 400 inw. Leete. of Lete. buurt in de Gron. \\ gem. Bellingwolde, in 1840 mot 194, in \| 1870 met 510, in 1890 met 570 inw. Leeuwarden. 1. kiesdistrikt voor het afvaardigen van één lid naar de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Het bevat do gemeenten Leeuwarden, Leeuwarderadeel en Idaarderadeel. Sf. distrikt in Friesl., voor het kiezen van Prov. Staten, bevattende de ge- meenten Leeuwarden, Leeuwarderadeel, Idaarderadeel, Menaldumndeel, Tie- tjerksteradeel. 3. eerste arr. van de prov. Friesl., saamgesteld uit bjjnn de geheele landstreek Oostorgoo, het noordelijk deel von "NVestergoo, bene- vens de heerl. Ameland en Sehiermon- nikoog. Tn 1811, toen voor hot eerst een arroud. Leeuwarden werd ge- vormd, was het anders saamgesteld; onder anderen bevatte het toen ook de I IToll. eilanden Terschelling en Vlieland. Het was destjjdg gesplitst in de 10 kan- tons: Berguni Buitenpost, Dokkum, Dronrijp, Franeker, Hallam, Hohverd, Harlingen, Leeuwarden eerste kanton on Leeuwarden tweede kanton. In 1814 werden Terschelling en Vlieland daar- van gescheiden. In 1838 werd de uit-

-ocr page 465-



		Leeuwarden. Leeuwarden. 485

		noemd, naar bet oosten. Op de oost- grens stroomt het Ouddeel. De watoren zyn moereudeels breed en diep, zoodat zelfs schepen van ongeveer 2 meter diepgang Leeuwarden kunnen bereiken. Het getal huizen beliep in 1840 4208, in 1870 4590, in 1890 5392, in\'t laatst- gonoemd jaar gesplitst in 5298 bew. 83 onbew. en 11 in aanbouw. Bjj de telling voor 1890 waren er ook 309 bewoonde en 221 tijdelijk aanwezige schepen. In 1712 bevatte Leeuwarden 15,686 inw. Dit getal was in 1744 tot 13,462 ver- minderd, doch in 1748 was hot weer tot 14,270 geklommen. In 1796 had do gem. 15,525, in 1811 16,504, in 1822 18,380, in 1830 20,938, in 1830 23,400, in 1850 24,450, in 1860 25,384, in 1870 20,036, in 1875 27,003, in 1890 30,433 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 19,859 Herv., 30 AV.-Herv., 1477 Doops- gez. 528 Ev.-Luth., 152 Herst.-Luth., 485 Xed.-Geref., 1 Duitsch-Ev., 59 Apost., 50 Vr(je-Ev., 1 Vrije-Prot., 2 Bapt., 1 Unit., 1 Morm, 1148 Chr.-Geref., 37 Rem., 5245 R -Kath., 2 Oud-R., 980 Xed.-Isr., 4 I\'ort.-Isr. en 471 ongen. Het hoofdged. der gem. bestaat uit de stad Leeuwarden, met hare voorsteden het Vliet, Grachtswal, Oud-Galilcën, C\'amstraburen en l\'otmargewal. De buurt Achter-de-Hoven begint aan de zuidzijdo der stad en strekt zich van daar in zuidoostelijke richting uit. Kleicnburg on Schilkampen zijn voortzettingen van het Vliet. Noordwaarts van het eerste ligt Kambuur, oostwaarts van het laatste Wilaard. Xaar het noorden liggen de gehuchten Bilgaard en Taniaburen. Het Xieuwland heeft verstrooide booren- plaatsen en woningen. De stad Leeu- warden, die binnen de stadsgracht ruiin S0 heet. beslaat, behoort tot de fraaiste en meest welvarende steden van Xeder- land, daar bij do ontwikkeling, dio na- genoeg overal plaats grijpt, zij eono voornamo plaats inneemt. In 1890 tolde do gem. 28,040 inw. binnen en 2376 buiten do kom. Tot hare schooue doelen behooren: het Raadhuisplein, Hofplein en Gouverueursplein (die te zamen oen brugplein van nagenoeg 200 M. longto beslaan), de Nieuwstad, het Zaailand en het Ruiterskwartier, do "YVirdumerdijk, de St.-Jakobsstraat, de Grooto-Kerk- straat, de Eewal, de Voorstreek, do Kelders, de Tweebaksmarkt, de Tuinon, de Weaze, enz. De oudo poorton zijn in de laatste jaren allo afgebroken, on
		.gestrektheid en verdeeling van het arr. aanmerkelijk gewijzigd. Hennaareeradeel ging over tot hot arr. Snoek, doch Baarderadeel, Rauwerderhem en Idaar- deradeel werden daarentegen met Leeu- warden vereenigd. In plaats van 10 had het arr. toen 7 kantons: Leeuwarden Berlikum, Holwerd, Dokkum, Bergum, Rauwerd, Harlingen. Bij do wot van 1S75 z\\jn de kantons de volgende ge- worden: Leeuwarden, Berlikum, Dok- kum, Bergum, Harlingen, Sneek, Bols- ward. 4. eerste kanton van het Friescho arr. Leeuwarden, bevattende de gem. Leeuwarden, Leeuwarderadoel Baarderadeel, Idaarderadeel. 5. kl. der Herv. Kerk in de prov. Friesland, verdeeld in 4 ringen : Leeuwarden, Stiens, Bergum en Wirdum. ö. ker- kelijke ring der klasse van Leeuwarden, bevattende de gemeenten Deinum, En- gelum, Goutum-en-Swichum, Hempens- en-Teerns, Huizum, Leeuwarden, Lek- kumen-JIiedum, ilarsum. 7. klnsse der Chr.-Oeref. Kerk, bevattende de gemeenten Beetgum, Boxum, Britsum, Hallum, Leeuwarden, Marrnm, Oenkerk, St.-Anna-Parochie, Suawoude. 8. doken, van het aartsb. L\'trocht. waar- onder in 1853 al do par. uit het noorden en midden van Frissl. gebracht werden. Toen in 1873 echter oen deken. Sneek werd opgericht, is het aantal par. in hot dek. Lee iwarden van 17 tot 11 verminderd. Zij zijn thnns Ameland, Dokkum, Dronrjjp, Fraueker, Harlingen, Irnsum, Leeuwarden (2 par.), Ooster- wierum, Warrega, Wijtgaard. Leeuwarden, 9. of in \'t Friesch Lienwerd, gem. in Fricsl., palende in het noordon aan Leeuwarderadoel (Xoorder-Trimdel), in het oosten aan Tie- tjerkstcradeel, in het zuiden aan Leeu- warderadeel (Zuider-Trimdel), in het westen nan Menaldumadeel. De oppervlakte beslaat 1660 heet., be- staando in do wostelijko helft (het Leou- warder-Xieuwland) uit zeer vruchtbare klei, in do oostelijke helft eveneens uit klei, doch meer of min met zand ver- mengd. Verschillende vaarten doorsn(j- den de gom., nioerondoels gegraven ka- ualen. Do Ee of Trekvaart op Dokkum, dio sinds onheugelijke jaren bestaat, voert van het middelpunt der gem. naar het noordoosten, do Trekvaart naar Har- lingen (in 1507 gegraven) naar het w-es- ten, de Potmargo en het Vliet, welko .laatste verderop do Tynjo wordt ge-

-ocr page 466-



		486 Leeuwarden. de ingangen der stad vermeerderd, o. a. door de Prins-Hcndriksbrug, in het mid- den der nieuwaangelegdo Willemskade. De voormalige wallen zijn aan de noord- en westzijde der stad in aangenamo i wandclwegen herschapen, en in don Prinsentuin bezit Leeuwarden een schil- derachtig park met lommerrijke dreven, bevallig plantsoen en helderen vijver. Deze tuin, de vroegere lusthof der Friesche Stadhouders, is in 1648 door Willem Frederik van Nassau aangelegd eu in 1819 door Willem I aan de stad her- geven. Twee stadsvijvers voorzien de in- gezetenen van verseh water; maar er is thans ook eeno waterleiding. De stad Leeuwarden is van geringe beginselen tot haar tegenwoordigen bloei gekomen. De plaats, oorspronkelijk aan een uit- hoek der Middelzee ontstaan, wordt het eerst genoemd in eeno oorkonde van 1149, doch bozat toen reeds eenig aan- zien, zoodat het blijkbaar is, dat zij van veel vroegeren tijd dagteekent. Het oud Leeuwarden voerde don naam van Nijehove, in tegenoverstelling van het westwaarts daarvan gelegen Oldehove, I dat dus van nog vroegeren tijd dagteo- \| kent. Omstreeks 1190 werd Leeuwarden of Nijehove tot eeno stad verheven, waarom in 1398 eene gracht werd ge- dolven, die de stad bleef insluiten, tot men haai in 1435 met Oldehovo en Hoek tot een geheel samensmolt. Se- dert ontstonden weder nieuwe buurten, zooals de Nieuwostad, waarvan het eerst in 1450 melding wordt gemaakt. Dit maakte eeno nieuwe insluiting noodig, die in 1481 met het graven van eeno nieuwe stadsgracht en het opwerpen van een hoogen wal werd aangevangen. Eene belangrijke verandering in den loop dor stadsgracht aan de zuidwestzijde van Leeuwarden is in hot jaar 188G vol- voerd. Aanleiding dnartoo gal\' de aan- leg der Staatsspoorwegen, waarvan hier het drukst-bezochte station van het ge- hoele noorden vau Nederland is. Loeu- warden is de zetel van een der vijf ge- rechtshoven. Het rechtsgebied er vau strekt zich uit over de arrondissementen, wier hoofdplaatsen zijn gelegen in Friesland, Groningen en Drente. Leeu- warden bezit een koninklijk Paleis, ter plaatse waar in de 15do eeuw de staten dor Holkema\'s on Dekama\'s stonden. Deze werden in 1603 vereenigd en strekten sedert tot verblijf van het stad- houderlijk Friescho Hof tot op do ver-
		Leen warden. heffing van Prins "Willem IV tot Erf- stadhouder der Vereenigde Nederlanden, in 1747. Sedert werd hot alleen bewoond gedurende het tijdelijke bezoek der Ne- derlandseho Vorsten. De nieuwe voor- govel en inrichting dagteekenen van 1816. Tot de sieraden behooren oeno- verzameling van portretten der Friesche Stadhouders. Het Gouvernemontshuis bevat o. a. oono schoono zaal voor do Gedeputeerde Staten en een belangrijk Museum van Friesche oudheden en zeld- zaamheden, waartoe de beide Hindeloper kamers behooren. Op het Paleis van Jus- titio, in 1850 gebouwd, berust de rijke provinciale bibliotheek. Het Stadhuis, in 1715 vernieuwd, bezit eene schoone raadzaal, eenige merkwaardige schilder- stukkon, een rijk, door den archivaris W. Eekhof uitmuntend gerangschikt ar- chief, eene belangrijke bibliotheek, een merkwaardigen atlas van kaarten, pla- ten en portretten, eindelijk verscheidene oudheden, waaronder hot zwaard van. Grooto Pier. De Kanselarij, in 1571 voltooid, munt uit door een prachtigere antieken voorgevel; het gebouw was van 1571 tot 1811 de zetel van hot ge- rechtshof, vun 1811 tot 1814 militair hospitaal, van 1814 tot 1824 kazerne en sedert gevangenhuis voor burgers, en militairen. Die bestemming heeft het nu (1895) verloren. Het gebouw wordt geheel gerestaureerd in den ouden stijl en ingericht tot bewaarplaats van de provinciale bibliotheek en het provin- ciaal archief. Het Gemeentehuis van Loeuwnrderadoel werd in 1844 vernieuwd. Het tuchthuis, do grootste strafgevan- genis van Nederland, is sedert 1870 en vervolgens bijna geheel vernieuwd. De- kazerno Prins Froicrik, dio duizond man kan bevatten, werd in 1860 door brand vernield, doch ia in denzelfden stijl . als zij in 1827 was opgetrokken, verniouwd.. Do fraaie Waag dagteekent van 1595 tot 1598. De Nieuwo-Toren, gebouwd in de eerste helft der 16e eeuw, is 43 meter hoog. Tot do gebouwen, die verder vermelding, verdienen, behooren : de hoofdwacht, do artillerie-kazerne, do schouwburg, de concertzaal, verschillende schoolgebou- won en inrichtingen van liefdadigheid,, sociëteiten en kerken. Do stodolijke be- graafplaats, op weinige minuten ten noorden der stad, munt door een fraaien. nanleg uit. Zij dagteekent van 1830. To Leeuwarden zgn onderschoidono ker- kon voor do Herv., do ll.-Kath., de "W.-

-ocr page 467-



		Leeuwarden» 487
		Leeuwarden.


		brandkasten en brandspuiten, 27 meubel- makerijen, 4 orgelmakerijen, 7 instru- mentmnkerüen, verschillende molens, een strookartonfabriek (door stoom ge- dreven), zeepziederijen, 6tabaksfal>rieken, olieslagerijen, 13 boekdrukkerijen, 7 steendrukkcrijen, ververijen, zecpziede- rijen, cichoreifubrioken, gasfabriek, en nog een groot aantal andere inrio.htin- gen van volksvlijt. Leeuwarden is door spoorwegen verbonden met Hnrlingcn, Groningen, Meppel en Stavoren. Het garnizoen wisselt af tusschen 900 en 1400 man. Behalve de stichting en do lotgevallen van ruim veertig staten en kasteelen van adellijke geslachten om en bij deze stad, behooren tot do voor- naamstc historische herinneringen van Leeuwarden : de verlandingderMiddelzee, omstreeks 1300, waardoor de stad van eene zeehaven eeno binnenlandscho plaats werd; de verrassing en vcrwoes- ting door do party der Schicringers, in 1392; het wegschenken van Leeuwar- den met de dorpen Stiens, "Wirdum en Eerwerd, aan Gerrolt Cammingha, door Hertog Albrecht in 1398; hot stichten van het kasteel Blankenburg te zelfder tijd; hot houden van een ker- kelijkon landrand en de onderhandelingen met den Duitschen Keizer, in 1414; do bezetting door de Schieringers, in 1421; do vereeniging van Oldehove, Xijchove en Hoek, in 1435; de hevige brand van 13 Juni 1488; de verovering door de Schieringers, den 25 Juni 1487; het verbond met Groningen in 1492; do overgave aan Hertog Albrecht (of A1- bert) van Saksen, den 7 Juli 1498; de aanval der Leeuwarders op het l\'nia- huis, in Augustus 1498; do overgave aan do krygsbenden van Hertog A1- brecht, den 23 October 1498; do stich- ting van het Blokhuis, in 1499; de inhuldiging van Albrecht van Saksen, in de kerk van Oldehove, den 14 Juni 1499; een brand die ongeveor twechon- derd huizen vernielde, in 1511; de strijd der Leeuwarders tegen den aanhang van den Hertog van Gelder, in 1514 en 1515; de komst van Graaf Floris van Egmond, als Stadhouder van Aartsher- tog Karel van Oostenrijk, benevens de verovering der Uniastins te Blija en van het Herjuwsmahuis to Ferwerd door do Leeuwarders, in 1515; d3 afgeslagen aanval der Geldersgezinde Friezen, in Juni 1516; het afleggen van den eed van getrouwheid door de stcdolyke re-
		Herv., de Doopsgoz., de I.uth.. de Chr.- Geref. en de Isr. In bouwkundige schoonheid staan deze gebouwen bij de hoofdkerken van Bolswnrd en Itarlingen achter. De kerken der Herv. heotcn de Grootc of Jacobijner-, do Galileër- en Westerkerk. Do eerste, oorspronkelijk een kloosterkerk, was als zoodanig do grootste van Nederland. De praalgraven van Friesche Stadhouders en hunne aanverwanten, die eens hot koor ver- sierden, zijn in 1795 vernield. Sedert 1820 bezit de kerk een eenvoudig mnr- nicren gedenkteeken voor den opvocd- kundige J. II. Nieuwold. Do oudste kerk van Leeuwarden, do St.-Vituskerk van Oldchove, wier oorprong niet meer is op te sporen, is in 1595 afgebroken. Doch de zware, ofschoon onvoltooide toren, de Oldehoof, van ongeveer 40 31. hoogte, in 1529 gebouwd, bleef tot heden bewaard. Onder de weldadige gestichten staan bovenaan het Old-Hurgorweeshuis en het Nieuwe-Stadsweeshuis. Voor het eerste, in 1534 gesticht, is in 1875 een nieuw gebouw opgetrokken. Hot laatstgenoemde, 1675 van stadswego gesticht, liep voor ruim een halve eeuw gevaar te gronde te gaan, toon het in 1828 door de erfenis van con vroeger pleegkind, Jacobus Martinne Baljóo, werd gered. Een metalen eerzuil herin- nert aan den weldadige. Verder verdie- nen opmerking het Oude en het Xieuwo St.-Anthonie-gasthuis, het in 1840 ge- bouwde stads Burgerziekenhuis, het vernieuwde Diakonie-armenhuis der Hervormden, enz. Voor de hoogere bur- gerschool is in 1865 een nieuw gebouw gesticht in het Zaailand. Geschikte lo- kalen zijn in 1870 ingericht voor burger- dag" en avondschool. Do laatste is koste- loos. Ook heeft Leeuwarden een gym- nasium, oeno zang- en muziekschool, zwemschool (ook eone volkszwominrich- ting), ninbachtsschool on gyinnastick- school. Leeuwarden is voorts do zetel van het Friesch genootschap van gc- schied-, oudheid- en taalkunde, van het Selskip foor Fryske taal- en schriften- kennisse" enz. Leeuwarden bloeit door handel, markten, scheepvaart, allerlei fabrieken en handwerken. Er zijn 7 schcopstiinmcrwerven, 6 zeilmakerijen, 2 touwslagerijen, 6 pompen- en blikma- kerjjen, 4 wolkammerüen, 16 goud- en zilversmederüen, oeno jjzorgieterij, vele grof- en kuchelsmedorjjon, koperslage- ryen, 11 loodgieterijen, een fabriek van

-ocr page 468-



		Leeuwen.
		488 Leemrarderadeel.


		\| 8146, in 1890 9790 inw., in laatstgen- ! jaar onderscheiden in 6723 Herv., 1219 j Chr.-Geref., 321 Doopsgez., 14 Luth., 6 Kerst.-Luth., 75 Ncd.-Geref,, 720 R.- Kath, 1 Oud-Roomscho en 23 ongen. De dorpen, waarin Leeuwarderadeel is afgedeeld, zijn, in volgorde van hunne bevolking: Stiens, AVirdum, Huizum, \| Finkum, Jelsum, Lekkum, Britsum, Hyum, Goutum, Kornjum, Hompons, [ Swichum, Miedum en Teems. In geogra- _: phischen zin is het laatste geen dorp. j Daarentegen kan men als een d. aan- merkon Wytgaard onder Wirdum. Land- bouw en veeteelt maken hier do hoofd- bronnen der welvaart uit. Doch er z^jn ook cichoreibranderijen, grofaardewerk- : fabrieken, steenbakkeryen, smederijen, I koron- en olieinolens enz. Het Gemeente- huis staat niet binnen de gem. zelve, maar te Leeuwarden, dat vroeger met zijn klokslag als het Middel-Trimdel van Leeuwarderadeel werd aangemerkt. Lieemvarderadeel-X\'oorder- Ti\'inidel, hot noorder ged. van Loeu- , warderadeel bevattende de d. Stiens, Finkum, Jelsum, Lekkum, Britsum, Hyum I Kornjum on Miedum. In 1811 had dit deel 8231, in 1874 5021, in 1890 5312 i inwoners. Lieenwarderadeel-Zni«ler- I Trimdel. zuidel. ged. van Loouwar- deradeel, bevattendo do d. Wirdum, : Huizum, Goutum, Hompens, Swichum en ¹ Teerne. In 1311 had het 1854, in 1874 3125, in 1890 4477 inw. Liceuwarder-Xienwland, ged. tot de Fr. gem. Leeuwarden behoorende van do opgeslijkte Middelzee. Leeuwen, 1. d. in de Geld. gem. , Wamel aan den Zuider-Waaldijk, in 1840 met 2128, in 1872 met 2779, in 1890 met 2971 inw. Er zijn kerken voor de Herv. en de R.-Kath. Het d. heeft dikwijls door overstroomingen geleden, j vooral in Maart 1S55 en Februari 1861. Bij laatstgen. gebeurtenis had nan de westzijde van Leeuwen eene doorbraak in den dijk plaats, waarvan een breed wiel nog heden do plok aanwijst. Op do zuidzijde van den nieuwen dijk is in ; 1874 eene steenen piramide, mot een koningskroon op den top, geplaatst ter herinnering aan de persoonlijke hulp door Koning AVillem III bü do alge- meono ellende van den watersnood ge- boden. Dit godenkteeken werd in 1893 hersteld. Het voormalige Huis te Leeu- \| wen, door heer Willem van Druten ge-
		gering aan Prins Filips, in handen van den Stadhouder, den Graaf vnn Arem- berg, den 18 Januari 1550; do oprich- ting van het bisdom Leeuwarden, den 12 Mei 1559; het verwijderen der heel- den uit de kerken en het openlijk pre- diken van den Hervormden godsdienst, den 6 September 15CC; do verzoening van Leeuwarden met den Stadhouder des Spaanschen Konings, den 11 Januari 15C7; de komst van den eersten Bis- sehop van Leeuwarden, C\'unerus Petri, den 1 Februari 1570; de bezetting van het Blokhuis door den Spaanschgezinden Wijbraut Roorda, in Augustus 1577; de eerste Hervormde godsdienstoefening in de Jakobijnerkerk, den 13 Augustus 1578; de beeldstormer^, den 9 October 1578; de inneming en ontmanteling van het Blokhuis, in Februari 1580; de he- vige bewegingen bij het aanstellen van een nieuw wethouderschap, den 1 Ja- nuari 1610; de tooneelen van oproer en geweld, op het einde van 1615, in April 1620, in September 1672, in Mei en Juli 1748; de I rand in het Land- schaps tucht- en werkhuis, in den nacht van 12 op 13 November 1754; de on- lusten van 1787; de omwenteling in Februari 1795; de aankomst van Ko- zakken te Leeuwarden, den 16 >^Tovem- bcr 1813; de opening van do eersto spoorwegverbinding, die met Harlingcn, den 14 October 1863. In 1893 hebben de jonge Koningin AVilkelmina en de Koningin-Weduwe Emma, Regentes van het Koninkrijk, een bezoek aan Leeu- warden gebracht. lieenwarderadeel, gem. in Friesl., die door de gem. Leeuwarden in twee deelen wordt gescheiden. Het volkrijkste, Leeuwarderadeel-Noordor- Trimdel, noordwaarts van Leeuwarden gelegen, wordt verder door Menalduma- deel, het Bilt, Ferwerderadeel en Tic- tjerksteradeol bepaald. Het minder-bev., Leeuwarderadeel-Zuider-Trimdel, zuid- woarts van Leeuwarden gelegen, is naar het westen, zuiden en oosten door Baar- derndeel, Idaarderadeel en Tietjcrkste- radecl ingesloten. Do grond bestaat uit klei, die, vooral in het westen uit- stckend vruchtbaar, naar de zijde van Tietjerksteradeel met zand vermengd is. In het geheel is de gem. 8917 heet. groot. Z(j telde in 1744 3549, in 1811 (toen zjj in de mairiën Jelsum, Wirdum, Huizum en Stiens was gesplitst) 5085, in 1822 5438, in 1840 6174, in 1874

-ocr page 469-



		Leeuwenberg. bouwd, is in 1817 gesloopt. 2. b. in de Limb. gein. Maasuiel, in 1840 met 269, in 1870 met 447, in 1890 met 465 inwoners. Leeuwenberg, fraaie heuvel van ongeveer 20 meter hoogte in de N.- Holl. gem. Kaarden, Op dien heuvel, vroeger de Venusberg genoemd, liet Andries do Graetf, Raad- en rekenmees* ter van Holland, in 1666 een gedenk* steeu plaatsen, met zijn wapen, hebbende een leeuw tot schildhouder. In 1814 is dit gedenkteeken door den heer F. Hu- gus vernieuwd. Andermaal geschiedde dit door den heer J. W. Mijnssen in 1863. In 1875 is de omtrek van den berg on het monument opnieuw door dien heer geheel veranderd : de berg is thans door eene gracht omringd en vertoont fraai-beplante hellingen. In do onmiddellijke nabijheid is op een anderen heuvel een koepelrjo onder den naam van Bellavista opgericht. Het uitzicht van deze hoogte is inderdaad bijzonder schoon. I\'i\'t\'ini (MilioisJ. voorm. ab lij van de Cisterciënser orde in Z.-Holi., nabij Noordwijkerhout. Stichters waren Arnoud en "Walewijn van Alkemade, die daartoe hunne nalatenschap bestemden. Een jaar na hun overlijden werd de eersto steen gelegd (St.-Thomasdag van 1262). Alleen adell. jonkvrouwen werden daarin opgenomen. In den Spnanschen oorlog is Leeuwenhorst vernield. Leenwerkpolder, of Cales* poldei\', in Januari 1682 ingebroken polder in do Zeeuwseho heerl. \'s-Heer- Hendrikskinderon. Leeuwte.ofliarspel-Leonwte, b. in de Overjjselsehe gem. Amht-Vol- lenhove, in 1840 met 485, in 1870 met 817, in 1890 met 918 inw. Legedum-Mwonde, of Leeg- dmil\'MWOlde, geh. onder het d. Langedijke, in de Friesche gem. Oost- stellingwerf. Legemeer, d. zonder kom, in de Friesche gem. Doniawerstal, in 1811 met 57, in 1840 met 58, in 1874 met 64, in 1890 met 89 inw. Legeveen, b. in de Dr. gem. Zuidwolde. Legeveld, of Lage veld, geh. in de Drentschc gem. Havelte. Legge, Legli, of Laag, geh. in de N.-Brab. gem. Chaam. Leggeloo, b. in do Drentscho gem. Dwingeloo in 1811 met 111, in 1840
		Leiden. 489 met 172, in 1870 met 111, in 1890 met 507 inw. Legmeei\', meer in N.-Holl., oor- spronkeljjk een lange, smalle plas tus- sciieu Nieuweramstel, Thamen en Aals- meer. Door het vervenen der aanpalende gronden is het van do 16de tot de 18de I eeuw belangrijk uitgebreid. Maar het J werd vooral vergroot, toen een vreese- ljjke storm van 29 November 1836 de j kade tusschen Kudelstaart en de K\\va- kel wegsloeg. Verscheidene malen zyn ontwerpen gemaakt om dezen plas te bedijken. De concessie, die den 21 April 1873 aan den heer .1. R. M. Wiegel I. werd verleend, heeft dit plan verwezen- lijkt. In October 1874 werd met de werkzaamheden tot droogmaking begon* j nen, en wel met het leggen van den dijk langs de Noordammerlaan bij l!o- venkerk in de gem. Nieuweraim-tel; het werk is thans voltooid: door deze in- ! dijking is 900 heet. land gewonnen. liegmeei\'dijk, geh. onder Amstel* veen in de N.-Holl. gein. Nicuwernmstel. I.eguitpoldl-l\', p. in de Zeeuw* \| sche gem. OudVosmeer. Lei (De), rivier In X.-Brab., die in de Belg. prov. Antwerpen ontspringt en nabij Vacht in den Dommel valt. Leiden, 1. kiesdistrikt voor het j afvaardigen van één lid naar de l\' ïweedo Kamer der Staten-Generaal. Het j bevat alleen de gemeente Leiden. Si. prov. kiesdistr. in Z.Holl., bevat tende alleen de gem. Leidon. 3. vroeger het tweede nrr. van do prov. Zuid-Holland, in 1811 als deel van het Departement-der Minlcn-van de Maas op- gericht, en in de kantons Leiden (13), Noordwjjk en Woubrugge afgedeeld. Na de omwenteling van 1813 kwam daarbg \' in 1814 het kanton Woerden, hetwelk vroeger tot het Departement-van-de-Zui- derzee had behoord. In 1838 kwam het kanton Alfen, dat vroeger bij het arr. \'s Gravenhago was ingedeeld, bij het arr. Leiden. Ook werd toen de uitge* strektheid nog op eenigo andere punten gewijzigd. Bü de wet van 10 Nov. 1875 werd het arr. opgeheven. 4. derdo kant. van het arr. VGravonhage, bevat* tende do gem. Leiden, Leiderdorp, Voor- schoten, Zoeterwoude, Katwijk, Noord* j wijk, Noordwijkerhout, Oegstgeest, BQna- ₍ burg, Sassenheim, Valkenburg, Voorhout, "Warmond. 5. klasse dor Herv. Kerk, verdoold in 4 ringen : Leiden, Noordwjjk, t Alfen en Woerden. ö. kerk. ring

-ocr page 470-



		CIO leiden. dor klasse Leiden, bevattende alleen de gem. Leiden. 7. klasse der C\'hr.- (iercf. Kerk, bevattende do beide ge- meenten te Leiden, nevens die van A1- fon, Bodegrave, Boskoop, Hnzcrswoude, Hillegom, Katwijk-aanZee, Noorwijk- Biniien, Xoordwijk-aan-Zee, Oude-Wcte- ring, Bijnsburg, Sassenheim, Valkenburg, Wnddinxveon. - - H. dek. van het bisd. van Haarlem, bevattende do par. Hoog- made, Katwijk, Leiden (St.-Petrus), Lei- den (St.-.Maria-onbevlokto-ontvangenis), Leiden (St.-Maria-Hemclvaart), Oegst- Roest, Oiid-Ade, Bijpwetering, Voor- Bchoten. Leiden. J>. gem. in Z.-Holl., in het noordwesten bepaald door Oogst- goest, in het noordoosten door Leider- dorp, in liet zuidoosten, zuiden on zuid- westen door Voorschoten. Zij is IO8V4 heet. groot en bestaat uit de stad Lei- den en ceno kleine uitgestrektheid grond aan de noordwestzijde daarvan. De stad beslaat niet bare wallen en grachten bijna 189, het platteland der gom. ruim 9 heet. De grond, die door den Bijn wordt doorsneden, bestaat uit rivicrklei. Leiden had in 1497 8017, in 1632 8374, in 1732 10,891, in 1840 6300, in 1870 8206, in 1890 8080 huizen, wat het laatste jaar betreft onderscheiden in 7848 bewoonde huizen, 230 onbewoonde hui- zen en 8 huizen in aanbouw, of 7894 binnen do stnd on 192 daarbuiten. Er lagen toen binnen do stad 77 schopon. In 1481 waren te Leiden 6000 weerbare mannen tusschen de 20 en 60 jaren. In 1574 schatte men de bev. op 16,000 zielen. In 1623 worden er 50,000 por- sonen op de lijst.\'n van het hoofdgeld gebracht, doch dit cijfer schoen aan deskundigen te laag. In 1640 schatte men de bevolking op ruim 100,000 zie- lcn. In 1796 telde men er 30,955 inw., in 1811 30,681, in 1822 34,564, in 1840 37,464, in 1850 35,864, in 1860 36,710, in 1875 ruim 40,249, in 1890 43,379. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er: 26,778 Xed.-Herv., 534 W.-Herv., 1 Presb., 1531 Chr.-Geref., 931 Nod.- Oerof., 933 Ev.-Luth., 124 Herst.-Luth., 404 Bom., 349 Doopsgez., 2 Episc, 9 Duitsch-Ev., 19 Apost., 1 Vrijo-Ev., 3 Vrije-Protest., 3 Dnrb., 1 Method., 1 Mauom., 10831 B.-Katu., 44 Oud-B., 356 Ned.-Isr., 7 Port.-Isr. en 36C onge- noemdon. Do bevolking buiten de vcst- grachten dor stad beliep bij de jongste telling (die voor 1890) 892 zielen. Do
		Leiden. stad Leiden ofschoon zesmaal vergroot,, vormt oen vrij regelmatig geheel. De- Rijn dringt haar op den oostkant in twee armen binnon, die in het midden der stad bijeenkomen en dan vereonigd do westhelft der stad in twee nagenoeg gelijke doelen splitsen. Van de beido armen, die in do nabuurschap der Zijl- poort en de vroegere Hoogewocrdspoort de stad binnendringen, heet de noordc- lijko do Oude-Bijn, terwijl do zuide- lijke den naam van Niouwon-Bijn draagt. Van den veroenigden stroom noemt men\' het meest westolyke ged. het Oalge- water. Behalve den Bijn, beeft Leiden nog vele grachten, waarvan vooral \'t Ra- penburg met schoone buizen is bezet; verder do Steenschuur, de 1 leerengracht, de gracht tusschen de Oude-Vest on den Ouden-Singol, do Mare, do Hoogstraat, enz. Onder de straten munt de llreode- straat uit, die, een Aanwen boog bc schrijvende, daardoor en door hare breedte en sierlijke gebouwen uitmun- tende stadsgezichten oplevert. Andere. schoone straten zijn do Haarlemmer- straat, do Hoogewoord, het Noordeinde,. de Hooigracht, do Papengrncht, do Don- kersteog, enz. Do Ruïne, de Beesten- markt en hot St.-Pieterskorkplein zijn de voornaamste open plaatsen. De Ruïne is 1884 herschapen in een wandelpai\'k, dat prjjkt met een door Koelman en Vogel ontworpen, in gezegd jaar opgo- riclit standbeeld van P. A. van der Werf, waarnaar hot plein don naam van v.-d.-Werf\'s Park beeft gokrogen. In de Ververstraat ontstond sedert het. midden der vorige eeuw, door het sloo- pen van huizen, een onregelmatig plein; voor eonige jaren heeft deze streek door het bouwen van arbeiderswoningen dit. aanzien weder verloren. De Vischmarkt, evenals do Warmoesmarkt en de Boter- markt, een deel dor kade langs den Nicuwen-Bijn, prijkt met ocne fraaie marmeren fontein. Leiden bezat nog in de eerste jaren van Koning Willem III al zijne poorthuizen, van welke volo sierlijke gebouwen waren. Daarom is de slooping van enkelen door oudheidmin- nanr» zeer botrourd. Nu zijn nog alleen de gebouwen dor Zijlpoort en Morsch- poort overig. Niettemin zijn de ingangen der stad in hunne nieuwe gedaanto fraai geworden, vooral die aan do Wittepoort, do Kijnburgscho-Poort, de Koepoort on do Hoogewoerdspoort. De wallen van Leiden zjjn ten doele fraai beplant,

-ocr page 471-



		loeiden.		Leiden.
		49 i\'


		vooral die nan do zuidzijde. Op den wal bij de Rijnburgscho poort (waarvan hot poorthuis in 1867 is gesloopt) prijkt naast hot Anatomisch-pathologiseh labo- ratorium (gesticht in 1884) hot standbeeld van den beroemden hoogleeraar in de ge- noesk. Herman Boerhaave (opgericht in 1872) door den beeldh. Stracké gemo- dolleerd. Leiden heeft vele opmerkens- waardige gebouwen. Van onbekenden oor- sprong is de Burg, welks stichting op oen kunstmatigen heuvel wellicht aan do Komeinen is toe te schrijven. Deze Bnrg is thans niets meer dan een oude, ringvormige muur, rustende op 20 ho- gon ot\' kasematten, met 38 penanten. Het heerlijk uitzicht, dat van de kan- teelcn wordt genoten en do bevallige wandelpaden op don Burgheuvel maken hot geheel tot oeno veelbezochte plek. Het Stadhuis, hot grootste sieraad der Brcedestraat, is in de 15 eeuw gesticht, in 1597 vernieuwd, en later nog meor- nialcn uitgebreid, gelukkig in een gelijk- vormigen stijl. De Raadkamer en Bur- gemoesterskamcr zjjn ruim on schoon. Men bewaart er eenigo herinneringen aan het beleg on de" verlossing in 1573. \'s-Gravensteen, oen huis van arrest, maakte oudtijds een deel uit van do residentie der Graven van Holland, die waarschijnlijk van grooten omvang was. Hot Geineenelandshuis van Rijnland, met zijn drie schilderachtige topgevels, dagteekeut van 1597; do goheele gevel is in 1882 gerestaureerd, nadat reeds in 1878 de groote vergaderzaal in haar ouden toestand werd hersteld. Do ino- nmnentale Waag is van 1658. Het toe- passelijk beeldhouwwerk in den voor- gevel is van Rombout Verhuist. Voor do militairen zijn vorschillende kazer- non. Daartoe behoort do voorm. Doe- lon, wier wolbewaardo poort in heerlijk beeldwerk don ridder St.-Joris met den draak vertoont. Twoo militaire gcbou- wcn staan op Oegstgeestschcn grond, hot milit. ziekenhuis, in 1874 gebouwd, en de militaire gevangenis. Do Ncd.- Ilorvormdon van Leiden hebben 5 ker- ken: do Pietors-, do Hooglandscho-, de Maro-, de \\Vaard- ot\' Oostor- on do Ar- monkerk. Do eerste; ten jaro 1121 vol- tooid, praalde eeuwen lang mot een der beroemdste torens van Europa, die ruim 140 meter hoogte had, doch den 1 Maart 1512 instortte. Het gebouw hooft een merkwaardig orgel on gedonkteekenen voor onderscheideno geleordo en bo-
		roemde mannen, zooals voor Boerhaave,. van der Palm, Kompcr, Gorard Meer- man, Johannes Meerman, van Kerck- hoven, Camper en Brugman». De Hoog- landscho kerk, oudtijds veelal de St.- Pancraskerk gehoeten, omdat zij in 1315 aan St.-Pancras werd toegewijd, is vermaard om hare gevels aan de noord- en zuidzijde, die van eene voor- treffelijke bouworde zijn. Zij heeft een orgel dat van 1487 dagteekeut en voor het oudste in Nederland wordt gehou- den. Ook deze kerk heeft eenigo graf- teekenen, o. a. dat van Pioter Adriaanz. van der "Werf. De Marekerk, van 1639 tot 1649 gebouwd, is een achtkantc koepel. De "\\Vaard- of Oosterkerk is in 1063 van hout opgetrokken, doch in 1846 door oon steenen gebouw vorvan- gen. De Armenkerk is in 1859 ge- bouwd. De kerken der R.-Kath. zijn die van St.-Petrus, welke in 1835, die van O. L. Vrouw-ontvangenis, welke in 1837, en die van St.-Pancras, welke in 1840 is gebouwd. Eene vierde kerk, die van St.-Lodowijk, is eene hulpkerk der par. van St.-Petrus; zjj is do vroegere Saai- hal, die bij de ramp van Januari 1807 deerlijk geschonden, door Koning Lode- wijk aan do Leidsche R.-Kath. werd geschonken. Leiden heeft ook eene Waalsch-Herv. kerk, 2 Chr.-Goref. kor- kon, eene Rem. kerk, eene Doopsgez.. kerk, eene Oud-R. kerk en eene sy- nagogo Do Hoogoschool van Leiden» is do meest vermaarde instelling van hooger onderwijs in Nederland en te- vens een der beroemdste universiteiten van Europa. Deze hoogoschool, wier plechtige inwijding den 8 Februari 1575 plaats vond, bezat aanvankelijk als zetel hot St.-Barbaraklooster, later genoemd hot Prinsenhof. Vervolgens verkreeg zij do kerk dor gefaliode Beg- gijnon en in 1581 het klooster der Witte Nonnen, dat zij tot op don huidigen dag heeft gebruikt, doch welk gebouw na een feilen brand in 1616 eerst hot te- genwoordig aanzien bekwam. Do stich> ting van een nieuw academiegebouw is echter beraamd on als plaats daarvoor do zuidzijde van het Van-der-Werf\'s- Park in bezit genomen. Do wetenschap^ pelijke hulpm\'ddelen der hoogoschool zijn dor boroemdo inrichting waardig. Do bibliotheek is rijk, vooral in Griek- scho en Oosterscho handschriften. Niet minder verdient opmerking do aanzien- l\\jko plantentuiu of hortus botanicus eit>

-ocr page 472-



		492 Leiden. L.eiden.

		comium), het in 1819 gestichte Invali- denhuis, het St.-Ceciliagastbuis, het Huis- zittonhuis, het Minnehuis, het Oudo- Mannen* en Vrouwenbuis, het Heiligo- Gecst- of Armenweeshuis, het K.-Ivntb. Weeshuis, het Luth. Wees-, Oude Man- I nen. en Vrouwenhuis, enz. Er is een i station vnn den spoorweg Amsterdam Rotterdam, dat evenwel in de gem. Oegstgoest staat. Het is den 15n Juni i 1845 voor den dienst in gebruik gesteld, maar belangrijk verfraaid na den aanleg ] vnn de lijn LeidenWoerden, waarvoor dit station ook dienst doet. Tegenover ; het station is het kofrtehuis Zomerzorg gelegen, bekend om zijn fraaien tuin. , Voorts is Leiden door een stoomtram- lijn verbonden met Katwijk aan-Zee en \' met Haarlem Door de stad loopt een paardentram. Keeds in vroegere eeu- \| wen bloeiden te Leiden de weverijen, inzon- derheid die vnn laken. Nam deze tak van nijverheid af op het einde der 15de en in \| het begin der 16de eeuw, aangezien er omstreeks 1497 nog 350, omstreeks 1502 300, omstreeks 1505 250 en in 1515 slechts ongeveer 200 getouwen in gang waren, na het afslaan der Spanjaarden in 1574 ontwikkelden de lnken- on au- dero fabrieken een heerlijken bloei, om- dat Leideen laken, baai, grein, enz. in alle oorden der w ereld het voorrecht genoten boven alle fabrikaten van dien aard gesteld te worden. Door wisseling der \| mode, het te streng vasthouden aan oude i instellingen, partjjgeest en de ontwikke- liug van het fabriekwezen bij naburen, ging van die voordeden allengs zooveel ] to loor, dat in 1802 door de Leidscho fabrieken slechts 10S6 stuks laken meer werden geleverd, terwijl de fabrieken I van baai zoo geheel te niet gingen, dat . do schoone Saaihal in het begin onzer eeuw gesloten stond. Xa de oinwcntc- ling vnn 1S13 kwam een nieuw leven, j en staat Leiden ook iret, met betrok» \| king tot de volksvlijt, op de hoogte der tijden van Prins Maurita en Frederik Hendrik, het fabriekwezen is er niette- min weder tot eene aanzienlijke hoogte gestegen. Ongeveer 90 stoomwerktui- gen ondersteunen do krachten vnn dui- zenden fabriekarbeiders, wier arbeid vooral wollen manufacturen, inzonder- heid dekens en lakens, katoenen storten, sajetten en garens, ijzerwaren en werk- tuigen, koporwerk, boek- en steendruk\' werk, zeemleder, zeep, gedistilleerd, enz. in don handel brengt. Ouder do fabrio-
		bet In 1873 voltooide academisch zio- keuhuis. Do in 1860 gebouwde sterren- woeht prijkt sedert 11 Augustus 1875 met do buste van den hoogleernar Fre- derik Kaiser. Het museum vnn natuur- lijke bistorio is een der rijkste verza- melingen van dien aard in Europa. Ver- der verdienen opmerking: bet kabinet van natuurkunde, bet kabinet van lnnd- bcnw, bet herbarium, bet ethnographisch museum, het museum van oudheden, bet munt- en penning-kabinet, bet ont- leedkundig-knbinet. en het physisch, pharmaoeutiscb, chemisch, pathologisch- anatomiscb, zoütomisch, botanisch en physiologisch laboratorium, van 1857 tot 1870 gebouwd. In 1893 werd een uieuw museum voor mineralogie en geologe opgericht. De bibliotheek van Tbysius (aldus genaamd naar den in 1653 over- leden erflater Joban ThijsI is rijk, vooral in rechtsgeleerde werken en vaderland- scho kronieken, en de bibliotheek van de in 1766 gestichte Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde eenig in werken vnn Nederlandsche schrijvers. Leiden bezit nog verscheidene andero instellingen van hooger, middelbaar on bijzonder onderwijs, als: het seminarie der Remonstrantsehe Broederschap (in 1873 van Amsterdam herwaarts ver- plaatst), een gymnasium, eene gemeen- telyke hoogere burgerschool met vijfja- rigen cursus, eene muziekschool, eene kweekschool voor do zeevaart (gesticht in 1859), teekenscholen enz. De Rijks- instelling voor onderwijs in de Ind. taal-. land- en volkenkunde is in 1891 opge- hcven. Bezienswaardig is het in 1873 gestichte stads-museum in de voormalige Lakenhal, met vele schilderijen, oudhe- den, beelden, enz. De Stads-concert- zaal (Gchoorzaal), in 1889 afgebrand, maar terstond herbouwd, beantwoordt uit- muntcnd aan baar doel; de schouwburg is verouderd. Verder behoort vermeld te worden bet gebouw" der Maatschappij tot Xut van \'t Algemeen ; sociëteit Mi- nerva, naar het ontwerp vnn professor Gugel, in 1875 volbouwd; en Musis Sacrum, in de Zuider Plantage (het plantsoen op den Stadswal). Leiden deelt ruimschoots m de eigenaardigheid der Xedcrlnndscho steden om een groot aantal gebouwen aan de weldadigheid gewijd en liefdadige instellingen te be- zitten. In do eerste plaats dienen ge- noemd to worden : het in Januari 1873 geopende Academisch Ziekenhuis (Noso-

-ocr page 473-



		Leiderdorp. 493:
		Leiden.


		ken noemen wij slechts : 2 Iakenfabric- ken, G dekenfabrieken, 4 greinpolemiet- fabrieken, 9 saaifabrieken, 1 damastwe- verij, katocn- en passenientfabrieken, wolspinnerijen, 16 manufactuurververijen, 2 kaarsenfabrieken, 2 ijzer- en metaal- gieterijen. 2 stoomwerktuigenfabrieken. 2 kopergieterijen, 8 distelleerderijen, 4 broodfabrieken enz. Leiden heeft verder belangrijke vee- en zuivelmarkten, en geniet groote voordeden uit het verblijf der leeraren en studenten aan de in- richtingen van hooger onderwijs. Sinds 1877 heeft Leiden eenc duinwaterleiding, sinds 1879 een paardentram door do stad en sinds 1890 een telefoonnet. Het garnizoen is 700 il 800 man sterk. Dat Leiden het Lugdunum der Ro- meinen zou zijn, is eeno dwaling, die nochtans der stad in het latijn den naam van Lugdunum-Batavorum heeft doen geven. Leiden komt in oorkonden eerst in de 11de en 12de eeuw, onder den naam van Leythen, Leithen, Leithon en Leithan voor. Tot de merkwaardige herinneringen behooron: het beleg van den liurg te Leiden, waarheen Yrouwe Ada was gevlucht veor do aanhangers van haar oom "Willem I, in 1203; de vereeniging der Loonsche en Stichtscho krijgsbenden onder Lodewijk van Loon en Bisschop Dirk van der Ahr, in 1203 of 1204; de nederlaag der Loonschen hij Leiden, in 1204; de geboorte van Jonker "Willem (later Roomsch-Koning), in of omstreeks Augustus of September 1228; de bevestiging der voorrechten van Leidon door Graaf Floris Y, jden 19 Dec. 12G6; het erlangen van tolvrij- heid in Holland door Graaf Floris Y, den 15 April 1290; de aanslag der Ka- beljauwschen op hot loven van Jan van Wassenaar, den 17 September 1419; het beleg van het door do Hoekschen bezette Leiden, door Hertog Jan van Beieren, en de intocht van dezen Ru- waard van Holland, den 18 Augustus 1420; eene nieuwe uitbarsting der Hoek- sche en Kabeljauwsehe geschillen, in Mei en Juni 1445; het verdrijven der Hooksche hoofden door de Kabeljauw- schen, in Juli 1479 ; do terugkeer dor Loidsehe ballingen uit L^Ttrecht, waarbij zij de stad verrasten en de Kabeljauw- schen weerloos maakten, in Januari 1481; do komst van Maximiliaan van Oostenrijk on het verbeurd verklaren van het privilegie omtrent do verkiezingen dor Stads-regeering, in April 1481; dever-
		niouwing van hot privilegie der Ycertigen, door Maximiliaan en Maria, den 20 Juli 1481; de vernieuwde poging der Hoek- schen, om zich van Leiden meester te maken, in 1485 ; het afslaan van het Kaas- en Broodvolk, in 14G1 ; de beeld» stormerij, in Augustus 1566; het beleg I door de Spanjaarden onder Baldez, van j 31 October 1573 tot 21 Maart 1574; het vernieuwd beleg van 25 Mei tot 2 Octo- : her 1574; Leiden\'s ontzet", 3 October 1574: de twisten tussehen Pieter C\'or- nelisz. en C\'aspar Koolhaas, in 1578 : het verijdelen der pogingen van Leices- ¹ ter, om Leiden tot zijne inzichten to dwingen, in 1587; de verandering der regecring door Prins Maurits, den 23 October 1648; do opschudding over de verheffing van Prins "Willem lil, in den zomer van 1672; de onlusten wegens i het verpachten der belastingen, in 1748; \| de feestviering tor herinnering aan het : tweehonderdjarig bestaan der hooge- school, den 8 Februari 1774; het straf- fen van twee vnlschc getuigen, die me- vrouw Catharina Taan hadden beschul- digd van den Prins naar het leven to staan, in Augustus 1785; de om\\vente- ling van 18 Januari 1798; hot springen van een schip met buskruit, den 12 Januari 1S07, tengevolge waarvan liet plein de Ruïne is ontstaan; het binnen* trekken van Rijnlandsche boeren, die zich tegen de conscriptie verzetten, en de strafoefeningen dor Franschen, in j April 1713; de komst van den Souve- : reinen Yorst, den 21 December 1813; ; het overstroomen der straten door de opgestuwde wateren van het Haarlem- mermeer, in November en December 183G; de komst van Koning Willem II, den 1 Juni 1841 ; de opening van den spoorweg van Yenenburg naar Leiden, den 17 Augustus 1842; de opening van den spoorweg van Leiden naar Aoor- j schoten, den 1 Mei 1843; het feest van "Waterloo, waarbij 1900 oud-strijders doel aan hot maal namen, dat hun in de Hooglaudsche kerk en het Invaliden- huis werd aangeboden, den 26 en 27 Juli 18G5; de feesten ter herinnering aan het driehonderdjarig bestaan der Leidsche hoogeschool, in het voorjaar I eu den zomer van 1875. Do Loidsehe \| studentenfeoesten met hunne historische optochten in costuum, zijn telkens om do vijf jaren gebeurtenissen van betee- j kenis voor stad en land. Leiderdorp, 1.* kiesdistrict in

-ocr page 474-



		194 Leidinge. Zuid-Holland, voor het kiezen van leden voor de 1\'rov. Staten. Het bevat do gem. Leiderdor[), Zooterwoude, Koudc- kerk, Voorschoten, Oegstgeest, liijns- burg, Valkenburg, Warmond, Sasson- beim, Voorhout, Noordwijk, Noordwij- kerhout, Lisse, Hillcgom, Katwijk. SS. gem. in Z.-Holl., ingesloten door Leiden, Oegstgeest, Warmond, Alke- made, Woubrugge, Koudekerk en Zoe- terwoude. Zij is 1414 heet. groot, wordt ia het zuiden door den Hijn bespocld, en bestaat grootendeels uit kleigron- den, doch is liet noordelijkst deel door laag veen gevormd. Zij had in 1822 1089, in 1840 1698, in 1874 2512, in 1890 3S51 inw. Hij de telling voor 1890 onderscheidde men er: 1651 Ned.-Herv., 4 W.-Herv., 107 Chr-Geref., 22 Rem., 14 Ev.-Luth., 13 Herst.-Uth., 974 N\'ed.- Geref., 12 Doopsgez., 903 R.-Kath., 2 Isr. en 29 ongenoemden. De inw. bestaan voor een groot deel van do veeteelt en zuivelberoiding, van het kweeken van moesgroenten, bleekcryon en fnbrick- arbeid, o. a. beeft men er eene stoom- olieslagc: ij, was. en pleisterfabrick, alsmede do kweekerij van uitheemsche gewassen door Jonkheer PbUip von Siebold gesticht. Behalve liet d. Leider- dorp, bevat de gem. do buurt aan de Doesbrug, die aan de Spanjaardshrug en de buurten langs onderscheidene paden, die nan den Leidschen-Buitensingel aan- vangen. Het d. Leiderdorp ligt aan den Rijn, waarover hier eene brug is geslagen. Do dusgen. Kerkwijk bad in 1890 binnen do dorpskom 415 inw., daarbuiten 416. Men vindt er o. a. eene Herv. kerk, en eenige buitenverblijven. Vroeger waren er adellijke kustoelen, als bet Huis Te Waard, .Steenveld, Barendrecht, Ter Does, Ter Zijl en Ter Mij, wier eigenaars nog al eens in twist met elkander waron. In 1324 o. a. be- streden zij elkander den voorrang hij het otteren in do kerk, zoodat do tus- schenkomst van Graaf Willem III noo- dig werd. Leiderdorp was reeds in 994 als Lietdorp bekend. In 1573 en 1574 leed bet veel van de Spanjaarden. lieidillge, b. in de Overüs. gom. Küsen. lieidMclie-Itnnrt, d. in Z.-Holl., gem. Ucgstgecst, nagenoeg in bet mid- delpnnt der gemeente. Het bevat eene R.-Kath. kerk, wier stichting van 1643 Jagteekunt. JLeidüiclie-Meer, voorm. moor in
		Leie. I Holland, dat zich in 1531 van de Ven- nep tot Abbenes en van Hillegom tot Leimuiden uitstrekte, doch zich zestig jaren later met bet Haarlemmermeer had vcreenigd. liCidcli«Midam, d. in Z.-Holl., voor de noordwesthelft in de gem. Veur, voor de zuidoosthelft in de gom. Stomp- wijk. Het ontleent zijn naam en oor- sprong aan een dam in de Vliet, waar- door de boezem van Rijnland van dien van Delfland wordt gescheiden. De tijd, waarop die dam werd gelegd, is onbc- kend, en derhalve ook de tijd, waarop Leidschendam is ontstaan. Do sluizen in j dien dnm moeten in of kort voor 1491 I zijn gelegd. Leidschendam behoort tot ! de aanzienlijkste d. van Zuid-Holland. ] Het telde ten jare 1890 1215 inw., als I in Veur 322 en in Stompwijk 893. De i Herv. kerk, onder .Stompwijk, is een fraai koepelgebouw van 1654. De stich- i tiüg der R.-Kath. kerk, die op Veurschcn grond stuat, dagtcekent van 1644 of ! 1645. lieidMi\'lio-St\'lioniv, b. in de Z.- j lioll. gem. Zoeterwoude. lieidclie-Vaart, 1* b. in de N.- I Holl. gem. Heemstede. SS. vanrt in ! N. en Z.-Holland, tusschen Haarlem en Leiden, in 1656 en 1657 gegraven. \| li. vaart in bet noordoosten van Z.- Holl., loopende van liet Braassomcrmeor naar de Aar. -l. vaart in Utr., loo- i pende van de stad Utrecht tot de Moern. I Deze vaart is voor onheugelijke jaren : gegraven, om voor de scheepvaart eenigo ! groote krommingen in don Rijn af to \| snijden. lieidllill, fraai landgoed in de K.- Holl. gem. Bloemondaal. Hierbij zijn bc- I zienswaardigo inrichtingen der Duin- \| water-maatschappn\'. I^eie, 1. grooto b. in Friosl., ter ! plaatse waar weleer Leeuwardoradeel en Ferwerderadeel hunne uitwatering in do Middelzeo hadden, totdat die uitloop door het ontstaan van het Bilt werd belemmerd. De b. ligt ter wederzijde van den ouden dyk en de vaart naar do Oude-Biltzijl, en behoort thans tot 3 gem. Hot ged. in Leeuwardoradeel onder Finkum telde in 1890 274 en dat in Ferwerderadeel onder Hnllum 234 inw. Hut derde en kleinste ged. behoort tot de gem. hot Bilt; in 1890 telde do Leisterstreek onder Oudebiltzül 150 inw. SS. geb. onder bet d. Mirns in do Friescbe gem. Gaasterland. 3.

-ocr page 475-



		Iek. 405
		£>eielan«l (Het).


		in 1875 weder bij veranderde grenzen, 1354 inw. In 1890 had Lcimuiden 1580 inw. Bij de volkstelling voor 1890 on- derschcidde men do ingez. in 416 Herv., 1 Waalsch-Herv., 44 Kern., 14 Chr.- Ueref., 1 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth, 425 Nod.-Goref., 6 Doopsgcz., 638 R.-Kath. on 10 ongenoenulen. Do bronnen van bestaan zijn veeteelt, zuivelbereiding, landbouw, warmoezerij, bloemkweekerij on scheepvaart. Do gem. bevat nu het dorp Leimuiden, do oosthelft van bet dorp Oude-Wetering, benovens do buur- ten Vriezekoop en Bilderdam. Leimui- den is eone beerl, die in 1727 door de stad Amsterdam werd aangekocht. Hot d. Leimuidon,ligt tussohen do Drecbt en de ringvaart van de Haarlemmer- meer. Hot is eone bevallige plaats met eone fraaie Herv. kerk. In 1890 telde mon binnon do kom 788 inw. In oene oorkonde van 28 Dec. 1063 wordt hot Lietbcmuthon en in eeno van 1156 Lcy- themutbe genoemd. lieinslieikcii, b. in do N.-Br. gem. Tilburg. LoinwijL. gehucht in de Gron. gom. Hoogozand, nabij het Zuidlaarder- meer. JLeipolder, pold. van 25 heet. in de N.-Holl. gem. Petten. Ijeiseit, b. in de N.-Brab. gem. Oosterhout. liek, 1. rivier in Geld., Utr., on Z.-Holl., thans oen hoofdarm van don Rijn, dio als de voortzetting van dezen stroom bij "Wijk-bij-Duurstcdo ontstaat en langs Kuilenburg, Vianen, Ameido, Nieuwpoort en Schoonhoven naar Krim- pen loopt, waar zij zicli met de Maas vereonigt. Velen houden do Lek voor eon gegraven Rijn-arm, door C\'orbulo tot stand gebracht. Dat Komeinsche kanaal is echter allerwaaiseliijnlijkst alleen terug to vindon in de Beneden- Lek van Ameido tot Krimpen. De namen van Lakemond in do Betuwe en van Loksmond in Z.-Holl. goven opheldering omtrent den ouden loop der Boven-Lek, wier overgebleven gedeelten mot nieuwe panden daartusschen zich veel hebbeu verbreed sedert de Oude-Rijn ophield de boofdmond van den Rijn te zijn. De oudo namen van Lockia, Lake en Lec- kia, die deze rivier in oorkonden van 777, 944 en 1108 worden gegeven, schij- non aan to duiden, dat de Lek eertijds eeno grenslijn vormdo, waarschijnlijk dio tusschon de lauden der Franken en der
		flieek in N.-Brab., die bij Dorst ontstaat en in twee armen, de een boven Gin- nokon, do andere bjj Zandbergen in do Mark uitloopt. licioland (Het>, pold. in de Z.- Holl. gein. Maasland ruim 25 hectaren «root. JLeieil, I. geh. in de Ovcrijselseho gem. Staphorst. 2. «oh. in do N.- Holl. gom. Oudo-Niedorp, in 18-10 met 31, in 1870 met 51, in 1890 met 39 inw. Ijcicnbi\'oek, 1). in de Limb. gein. Sittard, in 1840 met 195. iu 1870 mot .398, in 1890 met 451 inw. Er is eou klooster der Franciscanessen. liOicilblirj;, voorm. adell. huis in de Gold. gom. Vuren. IiOiciipolAer, pold. van 240 hoct. in de N.-Holl. gemeenten Oude->i\'iedorp en NieuwoNiedorp. Leihoek, geh. in de N.-Holl. gein. Petten. liCimuiueil, gem. in Z.-Holl., in- gesloten door de Z.-Holl. gemeenten Alkomade, Rijnsaterwoude, Ter-Aar en Nieuw veen, alsmede door de N.-Holl. gemeenten Uithoorn^ Aalsmeer en llaar- lommormoor. Zij heeft in de laatste ja- ren moor dan eenigo gem. in Xederlan 1 in omtrek gewisseld. In 1814 werd z[j aan Noord-Holland toegevoegd, bij do wet van 13 April 1854 met lvalslagen vergroot, en overeenkomstig de wet van den 8 Juni 1804, den 1 Januari 1805 van Noord-Holland gescheiden, om, bin- non eeno nieuwe gronsbepaling, met Zuid-Holland verbonden te zijn. Dien- tongevolgo bedroeg de oppervlakte van do gom. Leimuiden van 1814 tot 1854 1428, van 1854 tot 18G5 2004, en sedert 1865 1450 beet. Do bodem zelf heelt mode, doch reeds sinds eeuwen, groote verandering ondergaan. Oorspronkelijk was do geheelo oppervlakte laag veen, doch na het uitvenen der gronden zijn onderscheidene plassen weder droogge- maakt, als de Wassenaarsche-l\'oldor (die slechts ten de sic onder deze gem. behoort) in 1666, de Hcilige-Geestpolder in 1699, de Vriezekoopsche-l\'older in 1741, en de Grietpolder mede in 1741. Van hier, dat bet oude land alleen eonigo strooken grond, o. a. dat waarop bot dorp staat een voenbodem heelt, terwijl do nieuwe polders klei bevatten. De bevolking van Leimuiden was in 1822 837, in 1840 1005. In 1860, by veranderde grenzen, had de gem. 1291,

-ocr page 476-



		49C Lckdijk-Koiiedeiidains. Friezen. 2. (!>«»). heer!, in Z.-Holl., oorsponkelijk bestaande uit het geheele zuiderd. van de Krimpenerwnard, met of zonder de heerl. >\'ieu\\v-Lekkerlnnd. Later is zij door vervreemding van goe- deren ingekrompen, en thans is zij be- perkt tot het ged. der rivier de Lek van Ammerstol tot Krimpen. Zij is bin- nen dien omtrek ruim 599 heet. groot en van groot voordeel voor den heer, uithoofde der belangrijke zalmvisschc- rijen. die van zijnentwegc verpacht wor- den. Het geslacht der Heeren van de Lek bezat tijdens de Hollnndschc Grn- ven groot aanzien. Zij werden in hunne bezittingen opgevolgd door de Heeren van Teilingcn, van Polanen en van Breda, waardoor de heerl. eindelijk aan Prins Willem I kwam. Prins Mnurits vermaakte de heerlijkheid nan zijn nn- tuurlijken zoon Lodewijk van >\'nssau, hij de jonkvrouw van Mechelcn verwekt, wiens nakomelingen zich sedert Xassau la Leei\| 1 oemden. Tot 1847 had de heerl. de Lek eene nfzonderl. rechts- niocht, hetwelk toen onder dot der non- grenzende gem. verd verdeeld. Ijokriijk-ltcncdtMidanis, gcd. van den Lekdijk in de prov. Utr., van het Klaphek hij IJselstein, waai\' de IJsel is afgedamd, tot Schoonhoven. Het beheer over dezen dijk en de landen daardoor beschermd is opgedrngeï nan hoogheemraden vnn het college van den Lckdijk-Bcncdcndams en de IJsel- waard of de Lopikerwaard. Het dijk- distrikt is groot 11,725 heet. Lekdi.jk-ltovt\'iidaiiiM, god. van den Lekdijk in de provincie Utrecht, zich uitstrekkende van Amerongen tot het Klaphek onder IJselstein. Dit ged. is onder beheer van de heemraden van het college van den Lckdijk-Bovendnms. Het dijkdistr., omvattende al de lage landen ter wederzijde van den Krommen Rijn, is 31,273 heet. groot. I<(\'kk<>rkcrk. gem. in Z.-Holl., tussehen Krimpen-aan-de-Lek, Krimpen- nan-den-lJsel, Ouderkerk, Berkenwoude. Bergambacht, Streefkerk en Nieuw» Lekkerland. Zij is groot 2378 heet, wordt door do Lek bespeeld en heeft klei en laag veen. In 1311 had zn\' 1440, in 1822 143G, in 1840 2054, in 1874 2820, in 1890 3374 inw. In 1890 vond men er 3239 Herv., G Kom., 1 Chr.- Geref., 81 Xed.-Geref., 3 Doopsgez., 1 Luth., 1 K.-Knth., 21 Isr. en 21 ongen. De middelen van bestaan zyn veeteelt,
		Iieksiiiondsclie-Poltler. zuivelbereiding, visscherij, landbouw, hot scheepstimmeren, enz. De gem. is een heerl. en bestaat uit de polders Hoek en Schilwacht. Het d. Lekkcrkerk, aan den Xoorder-Lekdijk gebouwd, be- vatte binnen de kom in 1890 1141 inw. In eene herberg bewaart men de af- beclding vnn een Lekkerkerkschen vis- scher, Gcrrit Bnstiannse de Hnls, die in 1068 overleed en 2.G meter groot was. Iiokkerxtraat, b. in de X.-Brab. gem. Beek-en-Donk. liOkkerterp. geh. onder het d. Oldeboorn. in de Fr. gem. Utingeradeel. liOkklim. d. met eene Herv. kerk in de Friesehe gem. Leeuwnrderadeel. Het had in 1811 150, in 1840 414. iu 1874 510, in 1890 544 inw. De dorps- kom alleen had in 1S90 slechts G5 inw. Onder Lekkum behoort de dichtbevolkte b. Snakkerburen. In 1583 werd Lekkum door de Spanjaarden uitgeplunderd en deels afgebrand. liOkxkosveer, veer over den Rijn, in de Geld. gem. "Wapeningen. I<ek«ili01ld, gem. in Z.-Holl., tus- schen Vianen, Hei-en-Boeikop, Leerbroek, Meerkerk en Ameide in Z.-Holl., en Jaai\'sveld in Utr., hebbende eene op- pervlakte van 2258 heet. In het noorden door de Lek bespoeld, wordt zij door het Zederikkanaal in het zuiden en zuidoosten bezoomd. De grond bestaat uit klei, meest veeweiden, ten deele ook akkers In 1322 had Leksmond 932, in 1840 1320, iu 1874 1438. in 1890 1657 inw. Bij de telling voor 1890 onder- scheidde men er 149G Herv., 20 Chr.- Geref., 1 Ev.-Luth., 1 "Waalsch-Herv., 2 Doopsgez., 97 Xed.-Geref., 9 K.-Kath., 16 Isr. en 16 ongen. De veeteelt is do voornaamste bron vnn welvaart. De landbouw bepaalt zich genoegzaam al- leen tot het aankweeken van henuip en mangehvortels. De gem. bevat het d. Leksmond. benevens de buurten Laker- veld, Achthoven en Kortenhoevc. Het d. Leksmond ligt aan den Zuider-Lck- dijk en breidt zich tussehen dezen dijk en den straatweg van A\'innen naar Go- rinchem uit. Het is een fraaie, levendige plaats, die in 1870 binnen hare kom G39 inw. telde en in 1890 72G. Men vindt er eene fraaie Herv. kerk. Leksmond is in 1137 door Floris den Zwarte verbrand on in 1281 door Grnof Relnald 1 van Gelder verpand ann Hubort vnn Beusi- chem of Boesinchem. lieksiuondsclic-l\'oldcr, pofcL

-ocr page 477-



		Lelleng. Lemmer. 497

		van 525 heet. in de Z.-Holl. gem. Leks- mond. lit\'lleiiw. d. in de Gron. gem. Ten- Boer, oorspronkelijk een b. onder Stedum, doch in 1666 daarvan afgescheiden en tevens tot eeno eigene kerkelijke gein. verheven. Jlet de b. Hemert, Heemert of Heenwerd, telde het in 1811 169, in 1840 150, en in 1870 weder 169 inw. In 1890 had L. alleen 144 inw. Men vindt er eene Hcrv. kerk en den ouden burg Lellens, vanwaar de vaart de Lellenster-Maar naar do Stedummer- Maar loopt. Lemele, d. in de Overyselscke gem. Ambt.-Oinniuii. Vroeger eeno b., heeft het door do stichting eener Herv. kerk in den jaro 1863 het aanzien van een d. gekregen. Het had in 1840 258, in 1870 975 inw. die van het Lemelerveld medegerekend. In 1890 telde L. alleen 416 inw. Er is eeno bcetwortelsuiker- fabriek. Liemelerberg, berg of heuvel in de gem. Ambt-Ommen, 81 meter boven don zeespiegel. Er ontspringen daarop drie bronnen, die des winters nooit be- vriezeu, doch bij felle koude den om- trek in uitgebreide ijsvlakten veranderen. Er wordt veel leem uit den berg ge- graven voor het vervaardigen van stee- nen pannen. Leilielerveld, buurt in de Overijs. gem. Ambt-Ommen, in 1890 met 582 inwoners. Liemiers, dorp in do Limb. gem. Vaals, in 1840 met 150, in 1870 met 200, in 1890 met 243 inw. Er is eene R.-Kath. kapel, de St\'-Luciakapel, door de familie Koek gesticht. Het d. ligt tusschen de Selzerbeek, die hier de grens naar de zijde van Pruisen vormt, en den grooteu weg van Aken naar Vaals. Er is een fraai kasteel of landhuis. Oudtijds komt dezo plaats ook onder den naam van Lamiers en Limmiers voor. Lemmer, 1. derde kanton van het Briescho arrondissement Heerenveen, be- vnttendo do gemeenten Doniawerstal, Gaasterland, Lemsterlaud, Sloten. 2. voorin, kerk. ring der klasse Heereu- veen van do Herv. Kerk, die sedert 20 jaren den naam Joure van heeft aangenomen. Dezo bevat de gem. Lem- mer-Follega-en Eesterga, Akkrum, Goin- garijp-en-Broek, Haskerhorne-en-Oude- haske, St.-Jansga-en-Delfstrahuizen, Jourc-Westormeer-en-Snikzwaag, Lang- weer-Dykou-Tor-Oolo-en-Boornzwaag,01-		¹ deboorn-enOïee, Oosterhaule-cn-Nyega, Oosterzee-en-Echten, Terhorne, Terka- ple-en-Akmaryp, Ïjerkgaast-Donia, St.- Xikolaasga-Idskenkuizen-en-Legemeer. 3. vlek in de Frieschc gemeente Lemsterlaud, de meest zuidelijke plaats van Friesland aan de Zuiderzee. De Lemmer, in 1228 Lenna genoemd, was in vorigo eeuwen van geringer omvang. Het steeg vooral in bloei nadat de ka- ven van ICuinre iu de 17de eeuw door \| veranderingen in de kust voor de schcep- vaart minder bruikbaar was geworden. De oorlog, die in 1756 in Europa los- barstte, was voor de Lemmer zeer gun- ; stig, daar de stryd der buitenlanders j den bloei der Lemmersche reederyen bevorderde. De familie Andringa de i Kempenaer (die hier nog vele bezittin- ! gen en een aanzienlijk huis, Andringa- state, heeft), moedigde koophandel en vertier aan, door- het in de vaart brengen van beurtschepen, het invoeren van post- wagens, enz. De verbetering derzeesluis in 1838 en het aanleggen van een straat- weg over Follega naar Sneek in 1845 heeft don bloei van do Lemmer nog meer verhoogd. Het voornaamste doel \| van het vlek breidde zich uit langs do Zijlroede. Ook het ged. aan den afloop van den dijk naar den Sneekor straat- weg is fraai betimmerd. Men telde er in 1811 1970, in 1840 2581, in 1874 2787, in 1890 3163 inw. Er zijn kerken voor de Herv., C\'kr.-Geref. en R.-Kath., benevens eeno synagoge. De eerste heeft een sierlüken toren, en een kunstig be- werkten predikstoel. Voorts is merk- waardig het Gemeentehuis. In de Lem- mer zijn vele inrichtingen van volksvlijt, als: scheepstimmerwerven, zeilmakerijen, ïnastenmnkcrijen, lijnbaan, pottenbakkerij 7 bokkingrookerijen, 6 ansjoviszouteryen enz. Van hier varen zee-stoombooten naar Amsterd. en binnenbooten naar Sneek en Gron. Jan, Hertog van Beieren, bouwde in 1421 aan de Lemmer een kasteel, dat echter in 1422 tydens vriezend weder door de Friezen werd bemachtigd, waarbij de Slotvoogd, Heer Floris van Alkemade, werd doodgeslagen. In 1516 werd de Lemmer afgebrand, uitgezon- derd de kerk. In 1521 liet de Gelder- sche Stadhouder er een blokhuis oprich- ten, dat echter in November 1523 door de bezetting, op het naderen der Bour- gondiërs, werd verlaten, waardoor Her- tog Karel van Egmond het laatste bol- werk zijner macht in Friesland verloor.


		Witkamp.
		82

-ocr page 478-

-ocr page 479-



		Lensden. 499
		Lente.


		in 1845 met 522, in 1870 met 576, in 1890 mot 627 inw. 3. buurt in do Limb. gem. Bergen, bij Wel, in 1870 met 94, in 1890 met 62 inw. Lenmoleii, goh. in de Limb. gem. Nunbeim. Lennen, d. met eene R.-Kath. kerk, in de Limb. gem. Vonraai, in 1870 met 157 inw. Met de geh. Brienshoek, Blan- kenberg, Scheide, Overbroek, Veulen, Laag-Riebroek en Steeg bedroeg de be- volking in 1890 582 zielen. Leunen al- leen telde in 1890 slechts 134 inw. Leur. 1. faaai d. aan de Lcursche- Vaart in de N.-Brab. gem. Etten-cn- Leur, in 1840 met 1101, in 1890 met i 990 inw. In 1625 deed do Graaf van Issenburg, bevelhebber der Spanjaarden, in do nabuurschnp van dit dorp aan de Mark eene schans opwerpen. Er zijn kerken der R.-Kath. en der Herv. In 1890 werd eene fraaie R.-Kath. kerk met twee torens gebouwd. ü. dorp on heerlykhcid in de Geld. gem. Berg- haren, in 1840 met 247, in 1872 met 225, in 1800 met 226 inw. Er is eeno Horv. kerk. Waarschijnlijk hebben do Romeinen in den omtrek van Leur eene legerplaats betrokken. In eene oorkondo van 1322 heet het Lore. Er is een pnardentram van Leur naar Vaai-kant. Leill\'ke, b. in de N.-Brab. gom. Boekei. Leui\'sclians, of Fort-Ilen- (ll\'ik, vervallen schans in de N.-Brab. gem. Steenbergen. Leusbroek, of Xienw-Lens- «len, d. met eeno in 1827 gestichte Herv. kerk in de Utr. gem. Leusden, in 1870 met 251, in 1890 met 358 inw. Leusden, gem., in Utr., ingesloten door do gemeenten Stoutonburg, Amors- foort, Zeist en AVoudenborg in Utr., en door Barneveld in Geld. Zij is saamge- steld uit de heerl. Leusdon en Aschat, en heeft eeno oppervlakte van ruim 4785 heet., alles diluvisch zand, dat zich deels tot vrij aanzienlijke heuvelen verheft. In 1822 had deze gem. 1138, in 1840 1517, in 1875 1613 en in 1890 1807 inw., in laatstgenoemd jaar onderschei- den in 859 Herv., 2 Chr.-Geref., 1 Doops- gez. en 753 R.-Kath. Zy bestaan meest van land- en tabaksbouw en schapen- fokkerij. Do gein. bevat de buurtschap. pon Lousbroek of Nieuw-Leusden, IIa- mersveld, Lensden of Oud-Leusden, Lousdorborg, Den Treek, Voskuilen en Aschat, benevens velo grooto landgoe-
		con hevig gevocht voor tusschcn de bondgenootcn en de Franschen. De laat- sten werden toen, ofschoon met veel verlies, teruggedreven, doch den 10 Januari 1795 bemachtigden zij den post te Lent. In den nacht van 31 Dcc. 1833 op 1 Jan. 1834 werd Lent door over- strooming geteisterd. Er is een station van den spoorweg ArnhemNijmegen en Resteren Nijmegen. JS. (I>e), geh. in de N.-Brab. gom. Zundert. Lente, 1>. in Overijsel, reeds ver- meld in 1133. Vroeger alleen behoort hebbende tot Dalfsen, is het in 1815 gesplitst tusschcn Dalfsen en Heinoo. Het deel onder Dalfsen had in 1840 672 en in 1870 1071 inw., dat onder Heinoo was in 1840 door 655 en in 1870 door 361 zielen bevolkt. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) Lcoinerike, oude naam der Geld. landstr. De Lijmers. Lepelaal\', pold. in de N.-Brab. gein. Made, in 1839 ingedijkt en ruim 56 heet. groot. Lepelstraat, d. met eene R.-Kath. kerk in de N.-Brab. gein. Halsteren. Leppa, voorin. landstreek in Fricsl., omvattende de tegenw. gemeenten Loeu- warden, Leouwarderadeel, Tietjerkstera- deol, Smalliiigerland en Idaarderadcel, Do Leppedijk of waterkoering van Ooster- goo, tusschen Boornbcrgum en Irsum- morzijl, ontleent daaraan zijn naam. Lerop, of Laui-op, buurt in de Limb. gem. St.-üdiliënberg, in 1840 met 149. In 1870 met 138, in 1890 met 154 inwoners. Lesterllllix, geh. onder Wolden- dorp, in de Gron. gem. Termunten. Lettele, d. mot eene R.-Kath. kerk in de Overijselsche gem. Diepenveen. Het had in 1840 235, in 1870 339, in 1890 347 inw. Lettelbert. d. in de Gron. gem. de Leek, op oen hoogen, boschrijken grond, vroeger met do burgen Valburg of Valkenburg on Lette-oord. Er is eene Horv. kerk. Hot d. had in 1840 148, in 1870 151 inw. Lettiugazijl, voormalige sluis in Friesjand, bij Britsum, nabjj do Lettin- gastate, waarin de boroemdc Menno Baron van Coehoorn in 1641 geboren werd. Lengenbrng, is een halte van de stoomtram \'s-GravenzandeLoosduinen. Leuken, 1. d. met eene openbare R.-Kath. kapel iu de Limb. gem. Woord,

-ocr page 480-



		500 Leusderberg.
		Lichtenvoorde.


		deren, als Heiligenberg, Den Treek, Zandbergen, enz. De b. Leusden, een der oudste plaatsen der prov., aan- gezien het reeds in 77G onder den naam van Lisiduna voorkomt, was weleer een d., doch in 1828 is de Herv. kerk af- gebroken, nadat eene nieuwe te Nieuw- Leusden, meer in het midden dor gem., was gebouwd. De b. Leusden of Oud- Leusden had in 1870 136, in 1890 198 inw. De toren is bewnard gebleven. In 1543 is Leusden door Maarten van Ros- sum uitgeplunderd. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg Amers- foortKestcren. Lensderberg, heuvel en b. in de Utr. gem. Leuseen, een uur ten zuiden van de b. Oud-Leusden, met eene bron, die zelfs bij groote droogte helder wa- ter geeft. De heuvel verheft zich tot ongeveer 40 nieter boven den zeespie- gel. Het inwonerental was in 1890 21. Lensiiikbrink, of Lnsink- brink, b. in de Geld. gem. Ruurloo, in 1840 met 140, in 1872 met 148, in 1890 met 121 inw. Leut, oudtijds ook LocHi geschre- ven, d. in de Geld. gem. Ubborgen, op den zuiderocver van do Waal. Vroeger tot Kleef behoorende, is het volgens het in 1816 met Pruisen gesloten grenstrak- taat aan Nederland gekomen. Het had in 1848 234, in 1872 230, in 1890 198 inw. Er is eene R.-Kath. kerk. Leutingewolde, of Lentin- gerwolde, b. in do Drentsche gem. Roden, in 1811 met 81, in 1840 met 118, in 1870 met 188, in 1890 mot 226 inw. Leuven, I. geh. in de Geld. gem. Vuren, in 1840 met 35, in 1890 met 61 inw. J}. pold. in de Geld. gem. Vuren, 70 heet. groot. LiOiiveiibeim, b. in de Geld. gem. Brommen, in 1840 met 477, in 1870 met 532, in 1890 met 744 inw. In eene oorkonde van 1046, waarbij Keizer Hendrik III Bisschop Bernulf van Utrecht begiftigde, wordt het Lovenen genoemd. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg Arnhem Zutphen. Lenveiisclte-Hoek, b. in de N.- Bral) gem. Boers. Liouveimiii, b. in do Geld. gem. Ermeloo, in 1840 met 161, in 1872 met 93, in 1890 met 96 inw. Er is hierbij een fraai, uitgestrekt landgoed van denzelfden naam.
		Lcnvenumsclie-Beck, boven- pand van de Hierdensche-Beek in Gel- derland. Leuiven, of Leenwen, b. in de Limb. gom. Boezel, in 1840 met 199, in 1870 mot 233, in 1890 met 246 inw. Levaefannm, oude Romeinsche legerplaats aan den Rijn in het tegenw. Utrecht of Gelderland. Levendaal, voorm. adell. huis aan den voet des Heimenberg\'s in de Utr. gem. Rhenen, omstreeks 1820 gesloopt. .Leverooi, buurt in de Limb. gem. >"ederweerd, in 1840 met 550, in 1870 met 414, in 1890 met 460 inw. Liaiickama, voorm. stato bij het Friesoho d. Sexbiorum, een zeer groot en schoon gebouw, in 1823 gesloopt. Van het geslacht der Liauekama\'s wordt in do kronieken reeds in het jaar 1096 gewaagd. Liclitaai\'d, dorp met eene Herv. kerk in de Friesche gem. Ferwerdera- deel. Het had in 1811 68, in 1840 89, in 1874 117, in 1890 145 inw. Bij de volkstelling rekendo men 100 ingez. binnen de kom en 45 daarbuiten. Lit\'lltenbeek, prachtig landgoed in de Geld. gem. Arnhem, doorsnoden door den Amsterdamsehen-Straatweg. Lichtenberg, 1. adellijk huis en heerl. in de Geld. gem. AVisch. De heerl. had in 1840 111, in 1870 175 inw. &. buurt in de Limb. gem. Schaasberg, zoowel in 1840 als in 1890 met 170, in 1890 met 190 inw. 3. vervallen slot in do Limb. gem. St.-Pieter, op den St.-1\'ietersberg. In talrijke oorkonden der 14de eeuw wordt het ook Lixtcn- borg genoemd. Onder de bezitters komen voor do Heeren van Lichtenberg, Eynat- ten on Fransborg. 4. of \\\'eldb il i- zen-Lichtenbei\'g, geh. in de Utr. gom. Veldhuizen. 5. geh. in do Overijs. gem. Rijsen. Lit-Iitenvoorde, gem. in Geld., tusschon Eibergen, Groenloo, "Winters- wijk, Aalten, "Wisch, Zelhem en Ruur- loo. Zij is 7348 heet. groot en heeft eeno oppervlakte door diluvisch zand gevormd. Het vroegere veen is meest afgegraven. In 1822 had zij 3203, in 1840 3722, in 1874 3587, in 1890 4253 inw. In 1890 onderscheidde men de bev. in 3772 R.-Kath., 454 Herv., 12 Chr.- Geref. en 4 Ier. De ingez. bestaan meest van landbouw en handel in vlas en an- dero veldproducten, spek, boter, eieren, enz. Voorts zn\'n er molens en leerlooie-

-ocr page 481-



		Iiienden. 501
		Lichte water.


		1717 bjj den Kerstvloed weggespoeld, sedert vernieuwd, doch in September 1787 door buskruit vernield. Do brug, welke vervolgons deze oudere Liebrug- gen heeft vervangen, staat in fraaiheid bij beide ten achteren. Ltietlc. 1. voorin, d. in Groningen, in 1277 door overstrooming vernield. SS. stroom iu X.-Holl., die van de ring- vaart van de Haarlemmermeer naar het Spuarne bij Spaarndam loopt. liicilcrlioltllliis. klein d. of kerk- buurt in Overijsel, zijnde het middelpunt der R.-Kath. parochie Heinoo. LiefkeiiMhoek. geh. in de N.- Brab. gem. Baarle-Xassau. Lieg? ( IK\'), pold. van 12 heet. in de X.-floll. gem. Schagen. Liemtle. gem. in N.-Brab., ingc- sloten door Boxtel, St.-Oedenrode, Best en Oorschot, en 1920 heet. groot. Zjj wordt door den Dommel van het oosten naar het westen doorkronkeld. Langs deze rivier vindt men eenige beekklei, doch overigens bestaat de grond uit diluvisch zand. In 1822 had de gem. 1064, in 1840 1319, in 1875 1382, in 1890 1463 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er geene dan R.-Kath. inw. Do gem. bevat het d. Liemde, benovens de buurten Vrilkhoven, Kastoren, Berg en Hezolaar. De moeste inw. bestaan van den landbouw, eenigen ook van klompeumaken. Iu 1890 telde het Kerkeind 119, het dorp Liemde 321 inw. in do kom. Het had in de 15de eeuw slechts eene kapel. De oude parochie- kerk, die sinds den Munsterschon vrode tot 1809 aan de Herv. behoorde, is in 1827 afgebroken. De toren is echter be- houden gebleven en versiert de tegen- woordige R.-Kath. kerk. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg Boxtol"Wezel. Iiienden, 1. gem. in Gelderl., tus- schen de Geld. gemeenten Maurik, Tiel, Echteld, Uzendoorn en Resteren, en de Utr. gemeenten Amerongen en Rlienen. Zy is saamgesteld uit de heerlijkheden Lienden, Ommeren, Ingen en Ter Leede, benevens de Marsch, is 3954 heet. groot en wordt door de Lek en de Lingo bospoeld. De grond, een deel der Keder-Betuwe, is een vette klei. Iu 1822 had zy 2054, in 1840 3042, in 1874 3926, in 1890 4052 inw. Ten jare 1890 onderscheidde men deze bev. in 3941 Ned.-Herv., 1 "W.-Herv., 43 Chr.-Geref., 3 Ev.-Luth., 1 Doopsgoz., 30 R.-Kath.,
		r\|jen. Er is een gemeenschappelijk sta- tion voor Lichtenvoorde en Groenloo van don spoorweg ZutphenWinters- wyk. Voorts is er een stoomtram-ver- binding met Groenloo. De gem. bevat het vlek of dorp Lichtenvoorde, de b. \'t Zieuwent, Vragender, Lievelde en Har- revold, benevens de huizen Tongerloo en Harreveld. Het dorp Lichtenvoorde, nabij den oorsprong van de Vorden- sche-Beek. telde in 1840 1139, in 1872 1201, in 1890 100G inw. Vroeger was het versterkt met wallen en poorten, die echter reeds voor lang zijn gesloopt. Er zijn kerken voor de Herv. en de R.-Kath. Tot na het midden der 18do eeuw was er ook het adell. slot der Hoeren van Lichtenvoorde. Nadat echter de heerl. in 1777 door Prins "Willem V was aangekocht, is dit gebouw gesloopt. Met het Bisdom Munster is veel ver- schil over het bezit dezer heerl. ge- weest. In 1616 lag er zelfs Munstersche bezetting, doch den 10 Januari van dat jaar maakte Herman Kren\'ink, met oen deel der Zutphensche bezetting, zich van Lichtenvoorde meester. "Waarschijn- lijk Ï8 Lichtenvoorfle dezelfde plaats, die in Maart 945 Lehdanfurt wordt ge- noemd. Iilchtewater, pold. van 20 heet. laag weiland in de N.-Holl. gom. Mid- woud tot de eerste helft der 17de eeuw een waterplas. Lichtmis (De), bekende her- berg in de Overijselsche gem. Nïeuw- lousen. liicht misliii naai. vaart in Over- §sel, loopendc uit de Dedemsvaart bij de herberg De Lichtmis naar de Vecht. In 1828 door den Baron van Dedem aangevangen, is dit kanaal in 1847 door de prov. voltooid. I. i<l 1 ii in. of K loo«t t>r-1, i (11 ii in. geh. onder het Friesche d. Oosterbie- rum, in de gem. Barradeel. Oorspronke- ljjk was het een klooster, in 1182 ge- sticht door Sibo van Lidlum, een ver- mogend man van Tjummarum. In 1234 werd dit convent moer noordoostwaarts verplaatst, in 1572 uitgoplunderd en verwoest. Iiiobeek. buurt in de Limh. gem. St.-Geertruid. zoowel in 1840 als in 1870 mot 96, in 1890 met 92 inw. Het adell. huis van Liboek is thans niet moer dan een pachthoeve. Liebrng. brug in do N.-Holl. gem. Haarlemmerliode c. a., over de Lie, iu

-ocr page 482-



		502 Liendensche- enz.
		Liesbosch.


		25 Isr. en 2 ongen. Zij bestaan meest van den landbouw. De gem. bevat de d. Lienden, lngen en Ommeren, de buurten Aalst, Meorten en Do Marsch. Het d. Lienden, in 1840 met 829, in 1872 met 1002, in 18110 met 997 inw., is van hooge oudheid, daar het o. a. in eene oorkonde van den 3 Augustus 970 wordt genoemd. Het draagt daarin den naam vnn Licndna. Lienden was ver- volgens ter helfte een leen van de abdij te Elten, ter helfte van do abdij St.- Paulus te Utrecht. Den 25 April 1327 verkreeg Graaf Keinald II van Gelder het lantstgen. gedeelto in pocht, waar- door tot de aanhechting van Lienden bij Gelderland de weg werd gebaand. De Herv. kerk is oen groot, schoon gebouw. Het Huis te Lienden, ook do Toren van Aspremont genaamd, was in de 14de eeuw een ontzaggelijke sterkte, waaruit niet zelden strooptochten naar Utrecht worden ondernomen. Dit deed Bisschop Froderik van Sierck met Hollandsche hulptroepen het beleg om dit slot slaan, dnt eindelijk don belegerden in handen viel. Men weet niet meer do plek aan te wijzen, waar hot gestaan hoeft. \'£. (of lijnden), I). in de Geld. gem. KIst, in 1840 met 3 17, in 1872 met 270, in 1890 met 288 inw. 3. b. in do Gold. gem. Batenburg, zoo- wel in 1840 als in 1870 met 91, in 1890 met 08 inw. Lioii«leii!<iclie- of Kostverlo- ren-Ulterwaard, uitorw. in do Gold. gem. Lienden, 85 heet. groot. Lieiulert, goh. in de Utr. gem. Hoogland. Lier <!»<). gem. in Z.-Holland., tusschen Naaldwijk, Hofvan-Delft, Schip- luidcn on Maasland, bebbendo eono op- porvlakto van ruim 680 heet. Als mairic van het Departement der Monden-van- de-Maas, was do gom. grooter, want destijds was daartoe gebracht het oosto- ljjk deel van het d. Do Lier, dat vroeger tot Maasland behoorde, alsmede het Dorp-Ambacht. Daardoor beliep do be- volking in 1811 931 zielen, als 543 voor Do Lier, 300 voor het Maaslandschc doel van De Lier en 88 voor Dorp- Ambacht. In 1822 had het binnen zijno vroegere renzon teruggebrachte De Lier 599 in 1840 774, in 1874 975, in 1890 1202 inw. Bij do telling voor 1890 onder- scheidde men or 651 Horv., 413 Ckr.- Geref., 20 Nod.-Gcrcf., 111 R.-Kath., 6 Isr. on 1 ongen. Zjj bestaan meest
		van veeteelt on zuivelboreiding en voorts van landbouw, bestaande de grond in het westen uit alluvisch zand, in het oosten uit klei. De gom. bevat thans hot westelijk deel van het d. Do Lier, be- nevens de buurten Westerlee en Oost- buurt. Hot d. De Lier ligt deels op Licrschen, deols op Maaslandschen grond, tellende het eerstgenoemde deel in 1840 454, in 1890 562 inw. Sedert jaren zijn bij de Regeering plannen aan- hangig om het Maaslandschc doel mot de burgorl. gem. De Lier te horeenigen. De Herv. kerk, dio in hot westelijk god. van het d. staat, beeft een hoogon zwareu toren, dio echter vóór dat de bliksem daarin sloeg (3 Juli 1572), veel hooger is geweest. Er is ook een t\'br -Gcref. kerk. Vroeger stond aan Do Lier het kasteel Boekestein, dat blijkens de grond- slagen zeer uitgebreid moet geweest zijn. Ook het Hof to Lior was eens oen rid- derlijk slot. Lieren, b. in de Geld. gem. Apel- doorn, in 1840 met 202, in 1872 mot 484, in 1890 mot 492 inw. liiei\'inark (I>c), b. ondor Beek- bergen in do Geld. gem. Apeldoorn. Lil\'l\'op, gem. in N.-Brab., omringd door Helmond, Brakol c. n.. Vlierden, Asten, Zomeren, Soerendonk, Heoze en Mierloo. Zij beslaat 2307 heet., heeft een dilluvischen zandgrond en wordt in hot oosten door do A bezoomd. Ook zijn or vele poelen. In 1822 had deze gem. 855, in 1840 934, in 1875 896, in 1890 884 inw. Bij do telling voor 1890 vond men er op één na, die Herv. was, enkel R.- Kath. ingezetenen. Zij bestaan meest allen van den landbouw. De gem. bevat het d. Liorop, de buurten Hersel, Ach- terbroek on Winkelstraat, benevens do geh. Burkoindje, Stipdonk, Moorsel, Boo- mon, Broekkant, Graanstraat en Ooster- dijk. Het d. Lierop heeft oeno R.- Kath. kerk, zijndo do par. in 1568 op- gericht. Vóór dien tijd was er eono ka- pel. Het d. teldo binnen de kom in 1890 slechts 64 inw. LierNwijk, of Yan-Lierswijk, wijk der Drentscho gem. Smilde. Lies, I. fraaie b. in de N.-Brab. gom. 1\'rinsenliago, in 1840 met 153, in 1890 met 167 inw. 2. b. op hot N.- Holl. eiland Terschelling, in 1840 mot 113, in 1870 met 155 inw. IjieMboscIl, fraai bosch, moest van eikeboomon in do N.-Brab. gem. Priii- Benhngc, behoorendo tot do domeinen

-ocr page 483-



		Lieseind.
		Tiimbricht. 503


		^an Prins Frodorik dor Nederlanden. Het is ongeveer 200 heet. groot. Er is «en station van den B[>oorweg Breda Rozendaal en een halte van de stoom- .tram BredaOudenbosch. EiieNeind, geh. in de N.-Brab. gem. Vcchel. Lieahont, geiti. in N.-Brab., tus- sehen Vechel, Erp, Beek-cn-Donk, Aarle- Kixtel, Stiphout, Xunon en St.-Oeden- rode, hebbende eeno oppervlakte van 2537 heet. Do grond, van diluvisch zand, omsluit vele moeren en is slechts ten deele tot bouw- on weiland of tot bosch ontgonnen, zoodat er nog voel heide is. Behnlve in den landbouw en de veeteelt vinden do inw. ook oen bestaan in hot aanfokken van pluimgedierte. Hun aan- tal beliep in 1822 484, in 1840 1204, in 1875 1206, in 1800 1220. Bij do telling voor 1800 onderscheidde men er 1220 K.-Kath. en 0 Herv. In de 12do eeuw was Lieshout oen vrij allodiaal goed, dat door zijn laatston heor, Balduinus van Lieshout, aan de abdij van Floroffo bij Namur (Xnmcn) werd vermaakt. Do gom. bevat hot d. Lieshout, benevens do b. Gindoroo, Boemdkant en Deon- sche-Hoek. Het d. Lieshout, in 1840 met 384, in 1870 met 514, in 1890 met 327 (in do kom) inw., ligt bevallig in liet geboomte. Het hooft con Raadhuis en eono K.-Kath. kerk. Het Hof, thans oen landgoed, was van het eindo der 12de tot de lüde eeuw eeno kloosterlijke instelling. Ijiesel. d. mot ocno R.-Kath. kerk in de X.-Brab. gom. Deurnc-en-Liesel. Hot had in 1890 1391 inw. Tijdens de oorlogen tussehen Brabant en Gelder lag hier cene sterkte, hot Blokhuis, later een adell. verblijf. Liesveld, 1. baronie in Z.-Holl., bestaande uit do gein. Groot-Ammers, Ottoland en l\'oursum in de AIblasser- waard. Heor Arnold van Liesveld wordt in ocno oorkonde van don 1 April 1277 genoemd. Met Hendrik van Liesveld stierf in 1456 dit geslacht uit. Daarop kwam de baronie aan hot Henegouwsohe geslacht do .Sart, vervolgens aan dat jvan de Harchies, van lo Fèvre, lo Fèvre gezogd van Heemstede, van Brunswjjk, van Hohenlohe en van Nassau-Oranje. Thans behoort liet aan het domoin. Hot ikasteel dor Hoeren van Liesveld, aan de iLek, schuin tegenover Schoonhoven, is iusschon 1740 en 1745 afgebroken. ü. pold. in do Z.-Holl. gem. Ameido.		liievelde, b. in do Geld. gem. Liehtcnvoorde, in 1840 met 663, in 1872 mot 604, in 1890 met 593 inw. Lievendaal, voorm. ridderhofstad in do Utr. gem. Amerongen. Liievenspolder. 1. pold. van 17 heet. in de Zceuwsche gem. Neuzen. 2. (St.). pold. in de Zeeuwsehe gem. St.-Kruis. In 1884 bedijkt, werd h\| in 1662 door hot doorgraven van do Brandkreck onder water gezet. In 1771 herdijkt, kreeg hij eone grootte van 123 heet., dat is nauwelijks een derdo van zijne vroegere oppervlakte. Het toon afgescheiden ged. behoort nan België. Ijievereil, b. in do Drontsehe gom. Roden, aan het beekje het Liovorscho Diep. Het had in 1824 97, in 1840 93, in 1870 124, in 1890 151 inw. Hierbij is een bosch van veelal hoogstammigo eikon, het Lievelderbosch. I.«ïeve-Vrouwe-Benoorden, voorm. d. in Vlaanderen, een half uur ton noordoosten van Aardenhurg, in 1477 door oen watervlood vernield. I.iieve-Vroiiwc-Keir.uideii, voorm. d. in Vlaanderen, een uur ton zuiden van Aardenburg, aan de Eede, in 1477 en 1483 door watervloeden ver- nicld. Ijieve-Vronwe-op-iGee, voorm. d. en heorl. op het eiland Schouwen, door hot afnemen der duinen en do zeevloeden van 1530 en 1532 vernield. I;ieve-Vrouwenparochie, Vronwenparocliieof Vrouwen- bnurt, fraai d. in de Friescho gom. het Bilt, tellende met Oude-Biltzijl, Xieuwe-Biltzijl on een deel van do Loie, in 1811 met 1478, in 1840 1892, in 1875 2543 inw. In 1800 telde Lieve-Vrouwen- parochie alleen 959 inw. Men vindt er schoono hofsteden on eeno fraaio Herv. kerk. 14iei iil;>. geh. in do Drontsehe gem. Boilen, in 1811 met 34, in 1840 mot 37, in 1870 met 52, in 1800 met 73 inw. liilllbricllt, gem. in Limb., inge- sloten door do gemeenten Sittard, Bom en Nieuwstad, hebbende ceno opper- vlakte van 913 heet. Do grond bestaat uit Limb. klei. In 1822 had deze gem. 1158, in 1840 1496, in 1875 1197, in 1890 1356 inw. Do bewoners bo- lijdcn allen den K.-Kath. godsdienst, in 1890 was er 1 Herv., en bestaan hoofd- zakelijk van den landbouw. De gem. bevat 3 d.: Linbricht, Einighauson on

-ocr page 484-



		504 Limburg. Lintburg.

		Gutto\'voven, benevens do buurt Varken- heidstraat. Limbricht is een oude heerl., waarvan de eigenaars het recht oefenden, schattingen vorderden en het jachtrecht bezaten. Zij heeft o. a. behoord aan de geslachten van Merodc, Breyl en Ben- tinck. Kot d. Limbricht bevatte in 1840 554, in 1870 502, in 1890 457 inw. Het is zeer oud, zoo als o. a. blijkt uit de in 1817 opgedolvcn steenen doodkist, die met de daarin gevonden merk\\vaar- digheden in het museum "Wallraf te Keulen wordt bewaard. Zoowel de R.- Kath. kerk als het kasteel zijn merk- waardige gebouwen. Limburg, 1. voorm. hertogdom, dat aanvankelijk uit eenigo goederen in het Vesdredal en de nabuurschap be- stond, door Frederik van Luxemburg, Hertog van Neder-Lotharingcn in de 11de eeuw vermaakt aan zijne dochter Judith, die met "Walram I, Graaf van Arlon, in het huwelijk was getreden. "Walram I (ook Udo genoemd) werd op- gevolgd door Hcnkrik 1, die het eerst den hertogelijken titel voerde, van om- strooks 1082 tot 1119; Walram II, van 1119 tot 1139; Hendrik II, van 1139 tot 1167; Hendrik III, van 1167 tot 1221; Walram III, van 1221 tot 1226: Hen- drii IV, van 1226 tot 1247; Walram IV, van 1247 tot omstreeks 1279: Ermgnrdc van Limburg die met Graaf Keinald van Gelder was gehuwd, van omstreeks 1279 tot 1283. Na den dood van Ermgarde, poogde Reinald zich in liet bezit van Limburg te handhaven, doch dit mis- luktc hom, daar Adolf van den Berg, de neef der Limburgsche Hertogin, zijne rechten deed gelden en die aan Hertog Jan I van Brabant verkocht. Er ont- stond dien ten gevolge over het bezit van Limburg een bloedige oorlog, die, nadat Reinald den slag van Worriugen, den 5 Juni 1288, had verloren, met een verdrag op den 15 October 1289 ein- digdo, ten govolgo waarvan Limburg aan don Brabantschen Hertog boef. Do Brabantsche Hertogen, die Jan I opvolg- don, hebben allen ook Limb. bezeten. Doch ten gevolge van den oorlog door de Veroen. Nederlanden met Spanje gevoerd, werd Limburg in 1632 ten dooie door de Re- publiek gewonnen, zoodat men Limburg sedert dien tjjd in een Staatsch- en Spaansch-, en sedert 17131795 in oen Stoatsch- en Oostenrijksch-Limburg on- derscheidde. Het Hertogd. Limburg be- stond vóór dezo verdeoling uit 4 doe-
		len: het eigenlijke hertogdom Limburg,, het graafschap Valkenburg, het graaf- schap Daalhem en de heerlijkheid \'s-Her- togenrade. Het eigenlijke Limburg was verdeeld in de hoofdstad Limburg, de 4 bannen: Baelen, Walhorn, Monzen on Hervc, benevens de heerl. Sprimont, la C\'hapelle, Esncux, Villers la Tour, Tavier en Bognée. Nadat in 1785 eene nieuwe grensregeling tusschon de Vereenigde en de Oostenrijkschc Nederlanden was bepaald, waarbij vooral Limburg bctrok- ken was, werd dit hertogdom in 1794 door de Fransehen veroverd. Het werd toen ten deelo gebracht onder het De- partement van de Ourthe, ten deole onder het Departement van do Neder- maas. JJ. prov. van het Koninkrijk der Nederlanden. Het werd opgericht in 1815 uit bijna het geheele depnrte- ment van de Nodermaas en con doel van het departement van de Roer, zoo- dat het een klein deel van het oude hertogdom Limburg bevatte, benevens een groot deel van het Overkwartier van Gelderland, ecnige strooken van do voormalige hertogdom Brabant, Gulik en Kloof, bijna do geheolo vorstelijke abdij Thorn, een deel van het prinsbis- dom Luik, de graafsch. Wittem en Gronsfeld, de baronie Rijkholt, de heerl. Stein, Wijlré, Kartiels, Dalenbroek en Mesch, benevens een gedeelte der heerl. Pietersheim. Bij de grensregeling met Pruisen in 1816 en 1817 kwam daarbij nog een uithoek van hot Akenscho d. Lauronsberg. Do prov. Limburg was groot 465,055 heet. on verdeeld in 9 s^leden on 313 plattelandsgemeenten. Zij had in 1822 307,177. inw. die op het einde van 1830 tot 338,168 waren toe- genomen. De omwenteling van 1830 had I ten gevolge, dat Limburg in 2 deelen i werd gesplitst: het hertogdom Limburg, dat de elfde provincie van Noord-Neder- land werd, on do provincie Limburg, die een dor negen Belgische gewesten uitmaakt. 3. v. hertogdom on elfde provincie dos Rijks, in het noorden be- paald door Gelderland, in hot noord- westen door Noord-Brabant, in het zuidoosten door de Belgische provincie Limburg, in hot zuiden door de Belgi- sche provincie Luik, in het oosten door de Pruisische Rhcinprovinz. Het uiterste zuidoostpunt raakt ook het onverdeelde gebied van Morcsnet. Het is groot 223,821 heet., of ruim 40,61 ü kilome- ter. De grond van Limburg is zeer ver-

-ocr page 485-



		Limbnrg. scheiden. In zijne grootste afmeting Tan het zuiden naar het noorden door de Maas besnoeid of doorsneden, vindt men langs deze rivier en in de dalen der Geul, (waarin do Gulp uitloopt) de Ge- leen, do Roer, do Neer en de Niers rivier- en beekklei, doch reeds op kor- ten afstand van den stroom bedekt dilu- visch zand, afgewisseld met hoog veen en zavel, den bodem. In het zui- den van Limburg, waar de voor- bergen der Ardennen zich verheffen, bestaat de bovengrond meest uit Limburgsche klei, met vuursteendi- luvium, Hervesch zand, enz., rustende op tertiaire gronden. Het bergterrein, dat ten zuiden van Sittard aanvangt, ver- heft zich in den Krikelenberg eii een punt der Vaalscher Bosschen tot 240 meter. Pe kruin van den St.-Pietersberg, beroemd wegens zijne versteeningen, be- reikt 123 meter boven de zee of 78 meter boven bet oppervlak der Maas bij gewonen waterstand. Een groot deel van het Limburgsche bergland bevat in zijn schoot steeu- en bruinkool, van welke eerste delfstof in de gemeente Kerkrade rijke groeven gevonden worden. Of- schoon reeds onder de Aartshertogen Albert en Isabella pogingen zijn aange- wend, om in het gedeelte van het tegenw. Limburg, dat toen het Over- kwartier van (ielder vormde, kanalen aan te leggen, en deze pogingen door Kapoleon I zijn vernieuwd, heeft Lim- burg eerst onder Koning Willem I kunstmatige vaarwaters bekomen. Pe Zuid-Willemsvaart is het eerst geopende dier kanalen. Verder het kanaal tus- schen Maastricht en Luik (aangelegd van 1845 tot 1851), het Koordkanaal, het afwateringskanaal bij Neer en de vaart naar het Helenaveen. Pe Limburg- sche rivieren zijn, met uitzondering van de Maas, onbevaarbaar. Pe lengte der waterwegen in Limburg bedroeg in 1879 203,000 kilometer, der kunstwegen 947,000 kilometer, der scheepvaartkann- len 03,353 kilometer. Limburg wordt doorsneden door de spoorlijnen Arnhem MaastrichtLuikBoxtelGoch, Eind- hovenVenloo Kaldenkircb.cn, Yenloo Heren thalsRoermondHasseltMaas- trichtAken. Tramlijnen verb nden Maastricht met Simpeveld en Yenloo met Steil. Limburg had 1 Jan. 1840 19G,622 inw. Pen 1 Januari 18G0 beliep het cijfer 214,245, den 1 Pecember 1870 223,597, den 1 Januari 1875 230,119,
		.Limburg. 505 den 1 Jan. 1890 255,721. Bij laatstgen. opgave was het getal mannelijke inw. 129,590, dat der vrouwelijke 120,131. Het aantal R.-Kath. beliep op 1 Jan. 1890 250.594, dat der Oud-Roomschen 4, dat dor N.-Herv. 3101, dat der W.- Herv. 90, dat dor Eng.-Herv. (Presb.) 2, dat der Ev.-Luth. 278. dat der Herst.- Luth. 113, dat der Xed.-Geref. 74, dat der Puitsch-Evaug. 5, dat der E vang. 35, dat der Bapt. 1, dat der Grieken 2, dat der Mahomed. 2, dat der Anglik. of Episc. 13, dat der Poopsgez. 09, dat der Rem. 25, dat der Chr.-Geref. 14, dat der Xed.-Isr. 1184, dat der onge- noeniden 104. Pe landbouw maakt het hoofdbestaan der ingezetenen van het platteland en der kleine steden uit ; fa- brieken en koophandel bloeien vooral in de steden. In het zuidoosten der pro- vincie is het mijnwezen niet onbelang- rijk. Nabjj Maastricht en Ynlkenburg vindt men steengroeven, in de Peel en langs het noordelijk deel van de grens- liju tusschen Limburg en Pruisen hooge venen. Pe veefokkerij is in sommige streken van groot belang. Pe warmoe- zerij voor uitvoer bepaalt zich tot enkele gemeenten, zooals St.-Pieter en Oud- Yroenlioven bij Maastricht, A\'aals, Tege- len bij Yenloo. Groote bosschen, voor houtteclt aangelegd, vindt men vooral te Weerd, Echt, Grubbenvorst, Bergen, Maasbree. Yenraai, Xederweerd, Horst, Arcen-cn-Velden, Kessel, Yenloo, Helden, Beezel, Yaals, St.-Odiliënberg, Mook-en- Middelaar, Neer, Herkenbosch-en-Melik. Pe Limburgsehe fabrieken (op 31 Pee. 1890 bedroeg haar aantal 174) leveren vooral laken, katoenen, wollen, zijden en halfzijden stoffen, garen, lint, borduur- werken, behangsels, papier, meubelen, steenen, pannen, potten, ijzer- en koper- werk, wapenen, landbouwwerktuigen, spijkers, hoeden, meel, bier, jenever, azijn, cichorei, chemicaliën, enz. Yoorts zijn voor Limburg opgegeven 18 zee- schepen en riviorbooten, benevens 22 locomobielen, locomotieven, stoomkranen enz. Limburg is voor het lagere school- wezen verdeeld in 2 distrikteu: Maas- tricht en Roermond. Tot het Ie behoo- ren de arrondissementen Maastricht, Meersen, Heerlen en Sittard; tot het 2o de arrondissementen Roermond, Weerd, Yenloo en Gennep. Limburg be- hoort voor 1. o. tot de eerste inspectie met de prov. Noord-Brabant en Gelder- land. Limburg telde in 1891 175 open-

-ocr page 486-



		JLinde.
		-506 liiinmel.


		1110 inw. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg Maastricht Aken en van do stoomtram tusschen deze plaatsen. liimnieil, gem. in N.-HolL, ingc- sloten door de gemeenten Heiloo, Kas- trikum, Uitgeest en Akersloot, met eeno oppervlakte van 1250 hectaren, bestaande do grond meest uit zand (alluvium), en voor een klein deel in het oosten uit laag veen. In 1811 was Liminen bij Heiloo ingelijfd en bad toen 442 inw. In 1822 had Limmcn (toen weder cene zelfstandige gem.) 478, in 1840 589, in 1875 878, in 1890 1133 inw. Hij de telling voor 1890 onder- scheidde men er 884 K.-Kath., 232 Ned.- Herv., 13 Doopsgcz., 1 Ev.-Luth. on 8 ongen. /ij bestaan zoowel van landbouw als van veefokkerij en zuivelberciding. De gom. bevat 2 d. of kerkb., zijnde Limmen en Dusseldorp. Verder vindt men er de b. do Laan en de goh. "Wes- terzijde en Limmerkoog. Het dorp Limmen is zeer oud; het wordt reeds in oorkonden van de 10de eeuw onder den naam van Limbon vernield. De heerwcg van Haarlem naar Alkmaar loopt er door. Er is oono merkw. Hcrv. kerk. In 1840 bad het mot Limmcr- voort on Zuidcinde 163, in 1870 166 inw. (Voor 1890 niot afz. opgegeven.) In 1573 werd het door de Spanjaarden uitgeplunderd. Aangenamer was de 10 Oct. 1799 voor de ingezetenen, toen op een aambeeld in de smidse eeno over- cenkomst door de vereenigde Fraiisehen en Bataven met het Engelsch-Russischo leger werd gesloten, waarbij het laatste aannam, om zich weder in to schepen en ons vaderland to verlaten. liimmi^krkoo£, gehucht in do N.- Holl. gem. Dimmen. I.iniEBici\'poDD\'i\'. pold. in N.-Holl., ter grootte van 1011 heet. Dezo pold. was nog in het begin der 15de oeuw een meer, dat in 1430 werd droogge- malcn. Do pold. behoort deels tot de gem. Limmen, deels tot Akersloot, deels tot Knstrikum. liiiiiHiersehoiiw, goh. in do N.- Holi. gem. Winkel. liilltlo, 1. b. in de Geld. gom. Vor- den, in 1840 met 477, in 1872 met 524, in 1890 met 527 inw. 2. b. in do Overijselscho gem. Diepenveen, in 1840 met 256, in 1870 met 333, in 1890 mot 334 inw. 3. b. in do Overijselscho gem. Den Ham, in 1840 met 369, in
		Aare 1. scholen en 84 bijzondere, waar- van er 6 werden gesubsidieerd. Het onderwijspersoneel bestond uit 460 m. en 34 vr. bij bet openbaar on 89 in. en 364 vr. bij bet bijz. 1. onderwijs. Voor middelbaar onderwijs behoort Lim- burg met Xoord-Brabant, Gelderland, Zeeland, Utrecht en Overijsel tot de tweede inspectie. Hoogere burgerscho- len zijn te Maastricht, Koermond, Rol- duc (gein. lverkradc), Venloo ; een open- barc burger-avondschool to Maastricht, benevens tcekenscholen te Roermond, Venloo en "Weerd. Voor het hooger onderwijs heeft Limburg een gymna- sium te Maastricht, een bisschoppelijk seminarium te Koermond, waarvan een onderafdeeling is gevestigd te Rolduc, een Roonisch-Kath. missiehuis to Steil bij Tegelcn, een missiehuis van \'t Ge- zelschap van Maria te Schimmert; vorder de volgende bijzondere scholen van voor- bereidend hooger onderwijs: eene La- tijnsche school te Gemert, het gymna- sium St.-Aloysius te Bittard, bet college van S.-Servatius te Kijkholt, oen gym- nasiuin te Venraai, bisschoppelijke col- . leges te Koermond, Venloo en "Weerd, een collego to Wittein. Bij de vorming van het Hertogdom Limburg in 1839 werd dit gewest, met uitzondering van de daarin liggende steden Maastricht en Venloo (benevens de daartoe behoorendo kringen), in vereeniging met Luxemburg, onder de Staten van het Duitsch Ver- bond opgenomen. Deze vereeniging is bij do omwenteling in Duitschlaud ten . jare 180T ontbonden. Xaar do eerste Kamer dor Staten-Genoraal vaardigt Limburg 2 leden at\'. Voor de verkiezin- . gen van leden voor de Tweede Kamer heeft men de kiesdistricten Maas- tricht, Gulpen. Sittart, Koermond, Ven- loo en AVeerd. Voor de verkiezin- gen der Provinciale Staten is Limburg in 9 districten gesplitst. Maastricht be- vat slechts 1 gem., Meersen 23, Gulpen il4, Heerlen 13, Sittard 19, Koermond 17, "Weerd 19, Venloo 10 en Horst 9 gemeenten. De distr. Maastricht, Roer- mond en Weerd benoemen elk 6, Meer- sen en Sittard elk 5, Gulpen, Heerlen en Horst elk 4 leden. Kecbterlijk bevat Limburg 2 arrondissementen : Maastricht en Koermond, to zamen met 10 kan- tons. Jjilliiliel, d. met cene K.-Kath. kerk in do Limb. gom. Meersen. Het .had in 1840 372, in 1870 533, in 1890

-ocr page 487-



		Linden. 1870 met 398, in 1890 met 416 inw. 4. (l>e), gehucht in de Gron. «om. Marum. Woleer stond er een brug met eene kapel. 5. goh. in de Drcntsehe gem. Zuidwolde, in 1840 met 70, in 1870 met 81, in 1890 met 80 inw. «. ( !>«). geh. in de Gron. sein. Midwolde. 7. riv. in Friesl. en Overijsel. Zij ontspringt b(j Tronde onder het Friesche d. Esloo, kronkelt zich door Ooststellingwerf en Weststellingwerf, en valt, na zich met de Kuinder of Tjonger verecnigd te hebben, te Kuinre in do Zuiderzee. Linden, 1. gom. in N.-Brab., in- gesloten door de N.-Brab. gemeonten Gassel, Heers en Ruik enSt.-Agatha, de Limburgsche gem. Mook-en-Middolaar eu do Geld. gem. Heumeu en Over- asselt. Hare grootte beloopt 1022 heet., bestaande de grond, die naar het oosten en noorden door de Maas wordt bc- spoeld, meest uit diluvisch zand, doeli voor oen deel ook uit klei. In 1822 had zij 396, in 1840 495. in 1875 531, in 1890 481 inw. Hij de telling voor 1890 onderschciddo men er 474 K.-Kath., 7 Horv. en 1 ongeil. De inw. bestaan meest van den landbouw. Er is een sta- tion voor lokaal verkeer, geineonschap- pelijk voor hinden en Katwijk, van den spoorweg NijmegenVenloo. Er zijn 2 d., Hinden en Klein-Hinden. Voorts be- vat do gem. de b. Katwijk en het gen. Galberg. Ho inw. vinden meest hun be- staan in den landbouw. Het dorp Linden, of Groot-Hinden, met eene K.- Kath. kerk, telde in 1840 243, in 1890 250 inw. 5». (Ter), b. indoHimb. gom. Noorboek. liinderte, b. in de Ovorys. gem. Raalte, in 1840 met 048, in 1870 met 675, in 1890 614 inw. Lilldevveld, b. in de Ovcrijs. gem. Zuidwolde, in 18u0 met 25 inw. liiiillonK. eil. in de Hongc, behoo- ronde tot de gem. Geertruidenbcrg, 33 hoct. groot. Lindvelde, b. in de Geld. gem. Eibergen, in 1840 met 341, in 1872 met 337, in 1790 met 335 inw. Liindweit\', gehucht onder Nispen, in de gemeenten Hozendaal en Nispen. Lillge, riv. in Geld. en Z.-Holl. Do oorsprong bestaat in eene wetering bij Doornenburg in de Ovor-Botuwe, die zich spoedig in twee evcnwydige, dicht by elkander loopende takken verdeelt, waarvan do noordelijke de Rijn-\\Veto- ring, do zuideljjko do Waal-Wetering
		Umie. 507 wordt genoemd. Alting hooft het gevoelen geopperd, dat vroeger eene ondcraardsche gemeenschai) tussehen I de Hingc en do Waal heeft plaats ge- ; had. Dr. Janssen meent eene kunstma- I tigo verbinding in den ouden tijd te I kunnen aannemen. Te Hemmen ver- j eenigen zich de Waal- en de Kijn- \\ Wetering en vormen de Hnnd-Wi tering _; of Hinge. Nabij Zoelen ontvangt de Hiugc de Doode-Hinge en liij BuarmaH sen do Korne. Van hier af voor kleine schepen bevaarbaar, loopt de Hinge langs Gcldermalsen, Tricht, Deil, En- ; spijk, Heesd, Kumpt, Henooi, Gellikuiu j en Akkooi, in de Gelderscho Beneden* \| distrikten, en langs Asperen, Leerdam, i Heukelum, Oosterwijk, Kedichem en don Arkelschen-Dam naar Gorinchem, waar zij in de Merwede valt. De Hinge, die nagenoeg al het water van de Betuwe en do Gelderscho Bencdeii-distriktcn afvoert, wordt van de Aspersche-Sluis I door zeer zware dijken bczoomd, van : welke do Noordcr-I.ingedijk, in 1726, \\ 1740, 1809 en 1820 doorbrak. Do Zui- der-Hingedijk maakt, tengevolge der wet J vnn 27 April 1820 een groot deel der i grenslijn tussehen Gelderland en Zuid- Holland uit. Hij Wadenooien mondt een inundatie-kanaal, dat bij Tiel met de Waal in verbinding kan worden ge- bracht, in de Muge uit. liiiltfedijk, b. in de Z.-Holl. gein. Heerdam. liingeil, gehucht onder het dorp Opeinde in de Friescho gem. Smallin- gerlnnd. liingeiiMpolder, of van-der- Iiingepoldev, pold. in do Zeeuwsche gom. Groeile, in 1636 bedijkt en nage- noeg 40 hoct. groot. Unie (De), vervallen vestingwerk en hoofdknnnal der wetering van den Kapitalen-Duin, oorspronkelijk als eeno linie tor verdediging van Zeeland aangelegd en daarom met vele forten voorzien. De eerste lijn dagteekent van omstreeks 1604. Doch zij is vele malen gowijzigd, vervormd of verlengd. liinne, gom. in Himb., op beide oevers van de Maas en ingesloten door \' do gem. Heegden, Herten, St.-Odiliën- berg, Moutfort, Mansbracht, Wessum en Heel e. a. Zij bestaat uit zand- en kloi- gronden en beslaat 1509 heet. In 1822 had zij 586, in 1840 789, in 1875 944, in 1890 987 inw., in laatstgen. jaar nl- lon R.-Kath. op 1 na, die Ncd.-llerv.

-ocr page 488-

-ocr page 489-



		liObberdoi\'p. 509 ten dor Vereonigdo Xederlanden af- ,\' stond. Lit, oudtijds Litho en thans ook Groot-Lit genoemd ter onderschei- ding van het naburige Littooien of Klein* ¹ Lit, is een der voornaamste Maasdor- pen van den Meierij-van-den-Bosch. Het telde in 1870 binnen de kom 420, in 1890 359 inw. Er zijn kerken voor do R.-Kath. en do Herv , benevens eene synagoge. Lit is in 1504 door de Gel- derschen verwoest, in 1581 door de Spanjaarden bezet, die er een blokhuis stichtten, in 1641 en 1643 door Staat- scho legers betrokken, en in 1740, 1799, 1809, in den nacht van 31 December 1833 op 1 Januari 1834 en in 1853 door overstroomingen geteisterd. JJ. of JiitMcbe-Polder, pold. van 829 heet. \' in de N.-Brab. gem. Lit. EJttooieil, 1. gem in X.-Brab., i tusschen Lit, Xuland, Geffen, Os, Ooien- [ en-Teofelen in N.-Brab en Appeltern in Geld. Zij is groot 1056 heet., wordt in het noorden door do Maas bezoomd en J bestaat uit lago kleigronden. In 1822 j had zij 568, in 1840 735, in 1875 058, in 1890 700 inw. Bij do volkstelling voor 1890 vond men er 688 R.-Kath. en 12 Herv. Littooien kwam tezclfder tijd als Lit aan do kerk van Reims, die het patronaatrecht van de vaste goederen tot 1611 behield. De opper- heerschappij was echter reeds veel vroe- : ger aan Brabant gekomen. Het dorp Littooien, ook Klein-Lit genoemd, doelt i zich in 4 wijken: Leutoreind of Lutter- wijk, Stccgeind, Olijfwijk en Langwijk. Het heeft eene R.-Kath. kerk en een pontveer over do Maas. In 1398 werd het door do Gelderschen verbrand, en te- zelfder tijd als Lit door overstroomin- gen geteisterd. 3?. of l,i( iooi<\'ii- «clie-Polder, pold. van 1813 heet. in de X.-Brab. gem. Littooien. I.iittooieiiscbe-Waard, uiterw. van 70 heet. in do X.-Brab. gem. Lit- tooien. LitS (De), 1. meertjo in de Frie- I scho gem. Dantumadeel, bij Akker- : woude. 2. stroompje in de Friesche gemeenten Achtkarspelen, Smallinger- lnnd en Tietjerksteradoel. Het ontspringt bij Rottevalle en valt door de Leien in het Bergumermeer. Lobberden, pold. van 272 hoct. in Geld., deels in do gem. Pannerden, deels in de gom. Horwon-en-Aart. Lobbci\'dorp, polderi. tor grootte 90 hoct. in do Z.-Holl. gem. Maasland.
		Lisserbroekerpolder. volkstelling voor 1890 was dezo bevol- king onderscheideu in 1795 R.-Kath., 626 N.-Herv,. 1 W.-Herv., 24 Chr.-Geref., 7 Ev.-Luth., 5 Doopsgez., 204 Ned.- Geref., 1 X.-Isr. en 1 ongen. De voor- naamsto middelen van bestaan zijn landbouw, bloemkweekerij en warmoc- zerij, veeteelt en zuivelbereiding. De gem. bevat het d. Lisse, bet gehucht Venenburg, verscheidene buitenverblij- ven, zooals: Keukenhof, "NYassergeest, Wildlust, enz. Het d. Lisse, aan den straatweg van Haarlem naar Leide\'n en VGraveuhage, bevatte in 1870 1262 inw. binnen do kom, in 1890 1802. Het ig eene bevallige, welvarende plaats, met 2 kerken, een voor de R.-Kath. en een voor do llerv. Vóór 1400 had Lisse slechts een kapel, doch bij een bul van den 8 Xov. van het genoemde jaar werd dezo kapel tot eene parochiekerk ver- heven. De oudst-bewaardo oorkonde, waarin men den naam Lisse vindt, is van 22 Februari 1259. Er is een halte van do stoomtram HaarlemLeiden. Iiisserbroekcrpoldei*, polder van 127 heet. in do Z.-Holl. gemeente Lisse. Liisserpoel, of LiMScrpoldei\', drooggemaakt meer, in Z.-Holl., in 1622 bedijkt en 224 heet. groot, Met uitzon- doring van het uiterste zuideind dat ondor Sassonheim behoort, maakt de Lis- serpool een ged. der gom. Lisse uit. In December 1836 liep de polder onder. L<it, 1. gem. in X.-Brab., tusschen de X.-Brab. gem. Alem, e. a. Xuland en Littooien eenerzijds en de Geld. gein. Heerewnarden, Dreumel en Appeltern anderzijds. Zij beslaat 1083 hectaren, wordt door de Maas doorsneden en be- stant uit lage kleigronden. In 1822 had zij 1217, in 1S40 1279, in 1875 1221, in 1890 1270 inw. Bü de telling voor 1890 onderscheidde men de bevolking in 1155 R.-Kath., 75 Xed.-Herv., en 40 Isr. Landbouw en veeteelt zijn er de hoofdbronnen van bestaan. Lit is eene heerl., die door Gerberga, weduwe van Giselbert, Hertog van Lotharingen, in 968 aan do kerk van Reinis werd ge- schonken. In vervolg van tijd kwam de heerl. aan het bisd. Luik, dat haar, of- schoon niet onaangevochten, behield tot op do veranderingen van 1795. Do op- perheerschnppij had Luik nochtans reeds vroeger verloren door eene overeeu- komst op den 18 Augustus 1671, waar- bjj do Prins-Bisschop dezo aan de 8ta-

-ocr page 490-



		Lobit.
		loochent.
		510



		lobi t. d. in de Geld. gem. Herwen- cn-Aart, thans twintig min. ten noorden vim den Rijn, welke riv. in deze streek herhaaldelijk van loop is veranderd en nu langs do b. \'rolkamer vloeit. Te Lo- bit, oudtijds veelal Lobede genoemd, was in de grafelijke tijden een tolplnats, die volgens giftbrief van Keizer Predc- rik II aan Graaf Gerard sedert door de Graven of Hertogen van Helder werd be- zeten. Deze tol gaf zoo aanmerkelijke in- komsten, dat de Geldersehe Hertog daarvan alleen in 1840 ruim 47,472 Vlaamsche ponden trok. In 1473 werd Lobit met zijn tol door Karel den Stoute aan Kleef nfgestaan. De Kleefsche Vorst moest de plaats echter door geweld ne- men (1479). Het kasteel te Lobit, door- gaans het Tolhuis geheeten, was gedu- rendo den Spaanschen oorlog een be- langrijk punt. Den 1 Jlaart 1817 keerde Lobit aan Nederland terug. Lobit is on- dcr het Nederl. bestuur zeer vooruit- gegaan, hebbende het Kleefsche ambt Lobit in 1722 slechts 393 inw., die in 1782 tot 277 verminderd weren. Daar- entegen is sedert 1817 de vermeerdering aanzienlijk geweest; het d. bevatte in 1840 082, in 1872 746, in 1890 790 inw. Do doorvocrliandol brengt groote lcven- digheid aan. Er zijn kerken der R.-Kath. on der Herv. Den 12 Juni 1672 trok het Fransche leger onder Louis XIV er door cene waadbare plaats van den Kijn de Detuwo binnen. JLobl\'illk, buurt, in do Geld. gcm. Epe. JiOC\'Iiem, gem. in Geld., palende in het noorden en westen aan het west. deel der gem. Laren, in het zuiden aan Vorden. in het oosten aan het oostelijk deel van Laren, in het noorden aan de Overijselsche gem. Markeloo. Zij beslaat ruim 2125 heet., wordt door de llerkel doorsneden en door do Ilolksbcck in het noorden bezoomd. Er is een afwisse- lende bodem, deels van diluvisch zand, deels van klei. In 1796 telde de gem. 1356, in 1811 1485, in 1822 1499, in 1830 1788, in 1840 1934, in 1850 2087, in 1860 2279, in 1874 2663, in 1890 3552 inw. Ten jaro 1890 onderscheiddo men de bev. in 2941 Ned.-Horv. 3 W.-Herv., 15 Doopsgez., 26 Chr.-Geref., 236 Ee- monstr., 62 Nod.-Geref., 33 Ev.-Luth., 3 Herst.-Luth., 63 K.-Kath., 3 Oud- Roomachen, 114 Ned,-lsr., 5 Port.Isr., 1 Mahomed. en 46 ongen. De gem. bo- vat do stad Loeheni, benevens do buur-
		ten Klein-Dochteren en Armhoede. De- stad Lochem, op de zuidzijde van de Uerkel gelegen, is reeds sedert eeuwen\' bekend. Lochem wordt reeds in eene oorkonde vnn 1059 genoemd. Gravin L\'rmgard van Zutphen, gehuwd met Koenraad II, Graaf van Luxemburg, gaf de novale tienden aldaar, den 2 Februari 1188, aan de kerk te Zutphen. De plaats kreeg stedelijke rechten van Oraal\' Otto II, den 16 Juli 1233. Haar tegenwoordige bloei dagteekent vooral \' van 1841, toen de grintweg van Zut- i phen naar Goor over deze plaats werd gelegd. Nog moor werd deze bloei bc- vorderd door de opening van den spoor- I weg ZutphenHengcloo, die tegenover Lochem, op Larenschcn grond, het station Lochem heeft, hetwelk den 30 Oct. 1865 voor het verkeer werd ont- sloten. Kr is voorts een halte van do stoomtram BorkelooDeventer. Do stad Lochem telde in 1840 1587, in 1872 1915, in 1890 2935 inw., van welke velen in den landbouw een bestaan vinden. Er zijn echter ook leerlooierijen, j eene fabriek van lederen drijfriemen, gasfabriek, stoom-eikenboutschillerö, lijm- en vernisfuhrick, chemische was- schery enz. In 1330 werd Lochem door Graaf Keinald 11 bcmuurd, doch do \' wallen zjjn reeds sinds lang geslecht, zoodat de stad, die nauwe straten heeft, _: thans eene opene plaats uitmaakt. Een \| der hoofdgebouwen is het Stadhuis, i waarvan de voorgevel met het fraai ge- ] beeldhouwde wapen der stad en van j eenigo voorname Geldersehe geslachten _; prijkt. De Herv. kerk heeft een zwaren \' toren, die in 1478, 1722 en 1857 bc- langrijke herstellingen heeft ondergaan. Ook is er eene synagoge. Lochem heeft onder zijne inrichtingen van onderwijs eene bloeiende teeken- en eene wclbe- zochte gymnastiekschool. Er is oen goed familie-hótel Do Stad Lochem", uan de stoomtramlijn en met een liefelijk gezicht op den Paaschberg. Historische herinneringen zijn onder i anderen de overgave aan de I3ourgon- diërs, in 1505; do herovering door Karel van Gelder, in 1505; het vruchte- loos beleg door Verdugo in 1582; do mislukte aanslag der Spanjaarden om door hooiwagens de stad te veroveren, in 1590; de verovering door Spinola, in Juli 1606; de herovering door Graaf Ernst van Nassau, in October 1606; do bezetting door Jluiistorschc troepen, in

-ocr page 491-



		Lochemsche-Berg. Lioeiiersloot. 51 f

		gez., 4 Bern., 344 B.-Kath., 1 Oud.-R- en 7 ongen. Zjj bestaan meest van vee- teelt en zuivclbereiding, warinoozerij en. ooftkweekerij. Men heeft er ook een© mineraalblnuw- en beenzwartfabriek,. bessenwijnfabriek. Do gem. bevat het groote d. Loenen, het dorpje of kerkb. Slootdijk en de schans Nieuwersluis, bc- ncvens verscheidene groote en kleine buitenverblijven. Tot 1837 bevatte de gem. nog bet huis Kronenburg, doch dit is toen gesloopt, gelijk mede vroeger en later liet geval is geweest met mc- nige beroemde plaats, die eens de Vecht- ocvers versierde. Het fraaie d. Loenen ligt aan do Vecht, waarover te dezer plaatse cenc brug is geslagen. Het teldc- binnon de kom in 1870 733, in 1890 728 inw. ! Loenen is ceno oude plaats, daar het reeds in eeno oorkondo van 953 voor- komt, waarb\|j het land van Graaf Hatto ter wederzijde van de Vecht aan den Utrechtschen Bisschop Balderik werd geschonken. Do Herv. kerk is een fraai gebouw met een hoogen en sierlijken toren. Er is oen station, gemeenschap^ pclijk voor Looncn en Vreeland, van den spoorw. AmsterdamUtr. J$. of Loenen-oii-de-Velnwe, d. met ceno Herv. on een K.-Kath. kerk in do Geld. gem. Apeldoorn. Het had in 1840\' j 519, in 1872 612, in 1890 002 inw. Ne- : vons den landbouw maakt het vervaar- ! digen van papier hier een voornamen i tak van welvaart uit. Er is een station van I den spoorweg ApeldoornDieren. Loenen wordt reeds in het jaar 838 onder den naam Lonen vermeld. In 1356 viel in de na- buurschap een slag voor tüsschen de broeders Keinald III en Eduurd van I Gelder. 3. geh. en heerl. in de Geld. gem. Valburg, in 1890 met "Wolforen, tellende 92 inw. Het huis te Loenen. was tot op do regeering van Koning Willem I oen der grootste kasteclen i van de Betuwe. Het is sedert afgobro- \| ken en door een modern gebouw ver- vangen. 4. -eii-Wolfereii, twee verecnigdo heerl. in Geld., die lang eene byzondcre gem. vormden. Deze had in\' 1822 79, in 1840 98 bew. Door de wet van 13 April 1854 is zij bij de genn ! Valburg ingelijfd. De bevolking beliep j in 1872 119, in 1890 92 zielen. IjOeilCl\'sloot, 1. gem. in Utrecht, I uit do heerl. Loenersloot, üukoop en Ter-A gevormd, ingesloten door do gem. Looncn, Abkoude-Baainbrugge, Vinkoveen, c. a. on Buwiol. Zjj beslaat
		1665 on in 1672; het aftrekken der Munsterschen, in 1674. LoclieiiiNclie-Herg, heuvelachti- ge streek in do Geld. gein. Laren, van 16 tot ongeveer 50 meter boven het vlak der zee. In den berg vindt men kwartskristallen en glimmer, dnt zich als zilveren sehilvertjes vertoont in het leem, dat uit den Lochemschen-Berg wordt gegraven. !.<>< lil. 1. b. in Limb., aan den veeg van Heerlen naar Aken. Zfl wordt in de Bovonste-Locht en Onderstc- Locht afgedeeld en behoort deels tot de gem. Kerkrnde, deels tot de gem. Heerlen. De Bovenste-Locht ligt vlak op do Pruisische grens, weshalve er een kantoor is voor de inkomende rechten. ]n 1890 telde liet ged. onder Heerlen 159, dat onder Kerkrade 83 inw. JJ. geh. in de X.-Brab. gem. Oosterwijk. Si. geh. in de X.-Brab. gem. A^reldhoven. JjOddl\'l\'dijk, geh. in de N.-Brab. gem. Gemert. LiOdderlaild, pold. van nagenoeg 210 heet. in de Z.-Holl. gem. Kokkanje. Liodcwijksi>oldei\', pold. van 41 heet. in Z.-Holl. deels in do gom. Den Bommel, deels in Ooltgensplaat, in 1806 bedijkt. Lodijke, voorm. heerl. en d. op het Zecuwscho oil. Z.-Beveland, bij den vloed van 5 November 1530 te gronde gegaan. JLoei\'illd, wijk van het N.-Brab. d. Liemde. Lioclilliüi, b. in het Fr. d. Ooster- wolde (Ooststellingwerf). Loenen, 1. of SticlitM-li-«\'i!- Kroneulmrgscli-IiOenen, gem. in Utr. ingesloten door do gem. Abkoude- Baambrugge, Vreeland, Loosdrecht, Breukeleu-Nijenrodo, Ruwiel en Loener- sloot. Zij verkreeg haar tegenw. om- vang eerst ten gevolge der wet van 19 Mei 1819, daar vóór dien tjjd de wis- sclingen van 1708 tot 1814 niet mede- gerekend Looncn uit 2 rechtsgebie- den bestond: Loenen-Kronenburg, dat onder Holland behoorde, en Stichtsch- Loenon, dat een doel van Utr. uitmaakte. Do gem. is groot 1003 heet., bestaat uit kleigronden en wordt door den Am- stol en de Vecht bezoomd. In 1822 had zjj 960, in 1840 1219, in 1875 1226, in 1890 1355 inw., in laatstgen. jaar on- dorscheiden in: 908 N.-Herv., 11 W.- Herv., 85 Chr.-Goref., 15 Herst.-Luth., 11 Ev.-Luth., 21 Ned.-Gorof., 2 Doops-

-ocr page 492-



		512 Ijoenerveen.		Loevenateiii.

		629 heet., wordt door den Angstel door- sneden en bestaat deels uit kleigronden, deels uit laag veen. Zjj bad in 1822 242, in 1840 803, in 1875 41G, in 1890 586 inw., in laatstgenoemd jaar onder- scbeiden in: 294 Herv., 40 Ckr.-Geref., 2 Ev.-Lutb., 62 Xed.-Geref., 216 R.- Katb. en 2 ongeu. Veeteelt en zuivel- bereiding z(jn de beide hoofdbronnen der welvaart. Verder drijft men er land- bouw en warmoezerij. De gem. bevat de b. Loenersloot, een deel van het d. Ter A of >\'ieuwer-Ter-A en de buurt Oukoop. De b. Loenersloot, ook Loen- dersloot genoemd, ligt aan den Krom- men-Angstel en is waarschynljjk het oude Lonaralaca, dat in de 9de eeuw in eene oorkonde voorkomt. De plaats is vermoedelijk nog veel ouder, want ten tjjde van den geschiedschrijver Heda werden er overblijfselen van een Ro» meinscb gebouw ontdekt. Eeno kapel stond er reeds vroeger, waarvan de be- geving aan do Heeren van Anistel be- hoorde. Eenige overblijfselen dezer ka- pel bestonden nog op het eind der vo- rige eeuw. Loenersloot had in 1840 120, in 1870 185, in 1890 265 inw. 2. ridderhofstad in de Utr. gem. Abkoude- Baambrugge, door eene valbrug over den Angstel met do b. Loenersloot ver- bonden. Deze bezitting ging door het huwelijk van Jonkvrouw Elizabeth met "Willem van IJzendoorn, in het begin der 15de eeuw uit het geslacht van Loenersloot in een ander over. Ijoenerveen, veenstreek in de Utr. gem. Loosdreeht, op den oostoever van de Vecht, met uitgestrekte plassen. Loöngn, of Loïnga, d. in de Friescho gem. "Wymbritseradecl, aan den weg van Rauwerd naar Sneek. Het had met het geh. Pasveer in 1811 86, in 1840 90, in 1875 122, in 1890 127 inw. De kerk is reeds voor vele jaren gesloopt, maar men vindt er een kerk- klok, hangende in een houten gebinte. Loeawijk, b. in de X.-Brab. gem. Mierloo, in 1840 met 173 in 1890 met 129 inw. IiOet (!>«). wijk van de X.-Holl. gem. Schagen. Loete, 1. gch. in de Z.-Holl. gem. Hazerswoude. )3. (De), plas in de Z.-Holl. landstreek Krimpenerwaard. LiOeterdijk, pold. van ruim 4 heet. in de X.-Holl. gem. Schagen. Loei en houts<he-lMjk, b. in de Utr. gem. Westbroek.
		LiOeveiisteiii, of Loevestein, vesting en kast. in do Geld. gem. Pou- dcrooien, slechts 600 meter gelegen van do meest westelijke landpunt van de Bommelerwaard, waar de AVaal en do Maas ineenstroomen. Men kent den oor- sprong van Loevcnstein niet. Eenigo oudheidkundigen vermoeden, dat de plek eens aan het land op den noorderoever van de rivier was gehecht, waar een adel], geslacht uit de buurt tusschen Herwijnen en Asperen een kasteel stichtte, dat naar de heerl. Leuven of Loeven den naam van Loevcnstein ontving. Anderen leiden den naam af van het geslacht Leuven of Loven, welken aan dit kasteel zou gegeven z^jn, ter eere van Vrouw Johanua van Leuven, de gade den Heer Gerard van Altena. Loeven- stein behoorde oudtijds aan Holland, en Hertog Filips van liourgondië beloofde, den 11 Xov. 1425, den burgers van Dordrecht, dat het nooit van Holland gescheiden zou worden. Het heeft ver- scheidene belegeringen ondergaan. In 1397 werd het gewonnen door Graaf "Willem van Ostrevnnt, op den aanhang van den Gelderschen Ridder Bruysten, die, door Hertog Albrecht tot slotvoogd en schatmeester aangesteld, weigerde om verantwoording van zijn beheer af te leggen. In 1570 werd het door Her- man de Ruiter ingenomen en tot zjjn dood tegen de Spanjaarden verdedigd. De Staatschen heroverden het weder den 27 Juni 1572. Pogingen der Spnn- jaarden in 1574, 1589 en van de Fran- schen in 1672 om Loevcnstein te verove- ren, mislukten. Den 19 Januari 1795 werd do sterkte door het leger der Franschc Republiek, en den 15 Decem- 1813 door do Geallieerden bezet. Loeven- stein heeft vele malen tot eene staats- gevangenis verstrekt. Gravin Jakoba. deed er in 1417 Otto van Schonauwen en andere aanhangers van "Willem van Arkel opsluiten. Hertog Filips van Bour- gondië liet er den President Gozewyn de "Wilde kerkeren en onthoofden (in of omstreeks 1447). Do gevangenis van Hugo de Groot, van 5 Juni 1619 tot 22 Maart 1621, herinnert aan do edele huwelijksliefde van Maria van Reigers- bergh en de trouw van "Willem van der Velde en Elsje van Houweningon. Gelyk- t\|jdig met do Groot was Hoogerbccts op Loevestein gekerkerd, doch hij bleef er tot 1626. Tusschen 1621 en 1631 strokto het slot mede tot gevangenis van ver-

-ocr page 493-



		Lonneker. 513
		liOllll.

		¹ Kokkengen. 2. of Oud Teilin gen, voorm. landgoed in de Z.-Holl. gem. Warmond, eens de woonstede van den staatsman Hieronymus van Bever- ningk. Het is in het begin der 19de J eeuw gesloopt. Lokkergors, polderl. ter grootte ! van 96 heet. in de >\\-Brab. gemeente t Klundert. Lokkerspol«ler-de-Ketel-en- \| de-Platen, pold. van 251 heet. inde N.-Brab. gem. Klundert. Lokineer, of \'t Lok, kloin moer in de Drentscho gem. Havelte. Lollebnrg, geh. in de X.-Holl. gem. Schagen. Lollertl\'ltat. geh. in do X.-Brab. gem. Oudonbosch. Lollnm, of Ruigelollnni, d. met eene Horv. kerk in de Friesche gem. Wonseradeel. Het telde, met de j geh. Barsum, Freollum, Groot-Riüaard en Klein-Rillaard, in 1811 140, 1840 i 169, in 1875 255, in 1890 232 inw. Lom. d. met eene R.-Kath. kapel in de Limb. gem. Arcen-en-Velden. Het telde iu 1840 211, in 1870 274, in 1890 ! 262 inw. Lombardijen, pold. van 58 heet. ¹ in de Z.-Holl. gem. Poortugaal. Longebnren. b. in het Fr. dorp \' Terhorne (Utingeradeel). Longerhouw, d. met eene Herv. \' kerk in de Friesche gem. gem. Wonse- i radoel, in 1811 met 47, in 1840 met 90, in 1875 met 113, in 1890 met 120 inw. Lonneker, gem. in Overijsol, die j iu haar lateren omvang iu 1815 heoft verkregen, toen de Eschmarke daar- ! mede werd vereenigd. Zij ligt op do I Pruisische grens, en is naar do overige zijden door Losser, Weerseloo, Hengeloo en Diepenheim omringd, terwijl zij de gem. Enschede insluit. Haro oppervlakte beliep 14,962 heet., alles dilluvisch zand, zijnde het vroegere hoogveon nabij de grenzen afgegraven. In 1822 had ! deze gem. 5473, in 1840 7307, in 1875 \| 11,628, in 1890 7491 inw., in laatstge- _; noemd jaar onderscheiden in 5292 Herv., 24 Chr.-Goref., 8 Doopsgez., 3 Ev.-Luth., 1 Rem., 1 Herst.-Luth., 125 Ned.-Geref., 2026 R.-Kath. en 11 ongeu. De inw. be- staan deels van den landbouw, deels van fabriokarbeid. Tot Lonneker behoorden verscheidene groote katoenweverijen, ka- toenspinuerüen, verwerden enz., alle in den onmiddellijkon omtrek van Enschede, die by eono grenswijziging ingelijfd zijn 33
		scheidene Remonstrantsche predikanten, in 1650 van Jakob de Witt en andere Hollandscke staatslieden, in 1666 van don Engelscben Admiraal George Aseue, van 1675 tot 167!) van Abraham van Wicque- fort, van 1693 tot 1696 en 1697 van den Dordrecbtschen burgemeester Si- mon van Halewyn en den Franschen schrijver du Plessis, van 1748 tot 1770 van Piotor de la Rocque (gewezen be- velhebber van Hulst), van 1793 tot 1795 van den Graaf van Bijland (tijdelijk be- velbebber van Breda), van 1809 tot 1813 van ecnige Spaanscke, Russische en En- gelsche krijgsgevangenen, in 1831 van eenige krijgsgevangen Belgen. Loevec- stein is nog altoos een belangrijk punt voor onze verdediging. Binnen de ves- tingwerken, die ruim 14 heet. beslaan, liggen verscheidene militaire en andere gebouwen. In 1840 had het 70, in 1872 25, in 1890 32 bow. Loevenstein heeft voortdurend tot 1798 tot Holland be- hoord, in welk jaar het tot het Depar- temont-van-den-Dommel werd gebracht. In 1801 werd het weder aan Holland toegevoegd, maakte van 1807 tot 1810 een deel uit van het departement Maas- land en sedert van het Departement der Monden-van-don-Ryn. Het koerde nogmaals bij do grondwet van 29 Maart 1814 aan Holland terug, doch werd door het koninklijk besluit van den 20 Juli 1814 aan Gelderland toegevoegd. Lohn, Loen, Loii of Lioon, voorm. graafschap aan de Berkel, Slinge en Aaltensche-Beek. Het bevatte in het tegenw. Pruisisch regeeringsdistrikt Mun- ater o. a. Südlohn en Stadtlohn, in het Nederl. arr. Zutphen: Bredevoort, Aal- ten, Winterswijk, Dinxporloo, Varse- veld Hengeloo, Zelhem, Groenloo, Ei- bergen, Hoede en Geesteren. Herman, Graaf van Lohn (Loen), droeg den 2 Augustus 1246 zijn huis te Bredevoort aan Otto II, Graaf van Gelder op, en ontving hot van dezen weder ter loen, benevens de vier kerspelon: Eibergon, Neede, Groenloo en Geesteren. Over eeno verdeeling van Lohn zjjn in 1324 on 1326 verdragen gesloten tusschen don Bisschop van Munster en den Graaf van Gelder. Ii<>i 1. of Looi, b. in de Geld. gom. Didam, in 1840 met 680, in 1872 met 652, in 1890 mot 668 inw. Lok (Het), geh. in de Drentscho gem. Havelte. Lokhorst, 1. b. in de Utr. gem. Witkamp.

-ocr page 494-



		514 liOinierkevbeek.
		liOok.


		bjj Enschede. Lonneker borat de dorpen Lonneker en Usscloo, benevens de buur- ten Eschmarke, Boekeloo, Kutbcek, Broekbeurne, Twekkeloo en Driene. Het d. Lonneker is eone kleine, lande- lijke plaats aan den grooten weg van Enschede naar Oldenzaal. Er is eone K.-Kath. kerk met eone kleine spits. Mot do verstrooide woningen in den omtrek bad bet in 1840 1596, in 1870 1782, in 1890 1699 inw. Er is een sta- tion van den spoorweg OldenzaalEn- Bchede. Lonnerkerbeek, beek in Ovcr- ijsel, die t)ij Enschede ontstaat en in de "Woolderheck uitloopt. LiOimerkerberg, heuvel in do OvorijselHche gein. Lonneker. liOO 1. (Eöct)- koninklijk lustver- blijf aan do noordzijde van het dorp Apeldoorn. Hot was in do lUde eeuw een riddergoed van het geslacht Ben- tinck. Daarna kwam het uchtereen- volgens aan hot gcsl. van Arnhem, van Voorst, van IJzondoorn, van Stepnacht en van Dornick. In 1UÓ6 werd hot door Johan Canilius van Dornick aan Prins "Willem lil van Oranje verkocht, ten wiens behoeve de Gelderscho Staten het Loo en Xoord-Apeldoorn, den 10 December 1694, tot cene hooge heer- lijkheid hebbon verhoven. Willem III deed nevens liet oude jaehtslot een nieuw paleis bouwen, hetwelk onder hot opzicht van Hoor Oodart van Khodo word voltrokken. Na do omwenteling van 1795 ton behoeve der Republiek verbeurd verklaard, werd deze lustplaats door do ingelegerde kranko Franscho militairen zeer beschadigd, terwijl do voornaamste roerende bezittingen, waar- onder do beide olifanten Hans on 1\'arkio, als goede buit naar Parijs gingen. Ko- ning Eodewijk .Napoleon liet hot paleis herstellen en het landgoed verfraaien, hetwelk sedert 1815 een licvelingsver- blijf van Xoerland\'s Koningen is ge- weost. Ook de Koningin-Weduwe Emma, Kegentes van het Koninkrijk, en do jonge Koningin Wilhelniina houden er na den dood van Koning "Willem 111, die bier don 2Sn Xov. 1890 den laat- ston adem uitblies, geregeld een ge- deelto van bot jaar verblijf. Tot voor het paleis is eene spoorwegverbinding gemaakt met do lijnen Amorsfoort Zutphou, ApeldoornDeventer en A;>el- doornDieren. Den 7 Octoher 1840 droeg Koning "Willem 1 er de Neder-
		landscho on Limburgsche kronen aan zün zoon Willem II over. Een der sie- raden van het meer dan 400 beet. bo- slaando park is het beeld der Eaani, door de Nedcrlandscho vrouwen Koning "Willem 111 geschonken, ter herinnering aan \'A. M.\'s ijver om de rampen van den watersnood in 18C1 te lenigen. 2. d. in do Oeld. gom. Duiven, aan den Bijndijk, in 1840 met 242, in 1872 met 228, in 1890 met 710 inw. De K.-Kath. kerk is in 1874, met opoffering van ongeveer f 40,000, vergroot. 3. (liet), d. met eone Chr.-Geref. kerk in do Oeld. gein. Apeldoorn, in 1840 met 03(i, in 1872 met 697, in 1890 met 1280 inw. Er is oen station van den spoorweg HattemApeldoorn. 4. b. in do N.-Brab. gem. Hilvarcnbeek. 5. b. in de X.-Brab. gem. Nistelrodo. <>. b. in de X.-Hrab. gem Uden. 7. b. in de Geld. gom. Eibergen, in 1840 met 149, in 1872 mot 125, in 1890 met 113 inw. H. 1>. in de Overijselsche gom. Batmen, in 1840 met 419, in 1870 niet 403 in 1890 met 377 inw. !). b. in do Limb. gem. Holden. Het had in 1870 101, in 18I.0 105 inw. ÏO. (1>1>), h. in Drente, deel in de gem. Koevorden, deels in de gem. Dalen. Men vindt er het kerkhof der R.-Kath. par. Koevorden met eene lijkkapel. Het doel onder Koevorden had in 1840 75, dat onder Dalen 79 inw., welke cijfers in 1870 tot 102 en 95 waren toegenomen. In 1890 waren do cijfers resp. 91 en 108. 11. b. in de Oeld. gem. 01den- brook. 13 geh. in de Overijselsche gom. Weerseloo. l.,o<>«l (Het), pold. van 38 boet. in de X.-Holl. gom. Alkmaar. Loortbroek, geh. in de N.-Brab. gem. Asten. liOWtliep, beek in hot zuidoosten van Drente, die bij Meppen ontstaat en naar Koevorden loopt. lioo-eiul, of Vloeieiml, b. inde N.-Brab. gem. Erp. liOollllisKeil, b. in de Oeld. gem. Necde, in 1840 met 215, in 1872 met 233, in 1890 met 272 inw. liOoi, geh. in de Limb. gem. Otter- suin, in 1870 met 67, in 1790 mot 58 inw. liOoiei\'beide, geh. in do Limb. gem. Ottersum, in 1870 met 78, in 1890 met 67 inw. Look, b. in de Ovei\'üselscho gom. Holten, in 1840 mot 368, in 1870 met 444, in 1890 met 356 inw.

-ocr page 495-



		ïiooperskapelle.
		515
		I.OO I.Ct\'. liOo-Iiee, of Groote-Lee, ri- ^iortjc in Overijsel, bij Almeloo, die uit kleinere beken ontstaat. Loon. 1. voorm. graafschap tus- schen do Maas, de ]irabantscbe Kom- pon en Jlesbaie, door de Walen Loon of Loss genoemd, liet bad eigene gru- ven, van welken men als de eerste ze- keren Jiudolf aanmerkt, die in ceno oorkonde van Juli 944 wordt genoemd. Arnold I, do zoon van Kudolf, schonk hei bij uitersten wil, ten jare 1014, aan zjjn neef Bnlderik II, Bisschop van Luik, die het als leen der kerk van St."Lam- bert aan zijn broeder Giselbcrt over- droeg, op voorwaurde, dat bij uitsterven van het grafelijke huis Loon met bet bisdom veroenigd zou worden. Graaf Lodelijk II vau Loon poogde in 1203 tengevolge van een huwelijk met Ada van Holland zijn geslacht nieuwe staten aan te brongen. Doch hij miste zijn oogmerk. Duareutegen verwierf zijn broeder Arnold IV, die hem in 1218 op- volgde, voor zijn huis ook bet grnaf- scbap Chiny. In 1335 kwam Loon, door het uitsterven van het grafelijk huis, aan Heiusberg cnjn 1300 aan dat van Dalenbroek, waarop in 13G3 dat van Kummcn volgde. Doch deze laatste be- zitters konden bun gezag niet bandba- vcn, daar de Bisschoppen de in 1014 van Luik verkregen rechten lieten gel- deu, die in 1307 de inlijving van Loon !>y l.uik voldongen. De voornaamste der Loonscho leenmannen waren de Heeren van Hom of Hoorn, die later mede do grafelijke waardigheid erlangden. De landen van bet oude Loon vormen het hoofdbestonddeel der Belgische provin- cie Limburg. Doch het graafsch. Hom on enkele gronsplaatsen van het eigenl. Loon, zooals Neerittei en Luikgestel, zjjn in 1839 aan Xederland toegekend. J8. b. in de X.-Brab. gem. "Waalre, in 1840 mot 280, in 1870 mot 348, in 1890 mot 238 inw. S. b. in do ürentscbo gem. Assen, in 1811 met 87, in 1840 met 129. in 1870 met 214. in 1890 met 195 inw. Er is in do nabuurschap oen liunobed. 4. op-Zand. gom. in .X.-Brab.. ingesloten door Knpelle, Vrij- hoovcn-KapelIe, Sprang, "Waalwijk, Baard- wijk, Drunon, Udenhout, Tilburg en Dongen, mot eouo oppervlakte van 5229 heet. Do grond, diluviscb zand, is niet bijzonder vruchtbaar, doch brengt, wanneer hü behoorlijk van mest wordt voorzion, roggo en andore veld vruchten


		voort. In 1822 had dezo gom. 3952, in 1840 5079, in 1875 0378, in 1890 7208 inw. Bij de tolling voor 1890 vond men er 6505 R.-Kath., 045 Ned.-Hcrv., 12 Chr.-Goref., 1 "\\V.-Hcrv. en 45 Xed.-Ger. Behalve in den landbouw, vinden zij hun bestaan in het leerlooien er zn"n tal van looierijen bet schoonmaken, het maken van bezems en klompen, bet kui- pen, olieslaan, steenbakken, enz. De gem., dio in twee deelen : Loon-op-Zand- Straatskwartier en Loon-op-Zand-Vaarts- kwartier wordt afgedeeld, is eenc hcerl., dio door do geslachten van Hoorne, Haastrecht, Grevenbroek, Immerzeel, I Montmoroncy en Snlm-Salm is bezc- 1 ten. De gemeente bevat do dorpen j Kaatsheuvel en Loon-op-Znnd en 1 verscheidene buurten en gehuchten, ! zooals Loonsche-Djjk, Hooge-Zandsehel, Lage-Zandschel, Eerste-Straarjc, Tweede* i Straatje, Rechtvaart, Baan, Het Moer of Loonshoekjo, \'t Land-van-Kleof, Kraau- ! veen, Vaartkant, Klokkcnberg, Molen* eind, Molenstraat, "Westloon, Duitscbe- ^; Hoeven, Bernsche-Hoeven, Hciknnt, Ef- J teling, Roestonborg, Acbterste-Hoevon, Vaart, Horst, Vaartsche-Heikant en Hil. \| Het d. Loon-op-Znnd, in eeno oorkonde ! vnn 1209 Venloen genoemd, ligt aan 1 den weg vnn "Waalwijk naar Tilburg en bevatte in de kom ten jare 1840 092, in 1870 093, in 1890 950 inw. Men vindt er eene R.-Kath. kerk mot een hoogen spitsen toren. Er is een halto van de stoomtram van Tilburg"Waal- wijk. Het d. werd in Mei 1737 door oen zwaren brand en den 9 November 1800 door een hevigen storm zwaar ge- teisterd. Het kasteel vau Loon-op-Znnd werd in 1587 door de Stantschen inge- neinen, maar reeds korten tyd daarna door de Spanjaarden hernomen. IjOOiisclie-Dijk, b. met eenc in 1804 gestichte Herv.-kcrk in de N.- Brub. gom. Loon-op-Znnd. Het had in 1840 223 inw. (Voor 1890 niet afzond. , opgegeven.) liOoiiMlioekje, of Hoekje, b. ! in de N.-Brab. gom. Loon-op-Zand, in 1840 mot 245 inw. (Voor 1890 niet ufz. opgegeven.) Loonaetae-Waard, poid. in do N.-Brab. gein. lluiseling-en-Xeerloon, ruim 149 heet. groot. Loop <l>e), beek in N.-Brnb., dio bjj Mierloo ontspringt en bij Hooidonk in do Dommel valt. Aiooperskapelle, voorm. dorp in

-ocr page 496-



		Lopik.
		516 Loosbroek.


		de Zeeuwsche gem. Duivendijke, waar- van de kerk reeds voor lang is gesloopt. Thans is het eeno b. De heerl. Loopers- kapelle heeft eeno oppervlakte van 236 heet. Zü telde in 1840 156, in 1870 176 in 1890 175 inw. Loosbroek, 1>. in N.-Brab., deels in de gem. Dinter, deel in Hcesch, deels in Xistelrode. Loosrtijk, pold. van ruim 6 heet. in de X -Holl. gem. Schagen. I<OOS<loi\'\|>. geh. in de Z.-Holl. gem. Leerdam, in 1840 met 79, in 1890 met 90 inw. LiOOsdrecllt, gem. in Utr., waartoe zy in 181!» werd gebracht, nadat zij in vorige eeuwen en ook van 1801 1807, even als van 18141819, aan Holland had behoord. Zij is groot 3135 heet. en wordt ingesloten door de Utr. gem. "Vreeland, Loenen, Breukelen-Nijenrode, Breukelen-St.-Pieters en Tienhovcn, be- nevons door do N.-Holl. gem. Hilver- sum en Kortonhoef. In de gewesten door do Vecht bozoomd heeft zij goede kleigronden, doch het grootste deel der gem. bestaat uit laag veen en uitge- strekto veonplassen. Naar het oosten gaat de grond in diluvisch zand over. Landbouw en veenderij zijn er de hoofd- bronnon van bestaan. In 1822 had deze gem. 2289, in 1840 2743, in 1875 2647, in 1890 3309 inw., in laatstgen. jaar ondorscheiden in 2372 N.-Herv., 1 AV.- Herv., 244 Chr.-Geref., 3 Rem., 6 Doops- goz., 248 Xed.-Geref., 20 Ev.-Luth., 20 H.- Luth., 371 R.-Kath., 1 Oud-Roomsche, 1 Isr. en 27 ongen. De gem. bevat de beide dorpen Oud-Loosdrecht en Niouw- Loosdrecht, do buurten Oud-Ovor en Myndon, benevens het geh. Muioveld of Sluidoveld. Loosduinen, gom. in Z.-Holl., in het westen door de Noordzee bespoeld en verder ingesloten door \'s-Gravenhage, Rijswijk, Wateringen en Monster, heb- bende eone oppervlakte van 3069 heet. De grond bestaat deels uit laag veon. De hoogo duinen zijn veelal onbebouwd, maar aan den voet daarvan strekken zich weelderige akkers uit, afgewissold door buitenverblijven, weiden en war- moezerijen. In 1822 had deze gem. 1543, in 1840 1885, in 1874 2432, in 1890 3546 inw. Bjj de telling voor 1890 onderscheidde mon er 1606 N.-Herv., 2 W.-Herv., 3 Rem., 76 Chr.-Geref., 225 Xed.-Geref., 15 Ev.-Luth., 1 Presb., 1575 R.-Kath., 15 Ned.-lsr., en 19 ongen.		¹ De gem. bevat het d. Loosduinen en het geh. Eikenduinen. Het d. Loos- duinen is zeer oud. Waarschijnlijk is hier of in de nabijheid bot Lugdunum der Romeinen te zoeken. Behalve door do overeenkomst van naam wordt dit gevoelen versterkt doordien in het duin verscheidene Romeinsche penningen en ! andere oudheden zyn gevonden.In eene oorkonde van den 7 November 1225 komt het d. onder den naamLoosdunen voor. Er was toen eene Cisterciënser abdij, die in 1579 werd gesloopt. Do Herv. en R.-Kath. hebben hier aanzien- \' lijke kerkgebouwen. Er is oen halte van de stoomtram Kijkduin\'s-Gravenhage. In de kom van het d. telde men in 1870 204 huizen en 966 inw., in 1890 352 huizen (waarvan 36 onbewoond) en 1497 inw. Loosterweg is een halte voor lokaal vorkeer nabij Haarlem van den ! spoorweg HaarlemLeidon enz. Looswijk, b. in de N.-Brab. gom. Mierloo. Loovaart, goh. in de N.-Brab. \' gem. Berlikum. JLooveren, b. in do N.-Brab. gom. Baarle-Nassau. I.ooy.cn. of liOy.i-n. b. in do I Ovorijselscho gom. Gramsbergeu, in 1840 ¹ mot 61, in 1870 met 117, in 1890 met 155 inw. I i00y.«\'polder, pold. in de Zeeuw- \' scho gem. Hoek, in 1851 bedijkt en 45 heet. groot. Lopenermark, voorin, mark in Geld., ongeveer de landgoederen Dreieu i en Heienoord omvattende. Lopik, gem. in Utr., tusschen IJsolstein, Jaarsveld, AVillige-Langerak, ! Polsbroek en Benschop. De grond in het geheel 2030 heet. is meest klei, doch naar het noorden mot laag veen vermengd. In 1822 had deze gom. 1085, in 1840 1250, in 1875 1472, in 1890 1579 inw., in laatstgenoemd jaar onder- scheiden in 724 Herv., 65 Chr.-Geref., 4 Luth., 144 Ned.-Goref., 639 R.-Kath., 1 Isr. en 2 ongen. De hoofdbronnen 1 van bestaan zjjn : veotoolt, zuivelberoi- ding en landbouw. De gein. is grooton- deels eeno heerl., die vóór 1795 aan de St.-Mariakerk te Utrecht behoorde. Het 1 oostelijk deel bestaat uit do heorl. Ze- venhovon. Er zjjn 2 dorpen, die door- gaans Lopik en Lopikorkapel, doch beter Lopik en Zevenhoven worden genoemd. I Het d. Lopik bestaat, met Lopi-

-ocr page 497-



		Lopikerkapel.
		Losser.
		517


		kerkapel on Zevenhoven, uit eone door- baande reek» woningen en hoerenhoven lang» den Lopikerdjjk en de Lopiker- Wetering. De eigenljjko kom by do Herv. kerk telde in 1870 slechts 31 buizen met 131 inw, in 1890 82 huizen (waarvan 3 onbew.) en 155 inw. In 1672 i8 Lopik door de Franschen zwaar gebrandschat en in 1810 door een feilen brand voor een groot deel van zyn ar- chief beroofd. In ecne oorkonde van 1313 heet dit d. Loepwic. Lopikerkapel, d. in de L\'tr. j gem. Lopik, het bovengedeelte van de heerl. Lopik uitmakende. Vroeger stond er eene kapel, waarvoor echter eeno kerk op Zevenhovenschen grond in de plaats is gekomen. Danrom wordt de kerk van Zevenhoven nog do Lopiker* kapel genoemd. Lopikerkapel had met , Zevenhoven in 1870 285, in 1890 312 inw. Lopikerwaard, dijksdistr. inütr., omvattende de polders, die door het i College van den Lekdük-BenedendamB- J en-IJseldam worden beheerd. De oudst- ; bckendo dijkbrief is door Bisschop Jan van Diest in 1328 gegeven. Lopiker-Voor-weterinjj, wete- ring in de Utr. gemeenten Uselstein, j Lopik en "Willigo-Lnngerak. Lopnerwnm, 1. ring der klasse Appingedam van do Herv. Kerk, bevat- tende de gem. Loppersum, Eenum, Garrelsweer, Oarsthuizen, I.eermens, j Lellens, Oosterwytword, Stedum, AYes- terembden, Wirdum, \'t Zand, Zeeryp. I Ü. gem. in Gron., tusschen Appinge- i dam, Slochteren, Ten-Boer, Stedum en \| \'t Zand, hebbende eeno oppervlakte van 2727 heet. De grond bestaat voor het grootste deel uit klei; alleen het zuid- ] westen bevat lage veengronden. In 1811 had deze gem. 1462, in 1822 1712, in i 1840 2059, in 1875 2586, in 1890 2784 j inw., in laatstgenoemd jaar onderschei" den in 1757 Herv., 861 C\'hr.-Geref., 55 , Doopsg., 1 Rem., 1 H.-Luh., 21 R.-K., 39 Isr. 29 ongen Zij bestaan van landbouw en aanverwante bedrijven, voorts van stcen- bakken, kalkbrando:i, enz. Men vindt er i ook leerlooierijen, verscheidene scboen- makerijen enz. De gem. bevat 4 dorpen : Loppersum, Garrelsweer, "Wirdum en Loppersumerklap, de b. Hoeksmeer en Eekword, bonevens do geh. Enzelens, Mesum en AVirdumerklap. Het d. Loppersum is een der grootste dorpen van Fivelgoo, tellende het in 1890 bin-		nen de kom 1111 en met de onderhoo- righeden 1511 inw. Er is een station van den spoorweg GroningenDelfzijl. Het d. is zeer oud, want het komt reeds in 1211 onder den naam van Loppersum voor. In 1214 brandde er de oude pa- rochiekerk af. De Herv. kerk is een merkwaardig gebouw. In 1589 had het d. veel last van stroopende Staatsche benden. Oudtjjds stonden hier en in de nabuurschap verscheidene burgen, als Mepscbe, De Ham, enz. Onder de boor- derijen vindt men het drietal: Yollehand, Vretop en Lege-Scbotel. Loppersiimerklap. of Ito veildijk, dorpje of kerkb. in de Gron. gem. Loppersum. De kerk, in 1341 ge- sticht, behoort aan de Chr.-Gereformeer- den. Aan de Loppersumerklap is eeno nette steenbakkerij. Het cijfer der bev. wa-i in 1840 slechts 46, doch in 1870 reeds 118 zielen. In 1890 was het zie- lental 133. LoppersHiiier-l\'iterd ijken, geh. in de Gron. gem. Loppersum. Loreine-Polder, polderl. in de Zeeuwsche gein. St-Kruis en Eede. Lorrebureii, geh. ouder Harich, in de Fricsche gem. Gaasterland. Lorrisstraat, b. in de X.-Brab. gem. Heeswök. Losdorp, d. met eeno Herv. kerk in do Gron. gem. Bierum, op eene fraaie wierde. Het had in 1811 133, in 1840 84, in 214, in 1890 181 inw. De burg Fraoilema alhier is in de vorige eeuw afgebroken. Den 15 Sept. 1595 hoeft het d. veel bij een strooptocht geleden. Losecaatspolder-en-Boeren- gors, pold. in do N.-Brab. gom. Klun- dert, in 1688 bedijkt en ruim 86 heet. groot. Losser, 1. gem. in Overijsel, die de stad Oldenzaal en haar wigbold om- ringende, ingesloten wordt door de Over- ijselsche gem. Denekamp, "VVeerseloo en Lonneker, en verder door de Pruisische provinciën "NVestfulen en Hanover. Zij is eerst in 1811 ontstaan door afschei- ding van het richterambt Oldenzaal en heeft haar tegenw. omvang niet vóór 1817 vorkregen, toen do markten van Lutte, Beuningen en Berghuizen daar- mede vereenigd werden. De grens naar de zijde van Oldenzaal is gewyzigd door de wet van 15 >\'ov. 1876. Vóór die wjj- ziging besloeg de gem. 8678 heet. De grond, die door de Dinkel wordt door- sneden, bestaat genoegzaam geheel uit

-ocr page 498-



		Lniksgestel.
		l.oltiiiu.
		518



		diluvisch zand. Alloen langs de Dinkel vindt men klei. Bij het d. losser bevat de grond ook steen, bckoorondo tot de- zelfde soort als die, welke in liet aan- palend Bentheim een voortreffelijk bouw- materiaal oplevert. In 1822 had deze gem. 4227, in 1840 4539, in 1875 4!)81, in 1800 4711 inw , in laatstgen. jaar onderscheiden in 432!) K.-Kath., 359 Herv.. 4 Kv.-Lutb., 1 Herst.-Luth., 1 Rem., 2 Doopsgez., 14 Isr. on 2 onsen. Zij bestaan meest van don landbouw, van schai>en- en hoenderfokkerij, van arbeid voor do fabrieken to Enschede en Oldenzaal, cono houtzagerij, enz. De gom. bevat de dorpen Losser en Latte, do buurtschappen Losser, Latte, Beu- ningon en Berghuizen, benovens do ge- huchten De Poppe en Glnnerbrug. Het d. Losser ligt aan de Dinkel. Hot had in 1890 binnen de kom 638 inw. Kr zijn kerken voor do Herv. en do R.- Katli. Losser is den 21 Sopt. 1605 door do Miinsterschen in brand gestoken, Hanovorsch krijgsvolk legerde er zich den 24 Doe. 1794, Hessisch in Januari 1795, l\'ransch in Maart daaraanvolgende. \'£. inarke on b. in de Ovcrijselsche gom. Losser, rondom hot d. Losser. Zij had in 1870 1013 inw. liOttmii, d. met eene R.-Kath. kerk in de Lirab. gom. Grubbonvorst. Het is rondom een vierkant plein gebouwd en telde in 1890 binnen de kom 110 inwoners. LotiiKapoldei\', pold. in de Z.-Holl, gem. Dubbeldam, 226 heet. groot. l<oiiiv.epoldei\', kleine polder in Zeeland, deels in de gem. Kouzon, deels in "Wostdorpe. LoiiHiiii\'Ci\'. drooggem. meer onder get d. Suawoudo, in de Friesche gom. Tietjerkstorndeel. liOlltvn, goh. in de Gron. gem. Ulrum. Vroeger vond men er eene Doops- gez. vermaning. liOliweland. polder van 16 hec- taren in do Z.-Holl. gem. Vlaar- dingen. Lovoil, 1. b. in do N.-Brab. gom. Westerhoven. 2. b. in do N.-Brab. gom. Tilburg. tjtt\\\'i\'iilliiaI. goh. in de Limb. gom. Grubbenvorst. Lovenpolder, pold. van 647 hoct. in do Zoouwsehe gom. Hoek, inge- dijkt volgens octrooi van 7 Januari 1512. IjOveren, 1. b. in de N.-Brab. gem.		¹ Baarle-Nassau. SJ. b. in de N.-Brab. gom. Kromvoort. IjOveiiMtlijk, of Loveiisdonk, gehucht in de N -Brab. gem. Tote- ringen. IjOwijKciipolder, of LiO-Yve- poider, pold. op het Zoouwsche- schiereiland Zuid-Beveland, in 1554 be- dijkt on 269 hoct. groot. Deze pold. behoort deels tot de gom. Hcinkens- zand, deels tot Nisse, deels tot Ove- zande. liOyve of l^o-Vve, voorm. stroom I in Zeeland, tusschen Hoinkonszand en Borsele. LllItlHHK\'C, goh. in de Drontscho gom. Zuidwoldo, in 1840 met 44, in 1870 met 72, in 1890 mot 46 inw. lillfldf wioi% geh. onder het dorp Woltersum in de Gron. gom. Ton-Boer,. in 1890 met 29 inw. laiddiaigivolde, goh. in de Gron. gom. do Leek. IjUdillffakoi\'k, geh. onder het d. Midlum, in do Friesche gom. Franekera- deel. Het ontleent zijn oorsprong aan een klooster van Reguliere kanunniken, in 1157 gesticht. Dit klooster had rijke bezittingen, o. a. op Tessol en Vlieland. In do Geld. en Saksische oorlogen is het vernield, en het overgeblevene in 1580 gesloopt. lillideill, goh. onder hot dorp Ach- lum, in de Friesche gem. Franekera- deel. laiiksgeatel, gem. in N.-Brab... inngosloton door do N.-Brab. gem. Bergeik, en door do Belgische gom. Mol on Lommei. Zij beslaat 2245 heet. en is door diluvisch zand gevormd. In 1822 had zij 849, in 1840 810, in 1885 842, in 1890 847 inw. Bij do tolling voor 1890 vond men slechts 1 Ned.- Horv., do ingoz. waren overigens allen R.-Kath. Zij bestaan incest van den landbouw. Doch er zijn onder hen ook teuten of reizende kramers. Luiksgesteï wus fot 1795 eene Luikseho heer]., na- genoeg geheel door \'t gebied der Algo- meene Staten ingesloten. Zij kwam niet gohool Luik aan Frankrijk. In 1807 ging zij voor Lommei in ruil aan het Ko- ninkrijk Holland over. In 1814 aan Bol- giö gekomen, is zij kort daarna met Noord-Brabant veroonigd. Behalve het d. Luiksgesteï, bevat de gem. do buur- tcn Bosch, Reid en Sengolsbrock. Hot dorp Luiksgesteï had in 1840 186,. in 1670 202, in 1890 149 inw. in de

-ocr page 499-



		lititkegnMt. 519
		I.nim .


		vergroot. Er is ook eono Chr.-Geref. kerk. Lunteren telde in 1840 704, in 1870 751 inw. liiinterselie-Beek, dio bij "W^re- kerom op de Veluwe ontspringt en in de Barneveldsche-Beek uitloopt. lilllltei\'Mlioek, b. in de Zeeuwsche gem. Stoppeldqk, in 1840 met 124 inw. Lnppenveen, b. in de Gron. gem. Huntendam. lilll\'kei\'M, geh. in de Overijselsche gem. Kaalte. Iilixtig;e-31nai\'. waterloop onder het (iron. d. "Woltersum, dat naar het Damsterdiep afvloeit. Liitjebroek, 1. d. in de N.-Holl. gem. Grootebroek, (halte van de stooin- tram HoornEnkhuizen), in 1840 met 603, in 1870 met 743 inw. Er zijn ker- ken der Herv. en der B -Kath. In 1618 en in 1763 is dit d. hevig doorbranden geteisterd. In ecne rekening van 1311, het oudste stuk dat van deze plaats spreekt, wordt het Luttekebrooko ge- noemd. 2. geh. onder "Wierhuizen in de Gron. gem. Eenrum. Lutjebroekerweel, in 1872 drooggemnakte plas is do N.-Holl. gem. Grootebroek, op de grenzen vauAndijk, bijna 15 heet. groot. Llltjeblireil, geh. onder Holwierda, in de Gron. gem. llierum, in 1890 met 25 inw. IjiitjeliniakeM, geh. onder Vier- huizen, in de Gron. gem. Ulrum. lilltjeloo, b. in do Gron. gem. Wedde, in 1840 met 126, in 1870 niet 264, in 1800 met 259 inw. Lutjerijp, b. onder Leermens in de Gron. gem. \'t Zand. LlltjewM aard. pold. van nage- ; noeg 170 heet. in de Z.-Holl. gemeento \' Hoornaar. I .ii(jewa 1. geh. in de N.-Holl. gem. Schagen, in 1890 met 19 inw. Llltjewijtw erd, geh. in de Gron. < gom. Stcdum, in 1840 met 60, in 1890 j met 66 inw. Lutjewlnkel, 1». in de N.-Holl. j gom. Winkel, in 1840 met 171, in 1870 met 274, in 1890 met 254 inw. Liitjebui\'en. geh. bij het d. Mar- i rum in de Friesche gem. Ferwerderadoel. I>lltkej»a*t. dorp mot cene Herv. kerk in do Gron. gcm. Grootegast. Het had binnen zjjn kom in 1870 193, in 1890 216 inw. Tot 1829 stond er het adell. huis Kikkerda, hetwelk toen werd gesloopt.
		kom. Een hevige l>rand verteerde den 1 April 1840 do fraaie St.-Maartenskerk, in wier plaats in 1641 een nieuwe K.- Katli. kerk is gesticht. Luim», ot\' Ter-liiiine, voorm. kasteel in Friesland, nabij Kollum, in 131)8 door Hertog Albrecht van lleieren gebouwd, doch door de Friezen veroverd en geslecht. Luiiijeberd, of Liuijeberri. d. met cene Herv. kerk in de Friesche gcm. Engwirden. Het had in 1811 186, in 1840 586, in 1875 770, in 1890 812 inw. In vroegere eeuwen werd hier de rechtbank onder don blooton hemel ge- spannen. De snelle toeneming der bev. in onze eeuw is het gevolg der bloei- ende vervening van den omtrek. Lliititerkreek. kreek in do Zeeuw- scho gom. St.-Filipsland. liniten-Aiiibat-ht, 1>. in N.-Brab. gom. Itaamsdonk. Luizen markt, pold. van 75 heet. in do Z.-Holl. gom. Voorhout. Ijllkawwolde, b. in Groningen, deels onder de gem. Marum, deels onder Orootogast. In 1800 waren in het eerst- genoemde gedeelte 237 inw. I.uln. veenkolonie in de Oron. gem. Hoogezand, in 1647 aangelegd. Zij had in 1840 173, in 1870 190, in 1890 150 inw. lillleinablll\'g;, voorm burg in de Oron. gem. Leens, met een zwaren toren en door een bosch omringd. Deze burg ig in 1823 gesloopt. Lul, b. in de Limb. gom. Venraai, in 1870 met 192 inw. Lniienburg, ridderhofst. in de Utr. gom. Langbroek, die reeds in 1340 bekend was. Lunetten, vestingwerken der Utrechtscho Linie, deels in de gem. Utr., deels in do gom. Houten, zuidw. van don Krommen-ltijn. De spoorweg van Utrecht naar Kuilenburg, de Ooster- spoorweg on die van Utrecht naar Arnhem hebben hier een vereenigings- en kruispunt. Llllltvreil, d. in de Geld. gem. Ede, aan de grooten weg vnn Arnhem naar Amersfoort. Men vindt het ton eersten male in 1334 vermeld. Den 4 Januari 1566 werd het kerkje aldaar, dat vóór dien tijd ondor de parochie van Ede had behoord, tot eono kerspelkerk verhoven. Dezo kerk, die in Mei 1571 word ingewijd, behoort sedert 1598 den Hervormden on is sedert herhaaldelijk

-ocr page 500-



		520 Lntkegeest.
		Lijmer* (»e).


		Lntkegeest, of Kleine-Geest, peh. onder het dorp Tietjerk in de Fr. gem. Tictjerksteradeel. Er zjjn eenige cendekooien. Het telde in 1840 75, in 1890 95 inw. Iutkeiaard, peh. onder het dorp Hiaure in de Friesche gem. "\\Vestdon- geradeel. Lutkelollnm, geh. in de Friesche gem. Franeker. Llltkeiiieer, voorin, meer in do N.-Holl. gem. Sloten, in 1864 en 1865 droopgemaakt. De polder is 180 heet. groot. Lutkepost, of Lntjepost, d. in de Friesche gem. Achtkarspelen. Het had in 1840 17, in 1870 11, in 1875 10, in 1890 15 inw. Volgens de overleve- rinp zou er vroeger eene kerk hebben gestaan, doch stellige bewjjzen hiervoor bestaan niet. Lul ke Saaxiim. b. in de Gron. gem. Bntioo. Liitkewier, geh. onder het dorp Nfjewier in de Friesche gem. Oostdon- geradeel. Lu I ke »\\ ii\'i\'iiin. d. mot eene Herv. kerk in do Friesche gem. Hennaardera* deel. Het had in 1811 359, in 1840 488, in 1875 530 inw., die van de proote b. Rien (in 1840 321) medeperekend. In 1890 telde het d. 518 inw. Rien had toen 310 inw. Lntkewonde, of Lutjew olde, geh. in de Gron. gem. Ten-Boer, vol- gens overlevering vroeger een dorp. Het had in 1840 42, in 1890 40 inw. Men wyst nop do plaats aan waar de kerk en het kerkhof peweest zjjn. Lutte. d. met eeue R.-Kath. kerk, in de < )vcrijselsche gem. Losser. Met de geheele marke, die in vier hoeken ver- deeld is : Molter-Heurne, Roorder-Hourne, Hengeler-Heurne en Elfter-Heume, teldo zjj in 1840 1710, in 1860 1860, in 1890 1639 inw. Lntteleinde, geh. in de X.-Brab. gem. Sihijndcl. Lut telberpt, geh. in de X.-Brab. gem. Hcdikhuizen. Lu t ten, d. in de Overvjselsrhe gem. Hardenberp (Ambt-). Het is eene veen- kolonie, die in 1840 236, in 1870 552, in 1890 603 inw. telde. In 1854 is er eene Herv. kerk gesticht. Er is ook eene Chr.-Geref. kerk. Lnttenberg, 1. d. met eene in 1838 pestichte R.-Kath. kerk in de Over- jjselsche gem. Raalte, in 1840 met 876,
		in 1870 met 409, in 1890 met 428 inw. Er is eene havezate van denzelfden naam, die door de Staten als zoodanig in 1633 werd erkend. Zij is o. a. beze- ten door do geslachten van Ittersum, Rechtcren en Gansneb gen. Tengnagel. 2. heuvel in de Overgselsche gem. Raalte, 33 nieter hoog. Lntterade, d. in de Limb. gem. Geleen, hebbende met Krawinkel eeno R.-Kath. kerk, die midden tusschen beido dorpen gelegen is. Men heeft er ook een klooster der Arme Mtigde Christi" (St.-Jozefhuis). Er waren in 1840 683, in 1870 740, in 1890 754 inw. ¥.<ntterbeek, bovenpand van de riv. do Reest. Lut terlioofdw ijk. vaart in Overjjsel en Drente, uit de Dcdems- vaart langs Slagharen, in de richting naar Koevorden loopendo. Liittersteeg;, of Lnitereiud, wijk van het X.-Brab. d. Littooien. I^ntterveld, 1. b. in de Over\\js. gem. Ambt-Hardenberg. \'4. b. in de Geld. gem. Buren onder Erichem. 3. b. in de Gold. gem. Zooien onder Kerk-Avozaat. LiUttervelden, pold. van 44 heet. in do X.-Brab. gem. Littooien. liltur. peh. in de Geld. gem. Steen- deren, in 1840 met 92, in 1872 met 74, in 1890 met 120 inw. Luxl»ihoiu. t I,u xterlioek, geh onder het d. Langezwaag in de Friesche gem. Opsterlaud. Iilixtertieilje, geh. onder het d. Lanpezwaap in de Friesche gein. Op- sterland. Luxtvolde, 1. of Lnxwonde, d. in de Friesche gem. Opsterland, in 1811 met 228, in 1840 met 137, in 1875 met 221, in 1890 met 185 inw. ft. geh. onder het d. Gersloot in do Frie- sche gom. Engwirden. Lijkerpolder, polder in de Z.- Holl. gem. Alkemnde. Lijel. b. in de X.-Brab. gemeente Boxtel. 1, i j m l»ee k t rast t. of L i ui beek. b. in de X.-Brab. gem. "Woensel, in 1840 met 650, in 1890 met 684 inw. *Liijmer (De),** landstreek in Geld., het zuiderdeel van het kwartier van Zutphen uitmakende. In eene oorkonde van 838 komt zü onder den naam van Leomerike voor. Ten jare 1361 word de Lijmers, of liever een deel daarvan, door

-ocr page 501-

liijndonk. Maarheese. 521

den Gelderschen Hertog Reinald III aan I
Kleef verpand. Later weder gelost z\\jndo,
werd dit deel in 1406 andermaal aan |
Kleef in pandschap gegeven, door Kei-
nald IV. Het ambt de Lijmers werd
sedert een twistappel tusschen Gelder
en Kleef totdat Karel de Stoute, Hertog
van Bourgondië, in 1470 den Hertog
van Kleef in het bezit daarvan beves-
tigde. De pogingen der Geldersche Sta- ,
ten in 1657 en 1C70 om de Lijmers \'
terug te bekomen, mislukten, doch in
1808 werd dit Kleefsche ambt nevens
het stadje Zevenaar met Gelderland
hereenigd. In 1814 met het overige
Kleef aan Pruisen hergeven, is het
overeenkomstig de grensregeling van
1816 weder met Gelderland hereenigd.
In 1787 had do Kleefsehe Lijmers, bev. de
gem Zevenaar en Duiven, 2962 iuw. als
2111 op het platteland (het Ambt) en 851
binnen de stad Zevenaar. De Lijmers is
eene zeer vruchtbare streek, doch bjj

hooge vloedon en dijkbreuken aan over-
stroomingen blootgesteld. Deze hebbeu
vooral in Februari 1799, in 1809 en in
in Jan. 1820 het land zwaar geteisterd.
\'i. dijkdistr. in Geld. omvattende 6127
heet. laag land in de Geld. gemeenten
Zevenaar, Duiven, "Westorvoort, Angerloo
en Didam.

liijndonk, b. in do X.-Brab. gem.
Ginneken e. a., in 1840 met 113, in
1890 met 134 inw.

liijskeniocr, meertje in Nederl.
en 1\'ruisen, namelijk ter helfte in de
prov. Groningen, ter helfte in de prov.
Hanover.

Lyons, of Lions, d. met ceno
Herv. kerk in de Friescho gem. Bnar-
deradeel. Het had in 1811 41, in 1840
38, in 1875 54, in 1890 eveneens 54
inw.

I,> tNliiiiy.cn. geh. ondor het d.
Heeg, in do Friesche gem. "\\Yymbritse-
radeel.

der, pold. van ruim 84 heet. in de N.-
Holl. gem. Heiloo.

Maanlmreil, geh. onder het d.
I\'arrega in de Friesche gem. "Wonsera-
deel.

Maar, 1. geh. in de Limb. gem.
Klimmen, in 1870 met 44, in 1890 met
58 inw. 2. (Ter-), b. in de Limb.
gem. Margraten.

Maarliee*, gem. in X.-Brab., in-
gesloten door do gem. Budel, Soeren-
donk, Leende en Zomeren van N.-Brab.,
en "Woerd van Limb. Zij heeft eene
oppervlakte van 1648 heet., zijnde ge-
noegzaam alles diluvisch zand, met eenige
beekklei aan de Kleine-A on de Sterk-
selsche-A. Ook zijn er verscheidene
moeren. In 1822 had deze gein. 664,
in 1840 629, in 1875 633, in 1890 578
inw. B{j de tolling voor 1890 vond men
or 574 H.-Kath., 3 Ned.-Gerof. en 1
Ned.-Geref. Zn\' bestaan genoegzaam

Maagdenberg, goh. in de Zeeuw-
scho gem. Oostburg.

Maagdspolder, pold. van ruim
62 heet. in de Zeeuwscue gem. Krab-
bendijke, in 1595 bedjjkt.

Maagd-van-<iient, geh. deels in
Zeeuwsche gem. IJzendijke, deels in de
Belgische gem. "Watervliet.

Maalbroek, geh. in de Limb. gem.
Maasuiel, in 1840 met 67, in 1870 met
60, in 1890 met 53 inw.

Maalxtede, 1. b. in de Zeeuwsche
gem. Kapolle, nabjj de plek, waar om-
streoks den jure 1200 het kasteel Maal-
stede werd gebouwd. In 1890 had deze
b. 89 inw. 2. voorm. kasteel in de
Zeeuwsche gom. Klinge, dat in de
Vlaamscho geschiedenis een belangrijke
plaats inneemt. Do laatste bouwvallen
zijn op het ciude dor 17de eeuw opge-
ruimd.

Maalwater, of Maalwaterpol-

-ocr page 502-



		522 Haarhuizen.
		Jlaarwen.


		allen vim don landbonw. De gem. bevat het d. 3Iaarhees. de gehuchten Vogels- berg en Ouden-Boom, benevens de ge- huchten Heugten en Het Laar. Het d. Maarhees, in 1840 met 220, in 1870 met 210, in 1890 met 255 inw. in de kom, ligt aan den weg van Eindhoven naar AYeerd. Er is eene K. Katli. kerk met een naald toren. In 1213 komt dit d. voor onder den naam Alaresca. Fran- scho bondon hebben in 1693, 1700 en 1747 te Jlaarhees vrjj wat onrust to woog gebracht. Haarhuizen, b. in do Oron. gem. Winsuni, vroeger een d. Zij had niet de dam toe behoorende gobuebten: 8chaap- lialster-Zijlhuis, Eernshcim en eenige alleenstaande buizen, in 1840 132, in 1870 120, in 1890 104 inw. De in 1211 gestichte kerk, is in de vorige eeuw af- gobroken. Hot boomrijke kerkhof ligt op hot hoogste dool eener wierde. Tl a arken, pold. in do Zceuwsche gem. \'a-Gravenpolder. Waarland, ]. voorin, d. op liet eiland Voorne, nabij Brielle, bij de uit- breiding dier stad binnen de vosten ge- trokken. SJ. buurt in do Limb. gom. Bieden, in 1840 niet 253, in 1870 met 235, in 1890 met 193 inw. In 1800 zijn or merkwaardige oudheden uit den Ro- meinsclien tijd op gedolven, ter plaatse waar later een nu geheel vervallen ka- pel gestaan heeft. Er is een halto voor lokaal verkeer van den spoorweg JIaas- triclitLuik. 5$. oude polder in do Zeeuwsche gem. Dreisehor, ruim 9 heet. groot, in of omstreeks 1489 bedijkt. Ihiarmci\'i\'. of Hare, droogge- maakt meer in de N.-Holl. gom. Koe- dijk, ruim 20 heet. groot. llaai\'ll, gein. in Utr., ingesloten door de gom. Zoist, Woudenberg, Leer- Hum, Doorn on Driebergen, met eeno oppervlakte van 2521 heet. De grond bestaat uit diluvisch zand, deels vlak, deels heuvelachtig. In 1822 had de gem. 324, in 1845 456, in 1875 682, in 1890 725 inw., in laatstgen. jnar onderschei- den in 701 Herv., 3 Uhr.-Geref., 1 Doops- gcz., 1 Ev.-Luth., 14 Ned,-Gerof. en 5 K.-Kath. De inw. bestaan meest van landbouw, schapenfokkerij en het san- planten van bosch. Do gem. bevat do b. .\\iaarn, de buitenplaats Jlaarsbergen en de hofstede De Plnttenburg. De b. Maarn, wijd uiteen verstrooid, bevatto in 1840 194, in 1870 361, in 1890 351 inw., voor een goed deel kleine land-
		bouwers en dnglooners. Er is een halte- van den spoorweg UtrechtArnhem. itlaarwherjjen. b. en frani-gelegen kasteel in de Utr. gem. Maarn, oudtijds een uithof dor abdij Bern bij Heusden en toen ook ondor den naam van de Proostdij of het Proostenhuis bekend. Na den Munsterschen vrede aan do Sta- ton van Holland gekomen, verkochten; deze het, den 11 Februari 1656, aan don Amsterdamsehen Burgemeester Trip de Marez. Achter het kasteel is do bosch- rijke heuvel de Pol gelegen. 3Iot de hoeven en woningen op het grondvlak dezer heerl. medogerekend, had AIaars- bergen in 1840 262, in 1870 332, in 1890 374 inw. Nabij bet station van den i spoorweg UtrechtArnhem, geopend 1» ! .Maart 1845, verrijst do kerk. *Jlaarseh (Tr), goh. indeGron. gem. Onstwedde, in 1840 met 10, ia 1890 met 19 inw. JlaarMchalkerwaard, heerl. i» de Utr. gem. Houten. Oudtijds behoorde zij aan bet kapittel van Oud-Munster of St.-Salvator to Utrecht. Jlaarwehe-Broek, of J»age- iliep. wetering in do Groninger gem, Onstwedde, die van Ter-Maarsch naar de 3Iussel-A loopt. Jlaarslag.of MaarwIaelit,voorm.** d. in de Gron. gem. Eeens. Er waren in 1840 124, in 1870 134 inw. In 1890- telden de tegenw. buurten Groot- en Klein-JInarslag slechts 90 inw. Den 2fr Jlaart 1584 werd dit d. door de Erie- zen aan kolen gelegd, om zich over een strooptocht dor Spanjaarden te wreken. De kerk van Maarslag, die te Klein- Maarslag stond, is in 1807 afgebroken. Jlaarsen. gein in Utr., ingesloten door Breukelen-Nijenrode, Breukelen- St.-Pioters, Tienhovon, Maarsovcen, Zui- lcn, Utrecht, Haarzuilens en Laag- Nieuwkoop. Zij wordt in het oosten deels door do Vecht doorsnedou, deels be- zoomd on is door vruchtbare klcilanden. gevormd. Do grootte beloopt 845 boet. i Hare tegenw. uitgestrektheid heeft do ! gom. eerst verkregen ten gevolge dor \' wet van 27 Juni 1857, waardoor Maar- senbroek daarhjj is ingelijfd. In 1822. had Maarson alleen 1254 en Maarson- broek 108 inw., welko getallen in 1840 tot 1710 en 136 waren toegenomen. In 1860 had do gem. 1595, in 1875 1845,. in 1890 2066 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1267 Nod.-Horv... 8 AV..Horv., 5 Rem., 3 (Jhr.-Geref. 1

-ocr page 503-



		Maartensdijk. 588
		Maarsenbroek.


		ten uitvoer is gebracht. In 1822 had deze gem. 1051, in 1840 1273, in 1875 1330 in 1890 1416 inw., in laatstgcn. jaar onderscheiden in 967 X.-IIerv., 6 Hcrst.I.uth., 5 Ev.I.uth. 12 C\'hr.- Geref., 73 Xed.-Gercf., 6 Doopsgoz., 312 K.-Kath., 1 Duitsch-Evang., 29 Isr. en I 5 ongen. Zij bestaan meest van land- ! en tuinbouw, veenderij en visscherij. De gem. wordt in twee afdeelingen on dorscheiden: Nieuw-Muurscveen, waar- van do bebouwde kom aan bet d. Maar- sen aansluit, en Oud-Mnarseveen, dat tot middelpunt eene groote b. van den- j zelfden naam heeft. Maarten (ttt.-), 1. gem. in N.- ! Holl., ingesloten door Schagen, Haren- karspcl, Warmenhnizen en De Zijpe, j bijna 1419 beet. groot, uit kleiland be- ^: staande. Zij bevatte in 1822 689, in 1840 \| 778, in 1875 1035, in 1890 1009 inw. Kij de telling voor 1890 onderscheidde men er 729 Herv., 64 Chr.-Goref., 24 i Doopsgez., 190 K.-Katb. en 2 ongen. Zij bestaan meest van veeteelt en zui- vel bereiding, benevens eenigeu land- bouw. Do gem. bevat do dorpen St.- Maarten, Eenigenbrug en Valkoog, de b. (iroeneveld, de gehuchten: Stroet, IJij\|)ke, Westerend, Dijkstool, Grootven en Valkogerdijk, benevens een deel van Tolke. Het d. St. Maarten ligt aan den voet van den Zijperdijk en beeft eene Herv. kerk. In 1840 bad bot 246. in 1870 358, in 1890 310 inw. Den 27 Sopt. 1509 werd het d. door het be- ; zwijken van den Zijperdijk onder water gezet, en in 1799 door den oorlog ge- teisterd. Si, pold. in de N.-Holl. gem. St. Maarten. MaarteilMbrng; <St.-), d. met eene Herv. kerk in de N.-Holl. gem. do Zijpo. In 1840 waren er 249, in 1870 452, in 1880 831 inw. Maartensdijk, ]. gcm. in Utr., ingesloten door de gem. Baarn, De Kilt, Utrecht en Acbttienboven in Utr., en Hilversum in X.-IIoll. Hare oppervlakte, die meest uit diluviscb zand, doch in het uiterste zuiden uit klei bestaat, wordt berekend op bijna 3136 heet. Zij bad in 1822 1214, in 1840 1556, in 1875 2006, in 1890 2134 inw., in Iaatst- j gen. jaar onderscheiden in 1712 Xcd.- . Herv., 3 "\\V.-Herv.. 17 Chr.-Gercf., 5 Lutb , 5 Apost, 66 Xed.-Geref., 301 K.-Kath. en 24 ongen. De meeste inw. vinden bun bestaan in lnnd- en tuin- bouw en voetoelt. Do gem. was oud-
		Anglic, 1 lid der Schotsche Kerk, 3 Doopsgez., 18 Lutb., 5 Hcrst.-Luth., 52 Xed.-Gcref., 674 K.-Kath., 18 Isr., en 11 ongen. Zij bestaan deels van land- bouw, veeteelt en tuinbouw, deel» van bandel, doortocht, scheepvaart, bet bak- ken van steen, pannen en tepels enz. Er is een gasfabriek. Do gom. bevat bet d. Maarsen, benevens de b. Manrsen- broek, verscheidene riridermntigo on an- derehofsteden en verstrooide woningen. Het d. Maarsen, een dor sohoonsten van Utrecht on geheel Nederland, ligt op beide oevers van de Vecht, met de b. Xieuw-llaarseveen van do gem.Mnarse- vecn nauw verbonden, in de dnrpskom telde uien in 1870 1074, in 1890 1388 inw. Er zijn kerken der ilerv., H.-Kntb. en Isr. Het Gemeentehuis is nog nieuw, zoo ook het post- en telegraaf kantoor. Aan de oostzijde van het d. ligt do fraaie ridderhofstnd Ter-Mecr, aan de westzijde lioelcstein of Kolestein. Ook de buitens Hertovcld, Vredenhoove, Doornburg, Hazenborg, Opburen, Gnn- senboef, Heuvelsoord, G\'romwijck enz. zijn wol geëigend om het dorp aantrok- kelijk te maken. Men vindt er goede hotels met fraaie tuinen, kegelbaan, kolf baan enz. Xaar het station Maarsen aan den spoorweg AmsterdamUtrecht voert van den Amsterdnmsclien straat- weg eene laan van ongeveer 400 meter lengte. Maarsen komt reeds in do .Mid- deleouwcn onder den naam van Mnrsna voor. in oude bescheiden wordt bot Maersche en Meerscbe genoemd, waar- schijnlijk naar den broekigen, moerassi- gen of veenaebtigen bodem. .llaai\'Ncnbroek, b, in do Utr. gcm. Maarsen, in 1870 met 181, in 1800 met 191 inw. Tot in do tweede helft van 1857 maakte zy eone afzonderlijke gom. uit, dio ruim 180 heet. groot was. Tot vóór het midden der 18do eeuw stond de K.-Kath. kerk van Maarsen te .Maar- sciibroek. De voorna, gom. Maarsenbroek vormt een afzonderlijken polder. Jlaarxcveen, gem. in Utrecht, tusseben Maarsen, Broukelen-St.-I\'ieters, Ticnboveii, \'Westbroek en Zuilen, zijnde ruin 962 heet. groot. In bet noordwes- ten, waar do Vecht de gem. bezoomt, ligt vruchtbare klei, en bier vormt de gebeele streek wegens verscheidene schoono en uitgestrekte buitenverblijven een ullcrprachtigst lustoord. In bet oos- ten breiden zich veenplns.-en uit, wier droogmaking ondernomen, dochnogniot

-ocr page 504-



		Maasakkers. ZJjpe, behooronde tot St.-Maartonsbrug. II ii;i r teiuqpoldev <St.-), ge- deelte der Z.-Holl. gem. Schipluiden, dat voor bet ten uitvoer leggen der wet van 11 Juli 1855 eene zelfstandige ge- moonto uitmaakto, uit de heerl. St.- Maartensrecht en Dorpsambacht ge- vormd. Zij bestond uit twee van elkan- der gescheiden stukken, waarvan het eene bg De Lier begon en zich oost- waarts tot aan \'t Hof-vnn-Delft uitstrekte. Het tweede reikte van het d. Schip- luiden tot de Schie on deelde Hof-van- Delft door midden. De gem. was ruim 543 heet. groot en had in 1822 119, in 1840 160 inw. llanrvl iet (Het), water in Gron., de schoiding uitmakende tusschen Hun- segoo en Fivelgoo. Vroeger was het eene vrij breode rivier, zooals de breede bedding onder \'t Zand nog getuigt. .flans. riv. in Frankrijk, België en Nederl. Zij ontspringt in de Vogeezen bij de dorpen Meuse en Montigny, wordt bevaarbaar bij St.-Tbibault en ontvangt in Frankrijk watertoevoer door de Mou- zon, do Kor (Chiers) en de Semois; in België, door do Lesse, Sainbre, Mehaigne, Houyoux, Ourthe on Berwine; in Neder- land door de Jeker, Geul, Geleen, Roer, , Swalm, Neer, Niers en Dieze. Bij "Woudri- chein vereenigt de Maas zich met de "Waal, neemt den naam van Morwedo, Noord, Oude-Maas en Xieuwe-Maas aan en valt bezuiden den Hoek-van-Holland met een breeden natuurlijken mond en dwars door den Hoek-van-Holland langs den Xieu won- Waterweg in do Noordzoo. Do voorn. Maasstedenzijn: Neufchateau, Commercy, Verdun, Stenay, Mouzon, Sedan, Meziè- res, Cbarloville, Fumay, Givet en Char- leville, in Frankrijk; Dinant, Namen, Hoci, Luik en Visé, in zuidoostolijk België; Maastricht, in zuidoostelijk Ne- derland; Maeseyk in noord-oostelijk i België; Roermond, Venloo, Grave, Go- rinchem, Dordrecht, Rotterdam, Delfts- haven, Schiedam, Vlaardingon, Maas- sluis en Briello, in bot midden van Ne- derland. Daar do Rijn, door do "Waal het grootste deel zijner watermassa naar de Maas, en hierdoor naar zee afvoert, worden do Monden-van-do-Maas mede als Rijnmonden aangemerkt. Maas, of .Vail-de-Mans. b. in do Limb. gom. Geul, in 1840 met 187, in 1890 met 170 inw. .fIaasakkers, bekade polder in de Geld. gom. Appeltern, zuidwaarts van
		524 Maartensslotbrug (St.-) tijds eeno proostdij van het kapittel Ten Dom, Oostveen genoemd. Zy bevat de beide dorpen Maartensdijk en Blauw- kapel, de b. Groenekan en Achterwe- tering, bet geh. Nieuwewetering, be- nevens een deel dor huizen nan de Bilt- straat en het Zwartewater. Voorts is zij door eenige fraaie buitens versierd, waaronder Eickenstein eeno voorname plaats inneemt. Berkenstein, Rustenho- ven, Beukenrijk, Beukenburg, Voordaan, Bloeiendaal zijn mede vermeldenswaard. Het d. Maartensdijk bad onder het be- stuur van Schenk van Toutenberg, een bisschoppelijk jachthuis. De Herv. kerk is een fraai gebouw met een toren. Door den aanleg van den grooten weg tusschen Utrecht en Hilversum in 1834, en de opening van den Oosterspoorweg in 1874 heeft het in aanzien en ver- tier veel gewonnen. Men telde er in 1840 767, in 1870 873, in 1890 893 inw., waarvan in de dorpskom langs den groo- ten weg van den Tolakker naar Den Dolder 330. Er is een station van den spoorweg UtrechtHilversum. 2. (St.-), gem. op het Zeeuwscho eil. To- len, in het zuidwesten door de Ooster- sehelde bespoeld en verder ingesloten door Stavenisse, St.-Annaland, Poort- vliet en Scherpenisse. Zij beslaat 2241 heet. en is uit verschillende polders samengesteld, allo met een vruchtbaren kleibodem. In 1822 had zij 1560, in 1840 1937, in 1874 2519, in 1890 2795 inw., in laatstvermeld jaar onderschei- den in 2714 Herv., 5 Chr.-Goref., 1 Herst.-Luth., 1 Doopsgez., 6 Isr. en 9 ongen. Met uitzondering van eenige weinigen, bestaan do ingezetenen van den landbouw. De gem. was vroeger eene hooge heerl., die aan de geslach- ten van Borsselo, van Buren, Nassau- Oranje en Oranjo-Nassau hoeft toebo- boord. Do hoofdpl. der gem. is het dorp St.-Maartensdijk, dat op den oost- oever van den Pluimpot is gebouwd, en in 1870 in 345 huizen 1545 ingezetenen veroenigdo. In 1890 waren deze cijfers resp. 360 en 1841. Op de ruime Markt staat het Raadhuis. Do Herv. kerk be- vat o. a. twee praalgravon, van Cornelis Liens en van het geslacht van Borssele, doch beide monumenten zijn deerlijk gehavend. Het oud adellijk slot, het Hof te Maartensdijk, aan de noordzijde der plaats, in 1819 gesloopt. Mnnrteiisslotbrng (St.-), b, ïn de Noord-Hollandsche gemeente De

-ocr page 505-



		Maasband. do Maas, ongeveer 100 hoctaren. groot. JlaaNband, b. in do Limb. gem. Stein, in 1840 met 119, in 1870 met 157, in 1890 met 148 inw. Maasbommel, d. in de Geld. gem. Appeltern, in 1840 mot 703, in 1872 met 799, in 1890 met 845 inw. Maasbommel was oudtijds eeno stad, wier magistraat zelfs tot sommige Landda- gen is opgeroepen. Ook werden bij de landbrieven van 1328 on 1403 aan bot ambt van Maas-en-"\\Vaal gegevon, al de reebten der stad Maasbommel voorbe- houden, docb daar deze bepaling in la- tere brieven niet meer voorkomt, beeft men sedert Maasbommel onder de d. gorekend. To Maasbommel is ook munt geslagen: men beeft Maasbommelsehe penningen uit de regeering van Reinald 111 (13431361). Maasbommel vormde tevens oene beerl., door de geslachten van Bommel, Berkhuizen, van Riems- djjk, van Ravenschot, van liijlumi en andoren bezeten. Voorheen stonden twee sloten te Maasbommel: het Hof en Kranenburg. Thans zijn de voorn. ge- bouwou do R.-Kath. en de Horvormdo kerken. ^laasboinnielsche-Poluei\', p. van ongeveer 800 heet, in de Geld. gem. Appeltern. M;i;i>Iii;mIi1. gem. in Limb., tus- schon Echt, Stovenswoerd, Wessem, Linne en Montfort. Het noorder- en westerdeel der gem., dat door de Maas wordt bezoomd, bestaat uit klei, het overige is diluvisch zand. Do grootte beloopt 1623 heet. In 1822 had deze gemeente 983, in 1840 1114, in 1875 1369, in 1890 1508 inw. Ten laatstgen. jare behoorden 1501 inw. tot do R.- Kath. Kerk, 6 tot de Xed.-Horv. en 1 tot de Chr.-Gerof. Zij bestaan moest van den landbouw, een deele van de veeteelt. Men vindt er het d. Maasbracht, benevens de buurten Rrachterbeek of Bruchterbeek, Brachter-St.-Joost of Bruehter-St.-Joost en Kruchton. Het d. Maasbracht heeft eeno R.-Kath. kerk. Het bevatte in 1840 305, in 1870 369, in 1890 482 inw. In Oct. 1577 had het d. Maasbracht veel te lijden van de be- zotting van Roermond. Don 6 Nov. 1865 werd hot naburige station Maas- brachtLinne van den Staatsspoorweg voor den dienst geopend. ^laasbree, gom. Limburg ingeslo- ten door Venloo, Grubbenvorst, Sevenum, Holden, Kessel, Bolfold on Togelon, met
		Maas-en-Waal.
		225


		eeno oppervlakto van 6955 heet. De grond is meest diluvisch zand; alleen aan en nabij do Maas vindt men klei. In 1822 had Maasbroe, 3416, in 1840 4)45, in 1875 4930, in 1890 5384 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 4920 R.-Kath., 10 Herv., 1 Doopsgez., 1 Oud- Roomscho 2 Duitsch-Evang. en 4 ongen. Zij bestaan meest van den landbouw. Men vindt er echter ook eeno fabriek van landbouwkundige werktuigon, eenc ijzergieterij, enz. De gem. bevat de 3 dorpen: Maasbre , Blerik en Baarloo, de buurten: Boekond, Hout, Blerik, Zo- terboek of Soeterbeok, Vergeld, De Boug, Root, Korteheide, Langheide, Schoonveld, Tongorloo, Dubbrook, Rin- kosfort, Bosch on Zandberg, bonevens de gehuchten : Bout, Westering on een aantal verstrooide woningen, de Veld- ache-Huizen genoemd. Het d. Maas- broo bevat eeno R.-Kath. kerk. Het had in 1840 490, in 1870 494, in 1890 542 inw. ^laasbni\'g, b. in de N.-Brab. gem. Boxtel. lluasdam, 1. gem. in Z.-Holl., tus- schen \'s-Gravendeel, Str(jen, Westmaas, Mijnsheerenland en Puttershoek, bijna 799 heet. groot, met eene oppervlakto door zeeklei gevormd. In het westen vloeit een binnengedijkto arm dor Maas. de Oude-Maas genoemd. In 1822 was deze gom. nog in drieën gesplitst, zynde Maasdam met 389, St.-Autoniepolder met 430 en C\'illaarahoek met 273 inw , welke cijfers in 1830 tot 419, 433 en 312 toe- genomen waren. Na do vereoniging telde men in Maasdam ten jare 1840 1480, in 1860 1358, in 1874 1723, in 1890 1851 inw. Bij de telling voor 1890 on- derscheidde men er: 1771 Herv., 67 Chr.-Gerof., 4 Doopsgez., 7 Ned.-Gercf. en 2 R.-Kath. Zij bestaan meest van den landbouw, benevens het bereiden van vlas. Ook de veeteelt wordt er beoefend. Het d. Maasdam heeft een Herv. kerk. Het telde in 1840 599, in 1870 730, in 1890 864 inw. SJ. pold. in de Z.-Holl. gem. Maasdam, 240 heet. groot. Maas-en-Waal, voorm. ambt of hoofdschoutambt in Geld., tussschen de rivieren Maas en Waal, ten westen van het Rijk-van-Xümogen gelegen. Het bo- vatte de gem. Batenburg, Appeltern, Bergharon, Droumel, Warnet, Bruten en Horsten. Waarschijnlijk was het oudtijds een deel der gouw Teisterbant. Het wordt ook een graafschap genoemd.

-ocr page 506-

-ocr page 507-



		Ifaaaniel. Ev.-Luth., 413 R.-Kath. en 17 ongen. Zjj bestaan meest van landbouw, vee- teelt, zuivelbereiding en zalmvisscberij. ; Do voornaamste plaatsen zyn het dorp Maasland, een deel van bet d. Do Lier \| <?n het geh. Uurgersdijk. - Het dorp Maasland is eonc schoone, aanzienlijke \' plaats, binnon wier kom men in 1870 ! 595, in 1890 841 inw. telde. De Horv. kerk is een fraai gebouw, met een be- I .zienswnardig koor. Ter ploatso der iias- torie stond vroeger oen kommanderij van ridders der Duitscho orde, aan wien <le kerk in 1241 door Oraal\' Willem 11 van Holland was geschonken. De R.- \| Katli. kerk is in 1671 gesticht. 5. b. in de Limb. gom. Eisden. Ilaasniel. gom. in Limb., ingeslo- I ten door Zwnlmen, Roermond en Her- I kenhosch-en-Melik in Limb. en Elmpt ! Druisen, mot een oppervlakte van ruim 1527 heet. Het diluvisch zand, waaruit de grond bestaat, wordt in de nabijheid \| der Mans afgewisseld door klei. In 1822 j had de gein. 1107, in 1840 1340, in \| 1875 19C4, in 1S90 2192 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in 1839 R.-Kath., 7 Herv. en 1 Isr. Z\\j bestaan meest van den landbouw. Do gom. be- \| vat hot d. Maasniel, do buurten Leeu- j wen, Ascnraai en Oebroek, benevens de gehuchten Broekhin, Maalbroek, Spik, Straat en Xootboom. Het d. Muas- niel, had in 1840 476, in 1870 705, in I 1890 728 inw. Het wordt doorsneden den door den weg van Roermond naar Elmpt en heeft eene R.-Kath. kerk. Er zijn hier meermalen oud-Oermnanscho en Romeinsche oudheden gevonden. HjMMpolder, onbehuisde polder van 342 hectaren in N.-15rab. langs <lo Maas, deels in do gemeente Oas- sol, deels in Escharen, deels in Linden. lliitiK\|morl. b. in do Limb. gom. "Woerd, in 1840 met 280, in 1870 met 318, in 1890 mot 320 inw. llaawsliliw. g^m. in Z.-Holl, naar allo zjjdcu door do gemeente Maas- land omringd en niets dan do stad Maassluis bevattende. Zij is ruim 3"s heet. groot on ligt noordoost- en zuid- westwanrts van don .Maasdyk, die haar in het midden doorsnijdt. In 1796 had zü 4817, in 1811 4369, in 1822 4375, in 1830 4434, in 1850 3749, in 1800 8635, in 1865 3579, in 1870 3894, in 1875 4351, in 1890 6455 inw. In den Bourgondische!! tjjd sehn\'nt Maassluis
		Maassluis. 527 niet moer geweest to zijn dan een geh. van weinige huizen nan den hoogen Mnas- of zeedijk. In de eerste helft der 16de eeuw was er reeds cene kapel, die tot de par. van Maasland behoorde. Doch nnuwolijks hadden de Hollanders de Spanjaarden uit hunne provincie ver- dreven, of .Maassluis wies mot eene on- gemeenc snelheid tot eene belangrijke plaats. Marnix van St.-Aldegonde gaf den raad, hier eene schans aan te leg- gen, en in 1596 werd de kapel her- bouwd. Op verzoek van den ainbachts- hecr, Jonker Jakob van Egniond, ver- gunden de Staten, den 10 Mei 1064, om de ambachtsheci\'lijklieid van Maassluis van die van Maasland af te scheiden. Vissclicrn\' en scheepvaart, met de aan- verwanto bedrijven deden bet dorp bloeien, zoodat in 1629 het bouwen van eene tweede kerk voor de Hervormden werd aangevangen. De stilstand der vis- scherij onder het 1\'ransche bewind, na de omwenteling van 1795, bedreigde de plaats, die tot een belangrijk vlek was aangegroeid, met den ondergang, doch zij bad bjj de omwenteling van 1813 niettemin nog zooveel aanzien, dat Ko- ning Willem 1 haar in 1814 als de vier- en-twintigsto in rang onder Holland\'s steden plaat-te. Maassluis ging echter weder achteruit toen do scheepvaart door het Sluissche-Diep, ten gevolge van hot verzanden der rivier do Maas en den aanleg van het Kanaal door Voorne, verminderde. Sedert de opening van den Uotterdamsclien Waterweg gaat hot nochtans opnieuw vooruit, gelijk uit do vernieuweo toename der bevolking blijkt. Er is een station van don spoorweg Rotterdamlloek-van-llolland. Er zijn voorts drie schcepstimiiierwerven, drie zeilmakerijen, vier taanderijen, stoom- touwslngenj en spinnerij, gasfabriek, tien kuiperijen, drie boekdrukkerijen, stoom-houtzaagmolen, twee stoom-blee- kerijen, azynmnkerij enz. Het hoofdge- deelto der stad maakte de Dijk, of Hoog- straat uit, benevens de Noordvliet en do Zuidvliet, die van den dijk in noord- oostelijke richting naar de zijdo van Maasland zijn aangelegd. Eene haven, deels grondgebied door het van >laas- land gegraven, voert naar de Maas. Dij de volkstelling voor 1890 onderscheidde de bev. zich in 2297 X.-IIorv., 5 W.- Herv.. 424 Chr.-Oeref., 21 Ev.-Luth., 14 Rem., 5 Doopsgoz., 7 Herst.-Luth., 3083 Xed.-Oeref., 1 VrüeDrot., 446 R.-Kath.,

-ocr page 508-



		528 Maastricht. Maastricht.

		1 Oud-Roomsche, 79 Isr. en 63 ongen. Do merkwaardige gebouwen der stad z^jii het Stadhuis, het Gomeenelands- huis van Delfland, do Oude of Kleine kerk en de Groote of Nieuwe kerk dor Hervormden (waarvan de laatsto een fraaion toron bezit), de in 1787 gestichte K.-Kath. kerk, eeno in 1832 gestichte synagoge en een weeshuis. Tot de his- torische herinneringen behooren: het veroveren der in 1572 gestichte schans door de Spanjaarden onder Komero, in 1573, waarbij Marnix van St.-Aldogr-nde in \'s vijands handen viel; een oproer wegens het leggen oener belasting op de visscherij, in of omstreeks 1610; eene plundering in 1672; het afwendon oener dreigende overstrooming, don 14 November 1775; de onlusten wegens het lang en kort zingen, die in 1775 begonnen en nog in 1778 zeer onaan- gename tooncelen veroorzaakten; de onlusten in 1787; het verzet tegen het Fransen bewind, in April 1813; het klimmen van het water in Februari 1825. Maastricht, 1. voorm. graafsch., dat in 910 onder het bestuur van zeke- ren Albuinus stond. Uit oorkonden van Keizer Otto in 985 en van Keizer Hen- drik in 1006 blijkt, dat dit graafschap, behalve het d. of vlek Maastricht, ook I een deel van hot naburig platteland omvatte, ofschoon dit van zeer kleine uitgestrektheid is geweest. Dit platteland beperkte zich namelijk tot de dorpen Heer, Ylijtingen, Ellicht, Wilre, Monten- aken, enz. bonevens eenigo mindere rechtsgebieden, waaronder de Commer van St.-Servaas, later Tweebergen ge- noemd. Door de gunst van Koning Lo- dewyk bekwam de Luikscho bisschop in 908 het recht van tol en munt binnen Maastricht, waardoor het graafschap werd gesplitst on de hoofdplaats, het dorp of vlek Maastricht, tweeheerig werd, gelijk do stad eeuwen lang bleef, behalve wat de nieuwo wijken in Tweebergen betrof ook nadat do keizer de aan het Rijk verbleven rech- ten bij eene oorkonde van don 20 Octo- ber 1204 aan Hertog Hendrik van Bra- bant en Lotharingen uit den huuo van Leuven had opgedragen. Later kreeg het aan \'t kapittel van St.-Servaas be- hooreude deel van dit graafschap den naam van Leemcuilen of Vroonhoven. 2. kiesdistrikt voor het afvaardigen van één lid naar de Tweodo Kamer der		Staton-Generaal. Het bevat de genv Maastricht, St.-Pieter, Oud-Vroenhoven, Meersen, Eisden, Heer, Amby. 3. prov.- kiesdistr. in Limburg, bevattende alleen de gem. Maastricht 4. eerste arr. van het hertogdom Limburg. Een arr. van dien naam heeft bestaan sedert do vorming van het Dopartement-der-Noder- Maas, in 1795. In 1816 on 1817 werd een klein god. vnn dit arr. aan Pruisen en in 1840 het gohoele westelijk deel aan België afgestaan. De nieuwe verdee- ling van 1875 splitste het arr. in 4 kant.: Maastricht, Heerlen, Sittard, Gul- pen. o. eerste kant. van het arr. Maastricht. Hot bevat do gom. Maas- tricht, Oud-Vroenhoven, St.-Pieter, Amby, Borgharen, Bundo, Eisden, Gronsveld, Heer, Houtem, Ittcren, Meersen, Mesch, Rijkholt, Ulestraton. H. klasse dor Herv. kerk. Zij is verdeeld in 3 ringen: Maastricht, Heerlen en Venloo. ï¹. ker- kelijke ring der Hervormden in Limburg, bevattende de gem. Maastricht, Beek- en-Geul, Eisden, Gulpen-en-Valkenburg, Meersenen-Schimmert. 8. dek. van \'t bisd. Roermond, bevattende de par. St.-Servaas te Maastricht, St.-Maria te Maastricht, St.-Matthias to Maastricht, Oud-Vroenhoven of Wilre en St.-Pie- ter. Er zijn openbare kapellen to Maastricht in de par. van St.-Servaas en aan den Kanaaldijk in do par. van St.- Pieter. Maastricht\' 9, gem. in Limburg, ingesloten door de gemeenten Oud- Vroonhoven, St.-Pieter, Meersen en Heer, ruim 415 heet. groot, bestaande uit hot gedeolto van hot Maasdal, waar do hoofd- stroom do Jeker opnoemt. Deze gem. bevat, behalve do stad Maastricht, niets anders dan al de vroegere, allengs ge- sloopte of nog te sloopen vestiugwer- ken. Daar dezo ruimte nochtans sinds lang grootendeels bebouwd is geworden, wordt de vergrooting der gomoonte noodzakelijk, waarover reeds sedert ge- ruimen tjjd ondorhandelingon tusschen do daarbij botrokkon besturen worden gevoerd. Men berekende hot getal inw. van Maastricht in 1745 op 12,000 ot\' 13,000 en bij het begin dezer eeuw op 18,000. lii 1822 beliep het 19,391 by de tolling van 16 Nov. 1829 24,444, in 1840 22,344, in 1850 25,483, in 1860 27,122, in 1870 28,493. Het was den 1 Januari 1875 tot 28,650 toegenomen en bedroeg op 1 Jan. 1890 32,078. Toon ondorschcidde de bov. zich in 30,423 R.-

-ocr page 509-



		Maastricht. Maastricht. 529

		Kath., 908 Xed.-Herv., 09 "W.-Herr., 1 Chr.-Geref., 44 Ned.-Geref., 119 Ev.- Luth., 29 Herst.-Luth., 1 Anglik., 13 Doopsgoz., 15 Rem., 5 Evang., 2 Maho- mod., B90 Isr. en 51 ongenoemden. Door de Maas in tweeën gescheiden, ligt het grootste deel van Maastricht op den linkeroever, terwijl het stadsdeel Wijk zich op den rechter stroomoover uit- breidt. In 1840 had het westelijke Maas- tricht 19,176, "Wijk 3168 bewoners. In 1890 waren deze cyfers resp. 27,466 en 4612. Maastricht, vroeger een der sterk- ste vostiugen van Europa, is sinds jaren geheel ontmanteld. De stad is van hoo- gen ouderdom, daar de Komeinsche heer- weg van Bagacum (Bavav) naar Colonia- Agrippina (Keulen) hier do Maas over- scbreed. Reeds vroeg moet bij dit trecht of overtocht een burg zijn aangelegd. Dat dit Trajectum-ad-Mosam allengs eene belangrijke plaats werd, blijkt uit de overblijfselen van vroegere bouwwerken o. a. uit in het voorjaar van 1840 ont- dekte Komeinsche baden in de Groote- Stokstraat. In den jare 384 bracht do Kerkvoogd Servaas of St.-Servatius den bisschoppelijken zetel van Tongoren naar Maastricht over, die er tot op de ver- heffing van Luik tot bisschopszetel (om- streeks 720) gevestigd bleef. Na eene verwoesting door de Xoormannen in 881 weder opgebouwd, is Maastricht in 1229 versterkt en in of omstreeks 1381 ten eersten male, in 1459 ten tweeden male uitgebreid. De muur, die bij dezen laatstcn uitleg werd aangelegd, bleef eeuwen lang de bebouwde kom van Maastricht besluiten. In den oorlog met Spanje en vervolgens zijn echter de vestingwerken veel meer uitgebreid, voor- al na 1678, in 1701 en in 1816, in welk laatste jaar het fort Koning W1I- lem werd aangevangen. Maastricht heeft twee groote en eenige kleinere pleinen. De beide eersten zyn in of naby hot middelpunt der stad gelegen on door hun omtrek van schilderachtige schoon- heid. De schoonste, het Vrijthof, strekt tot waudel- en paradeplaats, torwyl do Groote Markt oen der voornaamsto punten is voor het dagelyksch bedrijf. Van de kleinere open plaatsen is het Lieve-Vrouweplein het voornaamste. De hoofdstraten zyn de Bosscherstraat, Brusselsche-Straat, Tongersche-Straat, St.-Piotorstraat, Groote-Staat, Groote- Gracht, Breestraat, Muntstraat, Kleine- Staat, Wolvonstraat, Bruggestraat, Sta- WlTKAMP.
		\| tionstraat, Helmstraat, enz. De voor- naamsto kaden zijn die langs het Kanaal. I !Xabij den mond van de Jeker is eone ! bevallige wandelplaats, het Park of de Engelscho Hof genoemd. De geineen- schap tusschen het westelijke Maas- tricht on AVijk wordt onderhouden door eene fraaie steencn brug, gewelfd met 8 bogen. Deze brug, die 155 meter lang is, werd in 1280 in de plaats van eene j vroegere houten brug gesticht. Zy is in ! 1828 en 1836 veel verfraaid, in laatst- genoemd jaar door het wegbreken der steencn borstwering en het plaatsen van l een sicrlyk hek. Maastricht dryft een aanzienlijken binnen- en buitenlaudscheu handel, vooral in wyn, koloniale waren, gedistilleerd en zout. Er zyn vele fabrio- kon, onder welke do aardewerk., glas- : en kristalfabrieken van de heeren P. \| Regout & Co., de belangrijkste van dien ! aard in geheel Europa is en aan dui- ! zenden het noodige verschaft. De overi- J ge brengen voort: geweren en andere I wapens, stoom- en andere werktuigen, j spijkers en draadnagels, geplet lood en zink, koper- en blikwerk, nieuw-zilver, : hoeden, mossen, wollonstorl\'en, leder, I houten meubelen, muziekinstrumenten, pypen, papier, chemicaliën, bier, kaar- j sen, cichorei, chocolade, stijfsel, vermi- celli, gedistilleerd, tabak en sigaren, boek- en steendrukwerk, enz. Het meest beroemde gebouw van Maastricht is de j St.-Servaaskerk, waarvan de stichting reeds zeer vroeg heeft plaats gehad. Later is zy door Karel den Groote hor- I bouwd of vergroot. Voortreffelijk onder- houden, maakt deze kerk zoowel van buiten als binnen hare muren eene trot- sche vertooning. De afwisseling van blykbaar Gothische vormen wyst op i verschillende herstellingen of aanbou- wingon, die in den loop der eeuwen bobben plaats gohad. De kerk is nage- I noeg 79 meter lang. De voornaamste der torens heeft eene hoogte van ruim G9\\^r2 meter. Het hoofdaltaar, de zooge- noemdo noodkist, eenige schilderyen (waaronder oeno Afneming van hot Kruis i door Antonio van Dyck) on een in 1845 geplaatst standbeeld van Keizer Karel den Grooto zyn bewonderenswaardige werken. Onder de kerk is eene krocht. De Lieve-Vrouwe-kerk, volgens de ovor- lovering in den Komeiuschen tyd een : aan Diana gewyde tempel, werd aller- waarschijnlykst in de 6de eeuw in eene vergaderplaats der Christenen herscha- 34

-ocr page 510-



		Maastricht. ziekenhuis. Verder vindt men : het R.- Kath. weeshuis, hot Gereformeerde wees- huis, hot H.-Katb. armenhuis voor vader- en moedcrlooze kinderen, bot St.-Gilles- gasthuis voor K.-Katb. oudo vrouwen, het Couventjc van O -L. Vrouweparo- \' chio voor K.-Katb. oudo vrouwen, bet Conventje van St.-Matthiaskerkbof voor K.-Katb. oudo vrouwen, het St.-Jozefs- gesticht voor K.-Katb. meisjes, een Ur- selinenkklooster en kostschool, een An- nuntiatenklooster, een Jezuïetenklooster, hot St.-Yincentiusgestieht voor K.-Katb. knapen, het gesticht Mnison de la Mi- sérieorde" voor behoeftige vrouwen die in gevaar zijn bot pad der deugd te verlaten, hot Twaalf-A[iostelenhuis of Armenbellick voor K.-Kath. oude man- nen, het hofje van St.-Mnarten voor K.- Katb. oude vrouwen. Eindelijk bevat Maastriebt een gebrekkigonhuis, eon krankzinnigengesticht en een militair hospitaal. De voornaamste inrichtingen van onderwijs te Maastricht bestaan In: oen gymnasium, eeno hoogoro burger- school met vijfjarigen cursus, eeno bur- j gerdag- en avondschool, een Rijkskweek- I school enz. De schouwburg is oen voorin. I Jezuïtenklooster. Ook is er eeno concert- i zaal. Tot do belangrijkste historische herinneringen dor stad belmoren: de verwoesting door de Noormannon, in 881 en 884 ; do slag aan den mond der Geul, in 891; het overlijden van Charles, Hertog van Lotharingen, in 1001; de plaag der kwade vliegen (waaraan de Kwnde-Vliogenstrant kaar naam ontleent), in 1032; bet prediken van den tweeden kruistocht door St.-Bernard, in 1145 en 1146; de komst vnn Keizer Froderik Barbarossa, in 1174; do komst van Keizer Hendrik VI, in 1192; do komst van den Koomseh-Koning Otto, in 1202; het schenken van Maastricht door den Koomsch-Kouing Filips aan Hertog Hen- drik van Brabant, in 1204 ; bet slechten der vestingwerkon der stad door Bis- schop Hugo van Luik en Graaf Lode- wyk vnn Loon, modo in 1204; do brui- loft van Keizor Otto IV met Maria van Brabant, in 1214; bet stichten van bet gebouw voor de melaatschen te Scharn, in 1216 ; het verlof door Hertog Hendrik aan de burgerij gegeven, om bnre stad te bemuron, in 1299; het gowapendcr- hand binnenrukkon van den Luikschen Bisschop Hendrik van Gelder, in 1267; hot instorten van do Maasbrug, den 11 Juui 1275; het oudo manifest, roge-
		530 Maastricht. pen. Bouworde en bouwstoffen zyn de sprekende getuigen vnn den hoogen ou- dordom. O. a. bevat de kork twee krooh- tcn of Crypten, de eene onder bet koor, de andore onder liet orgel. Do St.-Mntthijs- kerk, die van do 13dc eeuw dagteekont en op kosten vnn bet eens zoo talrijke lakenweversgilde is gesticht, prijkt mot oen dikken en zwaren toren. Do St.- Maartenskerk, in bot noorderdeel van Wijk, was volgons de overlevering mede oorspronkelijk eene Heidensche kapel. Om bare bouwvalligheid voor eenigcjaren af- gebroken, is in bare plaats eene sohoone Gothischo kerk, naar bet ontwerp van den bouwmeester 1\'. J. H. Cuypers, gc- sticht, die in 1859 word ingewijd. Dozo kerk beeft een aanzienlijken toren. Bo- balvo deze 4 kerken bezitten de K.- Katb. nog te Maastricht openbare ka- pellen, als in bot gesticht de Calvariün- borg in de Abtstraat en in de Tonger- scbe-Straat die van St.-Ignatius en van St.-Bonaventura. De Xed.-llervormden be- zitten do .Janskerk, con zoor fraai ge- bouw, dut van de 13de ecuwdagteekent en en nau do llorv. gein. in 1(132 werd inge- ruinul. Do zeer sierlyko toren, dio een in 1373 omvergestort gevaarte vervangt, in 63 meter boog. Deze toren is in 1450 volbouwd. In bet koor dor kerk is eeno antieko marmeren tombe van bet ndellijk geslacht van Oabiljau. De overige kerken van 3Iaastricht zijn die der AVaalsch-Herv. en der Luth. Ook ig er eene synagoge. Ken der seboonsto ge- bouwen van .Maastriebt is bet Stadhuis, staande op do Grooto Markt. Het is naar bet ontwerp van Pieter Post opge- trokken, zijnde in 1659 aangevangen en in 1683 volbouwd. De buitengevels zijn van blauwen steen. Tot do merkwnar- digbedon liebooren de Stadsboekerij, do Prinsenkamer en de fraaie Gobelins. Een ander fraai gebouw is bet post- en telegraaf kantoor, aan de noord-oostzijde van bet Vrijthof. Verder verdienen opmerking: bot Gouvernement, in do Bouillonstraat; bet Paleis van Justitie, dat niet de gevangenis een doel van den Minderbroedersberg boslaat; do sierlijke boofdwaebt en verscheidene andere mi- litaire gebouwen. Maastriebt hoeft ver- scboidene gods- en gast- of ziekonhui- zen. Do meeste ruimto daaronder biedt hot voorin, nonnenklooster de Calvariën- borg aan, dat in 1820 aiin het armbe- stuur kwam. Het bevat oen gesticht voor oudo en gebrekkige liodon en een

-ocr page 511-



		Maai. 531 Oranje, in 1580; do mislukte aanslag van Prins Maurits, in 1594; do inhuldi- ging van den Luikschen Bisschop Fre- derik van Beieren, in 1618 ; de overgave dor stad aan [\'rins Frederik Hendrik, na een merkwaardig beleg sedert don 10 Juni, don 22 Augustus 1032; de mislukte onderneming van den Spaan- schen Markgraaf Aitona, in 1634; het verraad van den brouwer Landsman in 1638; de overgavo aan de Franschen. den 29 Jan. 1673; de mislukte poging vau Prins Willem III om de stad te heroveren, in 1676; de aftocht der Fran- schen, den 6 Xov. 1078; de mislukte poging dor Franschen, om zich door eene heimelijke verstandhouding van de stad meester to maken, in 1701;de over- gavo aan do Franschen, onder Löwen- tlial, den 7 Mei 1748; het gevangenne- men en ontslag van don Vico-hoofd- schout van Blype, in 1785; de ontwape- ning der misdadige militairen uit \'s-Her- togeubosch overgekomen, in 1787 ; het beleg der stad door do Franschen, in Febr. on Maart 1793; de overgave aan de Franschen, na een beleg van ruim zes weken, den 4 Nov. 1794; het aftrek- ken der Franschen, in Mei 1814 ; de blokkade door do Bolgen, in 1880 en vervolgens; do opening van den spoor- wog naar Aken, den 23 Oct. 1853; do opening van den spoorweg naar Hasselt, den 31 Doe. 1856; de opening vanden spoorweg naar Luik, den 24 Nov. 1861 ; de opening van oen spoorweg naar Ven- loo, den 0 Nov. 1865; het houden van bet XlVo Nederlandsch Taal-en Letter- kundig Congres, in Aug. 1875. Op den Grooten Belgischen Centraal-spoorweg loopt een stoomtram tusschen Maastricht en Aken. Voorts is in 1894 do stoomtram- verbinding van Maastricht met Glons tot standgekomen. Maastricht-Wijk, dok. van hot bisd. Koormond, bevatte 9 par. en 1 rectoraat. De par. zijn: Broust, Kadier- en-Keer, Ekelrade, St.-Geertruido, Grons- feld, Heer, Hcugem, St.-Muarten to Maastricht, Mesck. Het rectoraat is Eisden. II aa tlaiulen, lage weilanden langs de Zuiderzee in Gooiland, zich uitstrek- kondo in do gom. Blarikum, Huizon, Kaarden en Muiden, 260 heet. groot. Jlaatpol<l«\'i\\ p. in de Utr. gem. Eemnes. Maai, goh. in do N.-Brab. gom. Borkel-en-Schaft.
		Maastricht. lendo de rechten der beide Heeren van Maastricht, in Februari 1283; hot ver- slaan der Maastrichtenaars onder hun Schout Jan van Millcn door Walram van Valkenburg en het vruchteloos be- log door do üelderschcn, in 1283 ot\' 1284 ; het beslechten der twisten over do rechtsmacht van don Hertog van Brabant en den Bisschop van Luik, in 1296; hot beleg door do Luikonaron, in 1304; do vijandelijkheden door Bisschop Adolf van Mark tegen de stad onder- nomen, in 1334; het verblijf van Hertog Wenceslaus te Maastricht, in 1350; het uitvaardigen van de _adochter der ouder grondwet," mede in 135C; de vestiging der balije Oude-Biesen van de Duitsche Ordo, in 1362; het verzamelen der Brn- banters, Xamurczen enz., om den Hertog van Gulik te beoorlogen, in 1371; de komst van den Luikschen Bisschop Jan van Arkel, in 1573; de heillooste krijgs- tocht der Maastrichtenaren tegen den Graaf van Meurs, in 1393; do komst van den voor zijn oproerige onderzaten gevluehten Luikschen Bisschop Jan van Beieren, den 6 Sept. 1406; do komst van Hertog Antonie van Bourgondië te Maastricht, den 7 October 1407: het be- leg door de Luikenaars, die zich van Bisschop Jan van Beieren wilden meester maken, van 24 November 1407 tot 7 Januari 1408; liet vernieuwd beleg door de Luikenaars, van Mei tot 21 Septem- ber 1408; het schenken van hot nieuw privilegie door Hertog Filips van Bour- gondië, in ovoreonstemming met den Luikschen Bisschop Jan van Henneberg, in Mei 1428; het sluiten van den vredo tusschen Kleef en Keulen, in 1449; het onthoofden van Willem van Aremberg, Graaf van Mark, op het Vrijthof, don 18 Juni 1485; de plechtige intrede van Hertog Filipa den Schoone, in Mei 1496; de plechtige intrede van Keizer Karel V, in 1520; do komst van Filips II, in 1550; de komst van Duitscho troepen op bevel van do Gouvernante, in 1507; hot gevangen nomen van den Spaan* sohen bevelhebber Francisco Montes- doca en de verlossing van Montesdoca door Martin de Ayela, waarop het deer- ljjk mishandelen dor ingezetenen volgde, den 20 October 1576 ; het mislukken van den aanslag door Don Jan van Oostenrjjk beraamd, in 1578; de ver- overing door Parma en de treurige ver- woesting der stad, den 29 Juni 1579; do mislukte aanslag van den Prins van

-ocr page 512-



		532 Macharen. Macliaren, d. met eene R.-Kath. kerk in de N.-Brabantsche gemeente Megen. Het had in 1840 389, in 1890 329 inwoners. Macliaren, pold. van 467 heet. in de >\'.-Brab. gem. Megen. Maeliareiiselie-Waardje, pold. van bijna 10 heet. in de N.-Brab. gem. Megen. Made. 1. fraai d. in de. N.-Brab. gem. Made-en-Drimmelen. Het had in 1840 1104, in 1870 1170, in 1890 2857 inw. Er zjjii kerken voor de Herv. en voor de K.-Kath. ü. en-Drimme- len. gem. in N.-Brab. dio, in het noord- westen reikende tot de Z.-Holl. gem. Dubbeldam, naar de overige zyden in- gesloten wordt door do N.-Brab. gem. Zwaluwe, (jeoitruideuberg, Raamsdonk, Dussen en "Werkendam. Zn\' is 0903 heet. groot, waarvan een aanmerkelijk deel op het tot deze gem. behoorende deel van den Biesbosch valt. Do moeste gron- den hebben klei, doch ia het zuiden heeft men ook zand. In 1822 had deze gem. 1203, in 1840 1789, in 1875 2878, in 1890 3372 inw. Bjj de telling voor 1890 onderscheidde men er: 2995 R.- Kath., 499 Herv., 4 Chr.-Geref. en 74 Ned.-Ueref. Zij bestaan meest van land- bouw, veeteelt en visscherij. De gem. bevat de beido dorpen .Made en Drim- melen, de b. Oude-Kerk en Oud-Drim- melen, benovens het geh. Standhaze. Er is een station Made-en-Drimmelen van den spoorweg \'s-HertogenboschLage- Zwaluwe. Madepolder, .pold. in de z.Holl. gem. Loosduinen en Monster. Madroel, pold. van ruim 17 heet. in de Z.-Holl. gem. Pernis. Magaret. Margaret, JIar- gret, of Margeriet, geh. in de Zeeuwscho gem. Stoppeldjjk. Magdaleiia-l\'older, 1. pold. in de Z.-Holl. gein. Oude-ïonge, in 1600 in- gedijkt en 112 heet. groot. \'ii. polder van 59 heet. in de Zeeuwsche gom. Biervliet. Hy werd bedijkt in 1780, doch is na de overstrooming van 14 en 15 Januari 1808 opnieuw moeten bedijkt worden. 3. pold. van bjjna 74 heet. in de Zeeuwuche gem. Schoonedjjke, in 1776 bedijkt. Magele, b. in de Overyselsche gem. Den Ham, in 1840 met 615, 1870 met 999, in 1890 met 1069 inw. Magerstraat, b. in de N.-Brab. gem. 1\'nnsonhage.
		Makkum. Magrette, of Stad-I>avid, geh- in de Zeeuwsche gem. Axel. Maire, 1. heerl. op hot Zeeuwscho Bchiereil. Zuidbeveland, gcd in de gem. Rilland-Bat, ged. in do gem. Krabben- dyko. De naam werd oudtijds ook Meere- en Ter-Mcere geschreven. Men vindt de edele Hoeren van Ter-Meere reeds ten tjjdo van Graaf Dirk V vermeld. In 1532 is de heerl., waarin toen een kork stond, ondergovloeid. Eerst in 1694 is weer een deel van het oude dorp inge- djjkt, waarop in 1773 eene tweede bedij. king is gevolgd. Maire werd daardoor 418 heet. groot. De grootte en bevol- king is sedert het bedijken van den Frederikapolder sterk toegenomen. £. pold. in de Zeeuwsche gem. Killand- Bat en Krabbendjjke, in 1094 bedijkt en bjjna 105 heet. groot, waarvan 101 heet. in de eerst- en bijna 4 heet. in laatstgen. gem. Makken, voorm. kasteel in de N.- Brab. d. Yierlingsbeek, door ouderdom vervallen. Makkinga, d. in de Friesche gem. Ooststellingwerf, aangenaam tussehen goboomte, bouwlanden en weiden gele- gen. Het had met de gehuchten Twytel, Middelburen en Veneburen in 1S11229, in 1840 432, in 1875 709, in 1890 G53 inw. Binnen de kom alleen telde men in 1870 244, in 1890 204 inw. De tegen- woordige Herv. kerk dagteekent van 1776. Een fraai landgoed van het ge- slacht Lycklama is in 1829 afgebro- ken. Makkum, 1. kerkring der klasse Franeker van de Herv. Kerk, bevattcn- do de gem. Makkum-en-Kornwerd, Arum, Exmorra-en-Allingawier, Gaast-en-Fer- woude, Idsegahuizen-en-Piaam, Longer- houw-en-Sehettens, Pingjum-en-Zurich, Schraard, "Witmarsum, "\\Vons-en-Eng- wier. %. vlek in de Friesche gem. Wonsoradeel, aan de Zuiderzee. Het was vóór de stichting der Republiek oen klein dorp, doch nadat het allengs met het naburige Statum tot één plaats was samengesmolten, is het door scheepvaart en verkeer in groote zoo toegenomen, dat het menige Friesche stad in getal van huizen overtrof. In 1811 beliep de bev. 1603, in 1840 1941, in 1860 2248, in 1875 2282, in 1890 2456 zielen. Kalk- branderijen, pannenbakker^en, eene ver- maarde plateelbakkery, scheepstim- merwerven, touwslager^, zeilmakerij, en molens maken er de voornaamste

-ocr page 513-



		Haiuler. 533
		Makknmermeer.


		inrichtingen van volksvlijt uit, doch de eersteen, zijn ver van zoo talrijk als in het midden der 17de eeuw, toen men er honderd of moer telde. Scheepvaart, handel en winkelnering zijn ook thans do voornaamste bronnon van welvaart. De eerste steen aan de tegenwoordige Herv. kerk werd ten jaro 1660 gelegd door Jonkheer Bonne van Donia, die toen een aanzienlijko stins bewoondo, welke een weinig ten noordon van het d. lag, maar in 1740 is gesloopt. Eerst in 1848 werd in deze kerk oen orgel geplaatst. De overige kerkgeb. van Makkum zijn die dor Doopsgez. on R.- Kath. Bozienswaardig is verder de zeo- sluis, waardoor schepen uit de Zuiderzee dit vlek, het Makkumermeer en Bols- ward kunnen bereiken. Men vindt er ook eene waag en twee nrmhuizen. Eone bebouwde plek aan den zeedijk voert den naam van Schans, eene herinnering dat daar in 1580 eene storkto lag. 3. geh. onder het d. Bozum, in do Frie» sche gem. Baarderadeel. 4. of Hakken, geh. in de Drentscho gem. Beiion, in 1811 met 35, in 1840 mot 69, in 1870 mot 66, in 1890 met 88 inw. Hakknmermeer, of Konil- nieer, meer van b(jnn 303 heet. op- pervlakto in do Frioscho gem. Wonse- radeel. In de latere jaren is meermalen het plan opgevat om liet door bedn°king in land te herscheppen. MakseiHl, b. in de X.-Brab. gem. Kistelrode. .Walburgen, b. in do Geld. gem. Huisen, in 1840 met 117 inw. In den grafelijken tijd oen hof van het kapittel van St.-Maria te Utrecht, schijnt het vervolgens de zetel van het edele ge- slacht van Malburg geworden to zijn. Door het stichten eener kerk nam het in aanzien too, doch deze kerk ging door het aandringen van den Rijn te gronde. Het Malburgscho veerhuis was vroeger een veelbezocht uitspannings- oord der Arnhemsche burgerij. Tijdons het Pruisisch bestuur was hier een Rijntol. Malburgscbe-Polder, pold. van bijna 459 heet. in de Geld. gemeenten Huisen en Eist. Halden, d. in do Geld. gom. Hen- men, aan den grooten weg van Xijme- gen naar Mook en Kuik. Het prijkt met eone fraaio R.-Kath. kerk. In 1840 had het met den omtrek (de heerl. Muiden)		680, in 1872 799, in 1890 941 inw. Oud- tijds een Kleofsch domein, kwam Malden in 1348 aan het geslacht van Groosbeek, doch nog in 1482 werd het door Johan van Groesbeek bij den Hertog van Kleef verheven. De overlevering zegt, dat op een heuvolachtig terrein aan de west- zijde vnn het d. een klooster der Tem- pelieren heeft gestaan. De plek wordt nog Maldenburg genoemd. Huliskniiip, of *Helikaiup, geh. in de X.-Brab. gem. Rosmalen. Hallam!, of Hillaut. polderl. in de Zoeuwsche gem. Poortvliet. Hallegat, 1. in 1671 en 1672 ge- graven vaart in de Z.-Holl. gom. Kat- wijk, om den Rijn eone uitlozing in zee te geven. Doch roods kort na hare vol- tooiing is dozo vaart ten gevolge van een storm, dio den mond met zand vulde, verstopt. 54. vaart in Z.-Holl. in de gem. Dubbeldam, loopende van de Oude- Maas ten oosten van de Krabbeplaat naar de Dordsche-Kil. Hare verbreoding is in 1875 ernstig ter sprake gebracht. Halleui of Hallum, b. in de Geld. gem. Eibergen, in 1840 met 264, in 1S72 met 283, in 1890 met 276 inw. Oudtijds stond er eene aanzienlijke havezate. Malsen, oude heerl. op beide oevers van de Lingo, die later in Buurmalsen en Geldermalsen werd gesmaldoeld. Halta, 1. pold. van 43 heet. in X.- Brab., deels gem. Willemstad, decla Fijnaart ca 2. p. in do X.-Brab. gem. Made onder Drimmelen. \'t Hal ijk. geh. in de Gron. gem. Marum. Vroeger was er de burg Frijma. Hamelis, b. in de Limb. gem. Vaals, in 1840 met 128, in 1870 met 143, in 1890 met 158 inw. Hamert, of Hemert, geh. onder het d. Winsum in de Friesche gem. Baarderadeel. Haiiai\'man is. haven in het Land- der-Friezen, bij het begin onzer jaar- telling. Zy schijnt omstreoks do Lauwer- zee gezocht te moeten worden, waarvan wellicht de streek De Marno in Gron. den ouden naam bowaart. Hancia-Winterpolder, 1. pold. van 46 heet. in de X.-Brab. gom. Klun- dert. 2. of Xienwland. pold van 175 heet. in do X.-Brab. gom. Stand- daarbuiten. Xamler,** d. met eene in 1801 ge- utichte R.-Kath. in de Overijselsche gem. Tubbergon, in 1890 met 380 inw.

-ocr page 514-



		534 Manderveen.
		Margaretliapolder.


		Nanderveen, b. in de Overga. gem. Tubbergen, in 18D0 mot 354 inw. JlaildjeMM aard. of Mailde ma- kei\'Nwiiard, eil. in de gem. Kampen, iloor hot Ganzediop, do Goot en de Zuiderzee omspoeld, 531 heet. groot. Manebnren, b. in het Fr. d. Parrega (Wonseradoel). lianen, b. in de Geld. Rem. Ede, in 1840 met 304, in 1870 met 452, in 1890 met 594 inw. llnnenliolt. voorin. Karthuizcr klooster in de Overijselsche gom. IJ sol- muiden, in 1477 gesticht. Manensche-Venen, veengronden onder de buurtschap Jlanen, in do Geld. gem. Kde. Manenaivaard, uiterw. in do Geld. deels in de gein. "Wageningen, zijnde het god. dezer gem., dat in do Betuwe ligt, doels in do gem. Kesteron. Deze waard is groot bijna 143 heet. MaiieiiMt-liijnpolder, pold. van 25 heet. in de Zeeuwsche gem. .Sluis. .11 ant-traat, buurt in de Limb. gom. Neeritter. II anyel polder,* pold. in do X.- Holl. gem. Bergen. IIanlmiswaard, polder van 13 heet. in do X.-Brab. gom. Bijswijk. IVIaiiiiariactim. ot\' tEaiuiarï- (il ili. oude Romeinsche legerplaats op het eiland der Batavieren. Men meent do plek terug te vinden in het Geld. d. Jlaurik. Manpad (Het), fraai landhuis in do N.-Holl. gem. Heemstede, aan don grooten weg van Haarlem naar Leiden en nan het .Manpad, een laan, die waar- schijnlijk haar naam ontleent aan den strijd, die hier den 26 April 1304 tus- schen de landzaten onder Witte van Haamstede en de Vlamingen voorviel. Op deze gedenkwaardige plek had ook den 8 Juli 1573 een gevocht plaats tus- schen Hollanders, die Haarlem poogden te ontzetten, on do Spanjaarden. Ter herinnering aan beide gebeurtenissen heeft Jlr. David Jacob van Lennep, den toenmaligen eigenanr van het huis te Manpad, die dit gebouw door zijn Unsti- catio Manpadiea vereeuwigde, hier in 1817 eone versierde arduinstoenen naald doen oprichten. Kr iH een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg Haar- lemLeiden. II a ii t eau po NI er. polder in de Zeeuwsche gem. LlzendyUe, ruim 0 heet. groot, waarschijnlijk door den ingenieur
		P. Mantcau van Daalon of diens aan- verwanten bedijkt, hotgeen in hot eind der 17do of het begin dor 18de oouw moet plaats govonden hebben. II a n t^ il in. d. in do Fricscho gem. Baarderadeel, in 1840 met 254, in 1890 met 202 inw. Do Herv. kerk is oon be- zionswaardig gebouw. Vroeger lagon er verscheidoiio staten, waaronder Hoxwier. De Muntgumerzül, thans eono brug, was vroeger eeno sluis om in do Middolzoe to komen. Kr is een Htation van don spoorweg LeeuwardenSneek. Haiitiiig\', ol\' ÜVIaiitinge, b. in do Drentscho gem. \'Wostcrbork, in 1840 met !)G, in 1870 met 154, in 1890 met j 163 inw. Hierbij ligt het fraaio .Man- i tingerbosch. St.-Marc, voorm. fort in de Zeeuw- I scho gem. Zuiddorpe, in 1533 aangelegd, en in Xov. 1645 op de Spanjaarden ge- j wonnon, doch geslecht, nadat het door I het aanwnssond water zeer was beschadigd. lla rderlinek. buurt in het Fr. d. I Oude-Mirdnm (Gaasterland). Maren, 1. d. in de N.-Brab. gom. i Alein-.Maren-en-Kessel, aan den Maas- dijk in 1840 met 898, in 1890 met 467 inw., dio moest van do veeteelt, den hooibouw, do visschery on hot workon aan de dijken bestaan. Kr is eeno R.- Kath. kerk. l\'it den grond zijn goraam- ten van voorwereldlijke olifanten opge- dolven. In 1504 werd dit dorp door de Geldorschon gebrandschat. 5J. (He), rivier in Z.-Holland, tusschon Warmond en Leiden. Marendijk, b. in do Z.-Holl. gem. Oegstgeest. *JIarendiJkclie-lolder,* pold. van 03 heet, in do Z.-Holl. gem. Oogst- geest. Marendorp, voormalige buurt in Holland, die bij de twoede vergrooting dor stad Leidon, dio roods vóór 1266 plaats vond, binnen die stad word ge- bracht. Mareiisclic-^Vaard, uiterw. in do X.-Brab. gem. Alom c. a., bijna 29 heet. groot. Marevliet, voormalige Zeeuwsche stroom, tusschon Bruinisso on Oostor- land, in 1353 afgedamd. Do krook de Geul in Duivelnnd is daarvan een ovor- blijfsel. 11a rya ret liapolder. 1. pold. van 58 heet. in do Zeeuwscho gom. Stave- nisse, in 1050 bedijkt. 58. pold. van 253 heet. in do Zeeuwsche gom. Zaam-

-ocr page 515-



		Ifagaritapolder. slag, in 1742 ingedijkt, in 1775 en 1800 <loor vloeden zwaar bedreigd, den 22 Januari 1802 on don 14 Januari 1808 overstroomd, doch telkens weder be- verscht. Eene hier door do Franschen in 1807 opgerichte batterij word den 2 Februari 1814 door hen verlaten. llai-gai\'itapolder, oude pold. in de Zoeuwscho gem. St.-Kruis, bijna 60 heet. groot. llai\'£l\'ateil, gem. in Limb., tus- schen Wijlré, Gulpen, St.-Geortruid en Kadier-en-Keer. De oppervlakte van den booggolegen grond bestaat uit Limb. klei, in het geheel ruim 982 heet. De gem. had in 1822 821, in 1840 1100, in 1875 1069, in 1890 975 inw. Allen bo- lijden den R.-Kath. godsdienst. Do land- bouw maakt hun hoofdbedrijf uit. Do gom. bevat hot d. Margraten, do buur- ten Termaar, Grooto-Wolsden, Het Root, Kleine-Welsdon, bevevens het goh. Aan- <lon-Eik. Het d. Margraten, aan den grooton weg van Maastricht naar Aken gelogen, had in 1840 378, in 1870 284, in 1890 358 inw. De St-Margarothakerk alhier is grootendeels van gehouwen steen opgetrokken. In 1283 of 1284 be- liaaldo Heer Walram van Valkenburg bij liet d. Margraten eono overwinning over de Maastrichtenaars onder don Luikseben hoofdschout Jan van Mil- len. Marlmiseii. voorm. adoll. huis aan <le Slingo of Slink in do Geld. gom. Eibergen, bekend uit do verovering van Groonloo door Prins Fredorik Hendrik in 1627. Mariapolder, 1. polder van 367 beet. in de gem. Dinteloord o. a , in de twoode helft der 17de eeuw bedijkt en naar Maria Stuart, de gade van Koning Willem III, genoemd. 2. pold. van G\'k beet. in de N.-Brnb. gein. Zwaluwe, ïn 1785 bodijkt. 3. polder van 176 hectaren in do Zuid-Hollandsche go- meento Ooltgensplaat, in 1731 bodijkt. 4. pold. in de Z.-Holl. gem. Strijen, in 1713 bedijkt. 5. pold. van 12 heet. in do Zeouwsche gem. St.-Annaland, in .1506 bedijkt. 6. pold. van ruim 35 beet. in de Zeouwsche gem. Biervliet, in 1666 bedijkt Tf. pold, van ruim 241 beet. in Zeel., deels in do gemeente Hontcnisse, deels in do gem. Ossenisse___ H. pold. in de Zeouwsche gom. Wisso- korko, 148 heet. groot, in 1719 bodjjkt. it. pold. in do Zeouwsche gem. Sluis, cenged. vanden Kraaienpolder, onder St.-
		Mariëll waard. 535 Anna-ter-Muiden. Deels bohoort hg tot de Belgische gem. Westkapelle. ÏO. of l.oiiu <l<- l,i-ij<\'\'>\|>ol- dertje, pold. in de Zeouwsche gem. Sluis, in 1807 bedijkt en bijna 13 heet. Den 11 Dcc. 1845 werd deze polder over- stroomd, doch is sedert opnieuw bo- verscht. Mariekei\'ke, geh. in do Zeeuw- sche gem. Mcliskerko, vroeger een d., maar welkH vervallen kerk in de vorige eeuw werd gesloopt. In 1870 had het 51, in 1890 61 inw. De heerl. Maria- korko is 371 heet. groot. Maviënlierg, 1. goh. in do gem. Ambt-Hardenberg, aan de Vecht. Vóór do Hervorming was dit een uithof van het Cisterciënser monnikenklooster te Subculoo, Mariuberg. Si. landgoed in de Geld. gem. Arnhem, in 1819 door den heer Coenraad Alexander Weerts aan en op een deel der vroogere vos- tingwerken der Geld. hoofdstad nange- logd. 3. of Zwartewaterkloos* lei\'. goh. in de Overijsolscho gomoento Staphorst, nabij het Zwartewater. Het was oorspronkelijk een Benedictijner klooster, dat in 1233 werd gesticht en in het laatst der 16do eeuw, wegons do vele strooperijen van krijgslieden, door do zusters werd verlaten. In 1663 wer- den de goederen van dit klooster aan do ridderschap van Overijsel opge- dragon. Mariënboscll, fraai landgoed in do N.-Holl. gem. Bloemondaal, nabij do Vogelenzang. llaviëndaal, 1. of Ten Daal, voorm. abdij in de Utr. gem. Zuilen, in 1245 gesticht en in 1580 opgegeven. &. fraai en uitgestrekt landgoed in do Gold. gom. Arnhem, tor plaatse waar sinds 1392 tot de Hervorming oen kloos- tor van reguliere kanunnikken gevestigd was. Maviënivaard, 1. of llai\'iën- weerd, b. in de Geld. gem. Beesd. Hot had in 1840 met de verstrooide huizon der oude heerlijkheid Mariün- weerd 141, in 1872 103, in 1890 130, inw. Hier werd, aan de Linge, in 1128 door Herman Graaf van Kuik, om booto te doen voor het verslaan van don Hol- landschen Graaf Floris I eene abdij ge- sticht, die in hot begin vnn den Spaan- schon oorlog werd verwoest. Keeds vroeger had bet gesticht veel geleden, o. a. werd bet in 1427 door do krijgs- lieden van den Utrechtschen Bisschop

-ocr page 516-



		536 Hark. Harken.

		Budolf van Diepholt in brand gestoken, en in 1493 door Güsbert Piek, aan het hoofd van krijgsvolk van Albrecht van Saksen uitgeplunderd. Do abt oefendo het hooge rechtsgebied in do geheele heerl. uit, doch in 1519 verklaarde Hertog Karel vau Geldor, dat zonder zijne toe- stemming geen abt verkozen mocht worden. Xa do omwenteling van 1581 is de heerl. aan het kwartier van Xij- mogen getrokken, dat haar den 23 Oct. 1734 verkocht. Ter plaatse van do ab- d\\j is thans een fraai landgoed. 2. pold. in de Geld. gem. Beesd, groot ruim 789 heet. llai\'k. riv. in X.-Brab., die in do Belgische gem Merxplas ontspringt, Hoogstraten bespoelt, bjj Strijbeek X.- Brabant bereikt, en, na haro vereeni- ging met do A of "Weerreis, door Breda vloeit en onder den naam van Dintel het Volkerak bereikt. Harke, gehucht in de Gron. gem. Onstwedde. Markelerberg, berg of heuvel in de Overijselscho gem. Markeloo, aan de zuidwestzijde van het dorp. Markelerlu\'oek, b. in de Over- jjselsche gem. Markeloo. narkcloo. 1. kicsdistr. voor de sa- monstelling der prov. Staten in Ovorüsel, bevattende de gem. Markeloo, Goor, Rjjsen, Holten, Batmen. 2. gem. in Overijsel ingesloten door de Overijselscho gem. Holten, Bijsen, AVierden, Ambt- Delden, Goor en Diepenheim, benevens door de Geld. gem. Borkeloo, Laren en Lochem. Do gom. Markeloo, die 9602 heet. groot is, bestaat voor het grootste ged. uit diluvisch zand. Langs de Schip- beek, Begge en Bolksboek, die haar öf doorsnjjden öf bozoomen, ligt klei. Som- mige plekken hebben vroegor hoog veen bevat, dat echter reeds lang is afge- graven. De gem. telde in 1822 2821, in 1840 3299, in 1875 4400, in 1890 4236 tav., in laatstgen. jaar onderschei- den in 3899 Horv., 55 Chr.-Goref., 2 Doopsgez., 7 Luth., 4 Horst.-Luth., 7 Ned.-Geref., 1 Rem., 237 R.-Kath, 16 Ier. en 8 ongen. die meest hun bestaan vinden in den landbouw. Do gom. die in vroegere eeuwen een deel uitmaakte van het richterambt Goor, bevat hot d. Markeloo, benevens de buurten Stok- kum, Eisen, Herike, Kerspel-Goor, Else- nerbroek, Markelerbroek on Stokkumer- broek. Het d. Markeloo is zeer oud. Het ligt aan den voet van don Marke-
		\| lerberg en bevatte in 1840 793 inw. In j 1870 rekende men in de dorpskom 277 : inw., en met den naasten omtrek, Mar- kelerbroek ingesloten, 1286 inw. In \', 1890 had het 355 inw. in de kom en daar buiten 1010. Het is niet onwaar* I schijnlijk, dat Markeloo eene der plaat- I sen is geweest, waar de oude Saksers hunne volksvergaderingen hielden, en de geloofsprediker Lebuinus, in de [ tweede helft der 8ste eeuw, het Chris- tendom verkondigde, ofschoon sommige oude berichten voor Markeloo aan do "Wezer pleiten. Ook werden op den I Markelerberg de bisschoppen van Utrecht \| als Heeren van Twente gehuldigd. In j 1840 en 1841 werd er de oude kork der Hervormden, oen schoon gebouw, door een niouw vervangen. De straatweg van \' Deventer naar Hengeloo is door dit d. geleid. Het station Markeloo van den staatsspoorweg ZutphenHengeloo op bijna 50 min. afstand van het d. Markeloo, ligt dichter bij Diepenheim en Geesteren. Het station is den 80 October 1865 in I gebruik gesteld. TI;irL«\'H. 1. eil. on gom. in ÏT.- Holl., in de Zuiderzee, waarvan het nauwste deel, naar de zijde van Monni- kendam, do Gouwzee wordt genoemd. Het is bijna 294 heet. groot en bestaat uit voortreffelijk kleilnnd, doch dat niet door zware dijken, maar slechts door lage kaden wordt beschermd, zoodat het j eiland bij hooge vloeden wordt over- stroomd. Dientengevolge zyn ook meer- I malen gedeelten ervan weggeslagen. A1- leen in 1700 spoelden vier buurten weg. In den nacht van 30 op 31 Jan. 1877 werd het eiland opnieuw overstroomd. Van het kerkhof zijn loon vele lijken weg- gedreven. Ten einde de huizen weer- stand aan die vloeden bieden, zijn dezo op hoogten gebouwd, werven genoemd, waarheen men veelal langs houten trap- pen opklimt. Een dier werven bevat het d. Monnikonwerf. Do anderen bevatten de b. Nicuwe-Buurten on Kets, benevens do gehuchten: Grootowerf, Rozonwerf, Mooneswerf on Wittewerf. De plek waar eens de Bemmingworf of Remmetswerf stond, is verlaten. Op den heuvel A1- tona is de begraafplaats. Aan het ooste- lijk uiteinde van het eiland staat de vuurtoren. In 1811 had dit eiland 642, in 1822 677, in 1840 746, in 1860 983, in 1875 1076, in 1S90 1274 inw. By de telling voor 1890 onderscheidde men er 1068 Herv., 1 Chr.-Gerof., 6 Ev.-

-ocr page 517-



		Marrnni. 537 I Uitgeest. Het ligt ten oosten van de Markervaart. In 1840 had het 183, in 1870 181 in 1890 226 inw. Markerpokler, pold. in de X.- Holl. gem. Uitgeest, 127 hectaren groot. Markervaart, kleine vaart, bij het bedijken van het Schermeer gogra- ven, loopende van de Stiorop naar de Xauwornasohe-Vaart. Markgonw, pold. in do N.-Holl. gom. Brock-in-Waterland, onder Zuider- wolde, 85 heet. groot. Markltoek, pold. van nagenoeg 32 hectaren in do K.-Brab. gom. Tote- ringen. Marklnideil, b. in de Gold. gem. Heerde, in 1840 met 306, in 1870 met 347, in 1890 met 846 inw. Markstraat, buurt in de N.-Brab. gom. Mierloo, in 1840 met 353, in 1890- mot 409 inw. Markvelde, b. in do Overijs. gem. Diopenheim, in 1840 met 190, in 1870 met 287, in 1890 met 264 inw. Marie, 1. b. in de Overys. gem. Hellendoorn, in 1840 met 411, in 1870 met 471, in 1890 met 460 inw. 2. b. in do Overjjs. gem. Wn\'he, op den linker Useloevor, in 1840 met 155, in 1870 met 158, in 1890 met 145 inw. Manie <I>e), landstr. in de prov. Gron., omvattende de dorpen van de tegonw. gem. Ulrum, Loens en Klooster- j buren. In do lOdo en 12do eeuw vindt men het als een graafschap vermeld. Later werd het met Hunsegoo ver- eonigd, waarvan hot \'t noordw. deel uit- \\ maakt. Marnepolder, p. in do Fr. gom. "Wonseradeel. Marneslnis, sluis ten w. der Frie- scho stad Bolsward, in den ouden Mar- nodijk. Volgons overeenkomst in 1536 1 mocht hier niet meer dan twee malen daags geschut worden. Marollenpnt, b. in de Zeouwsche gom. Groede. Oorspronkelijk stond hier, bjj oeno aanlegplaats van vaartuigen, slechts een horberg. Gemelde aan- legplaats lag aan het water de MaroI- lenput, dat door bodijking in 1794 ver~ dwoon. Marren, geh. onder het d. Aalsum, in do Friesche gom. Oostdongeradeel. Marrnni, fraai d. in de Friesche gom. Ferworderndeel, in 1811 met 861, in 1840 met 1024, in 1875 met 1225, in 1890 met 1120 inw. Reeds in de Mid-
		Tl ji ik o il. Luth., 199 Ïïed.-Gerof. en 6 Doopsgez. Vroeger bestonden vele l>ew. van vee- fokken en zuivelboreiding. Tegenwoordig is de visselierij hot hoofdbedrijt\', waar- nevens de scheepvaart in aanmerking komt. De rijke graslanden dienen tot weiden of hooilanden: er z\\jn slechts weinige runderen doch vele schapen. De kleeding en de inrichting van het huishouden der over het geheel wrl- varende en wel ontwikkelde Markonsche bevolking is geheel eigenaardig, en do voorvaderlijke zeden worden in eere gehouden. Dit is de reden, dat het eil. b(jzonder druk door vreemdelingen uit alle landen wordt bezocht. Overleverin- gen verhalen dat Marken eens aan Wa- terland is gehecht geweest. Het was echter reeds oen eiland toen eenige ge- loovigen ten jaro 1232 do eene helft ten geschenke gaven aan do abdij Marien- gaarde by Leeuwarden. Dit geschenk lokte de conventualen uit om ook de andere helft aan te koopen, waarin zij ten jare 1251 slaagden. Een uithof der genoemde abdij verrees weldra, Marker- hoofd genoemd, doch die instelling nam een einde, nadat Graaf Willem IV in 1344 met do Friezen in onmin was ge- raakt. II jj Hot den uithof door den rentmeester Kloris van Boekhorst in be- zit nemen en gaf do drie broeders, die er gebleven waren, nan de stnd Xaar- den, opdat deze vesto door hun los- geld de penningen terug zou bekomen, welke do Graaf der plaats schuldig was. De roerende goederen werden verkocht, on do kloostergoederen aan de Amsterdammers en "Waterlanders verpacht ). In 1346 werden de klooster- goederen openlijk verkocht, waardoor de meeste lauden in het bezit van Am- sterdamscho geslachten kwamen. In 1469 eischte de abt Mariëngnardo in het bezit hersteld te worden, doch vruchteloos. Do vuurtoren, onder het bestuur van Klcolaas "Witsen gesticht, is in 1839 door een nieuw gebouw ver- vangen. SS. -Binneii,* dorp met eene Herv. kerk in de N.-Holl. gem.

		) Het is dus oeno onwaarheid, dat Johanna van Brabant de Marker kloos- torbroeders in zoo liot vordrinken. Zie Markerhoofd,* door R. C. Bakhuizen van den Brink, in het 10de deel van het tüdschrift De Vrije Fries. (\\Vit- kamp.)

-ocr page 518-



		Mars.
		llatrteiibrock.
		538


		deleeuwen ontstaan, werd Marrum al- lengs met vele adell. staten versierd, als Aysma, liotnia, Hania, Persingc, Remkema, AYestcrhuis, Siboda, Olbetsma en Ponga. De nette Herv. kerk werd in 1833 met een orgel versierd. Eeno tweede kerk behoort don C\'br.-üeref. Er wordt hier veel cichoroi verbouwd en ge- droogd. M:iin, pold. in do X.-Brab. gcm. Groede, 145 heet. groot. llai\'Nt\'ll (De), 1. pold. en heerl. in de Gold. gem. Eienden, bijna 602 heet. groot. In vroegere eeuwen was dit oord een twistappel tusschen Gelder en Utrecht. In 1840 telde hot 219, in 1870 274, in 1890 312 inw. 2. streek in do Geld. gem. Zutphen, op den t»gcn- over de stad gelegen oever van den IJscl. Vroeger stond er een prachtig slot, De Marsch, dat ten tijde der Span- jaarden verwoest, later weder werd op- gebouwd. In het begin onzer eeuw is het door een kleiner boerenhuis vervan- gen. 3. streek in de Overijselscho gem. Deventer, op den linker IJseloe- ver, deels eeno gemeene weide voor do stedelingen, deels eeno fraaie wandel* plaats, De Worp genoemd. In 1319 werd de Marsch nog door twee armen van den IJscl, den Ouden- en Nieuwen* IJsel, omkronkeld. 4. IiOtIe-t»l»- Oliilou aard. bedijking in Gelderl., bevattende de heerl. Do Marsch, Eede en Oudewaard, benevens eenigo buiten- gronden van Opbeusden, Resteren, Eien- den, Aalst en Meerten, te /.amen 90 J heet. Tlarsdit\'p. vaarwater in do Zui- derzee ten oosten der Keedo van Tessol. Het heeft een grooto breedte en is voor alle schepen bevaarbaar. Maraelesclie-Polder, pold. in de Z.-Holl. gem. Oegst-gcest-en-l\'ool- gecst. Mai\'Mlioek, of llnrx\'lilioi-k. wijk der Overijsclsche buurt Einmen in de gem. Dulfsen. llai\'Muiii, 1. fraai d. in de Frio- sebo gein. Menaldumudeel, aan den groo- ten weg van Leeuwarden naar Eraneker. Het bad in 1811 616, in 1840 774, in 1875 1142, in 1890 1955 inw. Een vrucht- bare omtrek, eene nette Herv. kerk en het door schoon beeldwerk versierde J\'opta-Gasthuis (eeu verblyf voor oude lieden), met de sierlijke state Heringa, geven dit d. een bevnllig, welvarend aanzien. De Schieringers behaalden in		do nabuurschap, den 18 Augustus 1397, eene overwinning op de Vetkoopers. Ü. d. met eene Herv. kerk in do Gron. gem. Appingedam, op eeno hoogo wierdo of terp. Het bad in 1840 54, in 1870 65, in 1890 89 inw. In de kerkelijke geschiedenis is dit dorp bo- kend door het verblijf van do Doops- gozinde afdoeling der Eko-Wallisten, dio er zich in of omstreeks 1640 vcs- tigden. HartoilMliook, levendige en no- ringrijke b. in do Gron. gein. Hoogc- zand, langs do vaart van Groningen naar "Winschoten, in 1840 mot 570, in 1890 met 899 inw. llai\'nin, gem, in Gron., ingesloten door Grootegast, Oldekerk en De Leek binnen do Groningsche grens en Op- sterland in Friesland. Zij beslaat nage- noeg 6230 beet. en beeft een zeer af- wisselenden bodem van zand, hoogvoon (dat meost is afgegraven) en laagveen. In 1811 had deze gem. 1339, in 1822 in 1840 2972, in 1875 3820, in 1890 4118 inw., in laatstgon. jaar onderschei- den in 3049 Horv., 1031 Chr.-Geref., 18 Doopsgoz., 1 Ev.-Lutb., 1 Nod.-Gor., 5 Ned.-Isr. en 13 ongen. De landbouw maakt bun boofdbestaan uit. Do gem. bevat do dorpen Marum, Niebert, Nuis, Wilp en Noordwyk, de b. I.ukaswolde, benevens de gehuchten Linde, De Haar, Trimunt, Malijk. Het d. Jlarum is eene fraaie, landelijk gelegen plaats, met eene Herv. en eene t\'hr.-Goref. kerk. Het had in 1840 794, in 1870 1004, in 1890 1035 inw. IVIarivirri. goh. onder bot Erioscbe d. Wirdum, in de gem. Eoeuwardera- deel. JlHHtltosell, fraai bosch, vooral mot eiken beplant, in N.-Brab., tusschen do dorpen Prinsonhage on Ginneken, ruim 300 beet. groot. HaNtenbroek, 1. pold. en vierde dijkdistrikt in Overijsel, deels in de gem. Zwollerkerspel, IJselmuiden, Ge- nemuiden, Grafhorst, Hasselt, Kampen, Zwolle, "Wilsuni en Zalk-en-Veecaten. Het was tot in do 14de eeuw eeno moerassige streek, die nagenoeg woest en onbewoond lag. De Utroclitscuo bis- schop Jan van Diest ontwierp in 1330 het plan om dit oord te bedijken, doch door den tegenstand der edelen kon bij bet niet volbrengen. Bisschop Jan van Arkel vatte in 1362 het plan weder op en deed het door den landmetor Hendrik

-ocr page 519-



		Mastenbroekhorne. Stouwen in 1363 voltrokken. Do polder is door de Bisschops-AYetoring, de Oude- AYetering fen de Nieuwc-Wetering in Tier doelen van bijna gelyke grootte on verder door de Dwars-"\\Vetering, Kam- per-Wetering en Kork-Wetering in blok- ken afgedeeld. De uitwatering geschiedt door zeven sluizen. Do landhoeven lig- gen wijd uiteen. De kerk van Masten- broek, nagonoog in hot middon, staat binnen Zwollerkerspel, doch schier evon eenzaam als do meeste boerderijen. Den 7 October 1736, in 17!)9 on den 4 Fo- bruari 1825 is do polder door ovcrstroo- ining ondergevlooid. S$. Een sta- tion van den Nederl.-Centraalspoorweg ZwolleKampen. ^laMtenbroekhorne, b. in het Fr. d. Tjerkwerd (Wonsoradeel). MaKtgat (Het), stroom tusschen Duiveland en Toleii, die door de Kee- ten met do Oosterschelde, door het Zijpe met de Grevelingen en door de Mossel- kreek met de Eendracht gemeenscha]) heeft. Ilastu ijk. heerl. on pold. in do Utr. gom. Linschoton. Men teldo er in 1840 44 inw. In 1890 waron or, met in- begrip van Achthoven, 219 inw. binten (!>«\'>. b. in do Drentschc gom. Emmen. Zij had in 1870 234, in 1890 339 inw. Even over de Gron. grens ligt nog een klein doel, dat tot de gem. Vlachtwedde behoort. llatcna. buurt in de Z.-Holl. gem. Pnpendreckt, vroeger een afzonderlijke heerl. iMatheiiesse, 1. Xienw-Ma- ibenesse, of Kiviere, voorm. kast., tegenover de oostzydo der stad Schie- dam, waarvan nog een bouwval over- gebloven is. Hot heeft in do eerste helft der 14do eeuw van Frederik van Ma- thonesso den tegenwoordigen naam vcr- krogou. s»- of Oud-Hathenestie, voorm. kasteel aan do Maas bij Schie- dam, in de 12de eeuw door Jncob van Wassenaar gesticht. Do erfgenamen van gemelden heer hebben zich naar dit huis genoemd, dat daardoor het stam- huis dor Mathenesse\'s werd. Hot is ge- heel vervallen. Aan de beide kastcelen Mathenossc ontleent de voormalige ge- meente Oud-en-Hiouw-Mathonesse haar naam. Mal igenpolder, polder ged. in de Z.-Holl. gem. Snsscnhoim on Voor- liout. .Ilaiilo. of Matillo, oudoBataaf-
		- Haniik. 539 sche of Romeinsche nederzetting nabij don Rjjn, tusschen Lugdunum en Albi- niana, waarschijnlijk omstreeks het te- genwoordige Groenendijk te zoeken. .llatstloot, 1. wetering in het Wes- terkwartier van Groningen, die in het Hoendiep uitloopt. \'4. wetering of beek in de Drentschc gem. Roden, dat in het Ijomstermeer uitloopt. 3. geh. in de Drentschc gem. Roden, in 1740 met (il, in 1870 met 48, in 1890 met 62 inw. Platten, streek oud land binnen do Schcrmoor, in do N.-HolL gom. Zuid- en Noord-Schermer, byna 47 heet. groot. ^Iatteiibnrg< polder in N.-Brab., in 1526 bedijkt en 166 heet. groot, deels in do gem. 2sieuw-Vosmeer deels in de gem. Steenbergen c. a. Mn 11 lii.JNcind, geh. in de N.-Brab. gem. liakel-en-Milhees. .Maurik. 1. gom. in Geld.. ingc- sloten door de Geld. gem. Lienden, Ticl, Zoelen, Buren en Beusichem, on door de Utr. gem. Wijk-bij-Duurstcdo en Amerongen. Z\\j beslaat ruim 3950 heet. alles voortreffelijke kleigrond en tolde in 1822 2106, in 1840 2917, in 1875 3469, in 1890 3703 inw. ISij de telling voor 1890 vond men er: 3409 Nod.-Horv., 2 Ev.-Lutk., 1 Herst.-Luth., 6 Ned.-Gcref. en 285 R.-Kath. do gom. is saamgesteld uit de heorlykheden j Maurik en Ek-en-Wiel,benevens do dor- j pen Ravenswaai en Rijswijk. Do inw. \| bestaan meest van veeteelt, land- en , ooftbouw, handel en scheepvaart. Er z\\ju 1 ook vijf steenfabrieken en een pannent\'a- brick. Het d. Maurik, in 1890 met 1812 inw., waarvan 197 in de kom inw., bc- vat cone Horv. on eene R.-Kath. kerk. Het komt in een oorkonde van 1139 voor, onder den naam van Meldrika. Sommige oudheidkundigen hebbon vcr- mood, dnt Maurik het Mannnritum is uit het Reisboek van Keizer Antonius. In volgende eeuwen hebben er verschei- dene burgen of kastcelen geboeid, zijnde hot slot Maurik in 1409, toen het aan Heer Hubrecht van Culemborg toebehoorde, verwoest. Op versehil- lende tijden zijn hier Romeinsche oud- heden opgedolven. In 1427 is .Maurik door do Utrechtschen uitgeplunderd en in Jnn. 1809 door overstrooming deer- ljjk geteisterd. Si. landgoed in do N.-Brab. gem. Vacht, in 1601 het hoofd- kwartier van Prins Maurits, in 1629 vun

-ocr page 520-



		Medemblik.
		540 ManritKfort.


		does, Twisk. - - 2. kerk. rin? der Herv. klasse Hoorn, bevattende de gem. Me- demblik, Abbekerk-en-Lambertsehagen, Andjjk, .Midwoud, Oostwoud, Opperdoes, Twisk en Worvershoof. 3. gom. in N.-Holl., in het noordon en oosten door de Zuiderzee bospoeld en naar do land- zijde bopaald door do gemeenten Op- perdoes, Midwoud en Worvershoof. Zjj beslaat 887 heet. en heeft een door velo wateren doorsneden kleibodem. In 1796 telde zij 2008, in 1811 2298, in 1822 2551, in 1830 2541, in 1840 2681, in 1850 2985, in 1860 2256, in 1870 2180, in 1875 217G, in 1890 2894 inw. Deze bevolking splitste zich bjj de tel- ling voor 1870 in: 1256 Ned.-Herv., 3 W.Herv., 152 Chr.-Geref., 44 Doops- gezinden., 47 Herst.-Luth., 15 Ev.-Luth., 1 Rem., 1295 R.-Kath., 63 Xod.-Isr. en 18 ongen. Do gem. bevat do stad Me- demblik en een deol van het platteland. In het laatste vindt men de buurt Kee- ren, benevens do polders de Rrake, de "Wijmcrs, het Lichtewater en de Poel. De stad Medemblik ligt aan de Zuider- .zee. Zij is ongeveer 60 heet. groot en een der oudste plaatsen van Noord- Holland. Men meent dat zij eofi zetel der Friesche Koningen is geweest. Zeker is het, dat Medemblik reeds in do 9e eeuw bestond. Graaf Floris V stichtte er omstreeks 1285 een zwaar kasteel, dat nog, ofschoon in zeer veranderden staat, aan de zuidwestzijde der stad wordt gevonden. Den 25 Maart 1288 schonk dezelfde Graaf den Modemblik- kers het poorterrecht. Na zijn dood be- zetto do Utrechtscho Bisschop Willem van Meehelen de stad, doch het kasteel bleef zijn aanvallen afslaan, en werd ontzet toen Graaf Jan van Avenes de Stichtschon geheel verjoeg. In 1426 werd de stad door do Kabeljauwschen veroverd, in 1492 voor hare deolnoming aan het Kaas- en Broodspel zwaar ge- straft, den 25 Juni 1517 door do Gel- derschon stormenderhand veroverd, in 1555 door een hevigen brand, en den 1 November 1570 door een zwnren wa- tervloed geteisterd. Stad en kasteel werden in 1572 voor Prins Willom door Sonoy gewonnen. In 1588 hield Sonoy Medemblik voor Leicester open, doch voor I\'rins Maurits gesloten, hetgeen tot eene blokkade en eene overoen- komst aanleiding gaf. In 1618 en 1672 hadden er hevigo botsingen plaats, en in September 1799 werd de stad door
		Prins Fredorik Hendrik. Vóór den tijd van Prins Maurits heette het Heym of Hevmhuizing. ilaui\'itMfoi\'t. 1). in de Zeeuwsohe gein. Hoek. Oorspronkelijk was het eeno sterkte, die op last van Prins .Maurits in of omstreeks 1586 werd aangelegd. Door watervloeden geteisterd, is deze sterkte in 1691 geheel opgegeven on geslecht. Sedert is er eeno h. ontstaan, die in 1800 85 inw. telde. llaui\'itNpolrtei\', pold. in de Zeenw- sche gem. IJzendijke, in 1614 bedijkt en 545 heet. groot. .llnvolt. of Miixct. buurt in de Linih. ucm. Ileithuizen, met een klooster der Franciscanessen en kostschool, in 1840 met 215, in 1870 mot 480, in 1890 met 044 inw. Mn \\<\'ii«l. b. in do N.-Brab. gein. Nistelrode. Meclieleil, I. d. mot eene R.-Kath. en eene Herv. kerk in de Geld. gem. Gendringen, in 1840 met 661, in 1870 met 803, in 1890 met 843 inw. 2. d. met eeno R.-Kath. kork in do Llmb. gem. Wittem, in 1870 met 290, in 1890 met 293 inw. Te Meehelen bloeide ecr- tjjds eeno kommanderij der ridders van St.-Jnn, later ridders van Malta. Het is onbekend, wanneer deze kommanderij is gesticht, doch Hertog Hendrik III van Limburg gaf in 1215 aan deze rid- ders eeno hoeve te Meehelen, nevens het patronaat te Meehelen, Wijlré en Hoengen. Ook Walram IV heeft hen, in 1264 en 1272, met goederen bescbon- ken. De goederen dezer kommanderij werden tusschen 1597 en 1619 toege- kend aan do kommanderij der St.-Jans- orde te Aken. Do zetol dor ridders bestant nog to Meehelen onder den naam van Heerenhof. .Hedwerd, goh. onder het d. Hol- werd in do Friesche gem. Westdonge- radeel. 7Ieddehoo, of Jleddoo, d. met eene K.-Kath. kerk in de Geld. gem. "Winterswijk, in 1840 mot 1040, in 1870 met 964, in 1890 met 963 inw. fiedel, b. in de Gold. gem. Echteld, in 1840 met 268, in 1870 met 295, in ^!1890 mot 273 inw. Medemblik, 1. vijfde kant. van het N.-Holl. arr. Alkmaar, bevattende de gem. Medemblik, Abbekerk, Hoog- wond, Midwoud, Xibbixwoud, Andjjk, Wevershoof, Obdnm, Hensbroek, Op- meer, Spanbroek, Sybekarspel, Opi>er- j

-ocr page 521-

-ocr page 522-

-ocr page 523-



		Meersen.		54S
		Meer-en-Stoof.



		noordoosten door de Maas bespoold en in hot westen door de Groote-Molen- beek doorkronkeld. Langs deze watoren ligt eenig kleiland, doch bijna de gc- hecle oppervlakte der gem. bestaat uit diluvisch zand. In 1822 had Meerloo 1087, in 1840 1338, in 1875 1516, in 1890 1580 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 1543 B.-Kath., 34 Herv., en 3 ongen. Zij bestaan bijna al- len van den landbouw en daaraan ver- wanto bedrijven. Do gom. bovat de d. Meerloo, Blittcrswyk, Zwolgen on Tien- raai of Tonraai, benevens de b. Megol* sum. Het d. Meerloo ligt aan de \' Molenbeek. Het bevatte in 1840 520, ¹ in 1870 553, in 1890 589 inw. Het dorp is zeer wijd uiteen gebouwd, want do eigenlijke kom had in 1890 niet meor dan 98 inw. Behalve de kerk, is er een ] openbaro kapel op het Moleneind. Er is een station, gemeenschappelijk voor Meerloo en Tienraai, van den spoorweg NijmegenVenloo. Meerloosehe-Slikken, schor- ren of slikken tusschen het Zoouwsche oil. St.-Filipsland en N.-Brab. Daarover is in 1858 een dam gelegd, die, na reeds door de vlooden van 27 en 28 Mei 1860 geteisterd te zijn, door de stormen van 14 on 15 October 1861 in stukken is geslagen. Meern, of Mern (De), d. aan ! den Kijn in de Utr. gein. Vleuten. Hot hoeft eone Herv. kerk en telde in 1840 260, in 1870 481, in 1890 470 inw. Meeroever, of Kuifteuland, buitengronden in do X.-Holl. gem. Xieu- weramstel, tusschen den Yeeiulijk of ! Amstelveonschen-"\\Veg en den Schinkel. Meerpolder, voorin, meer en toon i het Zoetermeer of Zoetormeerschcmeer genoemd. Het is in 1612 bedijkt en drooggomaakt en hoeft eone oppervlakte van bijna 526 heet. Een ged. behoort onder de gem. Zoetermeer, het overigo onder Stompwjjk. Meers, b. in de Limb. gem. Elsloo, in 1840 met 354, in 1870 met 408, in 1890 met 421 inw. Meersen, 1. kiesdistrikt voor het I samonstellon der Provinciale Staten I van Limburg, bevattende do gemeente \\ Beek, Spanbeek, Berg-en-Terbijt, Hou- tem, Elsloo, Eisdon, Mesch, Geul, Grons- \\ fold, Kijkholt, Amby, Bemelen, Kadier i en-Keor, Heer, Borgharen, Bundo, Itteren, Meersen, Ulestraten, Oud-Yroen- i hovon, St.-Pietcr, St.-Geertruid, Stoin.
		Mecr-en-Stoof, b. in de >\'.-Brab. gein. Oud-en-Xieuw-Gnstel, in 1840 met 392 inw. Voor 1890 niet afz. opgege- von. Meerhorne, of Meerhuizen, b. onder het d. Poppingawier in do Fr. gem. Kanwerderliem. Meerhuizen, beroomdo btütenpl. in do X.-Holl. gem. Xieuweramstel, in de 17do eeuw de lustplaats vou den dichter Spieghel, in de 18do eeuw van den dichter Havorkorn. Meerkerk, gom. in Z.-Holl. tus- schen Amcide, Leksmond, Leerbroek, Nienwland, Hoog-Bloklnnd, Xoordeloos en Tienhoven, op beide oevers van het Zederikkannal. Zij in 1530 heet. groot, bestaat deels uit kleiland, deels uit lage- veengronden. In 1822 had zij 817, in 1840 122G, in 1875 1323, in 1890 1479 inw. Bij do telling voor 1890 onder- scheidde men deze bevolking in 1377 Herv., (il Chr.-Geref., 2 Ev.-Luth., 23 Ned.-Geref. en 16 Xcd.-Isr. De ingeze- tenen bestaan meest van veeteelt, land- bouw en kleinhandel. De gom. bevat het d. Meerkerk, do b.Meorkerkerbroek, Ba- zeldijk en Zouwendijk, benevens do ge- huclitcn AVeverwijk, Dool en Burg- graaf. Het d Meerkerk, in 1840 mot 585, in 1870 mot 623, in 1890 met 674 inw. binnen de kom, ligt aan het Zede- rikkanaal en den grooten weg van Utr. naar Oorinchem. De hoofdstraat ia breed on fraai. Men heeft er cene Herv. kerk on eone brug over hot Zcderikkananl. In 1388 kapten eenigo Gorinckonimers hier ettelijke sparren om, ten einde ze als meiboomen te planten. Dit gaf nan- leiding tot een gevecht, waarin vier ste- delingen het leven verloren Uit weer- wraak richtte Heer Otto van Arkel groote verwoestingen to Meerkerk aan. Meerkerkerbroek, \'t Jiroek, of Middelbroek, pold. on buurt in de Z.-Holl. gem. Moerkerk. Do pold. is bijna 920 heet. groot. De b. tolde in 1840 293, in 1890 304 inw. Meerkotennest, p. in de Z.-Holl. gom. Sliedrecht. Meerland, b. in Gron. deels in do gem. Finsterwolde, deels in Midwolda. Het eerstgen. had in 1840 176, hot tweede 101 inw. In 1880 waren dezo ge- tullen resp. 236 en 563. Meerloo, gem. in Limb., ingesloten door Wansum, Vonraai, Horst, Broek- huizen en Borgen, hebbonde ecno grootte van ruim 2711 heet. Zij wordt in hot

-ocr page 524-



		Meester-Liottenlaan. reeds in eene oorkonde van 847 genoemd. Doch het is veel ouder, daar in den omtrek, zooals aan den Putsberg en den Herkenborg, Romeinsche overblüf- selen zijn gevonden. De Frankische Ko- ningen bezaten er een Hof In 1287 werd Meersen bij een nachtelijken aan- val der Luiksche benden, onder Herman van "Wittem, uitgeplunderd en verbrand. Er zijn thans kerken voor de R.-Kath. en do Herv. en eene synagoge. Voorts vindt men er een klooster der Urseli- nen en een klooster der .Compagnie de Sainte-Mario". In 1840 had Meersen 1000, in 1870 1282, in 1890 1552 inw. Heerghulzen, geh. onder het d. Suameer in de Friesche gem. Tietjork- steradeel. Meersloo, b. in de Limb. gem. Venraai. KCenWal, geh. onder het d. Lol- lum in de Friesche gem. Wonsera- deel. Meerten, b. in de Geld. gem. Lien- den, o. a. hot fraaie landgoed Den Eng bevattende. Zij had in 1840 490, in 1872 742, in 1890 082 inw. Meerniterdijksche Polder, pold. van 107 hoct. in do N.-Holl. gem. >\'ederhorst-deirBerg. Meerveld, buurt in de Geld. gem. Apeldoorn, nabij ^ue\' uitgebreide Meervel- derbosch. Meerweiden, pold. van 241 heet. in de >\\-Holl. gom. Velzen. Meerwijk, 1. geh. in de X.-Brab. gem. Empel c. a., oudtijds met een kast. van denzelfden naam. ü. b. in de Z.-Holl. gem. Koudekerk. Meesenforoek, Mezenbroek, of Meexenbroek, kast. in de Limb. gem. Heerlen. Mees-Loawenpolder, p. in de Z.-Holl. gem. Stompwyk. Meester-Arend-van-der- WoudeiiNlnnd, pold. van 116 heet. in Z..Holland, deels in do gem. Char- lois, deels in do gem. IJselmonde. Meester-Kerstiaaiistpolder, voorm. pold. in het dorp Zeeuwsch- Vlaanderen, waarschijnlijk in 1377 over- stroomd. Meester-Klaasland, polderl. in de Ïf.-Brab. gem. Klundert, 51 heet. groot. Meester-IiOttenlaan, gehucht in X.-Holl., vóór 1833 tot do gem. Heem- stede behoorendo, doch toon voor de noorderhelft tot do gem. Haarlem go-
		544 Meersen. 2£. dek, van liet bisd. van Roermond, bevattende de par. Amby, Beek, Beme- len, Berg-eu-TerbliJt, Borgharen, Bunde, Elsloo, Geul, Houtem, Halsberg, Itteren, Limmel, Meersen, Stein, Ulestraten, Val- kenburg. :t. Rem. in Limb., tusschen Maastricht, Oud-Vroonhoven, liorgharen, Itteren, Bunde, Ulestraten, Schimmert, Houtem, Berg-en-Terblijt, Amby en Heer. Hare grootte beloopt bijna 1453 heet. In het zuidwesten wordt zy door de Maas bespoeld, in het midden door de Geul doorsneden. Langs beide wnte- ren liggen strooken rivier- of beekklei, doch het grootste deel van den in het oosten zeer heuvelacbtigen bodem is door eeno dikke laag Limb. klei over- dekt. In 1822 had deze gem. 1655, in 1840 2031, in 1875 2959, in 1890 3919 inw., in laatstgeu. jaar onderscheiden in 3673 K.-Kath., 119 Xed.-Herv., 1 "YV.- lierv.. 1 Luth., 1 Ckr.-Geref., 6 Doops- gez., 1 Xed.-Geref., 108 Isr. en 9 on- gen. Zjj vinden meest hun bestaan in den landbouw, voorts in veeteelt en eenige fubrieken, als eene papierfabriek, jeneverstokerijen, de werkplaatsen van do Maatschappij Grand Central Beige en van de Maatschappij tot Exploitatie van Spoorwegen, eenige molens, enz. Er is een station van den spoorweg (en stoom- tram) MaastrichtAken. De gem. is vroeg eene bezitting geworden van het bisdom Reinig, en aan de abdg Riau- court toebedeeld, die voor het bestuur een proost aanstelde. Gozewijn II van Valkenburg, die in het begin der 12de eeuw leefde, vereenigde de voogdij van Meersen met zijne heerlijkheid Valken- burg. In 1204 kwam deze voogdij aan Brabant, door eene overdrac\'it van wego den Boomsch-Koning Eilips. Toen de Staten der Vereenigde-Xederlanden in 1661 in het onbestreden bezit van het grootste deel van Valkenburg waren gekomen, behield de abt van Riaucourt, op voorspraak des Franschen Konings, zijne domeinen te Meersen, met alle goederen en rechten die daarvan afhin- gen. De gem. Meersen bevat de dorpen Meersen en Limmel, de buurten Rotem, Raar en AVeerd, benevens verscheidene voorname landgoederen, waaronder Vaes- hartelt, dat eens aan Koning "Willem den Tweede bohoorde. Het d. Meersen, oudtijds Marsna, Marsana en Marsheim genoemd, ligt in het schoone dal van de Geul, tegen den opgang van het ge- bergte. Het is zeer oud. Men vindt het

-ocr page 525-



		Meeus-lleeusenspolder. liegen enz. 545

		\' schen namen het in 1794 in bezit, doch ; stonden het bij transactie, den 5 Jan. 1860, aan de Bataafsche-Ropubliek af. : In 1145 waren Alard en Alexander Heoron van Mogen. De oorsto Graaf, ; dio als zoodanig in oorkonden voorkomt, is Alard van Mogen, die in oen brief van 1173 wordt genoemd. In 1420 kwam bet Graafschap aan bet geslacht van Assche, in 1437 aan dat van Mierloo, in 1549 aan dat van Brimou, vervolgens aan dat van Barlaimont en Croy, aan dat van van Veulen, en eindelijk aan dat van Schall a Bell. Oudtijds schijnen de Geldersche Graven oenig recht op Megen gehad te hebben, doch Otto II stond dit in 1203 aan Hertog Hendrik I af. 2. of 1.;iimI \\ ail lieden. pold. van 1457 heet. in X.-Bral>., deels in de gem. Mogon c. a., deels in Ooien c. a. 3. stad in X.-Brab. iu de gem. Megen-Haren-en-Macharen, in een bocht van den Maasdijk aangelegd. Zij bevatte in 1810 1040, in 1870 903, in 1890 987 inw., van welken in laatstgen. jaar 578 binnen on 409 buiten de kom waron gevestigd. De hoofdgobouwen bestaan in do R.-Kath. kerk, het Miudorbro3ders- kloostor en het Stadhuis. Oudtijds zijn er ook oon brug en eon muntbuis ge- woest. Do ovorlevoring verhaalt, dat Mogen iu ouderdom zolfs Xijmegen te boven gaat. In 1512 en 1523 is hot doar do Gelderschcn ingjuomen en verbrand. Iu September 1582 word het door Ho- bonlo bezet. In Januari 1809 ha 1 hot omliggende land veel door don water- vlood te lijdon. Op hot kerkhof is eon godenkteoken (oen standbeeld) voor Graaf Karol van Brimou. Onder do ingezetenen z(jn eenigo looiers, brou- wors, kuipers, klompenmakers, wevers, enz., doch do moeste inw. bestaan van don landbouw. Buitou de stal ligt oen Clarissonkloostor. Megen-Haren-en-lIacliaren, gem. in X.-Brab., ingesloten door Ooien c. a., Os, Berchom, Dourzon, Dioden in X.- Brab. en Appeltorn in Gold. Zjj beslaat 1625 heet. on bestaat uit door do Maas en door een Maasarm bozoom lo klei- grondon. Iu 1822 had deze gem. 1541, in 1840 1914, in 1875 1738, in 1890 1753 inw. Bg de tolling voor 1890 wa- ron er enkel R.-Kath. De gem. bevat het stadje Megen, benevem do dorpen Haren en Macharen. De inw. vinden voor het grootste deel hun bestaan in don landbouw. 35
		bracht terwjjl do zuiderhelft aan Heem- stede verbleef. Ifeeus-lleensenspoldei\', voorin, pold. in het tegenw. Zeeuwsch- Ylaanderen. Meenwaard, buurt in do X.-Brab. gem. Drunen. Jleenweil, 1. d. in de X.-Br. gem. Meeuwcn-Hil-en-Babiloniënbrook, in 1840 met 334, in 1890 met 452 inw. Het is eone aanzienlgko plaats, met oone Herv. kerk, eeno C\'hr.-Geref. kerk en oen kast. (in 1360 gesticht). De heerl. Meeuwen is bezeten door de geslachten Dongelen, Ranst, Loefdale, Bleiswjjk, onz. 2. pold. in do X.-Brab. gom. Meeuwen c. a., byua 521 boet. groot. lleenwenbek, pold. van 7 heet. in do Zeeuwsche gein. Oudelande. 5Ie« u«ni Uil-en-Babilo- nieönbroek, gom. in X.-Brab., inge- sloten door Dussen, Emmikhoven c. n.. ^!Gieseu, Andel, Veen, "Wijk-on-Aalburg, Heeaboen, Drongelon en Kapelle. Zij beslaat 1287 hectaren allos kleigroud. In 1822 had zjj 719, in 1840 739, in 1876 755, in 1890 832 inw. Bjj do tel- ling voor 1890 vond men er: 609 Herv., ^!55 C\'hr.-Geref., 3 Doopsgez., 1 Xed.- Geref. on 104 B.-Kath. De inw. bestaan moest van landbouw, visschorjj, veeteelt on hooibouw. De gom. bevat do drie d. Meeuwen, Babiloniënbroek en Hil. In 1421, 1775 en 1809 heeft deze gem. veel door watervloeden geleden. lleeutvenoord, 1. pold. in do Z.-Holl. gem. \'s-Gravendoel. 5J. pold. van 28 boet. in do Z.-Holl. gom. Briolle. 3. pold. van 9 hoct. in de Zeouw- sche gein. Oudelando. lleentvenplaat, pold. in de Z.- Holl. gom. Hoogvliet. Het was een eil. tot het in 1869 aan het vasteland van IJselmonde werd gehecht. lleemvenplas, meer in do Drout- sche gein. Smildo. *lleeiitvenpoldei, polderl. in de X.-Brab. gem. Zwaluwe. MeemvscIie-Veei-tigmorgen, pold. van 29 hout. in do X.-Brab. gem. Moeuwen c. a. liegen,** 1. voorin, graafschap in Brabant, bestaande uit de stad Mogen benevens de d. Haren, Macharen en Teefelen. Ofschoon oudtijds tor leen gehouden van hot Hertogdom Brabant on sodert 1640 geheel door Staatsch ge- bied omringd, word hot niet bij de Ver- ccnigdo-Xedorlanden ingelijfd. De Fran-

		Witkamp.

-ocr page 526-



		546 Megensche-Hant.
		Meliskerke.


		Meg;eii«seIie-HRiii, p. in de K.- Brnb. gem. Megen. Weidi.jk. belangrijke dyk in Geld., die de Bommelerwaard in twee distr. van onderscheiden grootte splitst, de Bommclerwaard boven den Meidijk en de Bommclerwaard beneden den Mei- dijk. Meie (I>e), 1. riv., die uit eenige weteringen op de Utr. on Z.-Holl. grens tusschen Noorden en Kamerik ontstaat en tegenover Zwammerdam in den Bijn valt. 2. d. met cene B.-Katb. kerk, deels in de Z.-JIoll. gein. Nieuwkoop en Bodegraven, deels in de Utr. gem. Zeg- veld. Het deel onder Nieuwkoop had in 1840 91, dat onder Bodegraven 270, dat onder Zegveld 107 inw. In 1890 waren deze getallen resp. 93, 568 en 184. Meiel, gem. in Limb., ingesloten door Nederweerd, Heithuizen, Boggel, Helden in Limb., en Deurne en Asten in N.Brab. De grens naar de zyde van Helden is door de wet van 1 Dec. 1875 gewijzigd. De gem. beslaat 1991 heet., deels zandgrond, deels hoog veen, met vele poelen, bepaaldelijk naar de zijde van \'t Land-van-Kessel, waardoor vooral vroeger de gemeenschap zoozeer werd bemoeilijkt, dat van een weg met vele en groote bochten werd gezegd : het is van Mijl op Zeven," d. i. van Meiel op Sevenum. In 1822 bad deze gem. 727, in 1840 996, in 1875 1190, in 1880 1498 inw., in laatstgen. jaar allen K.- Kath. Zij bestaan bijna allen van den landbouw. De gem. bevat het d Meiel, do b. Donk en de gehuchten Simons- hoek, Molenstraat, Kalisstraat, Heuvel, Hof en Vier-Uitersten. Het d. Meiel heeft, naar het schijnt, zijn oorsprong te danken aan de Heeren van Ohoor, die er tot op het einde der vorige eeuw be- langrijke rechten bezaten. O. a. hadden zij er de tienden niet alleen van veld- vruchten, maar ook van boomen, lam- meren, varkeus, bijenkorven, ganzen en vlas. De korenmolen en de bierbrouwerij, de turf en do geheele grond behoorden den heer. De inw. mochten het geuoe- gen niet smaken eenig wild te vangen, zelfs wanneer zij een konijn of haas elders hadden gekocht, moesten zij dit wild den heer tegen inkoopsprijs aau- bieden. Op hunne beurt waren de Hce- ren van Meiel leenpliehtig aan de Her- togen van Gelder. Bij de verdeelir.g van Opper-Gclder in 1713 bleef Meiel onder Oostenrijk, hetgeen stand bleef houden
		tot de groote gebeurtenissen van het einde der vorige eeuw. Den 9 Januari 1814 werd hier eene compagnie huzaren van den Koning van West- fal;n door do Pruisen gevangen ge- maakt. Den 12 Februari 1839 ver- moordden Belgische douaniers een inge- zoten, die in zijne vreugde, dat eerlang do gem. weer tot het Koninkrijk der Nederlanden zou terugkeeren, een Oranje boven ! had aangeheven. Het d. had in 1890 binnen de kom 380 inw. Er is eene \| R.-Kath. kerk. Weiendel. duinvallei van ruim 70 hectaren in de Z.-Holl. gem. "\\Vasse- , naar. Jleiepolder, pold. van 718 heet. \| in de Z.-Holl. gem. Bodegraven. Heierswerf, poldert, van 12 heet. \| in N.-Brab., verd. onder de gem. Dus- j sen en Meeuwen. Weilanden, pold. in de Overijs. I gom. Oenemuiden. Weïnersivijk. 1. heerl. in de Geld. I gem. Eist, tusschen Elden en Arnhem, [ met eene steenfabriek on uitspannings- \| plaats de Praast. Meinerswijk wordt reeds in het begin der 9de eeuw ver- meld, onder don naam van Meginhardes- wich. \'£. pold. in de Geld. gem. Eist, 109 heet. groot. Meinertsbiireil, geh. onder het d. Gronw, in de Eriesche gem. Idaar- deradeel. Wekelermeer, klein meer in Dr. deels in de gem. "NVesterbork, deels in Zweeloo. Welderslon. b. in de Limb. gem. Horst in 1840 met 301, in 1870 met 277, in 1890 met 262 iuw. Welenb 11 !}>. landg. in de Limb. gem. Halen, waarbij in 1849 merkw. oudh. zijn opgedolven. Wel ik. d. met eene R.-Kath. kerk in de Limb. gem. Herkenbosch-en-Melik. Sommigen meenen daarin, doch waar- schijnlijk ten onrechte, het Komeinscho Mederincum terug te vinden. In eene oorkonde van Juli 943 wordt het Mali- caliol genoemd. Het hnd in 1870 510, in 1890 583 inw. Er is een station, ge- meenschappelyk voor Melik en Herken- bosch, van den spoorweg Roermond Gladbach. Melittkerke, of Weli*»-eii-Wa- rïakerke, gom. op het Zeeuwscho eil. Walcheren, ingesloten door de gem. Domburg, Aagtekerke, Grypskerk, Big- gekerk en Zoutelande. Zy beslaat ruim

-ocr page 527-



		3Ieli«sant.
		Menaldnmadeel. 547


		699 heet., bestaande de grond geheel uit zeeklei. In 1822 had de gein. 404, in 1840 468, in 1875 567, in 1890 569 Jnw., in laatstgenoemd jaar onderschei- den in 325 Herv., 89 Chr.-Geref., 101 Ned.-Geref. en 54 ongon. Zjj bestaan bjjna uitsluitend van den landbouw. De som. is saamgesteld uit de beide hcerl. Meliskerke en Mariakerke. Het dorp Meliskerke had in 1840 307, in 1870 329, in 1890 508 inw. Het bevat eene .uotte Herv. kerk, met een dikken toren, benevens eene Chr.-Geref. kerk. Vnn een vliedberg heeft men een zeer fraai gezicht over den vruchtbaren omtrek. 3Ielis»aiit, gem. op het Z.-Holl. eil. Goedereede-en-OverHakkee, in het vesten door de Bieningen of Grevelin- #en bespoeld en, terwijl zjj de gem. Dirkslaud omringt, naar de overige zjj- <len bepaald door de gem. Stellendam, Kommelsdijk, Nieuwe-Tonge en Herkin- gen. Zij is groot 1984 heet. en saamge- steld uit de heerl. Melissant, Noorder- schorren, AVellestrijpe, Ouwaard en Roxe- aiisse. Haar tegeuw. omvang heeft de gem. eerst ten gevolge der wet van den 13 juni 1857 gekregen, toen de voorm. zelfst. gemeenten Roxcnisse en Onwaard by Melissant zjjn ingelijfd. In 1822 had Melissant 430, in 1840 677, in 1850 706 inw. Na de voreeniging met Onwaard en Roxenisse beliep do bev. in 1860 1038, in 1875 1311, in 1890 1345 inw. Bij de volkstelling voor 1890 had Jiicn er 1123 >^T.-Herv., 11 Chr.-Geref., 1 Doopsgez., 145 Ned.-Geref., 42 R.- Kath. en 23 ongen. De vruchtbare klei- grond is meest tot bouwland aangelegd. Behalve het d. Melissant, bevat de gem. slechts verstrooide huizen in de onder- scheidene polders, die deze gem. vor- jnen. Het d. Melissant telde binnen zyno kom in 1870 683, in 1890 716 inw. In 1828 werd het kerkje der Herv. tot een school ingericht. Eerst in 1863 is aldaar eene nieuwe kerk gebouwd. Melkdijk, b. in de N.-Holl. gem. Uitgeest. ^lelk-eii-ltrokken, voorm. fort in de Zeeuwsche gem. Oostburg, waar- schijnlijk in of kort na 1604 aangelegd en in 1672 verkocht om gesloopt te worden. Melleschet, b. in de Limb. gem. Vaals, in 1870 met 116, in 1890 met 109 inwoners. .11 elk pad, geh. in de N.-Brab gem. Vrjjhoevcnkappel.		Helm (De), 1. geh. in de Utr. gem. Renswoude. 2. gemeeno weide behoo-rende aan de Overijsolschc stad Kampen. 3. streek in do Utr. gem. Soest. 3IeloopoIder, pold. van 462 heet. in de Zeeuwsche gein. Grauw c. a., in 1614 bedijkt. llemert, goh. onder het Friesche d. AVinsum. der gem. Baardcradeel. llfinoriel. buurt in de N.-Brab. gom. Budel. Meiialdtllll, fraai en groot d. in Friesland, de hoofdplaats der gem. Me- naldumadeel. Het telde in 1811 859, in 1840 1193, in 1875 1785, in 1890 1955 inw., die van de b. Warnserburen en Besseburen medegerekend. Vroeger be- vatte het de staten Orxma, Dekama, Juckema, Fleringa, Galama en Gralda. Ook was er e n klooster van do orde van 1\'rémontré. Thans zijn de voorn, gebouwen de Herv. kerk en het in 1840 gebouwde Gemeentehuis. Bij verkorting wordt het d. Menaam genoemd, doch in 1295 wordt het als Mennelden vermeld. Op de Menaldumamieden vond den 18 Augustus 1397 een bloedig gevecht tus- schen de Schieringors en Vetkoopers plaats. ÜTIenaldniliadeel, gem. in Fries]., ingesloten door de gem. \'t Bilt, Leeu- warderadeel, Leeuwarden, Baardcradeel\' Hennaarderadeel, Franekerndeel en Bar- radeel. De grond in het geheel ruim I 7786 heet. bestaat meest uit zce- i klei, die hier en daar met zand is ver- I mengd. Daar de meeste landerijen zeer \| vruchtbaar zijn, de grond wegens de : veelvuldige terpen eene zacht-golvende I oppervlakte vertoont, fraai geboomte I wegen en landgoederen belommert, en de boerenwoningen vaak met heeren- huizen in schoonheid wedijveren, levert dit oord de bevalligste landschappen op. In 1744 had deze gemeente 3656, in 1811 (toen z\\j in de mairiën Menal- dum, Berlikum en Marsum was gesplitst en een deel der mairie Dronrjjp om- vatte) 6268, in 1822 5618, in 1840 7372, in 1875 10,030, in 1890 10,425 inw. In laatstgen. jaar onderscheidde deze bev. zich in 7800 N.-Herv.., 809 Chr.-Geref., 205 Doopsgez., 4 Ev.-Luth., 2 Rem., 559 N\'ed.-Geref.. 526 R.-Kath. en 520 ongen. De landbouw geeft den meesten een bestaan. Doch veefokkerjj, veeteelt, handel, scheepvaart en enkele kleine inrichtingen van volksvljjt, zooals ino-

-ocr page 528-



		- Meppel. I als Moncingeweer vermeld. Het had in ; 1840 260, in 1870 832, in 1890 438 inwoners. 3Ienzel, b. in de N.-Brab. gem. Xi-telrode. Meppel, 1. derde kanton van het Drentsche arr. Assen, bevattondo de \| gem. üiever, Dwingeloo, Havelto, Mep- pel, Xijeveon, Ruinerwold. Vledder, Do \| Wijk. \'4. klasse der Herv. Kerk in Drente, bevattende do gem. Diever, I Dwingeloo, Frederiksoord-en-"WilIoms- oord, Havelte, Hollandsche-Veld, Hoo- geveen, Koekange, Koldervecn-en-Dinx- terveen, Meppel, Nijeveen, Pesse, Rui- I nen, Ruinerwold, Vledder, Wapservoen, \' Zuidwolde. 3. gem. in Drente, in- \| gesloten door de Drentscho gem. Nije- ; veen, Havelte, Ruinerwold en Do "Wijk, alsmede door de Overijselsche gem. Staphorst en Vannepervoeu. Dit grond- gebiod bestaat uit twoo stukken, waar- van het kleinste, Dingstede, eene en- clave vormt tusschen de beide genoemde Overjjselsche gem. In het geheel is Meppel 1060 heet. groot, bestaande do grond grootendeels uit laag veen, deels (naar het oosten) uit diluvisch zand. In 1796 had deze gem. 3656, in 1811 4285, in 1823 4819, in 1830 5682, in 1850 j 6478, in 1860 6791, in 1875 7711, in I 1890 8901 inw., in laatstgen. jaar onder- scheiden in 6406 Herv., 600 Chr.-Geref., 5 W.-Herv., 584 Rem., 13 Vrije-Evang., 91 Doopsgez., 23 Ev.-Luth., 5 Hersteld- Luth., 287 Xed.-Geref., 182 R.-Kath., 505 Isr. en 300 ongenoomden. Do gom. bevat de stad Meppel, de b. Oosterboer on Zomerdijk, het geb. Groonoveld en het huis of goh. Dingstede. Meppel is eene openo plaats, die in do 12do eeuw (1141) uit slechts eene hoeve met aon- hoorigheden bestond. Eerst in 1422 word do kapol te Meppel tot eeno parochie- kerk verheven, en niet voor 1809 werd Meppel onder de steden opgenomen. De stad is zoowol het veroenigingspunt der wateren, die hot zuidwesten van Drente doorsnijden als van do spoorbanen en grooto wegen tusschen Groningen en Zwolle en tusschen Leeuwarden en Zwolle. Dit alles brengt voel toe tot baren bloei, die voorts door vele fabrie- ken, markten, eeno uitgobroide schoep- vaart en handel wordt bevorderd. In- richtingen van volksvlijt zijn 4 hout- znagmolens, 3 schoepstimmerwerven, zeilmakerijen, blokmakern\'en, 2 touwsla- gerijen, 3 leerlooierijen, 3 huidenzouto-
		548 Menaldumervaart. lens, steenbakkerijen enz, vermeerdoren de middelen van bestaan. De gem. wordt door den spoorweg van Leeuwarden naar Harlingen, evenals door verscheidene voorname vaarten en groote wegon, door- sneden. Menaldum is verdeeld in 13 dorpen: Berlikum, Dronrftp, Menaldum, Beetgum, Marsum, Deinum, Boxum, Engelum, Wier, Schingen, Slappeterp, Blessum en Klooster-Anjum. Meiialduiiiervaart, vaart in de Frioscbo gem. Menaldumndeel, looponde van Ritsumazijl door Menaldum naar Berlikum. Menkeiveer, geb. . in do Gron. gein. Bodum, in 1870 evenals in 1890 met 15 inw. Vroeger was bet een d., docb bet is allengs in bloei achteruit gegaan, naarmato Onderdendam zich verhief. In 1843 is do kerk afgebroken. Menneweer, geb. in de Gron. gem. Vlrum, nabij Viorhuizen. Mennigewliave, voorm. havez. in de Overijselsche gem. Den Ham, in 1838 afgebroken, waarna te zelfder plaatse eene kerk is gebouwd. .!Ieniiiiijï- b. in de Overjjs. gem. Steenwijk. Menningenieer, pold. in de N.- Holl. gem. Zuid-en-Xoordsehermer, 155 heet. groot. Meniiisteiibnnrt, of Menno- nieteiibunrt, 1. dorpje of korkb. in de N.-HolL gem. de Zijpe, op korten afstand van het d. Petten, nabij het N.-Holl.-Kanaal. De kerk behoort aan de gem. der Doopsgezinden. £. b. in de Utr. gem. Mijdrecht, langs den Am- stel, in 1840 met 226, in 1890 met 339 inw. In deze b. is do synagoge der Isr. van Uithoorn en Mijdrecht, vroeger eene Menuonietcnkork. Meiiiiistenliemel, 1. streek ton westen van hot Frioscbo d. Uroterp, be- staando uit een aantal nette boerdorijon, meestal aan Doopsgez. behoorende. 2. fraaie landstr. aan de Vecht in Utr., tusschen Loenen en Maarsen, dus ge- noemd omdat vele stichters der talrijke lustplaatsen rijko Doopsgezinden waren. .Ilonsi iij>a. havez. in de Drontscbo gem. Roden. Zij werd in het midden der 15de eeuw door Onna van Ewsum ge- sticht en in 1499 door de Groningors verwoest. Tegenwoordig is het oen oon- voudig landhuis. *JIen»iiijjeweer,** dorp met eene H rv. on eeno Doopsgez. kerk in de Gron. gem. Leens. In 1307 wordt bet

-ocr page 529-



		Meppelerdiep.
		Merwedepolder. 549

		Zü bestaan genoegzaam allen van den landbouw. De gom. bevat het d. Mer- kelbcek, benevens de geh. Hout en Douve. Het d. Merkelbeek, in 1336 als Meckelbecke vermeld, heeft eene K.-Kath. kerk en een klooster der Zus- ters van Liefde. Het cijfer der bev. be- liep in 1840 309, in 1870 303, in 1890 310 zielen. Merken (De), meer met 28 heet. oppervlakte in de N.-Holl. gemeente Wormer. Merin, geh. in de Geld. gemeente Eist. Merseloo. d. met eene R-Kath. kerk in de Limb. gem. Venraai. Het had in 1840 520, in 1870 591, in 1890 670 inw. Het bestaat uit do buurtsch. Grootdorp, Haag, AVeversloo, Handrik, \| Kleindorp, Doland, Endepoel, Peel, Beek en Hiept. Merteraeil, oude naam van het X.-Brnb. d. 1\'rinsenhage. Me rum. 1. b. in de Limb. gem. Herten, waarvan deze plaats het mid- delpunt uitmaakt. Aan de westzijde ligt het fraaie landgoed den Oudenburg, waarin de overblijfselen van een ouden burg, volgens sommigen uit den tijd der Romeinen, volgens anderen uit do Mid- deleeuwen. Heeren van Meerhem komen reeds in de 12de eeuw in de geschiede nis voor. De b. had in 1840 304, in 1870 421, in 1890 497 inw. P. H. AVitkamp meende deze b. voor het Mederiacum uit den tijd der Romeinen te mogen houden. \'£. geh. in do Gron. gem. Loppersum. Merwede, 1. of Merwe, rivier in >\\-Brab., Geld. en Z.-Holl. Zy ont- staat uit do saineuvloeing van de "Waal en de Maas bij Loevenstein en AVou- drichem, loopt langs Gorinchem naar Dordrecht, waar zij zich in de Oord of Noord en Dordsche Kil verdeelt. &. oude heerlijkheid in de Zuid-Hol- landsche gemeente Dordrecht, uit de voorsteden van Dordrecht, den Merwe- depolder en den Oost-Merwedepolder bestaande, uit 125 heet. groot. Het slot . der Heeren van Merwede, waarvan bet eerst in eene oorkonde van 1064 wordt gesproken, doch dat van veel vroeger \' schijnt te dagteokencn, is nog als bouwval over. Heerou van Mcrwedo komen sedert 1150 in de gescbie- donis voor. Merivedepolder, pold. in de Z.- I Holl. gein. Dordrecht.
		rijen, 3 azjjnmakerijen, 6 fabr. van chc- inicaliön, 2 zeepziederijen, 2 sigarenfa- brieken, 2 stoomkoutzaagmolens, stoom- duigenzagery, gasfabriek, 5 boekdruk- kerken, 7 strookoedenfabriekeu, kalk- brandery, 4 verwerden, enz. Ook de veeteelt en zuivclbereiding brengen voel voordeel aan. Een der stapelproducten van den Meppelschen handel is boter. De stad bad in 1890 in de kom 1845 buizen, waarvan 59 onbewoond, en 7800 iuw. Tot de hoofdgebouwen van Meppel bebooren de Hcrv. kerk, een ruim ge- bouw, in 1498 gesticbt en in 1779 ver- groot; de R.-Katb. kerk, een nieuw ge- bouw; de Chr.-Gereformeerde kerk, die van 1844 dagteekent; de synagoge, ge- bouwd in 1799; en de confessioneele kerk. Bijzonder fraai is bet ruime sta- tionsgebouw der Staatsspoorwcgen, aan do zuidzijde der stad. Een liefdadig ge- sticht is bet diakonie-armenbu^;s. Tot de bistoriscbe berinneringen van Meppel bebooren : bet sticbten van bet kasteel de Kinkborst door Rudolf van Munster in 1511; de vermeestering dier sterkte door de burgers der Ovcrijselscho steden, in 1512; de ongeregeldheden bij bet be- zoek des Stadhouders, in 1785;deram- pen aangericht door de overstrooming van Februari 1825; de opening van den spoorweg naar Zwolle, den lsten Oct. 18G7; de opening van den spoorweg naar Heerenveen den 15 Januari 18C8; de opening van den spoorweg naar Oro- ningen, den 1 Mei 1870. Meppelerdiep, belangrijke stroom in Drente en Üvcrijsel. Het diep ont- staat uit de vereeniging van de Havcl- ter-A, de Keest, de \\Vold-A en den Kchtingerstroom, welke laatste thans in de Hoogeveensche-Vaart is herschapen. Het diep valt te Zwartsluis in bet Zwar- tewater. Meppen,\'b. in de ürentsebe gem. Zweeloo, in 1811 met 165, in 1840 met 238, in 1870 met 266, in 1890 met 261 inw. Mereveldlioven, d. met cene K.-Kath. kerk, in de X.-Brab. gem. Veldhoven, in 1840 met 203, in 1890 met 331 inw. Merkelbeek, gem. in Ltmb., in- gesloten door Üorsbeok, Biu,^relrade, Scbinveld, Brunsem en Amstenrade, 426 heet. groot, met een bodem van Lim- burgsche klei. In 1822 had zij 565, in 1840 683, in 1875 637, in 1890 660 inw., in Iaatstgon. jaar allen K.-Kath.

-ocr page 530-



		Michielsgestel <St.-)«
		Mesch
		550



		Mesch, gem. in Limb., ingesloten door de Nedcrl. sera. Eisden en St.- Geertruid en de Belg. (Luiksche) gein. St.-Gravenvocren en Moolingen. Zij be- slaat 265 heet., bestaande de boven- grond uit Limb. klei. De gem. had in 1822 227, in 1840 222, in 1875 236, in 1890 264 inw. Al do ingezetenen (die in den landbouw hun bestaan vinden) belyden den K.-Kath. godsdienst. Mesch was tot op het eind der vorige eouw eeno bijzondero heorl., waarvan het opporbe- wind lang heeft berust by het kapittel der L.-Vrouwe- of Domkerk te Aken, de Graven van Hochstade, de Heoren van Visé, Bombay en Frnipont. Na den dood van Gertrudc de Bombay, in 1427, kwamen de tienden van Mesch ter helfte aan Nikolaas van Valkenburg, kannun- nik te Luik, en tor helfte aan Nioolas do la Visé, een zijner bloedverwanten. De St.-Pancratiuskerk te Mesch is een merkwaardig gebouw. De gem. bevat d. Mesch, hot goh. Mescherheide en den Messchermolen. Het d. Mesch, door do Walen Maxhawe of Merchault genoemd, ligt aan de Voor. Het had in 1840 191, in 1870 215, in 1890 252 inw. Rahlonbeok meent dat Mesch dezelfde plaats is, die in eene oorkonde van 930 onder den naam van Manderveld voor- komt. In 1226 heet het echter reeds Mescho. Messcherheide, geh. in de Limb. gem. Mesch, in 1870 met 19, in 1890 mot 12 inw. Meskewier, gehucht onder het d. Akkrum in do Friesche gem. Utin- geradeel. Meteren, heerl., p. en d. in de Geld. gem. Geldermalsen, met eene Herv. kerk, in 1840 met 529, in 1872 met 711, in 1890 met 656 inw., allen Horv. Hot is het belangrijkste god. der heorl. Me- teren, die ruim 544 heet. groot is. Oud- tjjds werd Meteren door de Graven van Bentheim en vervolgens door de Heeren van Kuik bezeten. Het Huis te Meteren, dat te midden van een uitgestrekte plantage ligt, is in 1768 en 1769 nieuw opgebouwd. Meterik, buurt in do Limb. gom. Horst, in 1870 met 275, in 1890 met 305 inw. Methllixen, geh. onder het dorp Oosterwolde in de Friesche gem Oost- stollingwcri. Metslawier, 1. kerk. ring der klasse Dokkum van de Herv. Kerk.		Deze ring bovat de gom. Anjum, Eev Engwiorum, Metslawier-en-Niawior, Mor- ra-en-Lioesens, Nes-en-Wierum, Nijkerk, Pesens, Oostrum-en-Jouswier, Schier- monnikoog. 2. d. in de Friesche gem. Oostdongeradeel, waarvan het de hoofd- plaats is. Het bevatto in 1811 298, in 1840 491, in 1875 562, in 1890 505 inw. Vroeger had men er de staten "Wibalda en Itopta. Thans zijn de voorn. gobou- won de Hervormde kerk on hot Ge- meentehuis. Ofschoon genoemde kerk hoog is gelegen, werd ook dit gebouw- op don 1 November 1570 door het zec- water geteisterd. Mettray, zie onder Rijselt. Metteilije, pold. in Zeel., deels in de gem. Nieuwvliet, deels in de gem. Zuidzando. Deze polder, in 1542 bedijkt en in 1607 herdn\'kt, is ruim 87 heet. groot. Menlenbroekrot, wijk der Limb. gem. Stramprooi, het hoofdged. der gem. omvattende. Menleilhof, b. in de N.-Brab. gem. Deurne. Menlenpolder, p. in de Zeeuw- sche gem. Oiidolande. >l< lï-l.iiiifci en. b. in de Geld. gein. Ede, in 1840 mot 321, in 1890 met 442 inw. Mey <Ter-), voormalige ridderhof- stad in de Utr. gem. Haarzuilons, in de 17de eeuw de woonplaats van don landschapschilder Jan Baptistt* Wenix. Michiel (St.-), grootendoels ge- slecht fort in de Limb. gom. Venloo. tegenover de stad op den linker-Maas~ oever gelegen. Het is in den Spaanschen tyd aangelegd. Micllielsdorp (St.-), voormalige streek op do noordzijde van Zuidbeve- land, in 1304 door den Graaf van Hol- land buitengedijkt. Michielsgestel <>>Jt.->, gem. in N.-Brab., ingesloten door \'s-Hertogen- bosch, Den Dungon, Sehijndel, St.-Oe- i denrode, Boxtel en Vucht, hebbende eene oppervlakte van 2256 heet., mot uitzondering van oenigo kleigrondcn langs den Dommel, alles diluvisch zand. In 1822 had deze gom. 2204, in 1840 2779, in 1875 3343, in 1890 3705 inw. Bij de volkstelling voor 1890 was deze bevolking onderscheiden in 3655 R.- Kath., 49 Ned.-Horv.. en 1 Ev.-Lutb. Z(j bestaan moest van den landbouw, doch er zijn ook brouwerijen en oenigo>

-ocr page 531-



		Midbnal. - andere kleine inrichtingen van volks- vljjt. Onder Koning Willem I was op don huizo don Rauwonberg oene inrich- ting voor de zijdeteelt. De gem. bevat het d. St.-Michielsgestel, een deel van het d. Gemonde, de b. Halder of Her- laar, Theereheido, Heezelnar, Beekkant, ; Stokhoek, Maaskantje, Horzik, Ruimel, on het 1\'1\'jn, benevens de gehuchten Hannwijk en Pettclaar. Het d. St.- . ilichielsgestol, in 1840 met 247, in 1890 ; met 217 inw, is eene aangename plaats, met een fraai Raadhuis, schoone buiten- goedereu, eene K.-Kath. kerk, eeno Herv. kerk en een klein seminarie der Katholieken. Het wordt reeds vermeld in 1180. In 1672 had dit d. veel van de Franschen, in 1794 veel van de Engol- schen en vervolgens weder van de Fran- schen te lijden. II iilliiiul. b. in de N.-Brab. gem. Budel, in 1840 met 134, in 1870 met 125, in 1890 met 128 inw. Jliddacht, of Middat-liten, landstreek in Oron., die in de 10de eeuw all een afzonderlijk graafschnp voor- \' komt, vervolgens een deel van Hunse- ; goo uitmaakte en eindelijk met het Westerkwartier werd verbonden. Het bovatte do dorpen Ezingo, Feerwerd, Oarnwerd, Oostum, Fransum, De Ham, Aduard, Wicrum, Dorkwerd en Hoog- kerk. Middacllten, fraai landgoed met een oud kasteel on beroemde bosschen en lanen in de Geld. gem. Rheden, dat reeds in de 12de eeuw wordt vermeld. Het geslacht van Middachten bloeide tot omstreeks 1625, toen hot ten ge- volge van erfrecht van moederszijdo aan de Raesfeldt\'s kwam. A^rervolgens werd Godert van Rheden bezitter. Eindelijk kwam het goed aan de Bentinck\'s. Middacltterbeek, beek dio op j de Veluwe ontspringt en in den IJsel uitloopt. Middachterboecli, uitgestrekt bosch op een heuvelachtig terrein onder Steeg, in do Geld. gem. Rheden. Ver- j scheidene malen werd hier het Chr. ! Zendingsfeest gehouden en ook de Vold- I dag van het Leger des Hoils. Een der hoogste gedeelten is de Kijkover. II iilihiili Ii\'lbiticl». pold. van 225 heet. in de Geld. gem. Rheden. MiddachterNteeg, d. met eene R.-Knth. kerk in do Gold. gom. Rheden, in 1840 met 322, in 1872 met 457, in j 1890 met 521 inw.
		Middelburg. 551 Middegaal, buurt in de N.-Brnb. gem. Vechel, in 1840 met 212, in 1870 met 259, in 1890 met 317 inw. Middel, of Middele, buurt in de Overijselsche gem. Olst, in 1840 met 311, in 1870 met 395, in 1890 met 370 inwoners. Middelaar, d. met eene R.-Kath. kerk in de Limb. gem. Mook-en-Mid- delaar. Ofschoon door een inspringend deel van Kleef van do heerl. Atferden (in het Gold. Overkwnrtier) gescheiden en in het noordoosten aan Groesbeek (in het kwartier van Nijmegen) gehecht, behoorde dit d. tot genoemd Overkwar- tier zoodat het in 1648 aan Spanje bleef en in 1714 aan Oostenrijk kwam). Van het huis te Middelaar, bij liet be- leg van Gennep in 1641 eeno der bo- langrijkste plekken van het oorlogstoo- neel, zijn nog grondslagen over. Middo- laar had in 1870 284, in 1890 314 inw. Middeland. pold. in de Z.-Holl. gem. Woerden, ruim 116 heet. groot. Middel-Beers, d. met eene R.- Knth. kerk in de N.-Brab. gem. Oostel.-, Wester- en Middel-Boers, in 1840 met 375, in 1890 met 411 inw. Middelbert, dorp in do Gron. gem. Noorddijk, in 1840 met 84 inw. Tot de 13do eeuw stond hier het sterke kasteel van het geslacht der Groenen- bergen. Thans is het voorn, gebouw de fraai gelegen Herv. kerk. Middelblok. polderland van 438 heet. in de Z.-Holl. gem. Gouderak. Middelbaren, geil. onder het d. Nyega in de Frieschc gem. Smallinger- land. Middelburg, 1.* kiesdistrikt voor het verkiezen van één lid van de Tweedo Kamer der Staten-Generaal. liet bevat de gem. Middelburg, Vlissingcn, Veere, Oostkapelle, Domburg, Vrouwepolder, Serooskerko op Walcheren, Angtekerke, Grijpskerke, Westkapelle, St.-Lauren», Meliskerke, Zoutelande, Biggekerke, Oost-en-West-Souburg, Koudekerke, Rit-

		*) In spijt hiervan plaatsen bijna alle kaarten uit do 17de en 18do eeuw Mid- delaar binnen de grenzen van de eersto provincie der Vereenigde-Nederlanden. Dit is dan ook in onzen grootsten His- torischen Atlas nagevolgd, terwijl van Housde Middelaar vermeldde als eene Geld. gem., die niet tot het Ovorkwar- tier bad behoord. (Witkamp.)

-ocr page 532-



		lliddelbnrg. polder in het oosten door Araemuiden en Bienwland, in het zuiden door Rit- tem en Oost- en Westsouburg, en in \'t westen door Koudekerke en Grjjps- kerke. Zjj beslaat 1341 heet. en is ge- vormd door zandhoudendc klei. Middel- burg telde in 1733 3885 huizen. In 1840 waren er 2770, in 1870 3223, in 1890 3043, t. w. 2951 bewoonde, 82 onbe- woonde en 13 in aanbouw. In laatstgen. jaar waren er 2G73 binnen de stad, ter- wijl men er daarbuiten 470 telde. De be- volking van Middelburg werd in 1739 op 25,000 begroot. In 1796 was dat ge- tal tot 20,146, in 1822 tot 13,002 en in 1824 tot 12,850 verminderd. In 1830 bc- liep het 14,700, in 1840 15,858, in 1850 15,884, in 18G0 16,007, in 1875 15,926, in 1890 17,116, in laatstgen. jaar onder- scheiden in 11,521 Ned.-Herv., 129 W.- Herv., 33 Presb., 1004 Chr.-Geref., 274 Ev.-Luth., 1654 Xed-Geref., 3 Oud- Roomschen, 1 lid der Schotsche gem., 1 Duitsch-Evang., 30 Herst.-Luth , 218 Doopsgez., 13 Rem., 2 Episc, 1589 R.- Kath., 191 Isr. en 454 ongenoemden. De gem. bevat de stad Middelburg en Middelburg\'s-Ambneht. Middelburg is van hooge oudheid, ofschoon de tijd der stichting in het duister ligt. "\\Vaarsehijn- lijk is het aangelegd om tot een bol- werk tegen de Noormannen te dienen. Zeker is het dat Middelburg in 1227 van Gravin Johanna van Vinanderen en Graat\' Willem I cene keur verkreeg, waarin ,Middelburch" reeds een stad wordt genoemd, en deze keur zelfs naar eene vroegere verwyst. Men vindt het \'t eerst in 1153 vermeld. In de 14de en 15de eeuw is Middelburg reeds uitge- legd, wat ook in 1549 en 1550 plaats vond. De nanmcrkelijkste uitleggingen vonden echter plaats in 1578, 1591 en i van 1595 tot 1593. De laatste bracht haar tot cene oppervlakte van 151 heet. De aanleg der spoorwegen op "\\Vnlche- ren en van het nieuwe kanaal naar Vlissingen heeft in lateren tijd de gc- daante van Middelburg aan de zuid- oostzijde eenigzins ingekort. Middelburg is eene fraaie, regelmatig gebouwde stad,wier wallen behalve aan de zijdo waar het Groot-Scheepvaartkanaal do etad bepaalt, in schoone wandelingen zijn herschapen. Ook het vroegere Mo- lenwater bestaat sedert 1817 uit aange- namc wandeldreven. De Groote Markt, een zeer schoon plein, ligt in het mid- den der stad. De daarop uitloopendo
		552 JIidd< \'Ibnrg. tem, Nieuw-cn-St.-Joostlaud. 2. prov.- kiesdistrikt in Zeeland, bevattende de gem. Vlissingen, Oost-en-AYest-Souburg, Koudekerke, Biggekerke, Zoutelande, "Westkapelle, Meliskerke, Grijpskerke, Aagtckcrke, Domburg, Oostkapelle, Vrouwepolder, Veere, Scrooskerke, St.- Laurens, Middelburg, Arnemuiden,Xieuw- en-St.-Joosland, Rittem. 3. eerste arr van de prov. Zeeland, dat na 20 Juli 1814, toen het voorm. Staatseh- Vlaanderen aan Zeeland werd toege- voegd, verdeeld was in 6 kantons: Mid- delburg, Vlissingcn, Veere, Sluis, Oost- burg, IJzendijke. In 1838 zyn ⁽\'^e beide kant. Veere en Uzendyke vervallen, zoodat liet arr. toen 4 kantons omvatte: Middelburg, Vlissingcn, Sluis, Oostburg. Bfl de wet van 1875 is het aantal kantons op 5 gebracht: Middelburg, Ooes, Oostburg, Neuzen, Hulst. -4. eerste kanton van het arr. Middelburg, bevat- tende bevattende de gem. Middelburg, Veere, Xieuw-en-St.-Joostland, Vrouwe- polder, Scrooskerke op Walcheren, Grjpskerke, St.-I.aurens, Oostkapelle, Aagtckerke, liiggekerke, Domburg, Koudekerke, Meliskerke, Oost-cn-\'\\Vest- Souburg,Kittem, Vlissingen, "Westkapelle, Zoutelande. 5. klasse der Herv. kerk in Zeeland, verdeeld in de 3 rin- gen: Middelburg, Vlissingcn, Veere. <?. ring der klasse Middelburg, bevnt- tende de gein. Middelburg, Araemuiden, KlevirskerkcSt.-Laurenscn-Brigdamnie, Nieuw-en-St.-Joostland, benevens de Engelsch-Presbyt. gem. Middelburg-en- Vlissingen. \'S", klasse der Chr.- Geref. kerk in Zeeland, bevattende de gem. Axel, Mcliskerke, Middelburg, Serooskerke, Sluis, Terneuzen, Veere, Vlissingen, Zaamslag. 8. voorm. bisdom, in 1559 door Paus Paulus IV opgericht. Xikolaas van der Burcht (de Gastro) werd van abt tot eersten bis- tchop van Middelburg verheven. Doch het bisdom ging met de overgave der stad Middelburg aan de Staatschcn in 1574 te niet. J>. dek. van het bisd. van Haarlem, bevattende gem. Goes, Hanswcerd, \'s-Hcercnhoek, Heinkens- zand, Kwadendanimc, Middelburg, Ovc- zande, Oudvosmeer, \'Polen, Vlissingen, Zierikzce en een openb. kapel te \'Polen. Een rectoraat is te Veere gevestigd. Middelburg. lO. gem. op het Zeeuwsche eil. Walcheren, die, ruim 1341 heet. groot, bepaald wordt in het noorden door St.-Laurens en Vrouwe-

-ocr page 533-



		Middelburg:.
		Middelburg. 553


		Langedelft en hare verlenging, do Korte- delft, de Stationsstraat bevatten schoone winkels, terwijl de naburige Langc- Noordstrnat vooral door deftige \\voon- huizen uitmunt. Onder de talrijke grach- ten leveren vooral de lsoord- en Zuid- zijde van den Dam, de Kotterdamsche- Kade en de Heerengracht de schoonste stadsgezichten oi>. Middelburg dreef in de vorige eeuwen een uitgestrekten han- del op alle oorden der wereld, vooral op Oost- en West-Indië, op Engeland, Vlaanderen, enz. Doch de t\'ransche overheersching bracht aan den reeds door den Engelschen oorlog tot kwij- ning gebrachten handel den genadestoot toe. Koning Willem 1 poogde Middel* burg\'s handel door het openen van eene nieuwe haven, in 1817, weder tot bloei te brengen. Doch die haven voldeed niet, en eerst sedert het nieuwe kanaal door Walcheren in Septem- ber 1873 aan zyno bestemming kon worden overgegeven, mocht men hopen dat gunstiger tijden voor deze schoone stad zouden aanbreken. In December 1873 kwam reeds het eerste groote fre- gat, de Bato, van 1501 ton, met onge- broken last van Vlissingen door dit ka- naal naar Middelburg. Tot de verloven- diging van dien bloei is de Kamer van Koophandel ijverig werkzaam. Middel- burg is een der voornaamste zetels der fabrieknijverheid in Zeeland. 31 en heeft er 3 scheepstimmerwerven, 1 droogdok, 2 knlkblussckerijen, koper- en ijzergie- terij, brandspuitmnkery, leerlooierij en 2 huidenzouterijen, 2 touwslagerijen (20 werk].), bierbrouwerij, 2 nzijnmnkerijen, margarine-boterfabriek, steenbakkerijen, 2 olieslagerijen, gasfabriek, werkinrick- ting voor Zeeuwsche blinden, vervaar- diging van touw en manden, 4 sigaren- fabrieken, 7 tabaksfabrieken, 1 choco- ladefabrick, 3 stoomhoutzagerijen, 8 bockdrukkeryen, 2 steendrukkorijen, 5 loodgieterijen, zoutziederij, stoomzuive- ringsinriehtingen voor bedden enz, ga- lonfnbrick, haardenfabriek, inrichting tot het herstellen van stoom- en andere werktuigen, fabriek van electrisehe toe- stellen, enz. Het garnizoen is tusschen de 250 en 300 man sterk. Er is een station van den spoorweg Vlissingen Kozcndaal. Ook is er eene stoomtram- verbinding tusschen Middelburg en Vlis- singen. Onder de gebouwen van Mid- delburg is het Stadhuis van uitstekende schoonheid. Over het tijdstip der stich-
		\| ting bestaat verschil, doch wat men uit : een architectonisch oogpunt zeker kan achten, is, dat de bouw van den gehee- len voorgevel en van den westelijken zijgevel in 1512 en 1513 plaats vond, naar de plannen van Anthonis Kelder- mnn en zync zonen uit Moe-helen. De toren, 55 meter hoog, is van 1507 tot 1513, het dak in 1512 en 1513 opge- trokken. Vijfentwintig bijna levensgrootc beelden van Graven en Gravinnen van Holland en Zoeland pralen in den voor- gevel, terwijl sinds 1841 de lokalen der Weeskamer en aanpalende vertrekken j tot een archief en eene bewaarkamer van voorwerpen betrekkelijk de ge- schiedenis en oudheden der stad zijn ingericht. De westzijde van hot gebouw is ingericht tot vleeschhal. Een ander merkwaardig gebouw is de Abdij, als kloosterlijk gebouw, in 1150, op voor- stel van Bisschop Heribert en met goed- keuring van I\'aus Eugenius 111, door Abt AValter aangevangen. Thans zetelt er hot provinciaal bestuur. Ook wordt er het Goiivernementshotel gevonden. j In do laatste jaren is men begonnen met do restauratie van do verschillende I gebouwen der Abdij in den oorspronke- lijken stijl. Meermalen heeft deze abdij j ten vcrblijve gestrekt van de oude hee- I ren des lnnds en vorstelijke bezoekers, o. n. van Mnximilinan, Filipa den Schoone, Karel V, Filips II, Anna van Oosten- rijk, "Willem I, Mnurits, Prins Willem III, "Willem V, Koning Lodewijk, Keizer Xapoleon I, Koning Willem I, Koning Willem II, Koning Willem 111, Konin- gin "Wilhelmina on de Koningin-Regen- j tes Emma. Do grooto zaal, waar de [ Staten van Zeeland vergaderen, prijkt met de beroemde tapijten van Jan do Maeght, waarin de heldenfeiton der Zeeuwen in den worstelstrijd met Spanje op voortreffelijke wijze zijn voorgesteld. Aan do Lnngodolft treft men o. n. aan het huis Do gouden Sonne", gebouwd in 1634, versierd met kunstige bnsre- liefs van gehouwen steen en de wapens van den eigenaar Guilielmo Quirynssen j en zijne echtgenoote Marguerite de la Vainquièrc. Men toont er voorts de huizen bewoond geweest door .lakob C\'nts en Hans Lippershoy, alsmede de plaats, waar het huis van Zacharias Jansen heeft gestaan. Middelburg, ah ; het middelpunt der letterkundige be- I schaving in Zeeland, draagt grooten j roem op zijn Zeeuwsch Genootschap dor

-ocr page 534-



		554 luidde Umi vg.
		Middelbnrg.


		Wetenschappen, in 1769 opgericht, on zyn Museum. Dit bevat rijke verzame- lingen portretten van beroemde Neder- landcrs (inzonderheid Zeeuwen), vele oud- en zcldzaainhcdeu, waaronder liet wiel, dat door den jeugdigen Michiel de Kuyter te Vlissingen is rondgedraaid, een beroemd planotarium, eene rijke boekerij, handschriften, schilderijen, land- kaarton, opgezette vogels, schelpen, een herbarium, medailles en penningen. Tot de opmerkenswaardige gebouwen behoo- ren vorder: het gerechtsgebouw, de beurs, do korenbeurs, de vergaderplaats van de sociëteit St. Joris, de hof St.- Joris, oudtijds het ..Schuttershof van don edelen voetboog", do hof St.-Sebastiann, de manege, do kazerne, enz. Het sta- tion van den Staatsspoorweg is een uitgestrekt gebouw, dat voor het ver- keer het eerst werd geopend den 1 Maart 1872, toen de spoorweg Middel- burgGoes werd ontsloten. Op den 1 November 1872 volgde de ontsluiting van den spoorweg Middelburg\\Tissin- gen. Do Herv. gem. van Middelburg is in het bezit van 3 merkwaardige kerkgebouwen: de Nicuwe-, do Koor- en de Oostkerk. Do eerste is liet schip, de tweede liet koor van de kerk der abdij. De Koorkerk, in 1860 veel verbeterd, bevat gedenk- toekenen voor don geleerde Ha- drianus Junius en den zeeheld Jan Pio- tersz. Do Nieuwe kerk in 1846 van binnen en in 1853 van buiten aanmer- kelijk verfraaid, prijkt met een zeer schoonen predikstoel, rustende op een arend, den schildhouder van \'t stedelijk wapen. Voorts bevat zij gedenkteekenen voor den Roomseh-Koniug Willem on diens broeder Kloris de Voogd, benevens het schoone praalgraf van Jan en C\'or- nelis Evertsen, in 1818 uit de toen ge- sloopte Oude- of Pieterskerk derwaarts overgebracht. De Oostkerk is een fraai koepelgebouw, van 1647 tot 1667 opge- trokken. Do overige kerkgebouwen van Middelburg bestaan in eene Evang.- Lutli., eene Doopsgez. een Ohr.-Gerof. en eeno R.-Kath. kerk, bonevens eene synagoge. Tusschen de Nieuwe kerk en de koorkerk verrijst do beroemde Ab- tlijtoren, ruim 82 meter hoog. Een der voornaamste liefdadige gestichten dor stad is het Oude- Mannen- en Vrouwen- huis, van 1781 tot 1784 gebouwd. Het is oon sieraad der Heerengracht, waar- aan van 1857 tot 1859 ook het Armen-		I weeshuis verrees. Verdere belangrijke gestichten van dezen aard z(jn het ruime Gasthuis, het Burgerweeshuis, enz. Tot do instellingen van onderwijs behooren: het gymnasium, do Rijks hoogere bur- gerschool, de Rijkskweekschool voor onderwijzers, de teekenakademie, de gymnastiekschool, enz. Middelburg heeft oon schouwburg, een concertzaal en een rijschool. Historische herinneringen van belangrijke gebeurtenissen verlevendigen zich veelvuldig bij het bezoek der stad. Behalve dio welke reeds zijn aangestipt, behooren daartoe: de deelneming der Middelburgers aan den slag bij West- \' kapelle, op den 4 Juli 1253: de strijd ! tusschen Middelburg en Zierikzee, in of ! omstreeks 1279; de moedige verdedi- \| ging der stad tegen do Vlamingen, in \| 1288; het beleg door de Vlamingen en ¹ de redding door Graaf Jan van Avesnes, in 1296; de verovering der stad door \| Gwy van Dampierre on zyne Vlamingen, in 1303; de deelneming dor Middelbar* \| gors aan den krijg tusschen Vrouwe ! Margaretha en Willem V, vooral aan j den slag tusschen Veere on Arncmui- j den, in 1351; de overgave aan do I Staatschen door .Mondragon, na een bijna J tweejarig beleg, den 18 Februari 1574; , de beroerten in 1651, 1672, 1704, 1747 ! en 1787; de omwenteling in Februari ^; 1795; de overgave aan de Engelschen, ! den 31 Juli 1809 ; de intocht der Fran- i Bchen, den 27 December 1809; het ver- i zet der stedelijke schutterü tegen de I bevelen van den Franschen generaal \| Gilly, in Nov. 1812; de aftocht der \| Franschen, in Mei 1814; do komst van j Koning Willem I in 1817, 1823 on 1837 ; de komst van Koning Willem II, in 1841; do komst van Koning Willem III, \| den 21 Mei 1801 ; het bezoek van Ko- ningin Wilhelmina on de Koningin- Regentes Emma, 2125 Augustus 1894. 11. d. mot eene Herv. kerk in de Z.- Holl. gem. Reeuwijk. De heerl. Middel- burg maakte vroeger een zelfst. gom. uit, van ruim 313 heet. oppervlakte, tot aan do wet van 11 Juli 1855. In 1822 had deze gem. 134 in 1840 249, in 1850 290 inw. In 1890 telde het met Nieuw- koop 360 inw. 12. pold. in do Z.» Holl. gom. Reeuwijk. 275 heet. groot. 13. voormalig kasteel in de N.- Holl. gom. Oudorp, naby Alkmaar, in 1286 door Graaf Floris V ge- sticht, in 14911 door hot Kaas- en Brood- volk vernield en, na horbouwd te zyn,,

-ocr page 535-



		Jliddelie. 555
		Mitldelbnrgsobe-Haven.


		*Middelliarni. 1. prov. kiesdistr. in Z.-Holl., bevattende do gom. Middel- harnis, Sommelsdijk, Pirksland, Melis- sant, C-\'oederec de, Stellendam, Ouddorp, Oude-Tonge, Nieuwe-Tonge, Herkingen, Ooltgensplaat, Den-Bommel, Stad-aan-\'t Haringvliet. SS. gem. op het Holl. eil. Goedereede.en-Overrlakkee, in het noordwesten bespoeld door het Haring- vliet en verder ingesloten door Som- melsdijk, Niouwo-Tonge, Oude-Tonge, Den-Bommel en Stad-aan-\'t Haring- vliet, hebbende 2025 hectaren opper- vlakte. De grond, gevormd door ver- schillende op de stroomen gewonnen polders, bestaat uit zeeklei, die bij goede bebouwing ruime oogsten afwerpt. Van- daar dat de meeste inw. tot den land- bouwenden stand behooreu. In 1822 had deze gem. 2479. in 1840 3104, in 1875 3354, in 1890 4154 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 3525 Herv., 28!» C\'hr.-Geref., 1 Ev.-Luth., 1 Herst.-I.uth., 144 Xederd.-Geref., 109 R.-Kath., 61 Isr. en 24 ongenoemden. De gem. is eone heerl., die oudtijds St.-Michielin-1\'uttcn werd geheeten. Het dorp Middelhar- nis, dat met het aanpalende Sommels- dijk oen geheel schijnt uit te maken, is eene fraaie plaats, die in 1890 binnen de kom 3690 inw. bevatte. De haven is oon der voorn, van het eiland, zoodat van daar sedert 1843 stoombooten op Rotterdam varen. Ook met Dordrecht wordt stoombootverkeer onderhouden. Tot de voorn, gebouwen behooren het Raadhuis, de Herv. kerk. de (\'hr.-Geref. kerk en de R -Kuth. kerk. Ook is er eene synagoge. Tot aan deze eeuw vond men er ook eene Doopsgez. kerk. Onder de ingezetenen zijn verscheidene winke- liers,visschers, scheopstiinmerlicdcn, enz. Den 26 Januari 1682 is dit d. door een zwaren vloed geteisterd. Midflelie,** gem. in N.-Holl., inge- sloten door Edam, Katwijk, Oosthuizon en Warder, met eene oppervlakte van 863 heet. De grond bestaat geheel uit laag veen. Iu 1822 had Middelie 409, in 1840 426, in 1875 630, in 1890 713 inw. Bij de tolling voor 1890 vond men er 457 Herv., 248 Doopsgez., 3 Ev.-I.uth. en 5 R.-Kath. Do inw. bestaan bijna allen van veefokkerij en zuivelbereiding. Men vindt er het d. .Middelie en de oosthelft der b. Axwijk. Middelie, in 1840 met 458. in 1890 met 535 inw.,. ontleent zijn naam aan een stroompje, de Middel-lJo. Men vindt er eeno Herv.
		in 1517 door den Zwarten hoop ver- woeHt. 14. in- Vlaanderen, voorm. heerl. en graafschap, thans deels tot België, deels tot de Nederl. behoo- rende. Oorspronkelijk een goed der abdij Middelburg op Walcheren, werd dit oord als eene heerl. in 1437 ver- kocht en den 18 April 1617 tot een graafschap verheven. Het Xederl. ge- deelte vormt de Zeeuwsehe gemeenten Eede, Heillc on St.-Kruis. H iddelblll\'gsche ll;i\\ en. ha- von, waardoor de stad Middelburg, in het midden van Walcheren gelogen, met de zee gemeenschap heeft. De eerste haven van Middelburg, omstreeks 1100 gegraven, eindigende te Arnemuiden. De tweede, in 1532 begonnen, liep zuid- oostwaarts naar het Kanaal van Wel- zinge. De derde werd door beschikking van Koning Willem I, van 1814 tot 1817 gegraven, en in de richting langs Kleverskcrkc naar het Veersche-Gat ge- voerd. De vierde maakt een deel van het nieuwe Groot Scheepvaartkanaal in Walcheren: zij werd in 1873 geopend. Laatstgenoemde haven voert van de sluizen aan do Wester-Schelde, op de oostzijde van Vlissingen, naar Middel- burg en verder naar Veere, met een zijtak naar Arnemuiden. lliddelbni\'g\'M-Amhacht, streek in Zeelend, bevattende de buitenwijken der gein. Middelburg, saamgesteld uit de heerl. en ambachten den Hayman, Noord-Munster, Mortiere of Oud-Arne- muideu en Poppenroede-Ambacht, in 1521, 1010 en 1719 door de stad aan- gekocht. In 1840 telden deze buiten- wijken van Middelburg 1055. in 1870 1602, in 1890 2100 inw. *Tl iddelburgclie- Polder, 1. pold. van 201 heet., grootendeels in de Belgische gom. Middelburg en Malde- chem, doch voor 38 heet. in do Zceuw- scho gein. Eede. SS. pold. van 248 heet. in do Zoeuwscho gein. Nieuw-en- St.-Joostlnnd, in 1645 bedijkt. Middelblllirt. 1. buurt indeUtr. gein. Venendaal. SS. voormalige b. in de >\'.-Holl. gem. Akersloot, allengs door slooping weggeraakt. H iddeldorn, 1. buurt in de Over- yselsclie gem. Diepenheim. SS. b. in de Geld. gem. Angerloo. mddeler, of Medler, havez. in de Geld. gem. Vorden. NiddelgaaNt,** gcb. in het Fr. d. Booriiborgum (Smallingerland).

-ocr page 536-



		556 Middelik. Miildelzee.

		en een Doopsgez. kerk. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg Zaandam-Enkkuizen. Middelik. of Middel ijk. buurt in de Limb. gem. Horst, in 1840 met 790, in 1870 met 367, in 1890 met 337 inwoners. Middelkogge, een der Vier-Noor- derkoggen in de N.-Holl. landstr. I)reck- terland, bevattende de dorpen: Binnen- wijzend. Oosterblokkcr, Hoogkarspel, Werverahoef en AYestwoude. Middelkoop. 1. Iloog-Mi<l- delkoop. ot\' Hoogeilid-van- Middelkoop. pold. van 024 beet. in de Zuid-HolT. gem. Leerdam. In 1840 waren bier 144, in 1890 209 inw. 2. ot\' Lang\'-^\' iddelkoop. pold, van 418 beet. in de Z.-Holl. gem. Leerbroek. In 1840 telde dit deel der gem. 298, in 1890 265 inw. Middelland, b. in de Z.-Holl. gem. Kriniiien-aan-de-Lek. in 1840 met 148 inw. Voor 1890 niet afzonderlijk opge- gevcn. Middellan«lselie-Polder-van- Siiit-Maarteiiw<lijk. pold. van 286 beet. in de Zeeuwsebe gein. St.-Maar- tensdjjk. Middelpolder. 1. pold. in de Z.- Holl. gem. Ter-Aar, 95 beet. groot. SS. of Amstelveeiixelie-Polder, pold. van 990 beet. in do N.-Holl. gem. Nieuweramstel, sedert ruim eene halve eeuw in vervening. Middel-Kekerpolder, pold. van bijna 30 beet. in de N.-Holl. gemeente Bergen. Middelrode, buurt in de N.-Brab. gem. Berlikum. Het was vroeger een d. mot eene kapel, doch dit kerkelijk gebouw is in 1838 afgebroken. Middel- rode, dat reeds in 1300 wordt vermeld, bad in 1840 1125, in 1890 1225 inw. Er is een halte van de stoomtram \'s-Her- togenbosehHelmond. MiddelMlniK. buurt in de Z.-Holl. gem. Xumansdorp, in 1840 met 773 in- woners. MiddelMtinii. 1. kerk. ring der klasse Onderdendam. Deze ring bevat de gem. Bedum en-^Vesterdykshoin, Kantens, Huizinge, Middelstum-enToorn- werd, Noordwolde, Onderdendam, Stits- werd, AVesterwijtwerd, Zuidwolde. 2. gem. in Gron., ingesloten door Kan- tens, Stedum, Ten-Boer on Boduni, be- elaande de grond, die door zeeklei is gevormd, 2514 heet. In 1811 had deze
		gem. 1309, in 1822 1489, in 1840 1737, in 1875 2232, in 1890 2288 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 983 Herv., 1700 C\'hr.-Geref., 111 Doopsgez., 1 "W.-Herv., 1 Ev.-Luth., 45 Ned.-Geref., 20 R.-Kath., 12 Isr. en 45 ongen. De landbouw is hun hoofd bedrij f. Men vindt er echter ook olie-, pel- on houtzaag- molens en andere inrichtingen van volks- vlijt, een tclefoonkantoor enz. De gem. bevat de dorpen Middclstum, Huizinge en \'Wcstcrwijtwerd, de b. Toornwerd, Oosterburen en Do Deel, benevens de gehuchten: Roodeschool, De Breeken, Engeweer, Boerdam en De Pomp. Het d. Middclstum, op eene wiorde van i 15 heet. oppervlakte gebouwd, tolde in 1840 729, in 1870 902, in 1890 1024 inw. Het is eene fraaie, levendige plaats, van hooge oudheid. Men vindt bot in ! vroegere eeuwen Mitilistenheim genoemd. De voorn, gebouwen z\\jn de Herv. kerk (in den vorm van een kruis en met een \' hoogen toren opgetrokken), de Chr.- I Geref. kerk en de burg Ewsum. Er is [ een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg GroningenDelfzijl. Middel veldsche-Akerpolder. ] pold. van 269 heet. in de N.-Holl. gem. Sloten. Middel veldsche-Polder. pold. van ruim 132 heet. in de N.-Holl. gom. Sloten. Middel-"Velmve, landstreek op de Veluwe, een der vroegere hoofd- \' schoutnmbtcn. Zij bevat 3 gem.: Apel- doorn. Epo en Voorst. Middelwaard, 1. streek in de N.-Brab. gem. Linden, ruim 7 heet. groot. \'i. pold. van 19 heet. in de N.-Brab. gom. Hodikhuizon. 3. uitorw. in de N.-Brab. gem. Megen, ruim 17 heet. groot. 4t- pold. in Geld., 66 heet. groot, deels in de gem. Resteren, deels in Lienden. 5. pold, in de Geld. gem. Echteld, onder Ochten, bijna 150 heet. groot, een deel van den pold. del\'ns-Bovenpolder en-de-Middelwaard. <>. strook in do Gron. gem. Grijpskork, met schoone boerderijen. Middelweg, 1. b. in de N.-Holl. gem Veenhuizen. 2. b. onder Rys- wijk in de Geld. gem. Maurik. Middellijk, of Middelwyk- whe-Polder, polder van ruim 210 heet. in Utr. gem. Soest. Middelland, p. in de N.-Brab. gem. Herpt c. a. Middelzee, Boerdiep, of

-ocr page 537-



		Middelzwake.
		Midwolde. 557


		Itoorndiep, voorm. golf dor Noord- zee, in Friesl., tusschen Oostergoo en Westergoo. In de 13do eeuw begon deze golf te verlanden, zoodat zij in de 15de eeuw geheel in kleigronden was her- schapen. Al deze gronden zijn nog onder den naam van Niouwland bekend. Het noorderdeel omvat de gem. Hot Bilt. De aanslibbing van klei aan de Wadden duurt nog voort. Middelzwake, pold. van 228 heet. in de Zeeuwsche gem. \'s-Gravenpolder, in 1480 bedijkt. H iddeii-Iteemster, of IIee- *rt-iilnii. d. in do N.-Holl. gcm.Beem- ster, bevattende o. a. het Raadhuis (Heorcnhuis) on de Herv. kerk. Ofschoon niet groot, is het oeno welvarende on o. a. door het hoog geboomte bevallige plaats. Middenbnnrt, b. in de N.-Holl. gom. De Beemster. Middendorp, b. in de Overjjs. gem. Diepenheim. .11 iddendnin, duinvallei in de N.-Holl. gom. Bloemendaal, ruim 24 heet. groot. Middenpolder, pold. van bijna 190 heet. op het Zuid-Holl. eiland Tien- Gemeten, behoorende tot de gem. Zuid- beierland. Deze p. is In 1804 ingedijkt. Midhallnm, of Midholm, in de Gron. gem. Ulrum. Midltnizeil, geh. in de Gron. gem. Ulrum. Midi uren. oudtijds II i tapete. b. in de Dreutsche gem. Zuidlaren, in 1811 met 87, in 1840 met 73 in 1870 met 148, in 1890 mot 320 inw. Hierbij liggen 2 hunebedden, beiden in geschon- den staat. Een daarvan bevat den groot- sten steen van allo hunebedden in Ne- derland. yi idlnill, fraai d. in de Friesche gem. Franekeradecl, aan don iirin---- ; van Harlingeu naar Franeker. Het d. heeft eeno Herv. kerk. Met do ondor- lioorigo buurten, t. w. do Koningsbuurt, Ungabuurt on Lundigakerk, boliop do bev. in 1811 441, in 1840 559, in 1875 92C, in 1890 888 inw. Het klooster Lu- dingnkerk onder dit d. is in 1580 ver- woest. In den omtrek lagen vroeger de staten Kiemersma, Frittema, Holkema, enz. Midaland, of Midland,** d. met eene Herv. kerk op het N.-Holl. eiland Terschelling. Het had in 1840 356, in 1870 3C4, in 1890 471 inw.	Midwolde, 1. kerkring der Herv. klasse van Winschoten, bevattende de I gem. Beerta, Nieuw-Beerta, Finster- wolde, Midwolde, Niéuwe-Schans, Nieu- \' wolde, Oostwold, Nieuw-Scheemda, Termunten-en-Borgsweer. Wagenborgen, Woldendorp. 2. of Midwolda. gem. in Gron., ingesloten door Win- \| schoten, Finsterwolde, Nieuwolde en Scheemda. Het midden en zuidoosten der gem. die in het geheel 4097 heet. groot is bestaat uit diluvisch zand. Het geheele noorden daarentegen is door zeeklei gevormd. Verder heeft men er hoogvoon, dalgrond en laag veen. In 1811 had deze gem. 1798, in 1822 2193, \' in 1840 2902, in 1875 3790, in 1890 4471 inw., in laatstgen. jaar onder- scheiden in 342G Herv., 660 Chr.-Geref., 16 Doopsgez., 4 Vrije-Evang., 258 Ned.- Geref., 14 R.-Kath., 36 Isr. en 57 onge- noemden. De landbouw is hun voorn, bedryf. De gem. bevat de dorpen Mid- wolda en Oostwold, de buurten Nijsiea- oord, Scheenidermeer, Oostwolderpolder, Ekamp en Meerland, benevens het Oude- land, en een deel van den Finsterwolder- polder. Het d. Midwolda, is de 13de eeuw als Middewalda vermeld, stond oudtijds ter plaatse van het goh. Oude- kork. Het was do hoofdplaats van het Oldambt, tengevolge waarvan de om- etreeks 1413 gebouwde kerk, dio met \| 4 torens prijkte, in hot zegel der land- streek werd opgenomen. Dezo kerk is in de 18do eeuw gesloopt. Het tegen- woordig Midwolda dagteekeut als dorp van 1738, toen de eerste steen aan de Herv. kerk werd gelegd. In 1870 had Midwolda in de kom 839, in 1890 824 inw. In 1890 daarbuiten 1262. Nabij Midwolda heeft hot Bernardynor-convent der Grijze Vrouwen gestaan. 3. d. in de Gron. gem. Leek, in 1840 met 373, in 1870 met 455, in 1890 met 547 inw. Er is eeno Herv. kerk, dio met eeno schoone tombe prijkt, waarvan het voortreffelijkste gedeelte door Hombout Verhulst in 1669 is vervaardigd. Dit \' god. vertoont do beelden van Anna van Ewsum en haar eersten gemaal Karel Hieronimus Baron von Inu- uud Knip- hausen. Later is door den beeldhouwer Bartholomeus Eggers daaraan oen derde beeld toegevoegd, dat van Graaf George Willem von Inn- und Kniphausou, Anna\'s tweeden echtgenoot. Er is ook oen Chr.-Geref. kerk. Nabij Midwolda : ligt de burg Nijeuoord.

-ocr page 538-



		Jlillen-tiJniigelt-eii-Vnoht. Heeze, Gcldrop, Xunen en Stiphout. Zij bestaat uit diluvische zandgronden ter grootte van 3465 heet. in 1822 had deze gem. 1810, in 1840 2070, in 1875 2476, in 1890 2678 inw. Bij de telling i voor 1890 vond men er 2670 R.-Kath. \| en 8 Herv. De inwoners bestaan nage- noeg uitsluitend van landbouw en aan- verffante bedrijven, waaronder het aau- kweeken van bosch. De gem. bevat het d. Mierloo, benevens de buurten Hout, \' Mnrktstaat, Bronk, Overakker, Loes- ( wjjk, Het Goor en Bekelaar. Reeds in 1292 werd de heerl. Mierloo afgepaald. \' Het cl. Mierloo, in 1840 met 466, in i 1870 met 760, in 1890 met 839 inw., i ligt zeer verspreid. Het heeft een K.- Kath. kerk en een liefdadig gesticht, j het Apostelhuis. Het voorm. kasteel van Mierloo is op het einde der vorige eeuw wegens bouwvalligheid gesloopt. JJ. b. in de N.-Brab. gem. Uden. Mikkel horst, geh. in de Overys. gem. Denekamp. Uil, bevallig d. in N.-Brab. gem. MU-en-St.-Hubert, aan den weg van Box- ^; meer naar Grave. De K.-Kath. kerk en een nonnenklooster zijn de voornaamste gebouwen. Op korten afstand ten ooston ligt hot schoone landgoed Aldendriel. In 1890 had Mil binnen de kom 407 inw. en daarbuiten 660. Aan de zuid- zijde ligt het station van den N.-Brab. Duitschen spoorweg Boxtel"Wezel. Men vindt .Mil in het eerst in 1308 vermeld. M i Icla ui. dorp met eene Herv. kerk in de Friesche gem. Schoterland, in 1811 met 256, in 1840 met 297, in 1870 met 373, in 1875 met 435, in 1890 met 452 I inw. Vroeger behoorde het onder Bron- gerga. Het ligt aan do Tjonger of Kuinder. .\'M il hoes. dorp met ceno R.-Kath. kerk in de >\'.-Brab. gem. Bakel-en-.Mil- : hees. Het vormde vroeger eene afzon- derlijke heerl. In 1840 had het 579, in , 1890 623 inwoners. Milieu, kasteel en geh. in de Limb. \' gem. Nieuwstad, door do Roode-Bcok i van het Pruisische d. Millen goscheiden. .llillen-iiJaiigelt-eii-Vufht, voorin, heerl., die oudtijds tot de do- nieincn van Limburg behoorde. Zij was in de 14de eeuw een twistappel tusschon Valkenburg, Limburg, Gelderland, Bra- bant, Heinsberg en Gulik. Toen den 2 Jan. 1544 do betrekkingen tusschcnKeizcr Karel V en den laatsten Hertog van
		558 Miclivouri. Xidnoad, gem. ia N.-Holl., tus- Bchcn Medemblik, "Wervershoof, Nibbix- woud, Sybekarspel, Twisk en Opperdoes, met eene oppervlakte van 1204 heet. Behalve enkele strooken alluviaal zand, is de grond d_oor zeeklei gevormd. In 1822 had deze (rem. 357, in 1840 568, in 1875 988, in 1890 989 inw. Hij do telling voor 1890 onderscheidde men er: 947 Herv., 1 "VV.-Herv., 5 Doopsgez., 30 K.-Kath., en C ongen. De veefokkerij, zuivclbereiding eu landbouw maken de hoofdmiddelen van bestaan uit. De gem. bevat de dorpen Midwond en Oostwoud, ile gehuchten De Buurt, Wijzend, Boer- dijk en Veldhuizerweg. Het cl. Midwond, in 1870 met 193, in 1890 met 196 iuw., is in de lengte gebouwd en heeft eene Herv. kerk. In 1311 wordt het als Mi- derwoudt vermeld. In 1517 werd het door de Oeldersche Friezen, op voor- spraak van den pastoor, van plundering verschoond, tegen eene som van 150 gulden. Doch daar er zoo veel geld niet in het d. te vinden was, moest de pastoor zorgen, die f 150 bijeen te bren- gen. Er is een station, gemeenschappe- lijk voor Midwond en Oostwoud, van den den spoorweg HoornMedemblik. .Mie«lo (Ue), geh. in de N.-Holl. gem. Schagen. IMieden, ol\'Op-de-H ieden, geh. onder het d. Burgwerd in de Friesche gem. "Wouseradeel. .Mio«len (Ter), geh. in de X.- Holl. gem. Xieuwendam. Miccliiiii. 1. geh. in de Fricsche gem. Leeuwarderadecl, administratief echter een d. genoemd, wat het ook vrosger in geographischen zin was. Het had in 1811 58, in 1840 62, in 1875 73, in 1890 67 inw. De kerk, in 1620 ge- sticht, is in 1850 afgebroken, doch de toren behouden. - &. geh. onder het d. Tjum in de Friesche gem. Franekc- radeel en Franeker. In het deel tot Franekeradeel behoorende, stond in de 13de eeuw een nonnenklooster, dat ten gevolge van overstrooniingen verarmd, in 1289 werd opgeheven en in een uit- hof van de abdij Lidlom herschapen. In 1572 hield deze bestemming op Mieninjj. geh. in de Z.-Holl. gem. Zoeterwoude. Mierle, beekje in N.-Brab die om- streeks Mierloo, ontstaat en met twee takken in de A valt. .Mierloo. 1. gem. in N.-Brab., tus- schen Helmond, Licrop, Soerendonk,

-ocr page 539-



		jttiimertKga. 559
		Millingen.


		\' Zeeland. Het d. Millingcn ligt op don zuideroever des Kijn\'s, dicht op de Kleef- schc grenzen. Het had in 1840 1386, in 1872 2111 inw. Voor 1890 niet afz. op- gegeven. Het d. is zeer fraai. Zoowel de K.-Kath. kerk, als het klooster zijn fraaie gebouwen. De Protestanten van I Millingcn gaan veelal in het Pruisische I d. Keoken tor korko. Don 7 Februari 1809 had eene doorbraak bij Millingcn plaats. Een zelfde ongeval dreigde in I Januari 1809, doch werd gelukkig ver- hoed. Het oude kasteel van Millingcn is ^: door den Rijn verzwolgen. In Juli 1846 zijn hier Romeinscue oudheden opgedol- j ven. X. of Milligeil, b. in do Ovcr- gselschc gem. Dalfsen, 1840 met 231, in 1870 met 240 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. MilliiiffeiiMclie Polder, polder van 444 hectaren in de Geld. gem. Mil- lingcn. M il Iiiijiolic- Waard. pold. in \| de Geld. gem. Millingcn, 235 heet. groot. Milsbeek,* b. iu de Limb. gem. i üttersum, in 1840 met 520, in 1870 met 602, in 1S90 met 641 inw. Milscliot, geh. in de N.-Brab. gem. Gemort. Milt, of Mild, b. in do Gold. gem. Gendringen, in 1840 mot 129, in 1890 met 77 inw. Mill, riviernrm in Utr., die onder den naam van het Vossegat uit den ; Kromnien-Rijn komt en na een korteu loop aan de zuid-oostzjjde der stad \' Utrecht zich weder met het Rijnwater i vereenigt. Miiigartstborg, of Ming;eltt- blll\'g, geh. iu de Limb. gem. Voeren- daal, in 1870 met 27, in 1890 met 32 inw. Millkeloos, geh. in Z.-IIoll., deels in de gem. Hoog-Blokland, deels in de gem. N\'oordeloos. Millliei\'tMgn, d. in do Frieschc gem. Barradeel, in 1811 met 782, iu 1840 met 1140, in 1875 met 1620, in 1890 met 1554 inw., mcerendeels land- bouwers en warmoeziers. Er wordt hier veel cichorei gekweekt. De Herv. kerk is een ruim gobouw. De kerk dor (Jhr - Gerei\', is in 1839 gesticht. Reeds in 1168 wordt Minnertsga vernield. Oud- tijds waren hier de stinzen Groot-Iler- mnna, Klein-Hermana, Groot-Tjossinga, Klein-Tjessinga, Farnio, Folta of Fo- lopta, Haitsmn of Haytzama, Sixma- van-Audla en Groot-Lainmema.
		Gelder, Willem van Gulik, werden ge- regeld, kwamen de Bourgondische en Gelderschc afgevaardigden overeen, dat deze heerl. voor de helft een Brabantsen leen zoude zijn, dat de Hertogen van Gulik bü den Hertog van Brabant zou- den verheergewaden. Thans is deze heerl. een deel van het Koninkrijk Pruisen en wol van het regeeringsdis- «trikt Aken. Een gedeelte van Millen is echter aan de Ned. gem. Nieuwstad toe- gevoegd. Milligen, of Millingen, geh. in de Geld. gem. Barneveld. Oorspron- kelijk was het alleen een landgoed, tot «en logement ingericht. 0[> de heide ten noorden van dit d. is in onzen tijd herhaaldelijk door Nederl. militairen een kamp betrokken. Te Nieuw-Millingcn, dat onder Apeldoorn, buurtsch. l\'ddel, behoort, is ecu remonte-depot van paar- den voor het leger gevestigd. MillenaarKpoldei\', pold. van 43 hectaren in de .X.-Brab. gem. Dronge- len c. a. Mil-en-St.-Hnbert, gem. in N.- Brab., tusschen Escharen, Gassel, Beers, Haps, Wanrooi, Uden en Zeeland, 4006 heet. groot. De grond is óf diluvisch zand, óf hoogveen, dat echter meer on meer door ontginning verdwijnt. Ter plaatse van do vroegere 1\'rinsenpeel zyn thans schoone akkerlanden. De gein. bevat schoone bosschen. In 1822 had de .Mil-en-St.-Hubert 1991, in 1840 2408, in 1875 2344, in 1890 2381 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 2373 K.-Kath., 7 ïfed.-Herv. en 1 Herst.- Luth. De landbouw maakt hun hoofd- bedrijf uit. Behalve de dorpen Mil en St.-IIuhert, bevat de gem. de buurten Ilollnnderbroek, De Boer, De Vilheide, De Molenheide, De Meeren, Nieuw-Mil, De Gagel, Zuid-C\'aroliua en Prinsenhoe- ven, beuevens het geh. Molengat. Millillgen, 1. gem. in Gcldcrl., tusschen Ubbergen, Gent, Bemmel, Pan- nerden en Herwen-en-Aart in Geld., en do gem. Koeken en >*iel in den Prui- sischen kreits Kleef. De bodem die in het noorden door den Kjjii en de Waal wordt beHpoold, bestaat uit riviorklei, deels akkers, deels weidon. In het ge- heel beslaat de gem. 1051 heet. In 1822 had zij 769, in 1840 1412, in 1875 2288, in 1890 2676 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 2202 R.-Kath., 77 Herv. en 51 Isr. De gem. is saamge- «teld uit heerlijkheden Millingcn en

-ocr page 540-



		lliin».		Moerkapelle.
		5G0



		II ii-ns. 1. b. in de Friescke gem. Gaasterland, nabij de Zuiderzee, in een schilderachtig oord. Zij was vroeger een d., doch de kerk is in het midden der vorige eeuw afgebroken. Op het Mirnser kerkhof, het Mirnserklif, 6\'/i meter bo- ven den zeespiegel, staat nu alleen een klokkestel. Mirns had in 1811 161 inw. 2. «ii li;tklnii/< ii. twee plaatsen der Friescke gein. Gaasterland, die te zamen admiaistratief als één dorp worden beschouwd. Zij hadden in 1840 472, in 1875 858, in 1890 1017 inw. II Laboren, goh. onder het d. \\Var- teua in de Friescke gemeente Idaardo- radeel. II ii»«\'l«> i ud«\'. b. in do N.-Brah. gem. Hooge-en-Enge-Mierde-en-Hulsel. .11 i><\'lkua<r,** pold. van bijna 34 keet. in de X.-Holl. gem. Sckagen. .11 it«\'. b. in de Geld. gem. Win- terswijk, in 1840 met 604. in 1872 met 525, in 1890 met 589 inw. Men vindt ket reeds in 1248 vermeld. Er is een station van den spoorweg Winterswijk Doetinckem. Mockema,* voorm. stins bij ket Friescke d. Aalsum in de gem. Oost- dongcradeol, in 1492 door de Vetkoo- pors gewonnen en in 1500 aan den Sak- siseken Hertog na een merkwaardig be- leg overgegeven. Modderbeek, beek in Geld. en Xtr., op do Voluwe en in Eemland, die met de Vlierbeek de Eem vormt. Moddergat, b. aan de Wadden onder ket d. Xes in do Friescke gom. Westdongeradeel, in 1840 met 586, in 1870 met 672, in 1890 met 775 inw., onder welken vele vissekers. Meenlswerf, gek. op ket X.-Holl. eil. Marken, in 1870 met 53, in 1890 met 76 inw. Moor (De), 1. lage djrrieacktigc streek in Zeolan 1, ket midden van ket eiland Sckouwen uitmakende. 2. (Het), b. in de X.-Brab. gem. Loon-op-Zand. 3. b. in de Drontscko gem. üiovor, in 1840 met 13, in 1890 mot 10 inw. Moerbeek, gek. in X.-Holl., deels in do gem. Xieuwe-Xiodorp, deels in Oude-Xiedorp, in 1840 met 90 inw., in 1870 met 224. in 1890 met 232 inw. Het god. onder Xiouwe-Xiedorp, Ooster- moerbeek genoemd, kad in laatstgen. jaar 118, (lat onder Oude-Xiedorp, Wos- ter-Moerbeek, 114 inw. Moerbeekerpolder, pold. van
		251 keet. in X.-Holl., deols in de gem. Oude-Xiedorp, deels in Xieuwe-Xie- dorp. Moerbekepolder, polder deels in de Zeouwscko gem. Overslag, dool» in de Belg. gom. Moorbeke. Het Xoderl. deel is 69 heet. groot. !Ioerdieii«t, b. in ket Fr. d. Ter- wispol (Opsterland). Moerdijk, d. in X.-Brab., vóór 1815 slechts eeno buurt, doch waar in 1815 eeno Herv. en later ook oene R.- Kath. kerk is gesticht. Er is eon kazorno der marechaussee. Hot noordoostelijk deel ligt in de gem. Zwaluwe, het zuid- westelijk doel in de gom. Klundert. In 1840 had eerstgen. doel 167, in 1890 730 inw., laatstgen. deel (Binnen-Moer- dijk) 280, in 1890 785 inw. Do Moerdijk ligt aan het Hollandschdiep, waarover hier van ouds een belangrijk veer en overtocht was. Er is eon station van don spoorweg naar Zwaluwe. Over het Holl.-Diep bij Moerdijk is oen spoor- brug gebouwd. (Zie Zivalnwe.) Moeren (l>e). goh. in de X.-Brab. gom. Zundert e. a. Vóór 1618 was hier alleen woeste heide, met eenige visch- rijko plassen. Sedort is dio streek dools- wijze ontgonnen, tot bosch, akker en weide. Moerenberg, 1. b. in de X.-Brab. gomoento Tilburg. 2. b. in do X.- gem. Loon-op-Zaud. Moergestel, gem. in X.-Brab., tusschon Oostorwijk, Oorschot, OorsteU Wester-on-Midden-Beers, Dieson, Hilva- renbeek en Berkel ca., 2798 koet. groot. Do grond, dio door de Rousol wordt doorsneden, bestaat uit diluvisck zand. In 1822 kad Moergestel 1194, in 1840 1172, in 1875 1214, in 1890 1345 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 1336 R.-Katk., 3 Herv., 1 Horst.- Lutk. en 5 ongon. Do ingezetenen bo- staan meest vau den landbouw. Bokalvo kot d. Moergestel, bevat de gom. de ! buurten Over-kot-Water, Hijzen on Houvol. Hot d. Moorgestol bevatto binnen do kom in 1870 168, in 1890 362 inw. Hot keeft oene R.-Katk. kork en den Xiouwenkof, tkans oen vrouwen- klooster. In 1388 en 1542 word ket door do Goldorsckon on in 1702 door de Fransekon geplundord. Moerkapelle, gom. in Z.-Holl., tusseken Bonthuizon, Waddinxvoon, I Zovonkuizen en Bloiswijs. De grond, ! oorspronkelijk laag veen, is door ket

-ocr page 541-

Molenaarsbrng. 561

Moerkei-kerland.

Moerstraat, buurt in de N.-Brab.
gem. Tilburg.

Moerstraten, b. in de N.-Brab.

gem. Wouw. Oudtijds was er eene kapel.

Jloei-vaart, of Zoom, wetering
in de N.-Brab. gem. "Wouw en liergen-
op-Zoom, die onder den naam van Moer-
grep naar do haven van liergen-op-Zoonx
loopt on zich met do Schelde vereenigt.

Moei\'veld, buurt in de Limb. gem.
Geul.

Moeselkeeilt, buurt in do Limb.
gem. "Weerd, in 1840 met 434, in 1870
met 429 inw. In 1890 had Moesel 275
en Keent 225 inw.

Moesemaiisstraatje, geh. in de
Limb. gem. "Weerd.

.11 oespad. b. onder Drumpt in de
Geld. gem. "Wadenooien. Hot Moespad
is een kortere verbindingsweg tusschen
den Tielschen-Weg en den Drumpt-
schen-Dijk.

lloezel, waterloop in Friesland,
tusschen Irnsumerzijl en Roordahuizum,
uitloopcnde in het Öude-Zwin.

Moespotsclie Vaart, vaart in
de Overijsclsche gem. Ambt-Vollenhove.
De rechten op deze vaart worden ge-
heven ton bate der Herv. kerk te Vol-
lenhove.

Moggersliil, pold. van ruim 42
heet. in de Zeeuwsche gem. St.-Anna-
land.

.Hok. inham der Reede-van-Tossel
in de zuidkust van het N.-Holl. eiland
Tessol.

Mokerheide, oOIookerlieide,
heide op de grenzen van Geld. en Limb.,
deels in de gem. Groesbeek, deels in do
gem. Mook-en-Middelaar, bekend door
den strijd van 14 Maart 1574, waarin
de Graven Lodewijk en Hendrik van
Nassau sneuvolden. Er zijn nog over-
blijfselon van oude schansen.

Molecaten of 3Iolem*aten,
in de Geld. gom. Oldebroek, met eon
landgoed van denzelfdeu naam. De b.
had in 1840 112. in 1872 (met de Jo-
donbolt) 205 inw. In 1890 waren er
316 inw.

Molen, b. in de Geld. gem. Ovor-

ftcmAiii

Molenaai-sbrng, of Heimans*

brng, fraaio b. in de Z.-Holl. gem.
Oudshoorn, tor plaatse waar de Hoi-
manswetoring don Rijn bereikt. Er is
een ruim wolingericht logement, waar
verschillendo stoombooten, die den
stroom bevaren, aanleggen.

dolven der veenstof meest in plassen
herschapen, die na weder drooggemaakt
te zijn, thans kleilanden aan het oog
vertoonen. Alleen ter plaatse van hot
d. Moerkapelle ligt nog laag veen. De
gom. is 724 heet. groot. In 1822 had
zij 430, in 1840 515, in 1875 585. in
1890 011 inw. Bij de telling voor 1890
vond men er: 393 Horv., 8 C\'hr.-Geref.,
1 Rem., 194 Ned.-Geref., 14 R.-Kath en
1 ongen. Vroeger was het turfmaken
do hoofdbron van bestaan, thans geven
landbouw on veeteelt nagenoeg allen in-
gezotenen het noodigo. De gem. be-
vat het dorp Moerkapelle, de "Wilde-
vonen on een gedeelte van den Zuid-
plaspolder. Het dorp Moerkapelle
heeft cene Herv. kerk. Het telde in
1850 120, in 1870 (met de bevolking der
aanpalende huizen van de "Wildovencn)
449 inw. In 1890 tolde de kom van
het cl. 155 inw., terwijl er buiten do
kom nog 182 woonachtig waren.

lloei-kerkei\'land, landstreek in
Z.-Holl., bevattende een deel van de
Hoeksehe-"\\Yanrd, t. w. 1\'uttcrshook,
Maasdam. Mijusheerenland en Heinenoord.

n oerillOll t. adell. huis in do Zeeuw-
sche gem. Ronosse, eens de zetel der
beroemde Renesse\'s. Het werd in 1751
nieuw opgebouwd.

Mo<-|->« ha ii». voorm. schans in de
Zeeuwsche gem. Grauw, in 1645 door
de Staatschen op de Spanjaarden ver-
overd. In 1747 moest Johannes van
Kootcn haar aan de Franschen over-
geven. Na 1794 is zij geslecht.

Moershoofd, b. in de Zeeuwsche
gom. Eede.

Moerslag, geh. in de Limb. gem.
St.-Gecrtruid, in 1840 mot 88, in 1870
met 90, in 1890 met 101 inw.

Moer*loot, wetering op de gren-
zen van do Gron. gemeenten Bellinge-
wolde en Nieuweschans, naar do zijde
van Ilanover.

Moerspnifort, voorm. schans in
do Zeeuwsche gem. Koewacht, den 14
November 1G45 door de Spanjaarden
nan de Nederlanders overgegeven. Van
1647 tot 1657 vormde Moerspui met
Zuiddorpo eeno kerkelijke gem. der
Horvormdon. Kerk en fort zyn in 1688
gesloopt.

IMoerspnipolder, pold. deels in
België ondor de Zeeuwsche gem. Zuid-
dorpe, Koewacht en Overslag en de
Vlaamscho gem. Moerbeke. Het Nederl.
ged. is 257 heet. groot.

Witkamp.

-ocr page 542-



		562 Molenaarsgraaf. Molenaarsgraaf, gem. in Z.- Holl., tusschen Brnndwijk, Ottoland, Gieseudam, \'Wijngaarden en Blcskens- graaf, 748 heet. groot. Do grond bc- staat uit laagveen, zoodat men er be- halve enkele hennepakkers, bijna uit- sluitend veeweiden vindt. In 1822 had deze gem. 325, in 1840 370, in 1875 517, in 1890 513 iuw. Bij de telling voor 1890 vond men er 398 Herv., 2 Cbr.- Geref., 2 Doopgez., 110 Ned.-Gerof. en 1 ongen. De gem. maakt thans een polder uit. Het d. Molenaarsgraaf, met eene Herv. kerk, had binnen do kom in 1870 113, in 1890 108 inw. Bü het d. sluiten zich do buurten Oosteindo en Westeinde aan. Molenbroek, b. in de Brab. gom. Oostol-, \\Yester- en Midden-Beers. Molenbroekrot, b. in de Ltmb. gem. tStramprooi, in 1870 met 192 inw. Ue wijk Molenbroekrot, waartoe ook het goh. Wisbroek behoort, had in 1840 242, in 1870 254, in 1890 217 inw. Molenbnren, geh. onder het d. Noordwolde in de Friesehe gem, \\Ycst- stellingwerl\'. Molenbuurt, 1. b. in de N.-Holl. gem. Akersloot, in 1840 met 125, in 1870 met 205, in 1890 mot 330 inw. <£. gehucht onder het dorp Duurswoude in do Friesehe gom. Opsterland. 3. voorin, b. op bet Overijselsche eil. Schokland, in 1840 met 203 inw., maar sedert gesloopt.-----1. of Stof molen. geh. in N.-Holl., dools in de gem. "\\Vij- denes, deels in de gein. Venhuizen. Molendijk, 1. b. in do N.-Brab. gem. Standdaarbuiteu, in 1440 mot 150, in 1890 met 190 inw. 2. buurt in de Z.-Holl. gemeente Den Bommel, in 1840 mot 130, in 1890 met 121 inwoners. Moleneilld, 1. b. in do N.-Brab. gom. Etton e. a., in 1840 met 851, in 1890 met 1064 inw. Er is een kloos- tor. Si. b. in de N.-Brab. gem. Hoe- ven, in 1840 mot 228 in 1890 mot 330 inw. Er is een seminarium. 2. b. in de N.-Brab. gem. Oudenbosch. 4. b. in de N.-Brab. gem Prinsenhage, in 1840 met 127, in 1890 met 151 inw. 5. b. in do N.-Brab. gom. Tilburg. 6. b. in do N.-Brab. gom. l\'den. 7. b. in Geld. gom. Appcltern. H. geh. inde N -Brub. gom. Gilze c. a., i>. geh. in de N.-Brab. gom. Loon-op-Zand. lO. goh in do N.-Brab. gem. Standdaar- buiten. 11. geh. in do N.-Brab. gom.
		Molenpolder. ! Ossondrocht. 12. of «Ie Molm. I geh. in de N.-Holl. gem. Broek-in-Wa- i terlnnd. 13. b. onder het d. Oen- kerk in de Friesehe gem. Tietjerk- ! steradcel, in 1840 met 250, in 1890 met 333 inw. Mol«-ii«jat (Het),* geh. in de N.- Brab. gem. Kil c. a. Moleilgors, goh. in de N.-Brab. gein. Zevenbergen. Moleilgorxen, polder van ruim 30 hectaren in de Z.-Holl. gemeentc- Zuidland. Molengracllt, buurt in de N.-Brab . gem. Tetoringen, in 1840 met 96 inw. In 1890 had de buurt met Lovensdijk 144 inw. Molenheide, buurt in de N.-Brab. gem. HU c. a. Molenlioek. 1. b. in de N.-Brab. gem. Rosmalen. 2. gehucht in de Zeeuwsche gem. Hontenisse, in 1840 met 73, in 1890 met 86 inw. in de kom. In 1890 mot 400 daarbuiten. 3. geh. in do Overijselsche gem. Steenwijker- wold. Molenhof, of Meulenhof, geh. in N.-Brab., deels in de gom. Dourue c. a., deels in Bnkol c. a. Molenhorn, 1. goh. onder Zande- weer in de Gron. gem. Kantene. 2. goh. onder IHijham, in de Gron. gem. Weddo. Molenkant, buurt in do N.-Brab. gem. L\'den. Molenpolder, 1. pold. in de Z.- Holl. gem. Den Bommel, in 1614 bedijkt on 30 heet. groot. 2. pold, in de Z.-Holl. gem. Goudswaard, groot 56 heet. 3. pold. in do Z.-Holl. gem. Numansdorp, in 1663 bedijkt, 128 heet. groot. 4. pold. in de Z.-Holl. gem. Oude-Tongo, in 1478 en 1533 tor bedij- king uitgegeven, 56 heet. groot 3. polder van 108 heet. in de Z.-Holl. gem. Koon. O. pold. in de Z.-Holl. gem. Stohvijk. 7t. pold. in de Zoouwsoho gem. Buurland. 8. pold. van bijna 3 hoct. in do Zeeuwsche gom. St.-Maar- teusdijk. 9. pold. van 21 heet. in da Zeeuwscho gom. Nieuw-en-St.-Joostland. - lO. pold. in Zeeland, groot 75 heet. deels in do gem. Hontenisse, deels in Ossenisse. 11. pold. in de Zeeuwscho gom. lerseko. Molennoldertje, pold. van 25 hoct. in do N.-Brab. gem. Terheidon. Moleiii>older-van-Waniel- Dreumel-cit-Alfcn, groote polder

-ocr page 543-



		Monnikendam. 563 Mollnm, b. in het Fr. d. "Wommels (Hennaarderadcel). Molnia, geh. onder het d. Lutkc- wierum in de Friesehe gem. Hennnardc- radeel. Hol«»l>erj>\'. geh. in de Limb. gem. Simpelveld. Monden . au-den-l.I-el, of Departement van «Ie Montlen- van «len-I.lNel, dept. van het Fran- sche Keizerrijk en van het Souverein Vorstendom der Vereenigde-Xederlanden, van 1811 tot 1814. Het bevatte bijna geheel Overijsel en was verdeeld in 3 arrond.: Almeloo, Deventer en Zwolle, te zaïncn met 15 kant. 52 en mairiën. Moiirien-vnii-de-Maas, of De- partenient van «Ie Mon«len- van-de-.HaaM, dep. van het Fransche Keizerrijk en van het souverein Vorsten* dom der Vereenigde-Xederlanden, van 1810 tot 1814. Het bevatte het vroegere departement Maasland van het Konink- rijk Holland, met uitzondering van de mairiën Herwijnen en Vuren-en-Dalem, die aan liet departement van den Boven- Usel waren toegevoegd. Het was vor- doeld in 6 arr.: \'s-Gravenhage, Leiden, Kotterdam, Dordrecht, Gorinchcm on Briello, te zamen met 35 kantons en dept. en 148 mairiën. Monrieii-vaii-rien Rijn. ol\'De- partenient van «Ie M«>n«len- \\ ;ui den ICi.jn. dept. eerst van het Fransche Keizerrijk en vervolgens van het souverein Vorstendom der Vereonigde- Xoderlauden, van 1810 tot 1814. Het bestond uit al do Brabantscue distrikten ten oosten van de Donge, met inbegrip vau het Land.van-Altena, benevens het gedeelte van Gelderland ten zuiden van de "Waal. Het was verdeeld in 3 arr.: \'s-Hertogenbosch, Eindhoven en Xjjme- gen. 11 on(Ien-\\ ;in de Se hel de. of Departement van «Ie Monden vaii-«le-S«-hel«Ie, dept. van bet Fransche Keizerrijk en van het souve- rein Vorstendom der Vereenigde-Xeder- landen. Het omvatte de Zeeuwsche eilanden en was verdeeld in do 3 arr. Middelburg, Goos en Zierikzeo. HonelMiren. geh. onder Parrcga in de Friescho gem. "Wonseradeel. Monnikendam, 1. leerkring der klasse van Hoorn der Herv. Zij bevat do gein. Monnikendam, Broek-in-Waterland, Durgeroam,llolgsloot-en-Uitdam,Markcn, Nieuwendam, Kausdorp-en-Schollingwou-
		Molenpoort. \'n het wostl. dool van het Geld. diatr. I Maas-en-Waal. De pold. heeft, naar een in 1845 opgemaakt ontwerp, een groot stoomgemaal erlangd. Molenpoort, l. of molenbeek, ] geh. in de Limb. gcm. Mook c. a., in IS 10 met 55, in 1890 met 103 inw. i Ü. b. in de Limb. gem. Weerd eigen- ^;lijk eene voorstad ten westen van de stadsgracht van "Weerd, in 1810 met 91, in 1870 met 101, in 1890 met 136 inw. j Molenrijg, levendige buurt in do j Gron. gem. Kloosterburen. *Molen. <!>«). geh. in de N.-HolL gem. AVijdeues. llolenxcliot. d. met eene K.-Kath. kerk in de X\'.-Brab. gemeente Gilze c. a. Molenstraat, 1.** buurt in de N.- \| Brab. gom. Lieshout. \'ii. buurt in de ; X.-Brab. gein. Os. 3. b. in de X.- j Brab., deels onder Loon-op-Zand, deels onder Udenhout. 4. geh. in de X.-Brab. gem. Helvoort. 5. geh. in de X.-Brab. gem. Tilburg. Molenstraatje, geh. in de X.- Brab. gom. "Wouw. Molentje, of Xieiiw-Molentje, j geh. in de Zeeuwsche gom. IJzondijke, \| iu 1890 mot 76 inw. Molenvliet, geh. in de Zeeuwscho gem. Tolen. Molenweg, b. in de X.-Holl. gem. Oterleok. Molenwijk, buurt in de X.-Brab. gom. Boekei. Molkwerum, il. in de Friesehe gem. Hemelumcr-uidetaart-en-Xoord- wolde, nabij den zeedijk. Het is op zeven eilanden aangelegd, en wel zoo onregelmatig ten opzichte van de plaat- sing der huizen, dat het den naam van j het Friesehe Doolhof heeft gekregen. Vroeger veel dichter bebouwd dan in de eerste helft dezer eeuw, is de bevolking bij die der 17de \':\\.- zeer afgenomen. Sedert nam de bev. weder too. In 1811 j had het 309 «n 1840 301, in 1875 532, \| in 1890 519 inw. Er zjjn kerken der i Herv. en üoopsgez. In 1400 lag hier ! eene schans, die door "Walraven van Brederode met zijne Hollanders met geen ander gevolg word aangevallen, dan dat Broderode in gevangenschap geraakte. Een kwartier ten westen van j het d. ligt do Molkwerumerzijl, eene uitwatoring in de Zuiderzee. Mollekot, geh. in de Zeeuwsche gem. Uzendijke.

-ocr page 544-



		564 il <► ti ïi ï U«\' ii <! ;i m. lloiinikenveen.

		do, Zaiderwonde-en-TTitdam, Zunderdorp. Si. gem. \'ⁿ N.-Holl., in het oosten door hot doel der Zuiderzee bespoeld, dat den naam van Gouwzee voert, en nnnr de landzijdc ingesloten door Broek-in- "Wnterland, Ilpendnm, 1\'urmerend, Edam en Katwoude. Zij beslaat 1514 heet., bevattende de stad Monnikendam, een deel van do Purmer, een deel van de Monnikenmeer, bet geh. Oudelandsdijk en eenig polderland. De drooggemaakte meren bevatten kleigrond, het overige loag veen. Jn 1795 had Monnikendam 2058, in 1811 2094, in 1822 2057, in 1830 2490, in 1840 2470, in 1850 2064, in 1800 2007, in 1875 2709, in 1890 2741 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 1474 Ned.-Herv., 1 Vrije-Prot., 2 Bern., 9 Chr.-Geref., 164 Ned.-Geref., 19 Herst.-Luth., 152 Ev.-Luth., 84 Doops- gez., 765 R.-Kath., 44 Nederd.-Isr. en 27 ongen. De stad Monnikendam, in 1840 met 2206, in 1870 met 2306, in 1890 met 2220 inw. in de kom, ligt aan het westelijk uiteinde van de Gouwzee. Zij is door fraai-beplnnte wallen om- ringd, heeft eene ondiepe haven en ver- echeidene grachten. De hoofdstraten zijn het Oosteinde, het Zuideinde en het Noordeinde. In het geheel beslaat de stad 30 heet. Visschcrij, handel in vee en kaas en eenige inrichtingen van volksvlijt, als 3 scheepstimmerwerven, 9 bokkingrookerijen, 7 ansjoviszouterijen, patentoliefabriek, touwslagerfjen, zeil- makerijen, zeepzicderij, koorn- en hout- zaagmolens, gasfabriek, enz., versehaf- fen den inwoners het noodige. Er is een halte van de stoomtram Amsterdam Edam. Het voornaamste gebouw, do Nikolaaskerk, die in 1412 nog niet vol- fooid was, is in 1572 aan de Hervorm- den ingeruimd. Zij is in den Gothischen stijl gebouwd, rust op 24 pilaren en be- vat een marmeren gcdenkteeken voor den stichter der Maatschappij Tot Nut van \'t Algemeen", Jan Nieuwenhuizcn. De hooge en zware toren munt in bouw- orde boven alle torens van het Noor- derkwartier uit. De overige kerken der stad zijn die der R.-Knth., Lutherschen en Doopsgezinden. Ook is er eene syna- goge. Tegenover het Stadhuis, een mo- dern gebouw, staat do toren van het oude Raadhuis, die in 1591 gesticht en versierd is met de eenige mechanische beeldjes Monnikendam ontleent zyn oor- sprong nan een klooster vnn Frieschc monniken, in do eerste helft der 13do
		eeuw te dezer planatse gesticht. Ver- dere historische herinneringen zyn: de landing van den l\'trechtschen Bisschop Willem, in 1297; het stormenderhand veroveren der stad door de Hoekschen, in 1226; de boete, der stad door A1- brecht van Saksen opgelegd, in 1492; j do brand van 1499; de nederlaag der ^: Gelderschen in 1504; de brand van 1514 en 1515; de landing de "Watergeuzen, den 12 en 13 Maart 1571; de aanslui- ting van Monnikendam bij de Stnat- schen, in 1572; de deelneming der Mor.- nikendammers aan den zeeslag voor Hoorn, op 5 en 0 October 1573; de ontweldiging van den buit,door Spnaii8ch- gezinde Amsterdammers in "Waterland vergaderd, in 1574; de komst van Prins Maurits, den 30 September 1018; het springen van den kruittoren, in Augus- tus 1623; de watorvloed van 14 en 15 November 1775; de overstrooming van "Waterland, den 3n en 4n Februari 1825. lIoiiiiikciMlaiiiiiiei\'gat, weste- lijk deel van do Gouwzee in N.-Holl. ^loiiiiikenhoide, buurt in de N.-Brnb. gem. Rukvcn c. n., in 1840 : met 223 inw. Yoor 1890 niet afz. op- gegeven. .Tloiiiiikcilliolt, geh. onder het ! d. Achlum in do Friesche gem. Frane- keradeel. lloiiiiikeiiblireil, goh onder het \'. d. llieslum in de Friesche gem. "Won- seradeel. *lIoiiiiik(\'il£nt, buitenkwartier in het Overijselsche d. Staphorst. M o ti n i U<>n 1 ;i n«I. of lï u n il i koil- hiiid. pold. in de Geld. gem. Pocde- rooien 3 il heet. groot. Oudtijds was het eene bijzondere heerl., waarvan o. n. Constnntijn Huygens en zijne nakomc- i lingen heeren en vrouwen zijn geweest. \| In 1840 had dit land 42, in 1872 22, in 1890 27 inw. ^loitnikcilllieer, voorm. meer in do N.-Holl. gemeenten Monnikendam en Broek-in-"Waterland. Het is bijna 123 heet. groot en werd in 1863 bedijkt en leeggemalen. II Ollllikcillliolcil, gehucht in de Overijselsche gem. Ambt-Yollenhove. ]Uoilllikl»liNloot, voorm. vaart door hot Friesche convent te Ludinga- kerk van de streek bij Harlingen naar Vlieland gegraven. Moiinikenveen,** pold. in de N.- Holl. gem. Kortenhocf.

-ocr page 545-



		Moimikeiiweg.
		IIontfooi I. 565


		lloimikoiiweg, geh. in de Utr. gem. Renswoude. Moiiiiikenwerf, of liiil. Iiiiurt. d. niet oono Herv. kerk op het N.-Holl. eiland Marken. Het had in 1840 439, in 1870 467, in 1890 527 inw. ÜUoimikeiiwierde, buurt in het Grou. d. Tjamsweer (Appingedam). Moilllikhof. huurt in de N.-Brab. gem. Terheiden, in 1840 met 288, in 1890 met 340 inw. lloiiiiikliuizcil, waehterswouing hy het Bosch van Klarenheek in de Geld. gein. Arnhem, in een schilderachtig dal gelegen. Het was weleer een kloos- ter van Karthuizer monniken, omstreeks 1342 door Hertog Reinald II van Gelder gesticht. In 1572 moesten de Kartuui- zers dit convent verlaten. Moiiaelmreil, geh. onder hot d. Honnaard in do Friescho gein. Hennaar- deradeel. Monster, 1. gem. in Z.-Holl.. in het westen door de Noordzee bespoeld en verder ingesloten door Loosduinen, \'Wateringen, Naaldwijk en \'s-Gravezande. De grond 1487 heet. bestaat in hot westen uit diluvisoh zand (duin en geestgrond), in het oosten uit klei. In 1822 had zij 2209, in 1840 3005, in 1875 3919, in 1890 4491 Inw. Bjj de telliug voor 1890 vond men er: 2367 R.-K., 1438 Xod.-Herv., 399 Chr.-Gcref., 5 Rem., 149 Xed.-Geref., 21 Xed.-Isr. en 12 ongon. De inw. bestaan deels van landbouw, warmoozerü en veeteelt, deels van schelpenvisscherij en eenigo andere bedrijven. De gem. bevat de dorpen Monster, Poeldijk en Terheide, bene- vens een deel der buurt Quintsheul. Het d. Monster, in 1840 met 1540, in 1870 met 1998, in 1890 met 2566 inw., is van hooge oudheid. Men meent dat het \'t Masemunstor is, dat in eene oor- konde van 1006 voorkomt. Er is ook een Romoinscho mylpaal gevonden. Hot Gemeentehuis is oen fraai gobouw. Doch vooral munt de Herv. kerk uit, waarin men de begraafplaats vindt van Jan van Wasse- naar on Catharina van Brederode, benev. oen gedenkteeken voor denzoeheid Pieter- son. Uitwendig prijkt dozo kerk met een broeden, zwareu toron. De R.-Kath. kerk is in 1791 gesticht. Men hooft er voorts oen R.-Kath. en een Horv. ar- menhuis en een St.-Jozefsgesticht. 5J. voorm. Zeeuwsch d. ia het westen van Z.-Boveland, in 1532 door een wa- tervlood verzwolgen. Het d. Borselo		wordt daarnaar ook wel Monster ge- noemd. Moiltfevlaiul, fraaie, bosrbryko heuvel in de Geld. gem. Berg, 83 motor boven A. P., met oone boschwachters- woning, die tevens als plaats van uit- spanning is ingericht. Oude wallen too- nen aan, dat in overoude tijden deze heuvel tot vesting heeft gediend. II o il t t\'oort. 1. voorin, kwartior van do prov. Utrecht. Het bevatte in de 16de eeuw en in de eerste helft der 17de : de heerl. Lange-Ruige-Weide, Hoenkoop, Linschoten, Heeswijk-en-Achtlioven, Kat- tonbroek-en-de-Uitdyken-van-Mast wijk, Schagen-en-de-Lng, Papenkop-en-Die- merbroek, Vlooswijk, "\\Vulverhorst of Linschotcr-Haar. Oukoop, Dijkveld en Rateles, "\\Villeskop- en Kort-Heeswyk, Blokland, I\'olanen. In 1654 werd hot zuidelijk god. van hot Noderkwartior hieraan toegevoegd, namelijk de hoerl. Langerak, "Willige-Langerak, Lopik, Zo- venhoven, \'t Gein, AVest-Raven, \'t Neder- einde-van-Jutfaas, Galokop, I\'apendorp, Oudenrijn-en-Heikop, Veldhuizen, Iïyle- veld, Rosweide, Reierskop-eu-Lichten- borg. Jè. dek. van hot aartsbisd. Utrecht, bevattende do par. Benschop, Buunik, Kabauw, Harmeien, Houten, IJselstein, Jutfaas, Montfoort, Ouderyn, Rijzenburg, Vianen, Vreeswijk. AVerkho- ven, Zeist, .\'{. gem. in Utr., gren- J zonde in het oosten, noorden en noordw. j aan Linschoten, in het zuidw. en zuidon aan "Willeskop. Zij wordt door den Hol- landschcn-IJsel doorsneden en heeft 144 ^! buud. oppervlakte, alles kloigrond. In 1795 had zij 1316, in 1811 1416, in 1830 1671, in 1840 1799, in 1850 1838, in ^; 1860 1750, in 1875 1805, in 1890 1841 ¹ inw., in laatstgen. jaar onderscheiden j in 1307 R.-Kath., 361 Herv., 12 Luth., i 1 Chr.-Ger., 149 Xed.-Ger., 6 Isr. en 4 \| ongen. Do gem. bevat de stad Montfoort, \| Hofland en Hoogewoerd. De stad Mont- foort ligt op don zuideroever van don Usel, tusschen akkers en weiden. Zij dankt waarschijnlijk hare stichting aan j een kasteel, in 1170 door BisschopGod- [ fried van Rhenon te dezer plaatse aan- \| gologd on door hem Montfort of Mont- I foort genoemd. De naam Montfoort wordt \| oehtor eerst in eono oorkonde van 1204 gelezon. Dit kasteel is uog, ofschoon in veranderden staat, bewoond, dienende thans tot eene gevangenis voor jeugdige ; vrouwelijke veroordeelden, tevens huis J van verbetering on opvoeding. Andere

-ocr page 546-



		llookhoek.
		566 Montfort.

		belangrijke gebouwen z{jn het Raadhuis, de Herv. en de K.-Knth. kerk. Land- bouw, knashandel en het touwslaan zijn de \'voornaamste bronnen der welvaart. Men vindt er 3 touwslagerijen, 2 siga- renfabrieken, steenbnkker\\j, scheepstim- merwerf, bierbrouwerij, lakfabriek, enz. Tot de voorn, herinneringen der stad behooron de strijd op den Hoogcwoerd, waarin Bisschop Willem van Giechelen sneuvelde, in 1301 ; het beleg van het kasteel door Bisschop Jan van Arkel, in 1345; het beleg van het kasteel door Bisschop Kloris van "Wevelinkhoven, in 1386; het vruchteloos beleg van het «lot door de Hollanders, in 1483; het beleg der stad door Hertog Albrecht van Saksen, in 1490; het bezetten der stad, door de Franschen, den 21 Juni 16T2: de aankoop van het slot door de stedelijke regeering, in 1833. Ilont i\'ort. 1. voorin, ambt in het Overkwartier van Gelder, thans een doel van de prov. Limburg. Het bevatte de de kleine steden Echt, Xieuwstad en Montfort, benevens de dorpen: Roos- teren, Maaabracht, Vlodrop. 1\'osterholt, St.-Odiliënberg en Linne. Het werd in de 13de eeuw bezeten door den Luik- «cheu Bisschop Hendrik van (ielder, die den 4 Augustus 1277 de heerlijkheid afstond aan zijn neef Graaf Keinald van Gelder. Doch eerst bij zijns ooms dood in 1284 kwam Keinald in het volkomen bezit. Later werd Montfort eeno heerl., leenroerig aan Gelderl., be- zcten door de geslachten van AVitten- berg en Acrschot. In 1647 beleende Koning Filipa IV den Prins van Oranje met deze heerl. Door erfrecht kwam zij in 1732 aan Pruisen, die haar tot 176!) behield. In 1715 werd de souvereiniteit over dit ambt door den Keizer aan de Stoten-Generaal afgestaan. Si. gem. in Limburg, tusschen Linne, St.-Odiliën- berg, Echt en Maasbracht. De grond bestaat uit moerassen en zand en beslaat in het geheel eene oppervlakte van 984 hectaren. In 1822 had Montfort 591, in 1840 686, in 1875 766, in 1890 816 inw., die meest hun bestaan vinden in landbouw, veeteelt en veenderij. In 1890 telde men geen andere dau Roomseh- Katholieke ingezetenen. De gem. bevat het dorp Montfort en eenige verstrooide woningen. Montfort, dat het eerst in eene oorkonde van 1283 staat vermeld, vertoont zich thans een middelmatig dorp, ofschoon de plaats reeds in 1312		stedelijke rechten bezat. Het had in 1890 732 inw. in en 84 buiten de kom. Er is eene R.-Knth. kerk. Ook is er een landhuis, waarbij men nog over- blijfselen vindt van het kasteel, hetwelk door Hendrik van Gelder, Bisschop van : Luik in 1267 werd versterkt met de bouwstoffen ecner sterkte te Wijk bij Maastricht, die bij had laten nederwcr- pen. Hertog Reinald II heeft op dit ^! slot zijn vader gevangen gezet tot deze ! den 9 October 1336 overleed. .llook. d. aan de Maas, in de Limb. gem. Mook-en-Middelaar. Oudtijds droeg j het den naam van Moldeke of Moldijk. I Eerstgenoemde naam wordt gelezen in I de oorkonde van 1 April 1227, waarbij \', de Roomsen-Koning Hendrik VII aan do I St.-.Maria- en St.-Adelbertsstiften te i Aken verlof geeft, om Mook aan («erard \\ Graaf van Gelre te verkoopen. In ver- j volg van tijd kwam Mook aan Kleef. J Het d. had in 1840 458, in 1870 545, ! in 1890 584 inw. Er is eene fraaie R.- \\ Kath. kerk en een klooster dor Fran- ! ciscanessen. Tot dit d. behooron de geh. i Molenbeek, Bisselt, Groot-Iiier, Klein- i Lier en Kammetje. Van do helling der heuvels, die Mook ten oosten bepalen, heeft men prachtige gezichten over het ; Maasdal. Meermalen, zooals den 19 Febr. I 1799 en 20 Januari 1820, heeft dit dorp I veel door water geleden. Mook-e n-ll iridelaar, gem. in Limb., omringd door de Geld. gem. Heu- ¹ men en Groesbeek, de Limb. gem. Ot- tersum en de Brab. gem. Kuik-en-St - I Agatha en Linden. Zij beslaat 1879 \' heet., ten deele diluvisch zand, ten deele langs de Maas, die de zuid-westl. grens vormt, uit rivierklei. De gem. is samen- gesteld uit de heerl. Mook en Midde- laar, waarvan de eerste eeuwen achter- een tot 1795 aan Kleef heeft behoord, en de laatste tot 1795 deel uitmaakte van het Overkwartier van Gelder. In 1822 had deze gem. 848, in 1840 1032, \| in 1875 1141, in 1890 1284 inw., in [ laatstgen. jaar onderscheiden in 1270 R.-Kath. en 14 Herv. De ingezetenen \\ bestaan meest van den landbouw. Maar I er is ook eene metaalgieterij en eene pannenbakker^. De gem. bevat do dor- pen Mook en Middelaar, benevens de goh. : Molenbeek, Bisselt, Groot Lier, Klein-Lier, Kuiksche-Veer, Kammetje, Riethorst, I\'lasmolen, Plaukrnai, Zeven- daal en Op-den-Berg. IMookhoek, b.indcZ.-H.gom.Strijen.

-ocr page 547-



		lIookhoek-eii-Trekdani. lIooklioek-en-Trekilam, pold. ïn de Z.-Holl. gem. \'s-Gravendeel, 343 heet groot. lloollioek, polderl. in do Z.-Holl. gom. Zuidland. Jloordreclit, 1. gem. in Z.-Holl. tussclion Ooudn, Waddinxvccn, Zeven- huizen, Xieuwerkerk en Gouderak, zijnde 1486 heet. groot. Hot oostel. deel, dat door den Hollandschon-IJsel wordt be- spoeld, bestaat uit laag veen. Het wcstel. deel, de oosthoek van den droog- gemaakten Zuidpias, heeft klei. In 1822 had deze gem. 1321, in 1840 2101, in 1875 2278, in 1890 2158 inw. Bij de telling voor 1800 onderscheidde men er: 1366 N.-Herv., 15 Rem., 26 Chr..Geref., 1 Doopsgez., 1 Ev.-Luth., 454 Ncd.- Geref., 278 K.-Kath. en 17 ongen. De inw. bestaan mcerendeels van klcinhan- dcl, steenliakkcrij, touwalagerij, het soheepstimmeren en den landbouw. Het d. Moordrecht telde binnen de kom in 1870 658, iu 1890 674 inw. Het is ceno fraaie, welbebouwdc plaats aan den Useldijk, die hier een deel van den grooten weg tusschen Rotterdam en Gouda uitgemaakt. Er zyn kerken dor Herv., Rem. en R.-Kath. Er is een station van den spoorweg Kotterdam Gouda. Het wordt reeds in 1250 ver- meld. In den Jonker-Fransen-oorlog, den 17 Juni 1489, werd hier een ge- vecht tusschen de aanhangers van Jonker Krans en de krijgslieden vanden Roomsch- lvoning ilaximiliaan geleverd, die de nederlaag der eersten ten gevolge had. &. pold. van 920 heet. in de Z.-Holl. gem .Moordrecht. Moorsel, gch. in de N.-Brab. gem. Lierop. Moorsineer, pold. van 43 heet. in de N.-Holl. gem. Warmcnhuizen, vroeger een meertje. lloortlillizeil, b. in de Geld. gom. Appoltern, onder Alfen. Moorveld, b. in Limb., deels in Elestraten, deels in Geul, in 1840 met 198 inw. van welke 118 in Geul en 80 in Ulestraten. In 1870 beliepen de cijfers 237, of 149 en 88, in 1890 218 of 77 en 141. Hoordijk, b. in de N.-Brab. gem. Ücurne c. a. *Moot<liJk, b. ouder Liesel, in de N.-Brab. gem. Deurne. Hordijk, geh. in de Z.-Holl. gem. Barendrecht. Morgen,** gch. in de Limb. gem. Heerlen.
		Hudakkersrho enz. 567 H or i ;iu ii«liool\'d. geh. in de Zeeuw- sche gem. Kerkwerve. .llori <>«». b. in de Gron. gem. Wedde, in 1840 met 98, in 1870 met 271, in 1890 met 316 inw. Horra. 1. meer in de Fricsche gem. Hemelumer-01defaart-en-Xoord- wolde. -- JJ. geh. onder het d. Abbega, in de Friesche gem. Wymbritseradoel. In 1840 had het slechts 18, in 1890 nog minder: 14 inw. Vroeger moet het veel grooter zijn geweest, naardien er de staten Attema, Bonninga en Svtinga gestaan hebben. \',i. geh. onder het Friesche d. Heinelum. 4. d. met eene Herv. kerk in de Friesche gem. Oostdongeradcel. Vroeger vond men er do staten Hooghuistra, Botma, Heem- stra en Nittema, benevens het klooster , Weerd. In 1811 had het 295, in 1840 ! 385, in 1875 469, in 1890 423 inw. Horxcli <IJo<»^«\' en Lage), 2 buurten in de Z.-Holl. gem. Oegstgeest. Hor>elilio<\'f. geh. in de N.-Brab. gem. Erp. Horssobelwclio-l\'older. pold. in de Z.-Holl. gem. Oegstgeest c. a. Hortel, 1. d. in de N.-Brab. gem. Gemert. Het telde in 1890 1254 inw. Tot 1848 had het slechts eene kapel, doch sedert vormt het eene eigene pa- rochic. JJ. geh. in de N.-Brab. gem. Udenhout. Mortiere, heorl. op hetZeeuwsche eil. Walcheren, ten deele onder de gem. .Middelburg, ten deele onder Arnemuiden. HoMsel, 1. d. met eene nieuwe R.- Kath. kerk in de Geld. gem. Vorden. Het had zoowel in 1840 als in 1870 579, in 1890 572 inw. 2. of ?Ios- selt, geli. onder Otterloo in de Geld. gem. Ede. *Howeldal. geh. in het Friesche d. Xijega (Smallingerlnnd). MoMMellioek, geh. in de Zceuw- sche gein. Tolen. HoMMelkl\'eek, stroom in Zeeland, tusschen Tolen en St.-Filipslnnd voort- komende uit de Eendracht en hot Slaak en loopende naar het Mastgat. llowtlu\'livel, geh. in de N.-Brab. gein. Vesscm. ^lottingerpolder. pold. in Z.- I Holl., van 58 heet. oppervlakte, deels j in de gem. Sassenheim, deels in de gem. Voorburg. Hllda. geh. onder Gnrrelsweer in de Gron. gem. I.oppersum. II ud.ikk i\'i>«\' lie-e n-1" lij u schc-**

-ocr page 548-



		568 Mnggefoeet, enz. llnideveld, enz.

		I In 1840 had Muiden binnen zijne wallen 1158, in 1870 1178, in 1890 1716 inw. Er is een halte van de stoomtram Am- sterdamHilversum. Tot de historische herinneringen van Muiden behooren nog de vijandelijke aanval der Kennemers. in 1197; die dor Hollanders, in 1204; het beleg door deu Utrechtschen Bis- schop "Willem van Mechelen, in 1296; de verovering door Bisschop van Jan ! Arkel, in 1356; de brandschattingen door do Utrechtschen, in 1372; do be- ! zetting door Hertog Karel van Gelder, in April 1508; de verovering door de Staatschen on hot aftrekken van Sonoy, in 1576 ; de overgave aan den Prins, op 1 Januari 1577; het inrichten tot een voormuur voor Amsterdam in 1629 : de redding der stad voor do aanstor- mende Franschen, in 1672 en 1679; de verdediging der stad door Kolonel Mattha tegen de Pruisen, in 1787; het bezetten der stad door de Russen, in Nov. 1813. 2. of De Piet, voorm. d. of stadje op het Zeeuwscho eiland Wolfaartsdijk, in 1778 door oeno ovor- ^; strooming vernield. De overgebleven to- ron stortte bij een storm, in 1512, tor neer. .tI niderbail, het ged. der N.-Holl. gem. Muiden, het platteland bevattende, doch zonder het d. Muiderberg, dat oud- tijds tot Gooiland behoorde. Het bestaat p uit de Oostzijde en do "Westzijde, benc- vens een ged. van het Naardermeer. In de "Westzijde ligt de buskruitmolon de Krijgsman. Muiderberg, d. in de N.-Holl. gem. Muiden, waarmede het eerst in de 19do eeuw werd verbonden. Het had in 1811 196, in 1840 290, in 1870 225, in 1890 250 inw. Het ligt zeer fraai aan I do Zuiderzee, op een heuvelachtig ter- rein. Men vond er weleer verscheidene buitenverblijven, dio echter in onze eeuw zeer verminderd zijn. "Wereldberoemd is de echo op het landgoed Hofrust. De Herv. kerk heeft in 1686 de oude kapel vervangen, welke in 1324 door Graaf "Willem III, ter gedachtenis van Graaf Floris V werd gesticht. Er zijn 3 kerk- hoven, een der dorpsgemeente, een in 1612 door de Hoogd. Isr. van Amster- dam aangelegd, en een in 1794 gesticht Nieuw kerkhof\', waar o. a. Helmen, "Wiselius en Jeronimo de Vries begra- ven zijn. Er is een halte van do stoom- tram AmsterdamHilversum. lluideveld, of Mnijeveld, goh. in do Utr. gom. Loosdrocht.
		Holdei\'. pold. van ruim 84 heet. in de N.-Brab. gem. St.-Michielsgestel. Mnggebeet. of Mnggenbeet, b. in Överijsel, deels in de gem. Steon- wijkerwold, deels in de gem. Giethoorn. In 1890 woonden onder de eerstgen. gem. 104 inw. Het cijfer der bev. in laatstgen. gem. is gering. Mujjjjenlioek, b. in de N.-Brab. gem. Hoeswijk, met de abdij van Berne, in 1840 mot 145, in 1890 met 205 inw. Mnggeilhol, buurt in de N.-Brab. gem. Zeelst, in 1890 met 128 inw. II uiden. 1. gem. in N.-Holl. in het noorden door de Zuiderzee bepaald en verder ingesloten door de gem. Diemen, "Weesperkarspel, Weesp en Naarden. Zij beslaat 1514 heet, bestaande op beide oevers van do Vecht uit rivier- klei, verder uit laagveen, moeras en diluvisch zand. In 1811 had zij 1456, in 1822 1385, in 1840 1650, in 1875 1738, in 1890 2061 inw. Bij do telling voor 1890 vond men er: 1408 Herv., 24 Ev.-Luth., 6 Herst.-Luth., 55 G\'hiy Geref., 3 Rem., 14 Ncd.-Geref. 5 Doo;ss- gez., 531 R.-Kath. en 5 Isr. De inw. bestaan meest van doortocht, scheop- vaart, schoepstimmeren, zuivelbereiding, zoutzieden, veefokkerij, enz. Do gem. bevat de stad Muiden en het d. Muider- berg. De stad Muiden, op beide oevers van de Vecht gebouwd, is eene oude plaats, daar de visscherij aldaar reeds in het midden der 10de eeuw (in of omstreeks 048) door Keizer Otto I aan het stift Utrecht werd geschonken. Later kwam Muiden onder het beheer der Hoeren van Amstel, van welken Gijsbrecht II er omstreeks 1224 op de zijde van of naar Naardiugerland een slot stichtte of althans het oude tolhuis tot zoodanige sterkte verbouwde. In 1285 stond Gijsbrecht IV zijno rechten op Muiden aan don Hollandschon Graaf Floris V af, wiens levensgeschiedenis op en bij dit slot, in 1296, op treurige wijze eindigde. Muiden is oeno sterke vesting, waarvan de werken onder Ko- ning Willem III aanmerkelijk zijn uit- gebreid. Het voorn, gedeelte der stad is de Heerengracht, die zich langs deu oostoever der rivier uitstrekt. Het be- langrijkste gebouw is het slot met zijne vele herinneringen aan do Amstelheeren en Floris V, aan hot verblijf van Hooft en den Muiderkring. Merkwaardig is ook do schutsluis in do Vecht, be- nevens de Herv. on do R.-Kath. kerken.

-ocr page 549-



		Muiepolder. Muiepoltler, pold. van ruim 78 beet. in do Zeeuwscho gem. St.-Maar- tensdijk. Muilkerk. (Zie Dnasen). Muizeubroek, of Muisbroek. pold. van 259 heet. in de Z.-Holl. gem. Giesen-Xieuwkork. In 1840 had do b. Muizenbroek 89, in 1870 126, in 1890 192 inw. Mullegracllt, 1). in do N.-Brab. gem. Teteringen. Mullem, d. met eono R.-Katb. ka- pel in do N.-Brab. gem. Samboek. Het bad in 1840 281, in 1890 309 inw. Muu, 1. goh. in do Geld. gem. Ap- peltern. Si. I>. in do X.-Brab. gem. Schalk. Munnekebureii, d. niet eene Herv. kerk in de Friesche gem. "West- stellingwerf, meest door veehouders be- woond. Do bevolking beliep met de b. Langelille, in 1811 104, in 1840 437, in 1875 006, in 1890 738 inw. Muuueke- Raven» en Itobon- bosell]lolder, pold. van ruim 07 heet. in de S.-Holl. gem. Alkmaar, 07 heet. groot. Mnniiekei, 1. geb. in do N.-Holl. gemeenten Blokker en Schellinkbout. 2. wijk in do N.-Holl. gem. Andijk. Muuiiikenweg is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg Gro- ningenRoodeschool. Mllliueketil, b. onder het d. Drogeham in de Friesche gem. Acht- karspelen. .11 iiiiiiekexijl. doorgaans Muntje- zijl genoemd, goh. met eon Herv. kerk in bet Friescho d. Burum, gem. Kollu- merland, c. a., in 1811 met 104, in 1840 met 333, in 1870 met 502, in 1890 met 721 inw. Administratief wordt bet eone buurt van hot naburige d. Burum ge- rekend. In 1580 hadden aan de Manneke* zijlster-Buitenzijl verscbillondo gevech- ten tusschen do Spanjaarden en Staat- schen plaats. Dozo sluis, aan den mond der rivier de Lauwers, is een der voornaamste watorlossingen en afvoer- kanalen voor Friesland. Zij hoeft eon zeer lange buitenrijd, waardoor het water in bet Reitdiep stroomt. Voor deze af- watering is in 1875 bjj de overdijking van bet Reitdiep eeno sluis in den dijk gebouwd. Muunikepolder, pold. van 187 beet. in do Z.-Holl. gemeente Leider- dorp. Muimikeland-VRii-West-
		Muutendaiu. 569 111 u;t. pold. van 172 beet. in de Z.- Holl. gem. "Westmans. Mnimikeupolder,* of II1111- I 11 ikspolder, pold. van 37 beet. in do Zeeuwscho gem. Krabbendijke, iu 1694 bedijkt. Muilliekeiiveeu, voorin, eilandje in den Dollard van ruim 500 beet. op- pervlaktc, door annslijking met het vasteland der gem. Nieuwolda vereenigd. Muiiuikeuwoml, geb. in de Geld. gem. Appoltern. II imuiksboscli, b. in de Limb. gom. Odiliënberg. lliinsel. b. in de >.-Brab. gom. Boxtel. Mnnstergeleeii,* gem. in Limb., tusschen de Limb. gem. Sittard, Geleon : en Schinnen, en de Pruisische gem. Hillensberg, groot ruim 444 beet. Zjj wordt in bet westen door de Geleen be- sproeid en beeft een bodem \\an mergel en beekklei. In 1822 bad deze gem. 54G, in 1840 603, iu 1875 695, in 1890 094 inw., allen R.-Katb. Zij bestaan meest van den landbouw. Do gem. be- vat het grootste dool van het dorp Munstergeloen, do b. Winti-aak, het goh. Absboven en het buis Kookamp. Het d. Munstergeleen ligt aan de Geleen, groott ndeels in de gem. Munstergeleen. ¹ deels in do gem. Geleen. Het eerste \' deel, waar de R.-Katb. kerk staat, had in 1840 472, in 1870 523, in 1890 526, het laatste in 1870 17, in 1890 11 inw. Munsterkerk. Zie (Mussen). Munt, gobucht in do Limb. gem. Tegelen. II1111I berg, berg of heuvel iu de Geld. gem. Groosboek, 83 meter hoog. .11 llllteildaill. gem. in Gron., in- gesloten door Hoogezand, Sappemeer, Zuidbroek, De Moeden, Veendam en Wildervank, bobbende eene opporvlakto van 2104 hectaren. Het grootste deel der gemeente is dalgrond of afgo- graven hoogveen. Verder bevat zij zeeklei en diluvisch zand. In 1822 had zij 1349, in 1840 1988, in 1875 2712, ^; in 1890 2995 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 2507 Herv., 40 Doopsgez., 136 C\'hr.-Geref., 37 F.vang., 15 Vrijo Evang.. 1 Evang.-Luth., 1 Herst.-Luth., 41 Xed.-Geref.. 47 Isr. en 31 ongen. Landbouw is de hoofdbron j der welvaart. Ook do scheepvaart, hot sebcepstimmeron mot aanverwante be- dryven geven velen bet noodige. De gem. bovat het d. Muntendam, de b. Duur-

-ocr page 550-

-ocr page 551-

Hijlpolder.

omvatte den Mijlpolder, den Krabbc-
l)older, het Groot-Koninkrijk, een ge-
deelto vnn den "Wieldreehtschen-Polder
en van Xicuw-Bonnvcntura, benevens
den buitenpolder Klein-Koninkrijk. In
1822 bad zij 349, in 1840 550, in 1850
508 inw. Door do wet van 27 December
1850 is zij gesplitst: bet {red. op Dord-
reebt, nevens den Krabbo-I\'older en
Klein-Koninkrijk is tot de gom. Dub-
beldam, liet overigo tot do gein. \'s-Gra-
vendeel gebracht.

II ijl polder, pold. van 154 beet.
in de Z.-Holl. gom. \'s-Uravendcel.

lli.jllden, beerl. in do Utr. gem.
Loosdrecbt, het zuider deel dier gem.
uitmakende, in 1870 met 198, in 1890
met 529 inw. Dit hooge bcvolkings-
cijfcr in 1890 vond zijn reden hierin, dat
daar thans nog de weldra op te heven Pu-
pillensohool is gevestigd, welke bevolkt
was met 312 inw. De heerlijkh. was
oorspronkelijk eene bezitting vnn Heeren
uit het geslacht van Amstel. Het kas-
teel is reeds voor eeuwen gesloopt.

II i.jndeii veld, II ijnderveld,
of .11 nldeveld, goh. in do Utr. gem.
Loosdrecbt, in 1840 met 62, in 1870
met 75, in 1890 met 87 inw.

^lijiiNlieereiilaiid, of 1lijns-
heerenland-van-Moerkerke,
gem. in Z.-Holl., 1768 heet. groot en
ingesloten door Oudbeierland, Heinen-
oord, Puttershoek, Maasdam en \'West-
maas. De grond is door zeeklei gevormd.
In 1822 had de gem. 882, in 1840 1210,
in 1875 1492 in 1890 1530 inw. Bij de

Xaaldwijk. 571

telling voor 1890 onderscheidde men er
1380 Herv., 123 Chr.-Geref., 2 Ev.-Luth.,
30 Ned.-Geref. en 1 R.-Kath. De inw.
bestaan meest van den landbouw. De
gem. bevat het d. Mijnsheorenland, den
Oudenlandsehen-Polder en de Zomer*
landen, benevens dcelen van den "\\Vcst-
mans- Xieuwlandschen-Polder en den
Oudlieierlnndscben-l\'olcler. In het begin
der 15de eeuw droeg dit oord den naam
van Schobbe on Everocke, doch nadat
aan don Vlnamscben Ridder Lodewnk
van Moerkerke, den 26 Mei 1437, ver-
lof was gegeven, om dezo gronden te
bedijken, verkreeg het den naam van
Moerkerke, Moerken of Mocrkerkerland,
die vervolgens met die van Mynsheercn-
land en Mijnsheerenland-van-Moerkerke
werd afgewisseld. Het d. Mijnsheeren-
land of Mynsheerenland-van-Moerkerko
telde in 1840 406, in 1870 504, in 1890
507 inw. in de kom. De Herv. kerk
bevat eene tombe voor Vrouwe Elisabotb
van Praat, geboren van Loon. Ook be-
vat het \'t Hof van Moerkerke, een schoon
landgoed door uitgestrekte tuinen en
boomgaarden omgeven, dat nu (1894)
evenwel zal gesloopt worden.

IHfjt-Stel, opgeworpen heuvel nabij
het Oeld. dorp Nunspeet, waarvan men
den oorsprong niet kent: wellicht was
het een schans, een Heidensche otter-
plaats, eene gericbtsplaats of een plek
waar de landheer werd gehuldigd.

II (jxerkoogi pold. in N.-Holl. 568

heet. groot, deels in de gem. Schermer-
horn, deels in l\'rsem.

NI.

XaaikiiKsen, ot\' Drie wegen,

1». in de Zecuwsche gem. Neuzen.

Xaaldeiiveld, duinvallei in de
N.-Holl. gem. Bloemendaal, 44 hectaren
groot.

X aaide polder, pold. van ruim 4
hectaren in de Zeeuwscho gemeente
Oveznnde.

Xaaldwijk, 1. gom. in Z.-Holl.,
waarvan de gedaante min of meer op I

een zandlooper gelijkt, daar zij in bet
midden (hoezeer niet in het juiste mid-
den) uit een enkel punt van aanra-
king bestaat. De omringende gem. zijn:
\'s-Gravesamie, Monster, Wateringen, De
Lier, Maasland en Rozenburg. De grond
bestaat in het westen uit alluviaal zand,
rustende op klei, het oosten bijna geheel
uit klei, met eenig laag veen. Langs de
zuidzyde vloeit het Sluisschediep. Inliet

-ocr page 552-



		572 Xnarden.
		Vaarden.

		I en deels uit een ged. van het Naarder- mecr, te zamen groot 2129 heet. In 1822 had zij 1845, in 1840 2388, in 1875 2749, in 1890 3189 inw. Bg do telling \\ voor 1890 onderscheidde men er: 1531 i Nod.-Herv., 11 "W.-Herv., 64 Chr.-Go- ref., 345 Ned.-Geref., 37 Ev-Luth., 10 I Herst.-Luth., 15 Doopsgez.. 4 Rem., 1087 R.-Kath , 1 Oud-R., 46 Ned.-Isr. 4 Port.-Isr. en 34 ongen. Do bevolking bestaat voornamelijk van tuin- en land- bouw, bevattende het platteland der gem. vele bloemisterijen en boomkwee- kerijon. Ook is er eene beetwortelsui- kerfabriek, eeno stoomkuiperij enz. Do gem. bevat de stad Naarden, verschei- dene buitengoederen en verstrooide wo- ningen. Do stad Naarden is oonc der sterkste vestingen van Nederland, die onder Prins Willem III eeno nieuwe gedaante kreeg, en wier werken sedert nog aanmerkelijk werden vermeerderd en uitgebreid. De stad heeft 2 poor- ten, verscheidene rechtlijnige straten en eene kleine binnengracht. In 1840 had zü binnen haro wallen 2155, in 1870 2393, in 1890 2628 inw. Ofschoon Naar- den reeds in de 10de eeuw in de ge- schiedonis wordt genoemd, dagteokent ! hot tegenwoordige Naarden eerst van 1350, nadat het vorige Naarden, dat een half uur verder naar het noordoosten lag, door de Utrechtschen was verwoest. Graaf "Willem V moedigde de verdreven stedelingen tot het stichten eenor nieuwe : stad door verschillende gunstbewijzen \' aan. Aan het vroegero Naardon of Noorda herinnert de hofstede Oud-Naar- den. Historische herinneringen der nieuwe stad zijn do overwinning der Naarders op do Amorsfoorters, in 1356; de plundering door de Utrechtschen, na eeno verrassing, in 1481; de overwin- ning op de Utrechtschen en hot bouwen van den toren Swijcht Utrecht, mede in den herst van 1481; de brand van 1486 ; de moord door de Spanjaarden aange- richt, in 1572; het oproer van 1659; do verovering door do Franschen, den I 20 Juli 1672; do herovering door Prins \| "Willem III, in 1673; do overgave aan ¹ de Pruisen, in 1787; do insluiting door de Nederlanders en Russen, in 1813 on 1814. In 1892 werd in het plantsoen tegenover de Utrechtsche-Poort een ge- j denkteeken onthuld voor Johan Amos I Comeuius, geb. te Nivnice (Mornvië) ¹ 1592, overl. to Amsterdam en begraven \| to Naarden in 1670. Een gedenksteen
		geheel is de gein. 3063 heet. groot. In 1822 had zij 2721. in 1840 3517, in 1875 4457. in 1890 4971 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 2247 Ncd.-IIcrv., 3 "\\V.-IIerv., 229 Chr.-Geref., 12 Kern., 1 Doopsgez., 470 Ned.-Geref., 1 Luth., 1966 R.-Knth., 30 Ned.-Isr. en 6 ongen. De inw. bestaan voornaine- lijk van warmoezerij, en ooftteelt, land- bouw, veeteelt en zuivelbereiding. Er is ook eene sigarenfabriek. Do oude Hee- ren van Naaldwijk behooren tot de voor- naamste edelen van Holland. In 1612 kwam de heerl. door koop aan Prins Frederik Hendrik. De gem. bevat het d. Naaldwijk, de b. Hondsholredijk, be- nevens den polder het Ilonderdland en den Oranjepolder. Het d. Naaldwijk is een welgebouwd vlek, met al het bc- vallige, dat landelijk gelegen, boomrijke plaatsen eigen is. Het had binnen de kom in 1870 1638, in 1890 2675 inw. Er zijn kerken der Herv., Chr.-Geref., R.-Kath. en Isr. Op het dorpsplein staat het bezienswaardige Raadhuis. Het dorp komt het eerst in 1156 voor, onder de benaming Naldwic. Doch het is veel ouder, daar in den omtrek Germaansche en Romeinsche oudheden zijn opgedol- ven. Oudtijds had men er do ndell. hui- zen Lngewoord of Duiventoren, Woort of Hoogewoerd en Patijncnburg of Eu- deldijk. Er is een stoomtramverbinding met \'s-Gravenhage. £. voorin, heerl. in de Z.-Holl. gem. Sliedreeht. \\aan!i\'ii. 1. kerk. ring der klasse Amsterdam, bevattende de gom. Naar- den, Ankevcen, Blarikum-en-I,aren, \'s-Graveland, Hilversum, Huizen, Kor- tenhoef, Nederhorst-den-Berg, Muiden, Maiderberg. Sedert 1828 is aan de gem. Blarikuin-cn-Laren de gem. Bussum toegevoegd, die door een hulpprediker wordt bediend. &. dok. van hot aartsbisd. Utrecht, bevattende de par. Abkoude, Ankeveen, Breukelen, Bus- sum, Kamerik, Kokkengen, Kortenhoef, Loenersloot (Slootdijk), Maarsen, Mij- dreclit (Bozenhoven), Naarden, Uithoorn, Vinkeveen. Vleuten. Openbare kapellen zjjn op Endelhoven (een liefdadig gesticht onder de par. Maarsen) en op de open- bare begraafplaats to Naarden. \',i. gem. in N.-Holl., in het noorden door de Zuiderzee bespoeld, on naar de Iand- zijde ingesloten door de gem. Muiden, Weesperkarspel, Hilversum, Bussum en Huizen. Hare oppervlakte bestaat meest uit diluviscli zand, deels uit laag veen

-ocr page 553-



		X:i:u\'«I«>h-I£iissiiiii.		Xaneriiasclie-Vaart. 573


		Xailliciiliof, buurt in de Fr. gem. Bolsward. X\'auiiinga, geh. onder het dorp Oosterwolde, in de Friesche gem. Oost- stellingwerf, waarbij het Nnnningster- vcrlaat (sluis) is in het Groote-Vcen- I kanaal. *\\iliilllll. geh. in de Gron. gem. I Bierum, oudtijds met een burg van den- j zelfden naam. Het had in 1840 74, in 1890 100 inw. Napels, gehucht in de Gron. gem. Scheemda, in 1870 met 62, in 1890 met 161 inw. Xaxsan. 1.** voormalig vestingwerk zijnde een versterkte toren, in de Zeeuw* sche gem. Breskens. Het is onlangs ge- slecht. ?}. voormalig fort nabij de Zeeuwscho gem. Axel, waarschijnlijk door Prins Jlaurits aangelegd en in 1747 door de Fransehen geslecht. S# voorm. fort nabij de Zeeuwsche stad Hulst, na de verovering dezer stad door de Stantscben in 1645 vervallen. XaK«ani»oI«lei\\ pold. in N.-Brab., nagenoeg 256 heet. groot, deels in de gem. Klundcrt, deels in Zevenbergen. Xataarwpolder, voorm. pold. op het Zeeuwsche eil. Schouwen, den 26 Januari 1682 door eeno overstrooming vernield. Xaters, I. oost. deel der Z.-Holl. gem. Kokkanje, doch vóór de wet van 11 Juli 1855 eene zelfst. gemeente, die 415 heet. groot was en in 1822 80 en \| in 1840 116 inw. telde. Daartoe behoorde \| ook het St.-Pancrasgors. Voor 1890 niet afz. opgegeven. &. pold. van ruim 415 heet. in Z.-Holl. deels in de gem. Kok- kanje, deels in de gem. Nieuwenhooru. Deze polder is in het laatste vierde der 15de eeuw op de stroomen hcr- ; wonnen. Xatewiscll, ridderhofst. in de Utr. gem. Amerongen, reeds in 1270 be- kend. XaÉlials, of Derdepolder, pold. van 39 heet. in de N.-Brab. gem. Dus- een e. a. Xanerna, b. in N.-Holl., aan den Noorder-IJdijk. Het grootste deel be- hoort aan do gem. Assendelft, het klein- sto aan "Westzaan. Het Assendelftsche aandeel had in 1840 189, in 1890 245 inw. De bevolking van het AVestzaan- seho deel beliep in 1840 21. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Xanernasclie-Vaart, vaart in N.-Holland, reikende van do Starnmeer-
		vermeldt dit en behelst bovendien in \'t Czechisch: Aan Joban Arno» Ko- mensky, den onderwijzer der volken, van geboorte een iloraviër, naar de taal een C\'zech, naar de roeping geestelijke." De voornaamste gebouwen van Naar- den zn"n het in 1601 gebouwde fraaie Baadhuis, de sehoono Herv. kerk, de Rooniscli-Katholieke kerk, benevens de voorin. Oastbuiskerk, later de Waag en de hoofdwacht, waar het bloedige too- neel uit de verwoesting van Naarden in 1572 voorviel. Er is een station, ge- nieenscliappelijk voor Naarden en Bus- sum van den spoorweg Amsterdam Hilversum en een halte van de stoom- tram AmsterdamHilversum. Xaarricn-JInsMum, station van den spoorweg AmsterdamAmersfoort, tusschen de stad Naarden en het dorp Bussum, dichter bij laatstgenoemde dan by eerstgenoemde plaats. Het station is voor het verkeer den 10 Juni 1874 ge- opend. De grintweg naar Naarden is in 1875 aangelegd. Xaardcrbnren, geh. in de Fr. gem. Idaarderadeel, onder het d. "\\Yar- ga, in 1840 met 51, in 1890 met 74 inwoners. Xaardormeer, moer in do N.- Holl. gemeenten Naarden, Jluiden en AVeesperkarspcl. In of omstreeks 1628 bedijkt, is dit meer later weder inge- vloeid en eerst in onze eeuw voor het zuidw. ged. weder in land herschapen. In het overige groeit veel riet. De Oosterspoorweg voert zoowel door het drooggem. deel als door den uitgestrek- ten plas. Xaastenbest, b. in de N.-Brab. gem. Best, in 1840 met 478, in 1890 met 447 inw. Xabbegat, b. in de N.-Brab. gem. Zeeland, in 1840 met 101, in 1890 met 103 inw. Xai\'htmorrie, p. in de Z.-Holl. gem. Heerjansdam. Xadorst. is een halte van de stoom- tram HoornEnkhuizcn. Xariort. streek in de N.-Brab. gem. Dubbeldam. Xagolbock, b. in do Limb. gom. Scbinnen, in 1840 met 274, in 1870 met 255, in 1890 met 243 inw. Hierbij ligt een merkwaardige moeras. Xailieil, voorin, d. in Zeenwsch- Vlaanderen. De polder waarin het lag, was in 1285 bedijkt en werd door den Kerstvloed van 1717 verwoest.

-ocr page 554-




	574 Xederaelt. vaart naar den IJdjjk, waarin aan heteindo dezer vaart eene dubbele sluisligt. De vaart die in 1533 en 1534 is gegraven, bezoomt de wcster grenzen van Westzaan en Wormerveer, benevens de oostergrenzen van Assendelft en Krommenie. \\ederaxwelt. westelijk deel der Geld. gom. Overasselt, in 1890 met 180 inw. Xederbetnwe. westelijk deel van de Geld. landstreek de Betuwe, bevat- tende do gein. Kesteren, Lienden, Mau- rik, Zoelen, Echteld, Uzendijkc en Do-dewaard. Oudtijds vormde bet een ambt. In 1817 werd bet een boofdseboutambt. liet vormt thans, met bijvoeging van Zundwijk (een deel der gem. Tiel), een nfz. dijkdistrikt van 14,008 beet. oi>per-vlakte. Xederbiel, b. in de Geld. gem.Borkeloo, in 1840 met 147, in 1870 met 170, in 180 mot 133 inw. Xedei\'boeicop. polder van 423 heet. in do Z.-Holl. gem. Heikop-en- Boeikop. Xedereiiidc-van-.JntfaaM, westelijk deel der Utrecbtsche gem. Jutfaas. X\'ederheide, 1.** b. in de X.-Brab. gem. Kukven. \'4. b. in de X.-Brab. gem. "Woensdrecht. Xederlieikop, polder van 504 heet. in de Z.-IIoll. gein. Heikop-on- Boeikop. Xederhemert, gem. in Geld., in- gesloten door de Geld. gemeenten Hedel en 1\'oederooien, en door de X.-Brab. geineenteii Veen, Wyk-en-Aalburg, Gen- deren o. a., Housdeu en Herpt-en-Bern. Zij wordt door de Maas doorsneden, is door klei gevormd en heeft eene opper- vlakte van 777 hoct. In 1822 had zjj 569, in 1840 085, in 1875 eveneens 685, in 1890 839 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 775 Herv., 50 Chr.- Geref., 10 Xed.-Geref., 3 B.-Kath. en 1 Isr. De akkerbouw is hun hoofdbe- drijf. Het is eene oude heerl., die reeds in 814 of 815 onder den naam van Ilamaretha voorkomt. Over de grens met Holland, waaraan tot 1798 het I.and-van-Heusdcn onderhoorig was, is meermalen verschil geweest, tot in 1715 deBwegens eene overeenkomst werd ge- troffen. De gem. bevat de dorpen Xeder- hemert-Xoordzijdo en Xederhemert-Zu\'d- zijdc, benevens de b. Bietscboof. Xederhemert-Xoordïiijde, d.	Xederkwartier. in de Geld. gom. Xederhemert, in 1840 met 42G, in 1872 met 442, in 1890 met 567 inw. Kr is eene Herv. kerk. Xederlieiiiert-Zuidxijde, d. met eene Herv. kerk en een fraai kasteel op de Hemertsche-Waard. Het bad in 1840 159, in 1872 120, in 1890 118 inw. Xederhoeveil. polder van 46 hectaren in de Z.-Holl. gemeente Ha- gestein. Xederhorst. ridderhofstede in de Utr. gem. Xederhorst-den-Berg, volgens do overlevering door Filips van Wasse- naar omstreeks het begin der 13de eeuw gesticht. XederborMt-deii-Bcrg;, gem. in X.-Holl. ingesloten door de X.-Holl. gem. Weesperknrspel, Ankeveen en Korten- hoef, en de Ctr. gem. Vreeland en Xichtevecbt. In vroegere tijden behoorde zij tot Utrecht, het laatst van 1814 tot 1819. Hare grootte beloopt bijna 14C0 heet., deels water, het Horstormoer en veeuplnsson van de Vecht, deels klei, laag veen en diluvisch zand. In 1822 had deze gem. 720, in 1840 882, in 1875 1003, in 1890 1186 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er: 422 Herv., 224 Xed.-Geref., 3 Herst.- Luth., 14 Chr.-Gerof., 513 B.-Kath., 8 Isr. en 2 ongen. Hunne voornaamste bronnen van welvaart zyn veefokkerij en veenderij. De gem. bevat het d. I Xederhorst-den-Berg of Stichtschen- j Berg, in 1890 met 282 inw., benevens I de b. Overmeer, Hinderdam, Eiland en j Horstermeer. Xederkwartier, noordwestelijk doel van het voorm. Xedersticht van Utrecht. Het bevatte de heerl.: Abkoude, Nichtevccht, Overmeer of Xederhorst, Vreeland, Ankeveen, Kortenhoef, Loenen of Stichtsch-Loeuen, Loenersloot-Oukoop- en-Tor-A, Portengen, Breukelen, Breu- kelen, Breukelerwaard, Breukelerveon, Maarsen, Oostweerd, Maarsenbroek, Maarseveen, Tienhoven, Zuylen, "West- broek, Achttienhoven, Oostveen, Lange- rak, AVillige-Langerak, Lopik, Zeven- hoven, \'t Gein, Wost-Baven, \'t Xeder- einde-vau-Jutfaas, Galekop, Bapendorp, Oudenrijn-en-Heikop, Veldhuizen, Byie- veld, Bosweide, Keierskop-eu-Lichten- berg, Harmclerwaard, Harmelen-en- Haanwijk, Gerverskop, Laog-Xiouwkoop, Gieljonsdor[>, Vyfhoeven, de Lage-Haar, Zuideinde-van-l\'ortengen, Kokkengen, Spengen, De Haar, Tomaat, Vleuten-on- Dc-Meorn, \'s-Gravesloot, Zegveld, Kamo-

-ocr page 555-



		Xederweerd. 575 de aanpalende Pruisische gem. Kranen- burtf, Mnterboru, Pfalzdorf, Kessel en Asperden. lu en nabij dit woud zijn vele ! Romeinscho oudheden opgedolven. &. b. in de Geld. gom. (iroesbeek, in 1840 met 711, in 1872 met 1045, in j 1890 met 1205 inw. Xederseldert. pold. van bijna 320 ] heet. in de Utrechtsche gom. Hooifland. Xederwlingeland, ged. der Z.- Holl gom. Peursum, waaraan het door ^; de wet van den 13 Juni 1857 werd ver- \' bonden, hebbende het tot dien tijd een i zelfstandige gem. van 244 heet. opper- vlnkte uitgemaakt. Xedorslingeland had I in 1822 89, in 1840 133 inw. Voor j 1890 niet afz. opgegeven. Xederwtiollt, westelijk deel van het wereldlijk gebied der Utrechtsche bis- j schoppen, zooals die besloten was tus- I schen Holland en Gelderland. Xederveeii-Kaaelle, heerl. in j N.-Brab. gem. Kapelle. Xederveluwe, west. deel van de Veluwe. Als hoofdschoutambt bevatte hot de 5 schoutambten of gem. : Barne- veld. Ede, Hoevelaken, Putten en Scher- penzeel. Vroeger werd ook Nijkerk daartoo gerekend. Xederwaard, zuidw. doel. van de Z.-Holl. landstreek de Ablasserwaard. Xederweerd, gem. in Limb. vóór 1795 een deel van het üverkwartier van Gelder. Zij wordt ingesloten door de Limb. gem. "Weerd, Hunsel, Gratom. Baxum, Heithuizen en Meiel, en door de X.-Brab. gem. Zomeren, Asten en Deurne. Hare grootte beloopt 9418 heet., bestaande de grond uit diluvisch zand en hoogveen. In 1822 had deze gem. 3493 in 1840 4403, in 1875 4657, in 1870 4806 inw. Ofschoon in de 16de eeuw vele inw. den Herv. godsdienst omhels- den, waren in 1890 allen R.-Kath. op 9 na, die den N.-Herv. godsd. beleden. Zy bestaan meest van don landbouw. Ook zijn er eenige looierijen, ververijen, molens, enz. In de 17do eeuw waren hier ook lakenweverijen. De gem. bevat de dorpen: Ncderweerd, Ospel en Le- verooi, bonevens de buurten Statcris, Staat, Bosserstraat, Hulsen, Boeket, Her- straat, \'t Schoor, Xieuwstraat, Rosveld, Eind, Roeven, AVinnerstraat, llorik, Bud- schop, Heistorstraat,Sehausstraat, Kreiel, Klaasstraat, Hoeven, Kraan en AVaats- kamp. Het d. Xederweerd, in 1870 met 449, in 1890 met 406 inw., prijkt mot de prachtige St.-Lambertuskerk, die
		Xedorland. rik, Oudhuizcn, Demmerik, A^rinkcveen, Mijdrecht, Tarnen, "Wiluis-en-Westveen, Uithoorn, Stichtsch-Kudelstaart. In 1654 werden daarvan afgenomen: Langerak, Willige-Langerak, Lopik, Zevenhoven, \'t Gein, AVest-Raven, \'t >"edereinde-van- Jutfaas, Galekop, Papendorp. Oudenrijn c. a. en Veldhuizen c. a., die toen aan het Kwartier van Montl\'oort werden toegevoegd. Nederland, b. in de Overijselscho trom. Steenwijkerwold, in 1840 met 182 in 18110 met 122 inw. *Xederlandsclie-Poldei, pold. in de Z.-Holl. gein. Giesen-Xieuwkerk. X\'ederlang\'broek,** fraai d. met eene Herv. kerk en coiii^e groote land- geederen in de Utr. gein. Langbroek. Het had in 1840 833, in 1870 877, in 1890 973 inw. Xeder-Maas, of I>ei>artemeiit- van-de-Xeder-lTlaa». dept. van de corste Fransche-Republiek en het eerste Fransche-Keizerrijk. Het was in 1795 gevormd uit eenifjo doelen der Oosten* rijkst he-Nederlandeii, de Staatsolie lan- don aan de Hoven-Maas, een deel van het bisd. Luik, do Guliksche heerlijkheid Eigelshoven on eonigo Rijkslanden, zoo als Torn, Gronsveld, Roekheim, "Wittem, Wylré, Stein, Mescli, Kesseniseh, Leut, Kartiels, enz. Do Fransehe naam was Departement-de-Ia-Meuse-iiiférieure. Hot dept. was gesplitst in de air. Maastricht Roermond en Hasselt. Tusschen 1814 en 1817 kwamen deelen daarvan aan Pruisen. Het overige kwam aan Xedor- land en vormde mot ecnige deelen van het Dept.-van-de-Roer sedert 1815 de prov. Limburg, die door de frebeurte- niessen van 1830 tot 1839 in tweeën werd gescheiden. Xedei\'-Oudeland, pold. van 328 heet. in de L\'tr. gein. Uselstein. Xederp«ldor-van-t»ieMeii- Xieuwkerk, pold. van 309 heet. in de Z.-Holl. gein. Giesen-Xieuwkerk. Xedei\'i>oIdei\'-vaii-Haidiiix- veld, pold. van 287 heet. in de Z.- Holl. gein. Hardinxveld. . Xederrijn. ged. van de rivier do Rijn, zich uitstrekkende van het Zeven- gebergto (Sicbongebirge) hij Bonn tot de Lek. Door de Nederlanders wordt alleen het ged. beueden Lobit dus go- noomd. Xedevrijkswald, 1.* uitgestrekt bosch mot goed onderhouden wando- lingon in de Geld. gein. Groesbeek en

-ocr page 556-

-ocr page 557-

Xeschllieer. 577

Xeerkant.

Jfemer, beek in N.-Brab. Zij ont-
springt omstreeks Enschot en vormt
met do Lei of Leibeek do Bossche-
Sloot.

Xemerlnar. landgoed in de N.-
Brab. gem. Haren, reeds in 1357 be-
kend.

Nergena, 1. geh. in do N.-Brab.
gem. Esch. 2. landgoed onder Ben-
nekom in de Geld. gom. Edo, in de
14de eeuw eeu sterk kasteel.

Kerlioven, of Xeerlioven, b.
in do N.-Brab. gom. Gilze c. a.

3fes, 1. d. met eene Herv. kerk op
het Friescho eiland Ameland. Het telde
in 1840 570, in 1875 656, in 1890 606
inw. In de 17de en 18de eeuw woonden
hier vele schippers. Hier is de over-
vaart op Holland en het noord-uiteinde
van den afsluitingsdijk door de Wad-
den. 2. d. in de Friesche gem.\'West"
dongeradeel, tellende met de groote
b. Moddergat en met Nessergouw in
1811 773, in 1840 1124, in 1875 1467,
in 1890 1479 inw. Er is eene Herv.
kerk. 3. b. in de Friesche gem.
Utingeradeel, doch in administratieven
zin een d., hetgeen Nes ook vroeger in
geographischen zin was. De kerk toch
is voor lang afgebroken. De b. had met
de gehuchten Birstum en Bokkum, be-
nevens een deel van Sorremorra, in 1811
107, in 1840 168, in 1870 194, in 1890
172 inw. Oudtijds stond bij deze plaats
een klooster, of liever een hospitaal dor
Duitsche orde, behoorende onder do
balije van Utrecht. -i. b in de N.-
Holl. gem. Schagen, in 1840 met 105,
in 1890 met 170 inw. 5. geh. onder
het d. Pingjum in de Friescho gem.
"Wonsoradeel. O. (De), eilandje in
het Alkmnardermeor in N.-Holl., be-
hoorende tot de gem. Akersloot.

7. eilandje in do Utr. gem. Vreeland,
door twee armen van de Vecht om-
kronkeld. Het bevatte oudtijds de rid-
dorhofstad De Nes. Later, in 1840, stond
er eeno papierfabriek. Tegenwoordig
vindt men daarop een boerenwoning.

8. voorm. ridderhofstad in de Utr. gem.
Linschoten, reeds in 1350 bekend, doch
in 1757 afgebroken. 9. pold. van
bijna 25 heet. in de Geld. gein. Poede-
rooien. ÏO. pold. van 45 heet. in de
de Z.-Holl. gem. Hagestein. 11. pold.
van ongeveer 60 heet. in de Z.-Holl.
gem. Lexmond. 12. streek oudland
in de N -Holl. droogmakerij De Purmer.

Neschmeer, voorm. meer in de

der Kerk van St.-Lambert te Luik. I
Necritter is een regelmatig aangelegd
d. Het had in 1840 656, in 1870 628,
in 1890 553 inw. De kerk bevat een
voortreffelijk schilderstuk, de Kruisi-
ging des Heilands" voorstellende.

IFeerkailt, b. in de N.-Brab. gem.
Deurne.

Weefloon, 1. dorp in de N.-Brab.
gem. Huiscling-en-Ncerloon. Het ligt
aan de Maas en maakte vrooger een
deel van het Land-van-Kuik uit, of-
schoon het, daarvan gescheiden, naar
de landzjjde door Rnvestoinsch gebied
was ingesloten. Het heeft oen R.-Kath.
kerk en telde in 1840 211, in 1890 202
inw. In Januari 1820 brak de bandijk on-
der dit d. door. 2. pold. van 83 heet.
in de N.-Brab. gem. Huiseling c. a.

Keei\'inaatKpoldcr, pold. in de
Utr. gem. Maarsen.

Keei\'Mtraat, 1. b. in de N.-Brab.
gem. Etteu-en-Leur. JS. geh in de
N.-Brab. gem. Bakel c. a.

Neerijuen, d. met eeno Herv. kerk
in de Geld. gem. "Waardenburg. Het is
eene kleine, maar bevallige plaats. Neer-
jjnen is eene oude heerl., die in 1890
269 inw. telde.

Kegeaboerenjjorzen, pold. in
do Z.-Holl. gem. Heinenoord.

Nejjenfooereiipolder, pold. van
ongeveer 300 heet. in Gron., deels in de
gom. Kloosterburen, deels in de gem.
Eenrum. In 1872 is deze pold., inge-
volge besluit van 6 October 1871, inge-
djjkt. Deze nieuwe aanwinst van land is
o. a. verkregen door het leggen van een
dyk van 4690 meter.

X♦\';;«\'nluiiy.t\'ii. b. in de Ovcrys.
gem. Diepcnhcim.

Kek, geh. in de N.-Holl. gem. Pur-
merend, in 1840 mot 50, in 1890 met
119 inw. Oudtijds was het een d. Do
kerk vertoonde echter reeds op het
oindo der 16do eouw oen bouwval en is
in 1622 afgebroken.

Nekkerstraat, b. in de N.-Holl.
gem. Purmerend, in 1890 met 298
inwoners.

Kekker polder, polder van 291
heet. in de N.-Holl. gem. Purmerend,
De bev. beliep in 1870 97, in 1890 53
zielen.

Xekkeveld, goh. in de Geld. gem.
Njjkerk.

Keliamannemraard,ol Krijn
tjewonde, pold. van 64 heet. in de
N.-Brab. gem. Pussen c. a.

:<7

Witkamp.

-ocr page 558-



		578 Xes-eii-Zwalnwbunrt. Nibbixwoml.

		N.-Holl. gem. "Wervershoof, onder Zwaag- dijk, meermalen bedijkt. De eerste be- dijking was van 1440. XeN-on-Zwalnwbnurt) of Xcs- Ner-Zwalnve, wijk met cene R.- Kath. kerk van de N.-Holl. gein. Nieu- vveramstel, langs den Amstel gebouwd. Sedert 1631 is er cene R.-Katb. kerk. Het tegenwoordige nieuwe kerkgebouw is van eene fraaie bouworde. De wijk telde in 1890 binnen de kom 277 en daar buiten 518 inw. üïespolder, 1. buitenpolder in de N.-Holl. gem. Broek-in-"Waterlaud, ruim 37 beet. groot. 38. p. ged. in de Z.- Holl. gem. Grootelint, ged. in Heer- jansdam. XcMNelaiideii, pold. in de Z.-Holl. gem. "Woerden. \\!\'»>»« polder, of\' De XeNse, p. van 543 beet. in de Z.-Holl. gem. Alfen. DfeSSergOUW, wijk der Friescbo b. .Moddergat in de Friesche gem. "West- dongeradeel. Xeterxel, dorp met eene R.-Katb. kerk in de N.-Brab. gem. Bladel c. a., n 1840 met 253, in 1890 met 252 inw. Er zijn grondslagen van een oud kasteel, volgens eenige oudheidkundigen de Hof van Bladel, waar Koning Karel de Een- voudige, den 15 Juni 922, ten beboeve van Graaf Dirk I een giftbrief uitvaar- digde. >"etersel zelf wordt eerst in 1.40 vermeld. Xettelhornt, b en havcz. in do Geld. gem. Laren. Het geheel bad in 1840 191, in 1872 178, in 1890 158 inwoners. Xetterdeil, d. in de Geld. gem. Gendringen, waaraan zij door de wet van 4 Juli 1803 werd toegevoegd. Se- dert 30 Januari 1820 behoorde het tot het schoutambt of de gom. Berg. Er is eene R.-Katb. kerk. Het d. telde in 1840 350, in 1872 338, in 1890 351 in- woners. Xeuborg, of Xieuweiiberg, fraai kasteel in de Limb. gem. Gulpen. \\ciiacii. of Ternenxen, 1. vierde kanton van het arrondissement Middelburg, oinv. de gem. Axel, Hoek, Neuzen, Filippino, Sas-van-Gent, West- dorpe, Zaamslag. 58. gein. in Zce- land, in Zeeuwsch-Vlaanderen, in het noorden door de Westcrschelde bespoeld en naar do landzijde ingesloten door do gemeenten Hoek, Filippino, Sas-van-Gent, "Westdorpe, Axel en Zaamslag. Z\\j beslaat
		ruim 3339 heet. en bestaat uit polders, deels alleen door zeeklei, deels door zand en klei govormd. In 1822 had zij 1486, in 1840 2264, in 1875 4151, in 1890 6244 inw., in lantstgen. jaar onder- scheiden in 4396 N.-Horv., 3 W.-Herv., 2 Rem., 8 Doopsgez., 136 Ned.-Geref., 8 Vrije-Evang., 1 I\'resb., 436 C\'hr.-Geref., 23 Ev.-Luth., 1117 R.-Kath., 27 Isr. en 87 ongen. Zjj bestaan van doorvoerhandel, scheepvaart, kleinhandel en eenige fa- brieken, als scbeopstimmerwerf, zeilma- kerijen, boekdrukkoryen, molens enz. i De gem. bevat der stad Xeuzen of Terneuzen, benevens de gehuchten Xaai- kussen of Driewegen, Sluiskil of Triniteit. De stad Neuzen, of Terneuzen, op den zuideroever van de "Westersckeldo j aangelegd, beeft eene zoor onregelmatige ! gedaante en is door wallen en grachten omringd. De stad werd in 1572 en 1573 door den Hertog van Alva versterkt tegen de Watergeuzen, die haar echter spoedig vermecsterden. Eene nieuwe versterking was het werk van den Graaf van Hohenlo, die haar in 1583 aan Pnrma ontrukte, nadat deze de veste op do Geuzen bad horwonnen. In de 17de en 18do eeuw gingen de vesten van Terneuzen door slooping en afspoe- linaj te loor, doch nieuwe, belangrijke j vestingwerken zijn van 1833 tot 1839 \| aangelegd. Terneuzen heeft zijn tegen- j woordigen bloei te danken deels aan den aanleg van het kanaal naar Gent, i dat van 1825 tot 1827 werd gegraven en later is verbeterd, deels aan do spoorwegen die van Gent en Giechelen derwaarts zijn gericht en zich te Sluis- kil vereenigen. Do stad Terneuzen had ! in 1840 1113, in 1870 2543, in 1890 5215 inw. binnen de kom. De hoofdgebouwen van Xeuzen zijn het Stadhuis, do Herv. \| kerk, de Chr-Geref. kerk en de R.-Katb. kerk. Tot de historische herinneringen behooreu het binnenrukken van Belgische vrijscharen, den 20 October 1830; de opening van den spoorweg naar Gent, 1 April 1869; de opening van dien naar Mechelen, 27 Sopt. 1871. Xiawier, of Xijewier, d. met eene Herv. kerk in do Friesche gem. Oostdongeradcel, in 1811 met 213, in 1840 met 381, in 1875 mot 476, in 1890 mot 374 inw. Xibbixwond, gem. in N.-Holl., in- \' gesloten door Jlidwoud, Wervershoof, i "Westwoud, Zwaag, "Wognum en Sybc- karspel, hebbende eone oppervlakte van

-ocr page 559-



		Xiclitevecht. Nieuwaal. 579

		Niehoofster literdijk, pold. ! in de Gron. gem. Oldehovo. XiellOVe, d. op eene wiorde in de Gron. gem. Oldehove. Oudtijds woonden er ecnige edele geslachten. Het teldo in 1890 527 inw. Er zyn kerken der Herv. en der C\'hr.-Geref. Niekerk, 1. d. met eene Herv. kerk in de Gron. gem. Oldekerk. Het had in 1840 440, in 1870 538, in 1890 I 571 inw., die van het daartoe beboo- I rende geh. Eekeburen medegerekend. Si. d. met eene Herv. kerk in de Gron. gem. Ulrum. Het had in 1840 195, in 1870 217, in 1890 571 inw. *Niemand vriend, of l.«»l»- lioret,** voorm. heerl. in de Z.-Holl. gem. Sliedrecbt. Xieulilii. 1. geli. in de Gron. gem. \\ Loppersuni. &. b. onder Oterdam in de Gron. gem. Delfzijl. XieilOOrd,* oude vervallen burg in ! de Gron. gem. De Leek, bij Midwolda, te midden van een fraai landschap. Xiere, rivier in Pruisisch Rijnland en Limb. In eerstgen. land bcspoelt z\\j de steden Süchteln, Wachtendonk, Gel- ! der, Wees en Goch. Bij do b. IJsbovel, \| waar de Kende) in de Niers valt, be- . reikt zij de Ned. grenzen. Zij bespoelt : het d. Ottersum en de stad Gennep en valt bij Genneperhuis in de Maas. Bjj Gennep vormt zij een door kunst ge- wijzigden waterval. Niereen, geh. in de Geld. gem. Epe, in 1890 met 151 inw. Xiervaart, heerl. en dorp in het tegenwoordige N\'.-Brab., in 1420 door brand geschonden en in 1421 door den Elizabetsvloed tot een eiland gemaakt, dat later door aanslibbing weer met den zuidwal werd verbonden. Toen is daarin het stadje Klundert ontstaan. XieMOOl\'d, buurt in do Gron. gem. Jlidwolde. Nieswiller, of Xijswiller, d. met eene K.-Knth. kerk en een kasteel in de Limb. gem. Wittum. Het telde in 1840 290, iu 1870 310, in 1890 384 inw. Xietap. fraaie levendige buurt in de Drentsche gem. Roden, tegen het Gron. d. De Leek gebouwd. Het had in 1811 137, in 1840 189, in 1870 188, in 1890 182 inwoners. Er zijn welbe- zochte markten. Xieuwaal, 1. d. in do Geld. gem. Gameren, aan den Waaldijk, in 1840 met 326, in 1872 met 419, in 1890 mot
		1034 heet., alles zeeklei, niet enkele perceelen alluvisrli zand. In 1812 had zij 445, in 1840 700, in 1875 1090, in 1890 1081 inw. Bij de telling voor 1890 vond me» er: 569 R.-Kath., 499 Herv., 3 Doopsgoz. en 8 (Jhr.-Oeref. De inw. bestaan schier uitsluitend van landbouw, veefokkerij en zuivelboreiding. De sein. bevat do dorpen Nibbixwond, Hauwert en Zwaagdijk, de b. \'t Woud en de ge- huchten Wijzend en Radwijzend. Het d. Nibbixwoud, oudtijds Xieuw-Box- woude, lievatte in 1870 274, in 1890 289 inw. Er zijn kerken der Herv. en R.-Kath. Xiclitevecht, gem. in Utrecht, tusschen de l\'tr. gem. AbkoudeBaam- brugge en Vreeland, en de N.-Holl. gem. Nederhorst-den-Berg en Weesper- karspel. Zij beslaat ruim 589 heet., nl- les door de Vecht bezoomd kleiland. In 1822 had zn\' 361, in 1810 409, in 1875 495, in 1890 764 inw., in laatstgen. jaar onderscheidon in: 477 Herv. 1 Rem., 10 Cbr.-Geref., 2 Doopsgez., 4 Herst.- Luth., 130 Ned.-Geref., en 140 R.-Kath. De bev. bestaat meest van veeteelt en landbouw. De gom. bevat het d. Nichte- vecht en het geh. aan den Hinderdam. Tydens de Republiek was de gem., die eono heerl. uitmaakt, door de streek Klein-3Iuiden in tweeën gescheiden. Hot d. Nichtevecht ligt in een bekoor- lijk oord aan do Vecht. Er zijn enkele buitengoederen, doch vroeger waren er veel meer. Er is eene Herv. kerk. In 1870 telde de dorpskom 249, in 1S90 375 inw. Ten jare 1673 werd ditd.door do Franschen in brand gestoken. In 1788 maakten de Pruisen er zich aan vele baldadigheden schuldig. Xiebert, d. met eene Herv. kerk in do Gron. gem. Marum. Het had in 1870^598, in 1890 773 inw. Xiedorp, voorin, stad, uit Oudo- Niedorp en Nieuwe-Xiedorp gevormd. Zij had tot 1806 één gemeentebestuur. Xiedorpei\'kogge, landstr. in >\\- Holl., bevattende de dorpen Xieuwe- Niedorp, OudcOiïedorp, Winkel, Zjjde- wind en \'t Veld. Niedorpervevlaat, levendige b. in N.-Holl., grootendeels in de gem. Oude-Niedorp, voor een klein deel in de gem. Heor-Hugowaard. Het aandeel van eerstgenoemde gem. had in 1840 63, in 1870 102, in 1890 103 inw. *Xiehoofterdiep,** vaart in Gron., loopende door het d. Niehove naar het Kommerzülsterdiep.

-ocr page 560-



		580 Kienwaalsche-Waarden.
		Xienw-Kromwiel.


		In 1870 vond men binnon de kom 798, in 1890 1174 inw. Xiemvbeierlandsche-Polder_r pold. van 1335 heet. in de Z.-Holl. gem. Nieuwbeierland, ingedijkt in 1582. Xieuw-Bcoosten-Blij, pold. in de Zeeuwsehe gem. Koewacht, 22 heet. groot, in 1698 ingedijkt. Jfienw-Boiiimenedepolder, pold. van 223 heet. in de gem. Zonne- maire, in 1700 ingedijkt. Xienw-Bonaventnra, pold. van 1878 heet. op de Z.-Holl. eil do Hoek- sche-Waard, verdeeld onder de gemeen- ten \'s-Gravendeel, Strijen, Maasdam en Puttershoek.De polder is is 1562 ingedijkt. Xienw-Bnilien, d. in de Drent- sche gem. Borger, in 1840 met 367, in 1870 met 1914 inw. Er is eene kerk der Herv. Men vindt er glasblazerijen en eene stoomglasslijperij. 5» ienw-Bnllew ijk, veenderij in de N.-Holl. gemeenten Onderamstel en AVeesperkarspel. Xieiuvbnrg, I. voorm. baljuw- schap in N.-Holl., uit doelen van Kenne- merland en West-Friesland saamgosteld. Het bevatte de volgende dorpen en groote buurten: Oudorp, St.-Pancras, Broek, Zuidseharwoude,Noordscbarwoude Koedijk, Huiswaard, De Rijp, Ursom, Graft, Oost-Graftdijk, "\\Vest-Graftdijk, Groot-Schormer, Schermerliorn, Drio- huizen, Rustenburg, Mijzen, Otcrleek. a. of het Hnis-te-KiJHivijk, voorm. adellijk huis in de Z.-Holl. gem. Rijs- wijk, in 1634 op last van Prins Frede- rik Hendrik door den bouwmeester Jakob van Campen ontworpen en aan- gevangcu. In 1697 werd er de vrede gesloten tusschen Engeland, Spanje, de Vereenigde Nederlanden en het Duitsche- Rijk, tor herinnering nan welke gebeur- tenis, nadat in 1783 dit slot word afge- broken, in 1792 eene piramide is opge- richt. 3. Xijenbnrg, of Xien- blll\'g, voornaam kasteel, in de N.Holl. gem. Oudori>, omstreeks 1287 door Graaf Floris V gesticht. Xienw-Bijemoer, zuider deel van den polder Oud-en-Nieuw-Büemoer in de N.-Brab. gjm. Halsteren. Nienw-Kroinstrijen, pold. van 568 hoct. in Z.-Holl., deels in do gom. Numansdorp, deels in de gom. Klaaswaal, ingedijkt in 1602. XieiMv-Kroinwiel, pold. van 123 heet. in de N.-Brab. gem. Steenbergen, in 1444 ingodykt.
		663 inw. Reeds in de 11de eeuw was [ hier eene kapel. Thans is er ceno Herv. I kerk. ü. pold. van 293 heet. in de \' Geld. pem. Gameren. KienwaalNche-Waartlen, of Breemwaard. uiterw. in de Gold. gem. Gameren, 84 heet. groot. Jfieuwaeht, geh. in de N.-Brab. gem. Wocnsel. Xienw-Ameliswaard, ridder- hot\'slaii van de Utr. gem. Rynauwen aan den Krommen-Rijn. Het is bezeton door de geslachten van "Weerde, Groenewoude, Leeuwenberg, Proeys, enz. In 1810 strekte het ten verblijf aan de officieren van Koning Lodewijk Bonaparte. Ifleuw-Amatërdam, nieuw dorp in de Drentsche gem. Emmen, met ker- ken voor de Herv., Chr.-Geref. en R.- Katli. Het telde, Erica en Willemsoord mede begrepen, in 1870 1237 en alleen 716. In 1890 had Nieuw-Amsterdam al- leen 1998 inw. \\ ÏCIIM \'Appelscha, buurtschap onder Appelscha in de Friesche gem. Ooststellingwerf, aan de Compagnons- vaart, met eene Herv. en eeue Doops- goz. kerk. \\i<iiii lt;i;int. b. in de Utr. gem. Baarn. Xienw-Beerta, of BeertHter- llamriK. d. i i do Gron. gem. ISccrta. De grond is in het begin der 17de eeuw op den Dollard gewonnen, en in 1665 werd de Herv. kerk gebouwd. Er is ook een Chr.-Geref. kerk. Het dorp had in 1870 binnen de kom 722, in 1890 838 inw. Het voorn, deel bestaat uit velo aanzienlijke boerderijen, met fraaie voor- huizon lang den hoofdweg van Beerta naar Nieuwe-Sehans. Xit\'im beierland, gem. op het Z.-Holl. eiland Hoeksche-Waard, inge- sloten door de gem. Oudbeiorland, Zuid- beierland, Piersb.il, Geervliet en IIeke- lingen. De grond, die in het noorden door de Oude-Maas en in het noordwesten door het Spui wordt bezoomd, is 1363 hoct. groot en bestaat uit zeeklei. In 1822 had deze gem. 908, in 1840 1199, in 1875 1423, in 1890 1632 inw. By de telling voor 1890 vond men er: 1037 Herv., 20 Chr.-Geref., 542 Ned.-Oeref. 15 R.-Katli., 4 Isr. en 14 ongenoemden. De inwoners bestaan meest van den landbouw. De gem. bevat het d. Nieuw- beierland en do b. Zuidzijde. Het groote fraaie dorp Nieuwbeierland ligt aan den Spuidjjk. Het heeft eene Herv. kerk.

-ocr page 561-



		Xienw-Dongeradeel. ** Xien w e-Haltersche-Molen. 581*

		Xienw-Dongeradeel, bedekte kuststreek langs de Wadden, in de Friesche gem. Westdongeradeel, ruim 700 heet. groot. Nieuw-Dordrecht, nieuw d. in de Drontsche gem. Emmon, aan het Oranjekanaal, met ecno Herv. kerk. Xienwe-Alteiiasche-Polder, ofhet-Xieuwelnnd-van-Altena, bedyking in X.-Brab., 1106 heet. groot, behoorendo tot do gom. Almkerk e. a. en De "Werken c. a. *Xienwe -Baarlandclie -Pol- der. polder in de Zeeuwsche gem. Baarland. Xienwc-Beerpolder, of Xien- we-Beer, pold. in do Z.-Holl. gem. Dubbeldam. Xieuwe-Berkelsche-Polder, Toorm. vecnplas in de Z.-Holl. gem. Berkel, van 1845 tot 1853 drooggemaakt, 728 heet. groot. Niéuwe-Bilt, in 1600 bedijkte gronden aan de noordzijdo van de Frie- 8che gem. \'t Bilt, 1494 heet. groot. Xienivebiltdijk, buurtsch. ged. onder St.-Annaparochio, ged. onder St.- Jacobiparochie, god. onder Oudebiltzyl in de Fr. gem. \'t Bilt. In 1890 had het eerste ged. 609 inw., het tweede 19, het derde 281. Xienwe-Biltpolder, of Ooste- lijke-Biltpolder, pold. van 101 heet. in de Friesche gem. \'t Bilt. \\ i«\'iiH ebiltzijl, b. in Friesland, in de gem. \'t Bilt onder Oudebiltzijl, in 1890 met 170 inw. De vroegere zeesluis is toegedamd, ten gevolge van het aan- slibbcn van do Wadden. Mlenwe-Blokpolder, pold. in de Z.-Holl. gem. Den-Bommel, 149 heet. groot, in 1523 bedijkt. Xieuwebrng, of Xijebrug, groot o b. in Friesland, naby Heerenveen, aan den straatweg van Leeuwarden naar Zwolle. Zy behoort deels onder Terbant, deels onder Haskerdijken, deels onder Nyehaske, en derhalve deels tot de gem. Engwirden, deols tot de gem. Hasker- land. Te midden van uitgestrekte veen- deryen is hier de sluis en uitvaart van den veenpolder van Engwirden. Xieuwebunrt, b. in de Friesche gem. Workum. Xieuwebnnrten, b. op het N.- Holl. eiland Marken, in 1840 met 108, in 1870 mot 224, in 1890 met 281 inwoners. Xienwe-Compagnie, of Xieuw-**		j Compagnie, vcenkolonie in de Gron. j gem. Hoogezand, onder Kropswolde, in \\ het midden der 17de eeuw ontstaan. Xieuwe-Dertien-lIorgen, p. van bijna 12 heet. in do X.-Brab. gem. Werkendam, Xienwediep, 1. haven in de N.- IIoll. gem. Helder, een der beste havens ! des Ryks. (Zie Holder.) *\'4.* moor- i tje in de X.-Holl. gem. Diemen, tus- I sehen den zeedyk en don dyk van do I Watergraafsmeer. *Xiemve-Dombo. pold. van 48 heet. in de >\'.-Brab. gem. Made c. a., in 1813 ingedijkt. Xienwe-bood, pold. van 30 heet. in de X.-Brab. gem. Made c. a. Nieuwe -Doorn, pold. van 229 heet. in de X.-Brab. gem. Almkerk c.a. Xiemvedorp, of Xienwdorp,** d. met eeue C\'hr.-Geref. kerk in de Zeeuwsche gem. \'s-Hoer-Arendskorke, tot 1841 eeno buurt. Het had in 1840 388, in 1870 522, in 1890 1287 inw. Xiemve-DiiMseniclie- Polder, of Znid-Holland«che-Polder, pold. van 1163 heet. in N.-Holl., deels in de gem. Dussen c. a., deels in de gem. Almkerk. Xien»e-KgIantierpolder,pold.* in de Zeeuwsche gem. Axel, 155 heet. groot. De polder is in 1631 ingedykt. Xieuweind, of \\ ien h en eind, geh. in de X.-Brab. gem. Bakel c. a. \\ienne-eu-Onde-Broekpol- der, pold. in de Z.-Holl. gem. Rijswyk, die na uitgeveend te zyn, van 1870 tot 1872 is drooggemaakt, ongeveer 150 heet. groot Xienwe-Fijnaard, pold van 160 heet. in de >\'.-Brab. gem. Klundert in 1554 ingedykt. Xiemve-Goote, of Xleuwe- Ciote, heerl. in Z.-Holl. gem. Nieuwen- hoorn, bevattende eenigo verstrooide huizen. In 1473 gaf Hertog Karel de I Stoute zijne inwilliging tot het bedijken der Xieuwe-Goote, welk werk van 1475 tot 1480 volvoerd werd. Xienwehorne, af Xijehorne, d. met cene Herv. kerk in do Friesche gem. Schoterland. Het had met Bonto- bok in 1811 241, in 1840 339, in 1875 669, in 1890 745 inw. Xieuwe-Ciroenendijksche- Polder, pold. van 179 heet. in de Z.- Holl. gem. Hazerswoude. Xieuwe-HalHtersche-Molen, geh. in de X.-Brab. gem. Halsteren.

-ocr page 562-



		582 Xienw e-Heide. Xienwendijk.

		Xienwe-Heide, of \\iciiHc Hoie, pold. vnn 201 heet. in de N.- Brab. gom. Steenbergen e. a. Xienwe-Hoonderd, pold. van 49 beet. in do Zeeuwsche gem. Hoede- kenskerke. Xienne-Kaag pold. van ruim 6T heet. in de N.-Holl. gem. Schagen. Xieuwe-Itade, pold. in Z.-Holl., 66 heet. groot, deels in de gem. Ab- benhroek, deels in Zuidland. Xieiiwe-Kariiemelk-Polder, pold. van 152 heet. in de Zeeuwsche gem. Koewacht. \\ ieil« (\'Kat. pold. van bijna 13 hectaren in de Z.-Holl. gemeenten Slie- drecht. Xienwe-Kleill, pold. vnn 39 heet. in de Z.-Holl. gem. Srijen. Xieiiwe-K.oreiidiJkclie-PoI- der. pold. van 77 heet. in de Z -Holl. gem. Goudswaard, bedijkt in 145G. Xieuwe-K.raaier-Poldei\\pold.* van 230 heet. in do Z.-Holl. gem. Me- lissant, in 1705 liedijkt. Xieime-Kraaiert- Polder, p. van 1178 heet. in de Zeeuwsche gem. \'g-Heer-Arendskerke, \'s-Heeronhoek en Oveznnde, in 1012 bedijkt. Xienweland (Het), buitenveld op het N.-Holl. eiland Terschelling, bij Mideland. XieiMvelaiid-van-<i<oidsclialx- oord, 1, pold. van 90 heet. in de Z.-Holl. gem. Heinenoord. Si. -VJ111- Pllttei\'wlioek, pold. van 68 heet. in do Z.-Holl. gom. I\'uttorshock, bedijkt in 1750. li. -vaii-Soiiiiiielw«iijk. pold. van 01 heet in de Z.-Holl. gem. Sommelsdijk. Xienwe-JIaas, arm van do riv. de Maas, die uit de vereeeniging van de Noord of Oord en de Lek gevormd, zuidwestwaarts van de Krimpenerwaard, zuidwaarts vnn Schielnnd en Delfland en noordwaarts van Uselmonde, langs Krimpen, Rotterdam, Delftshaven, Schie- dam en Vlaardingen loopt en bij Brielle, na hare vereeniging met de Oude-Maas door een broeden mond in de Noord- zee valt. Xienweilieer, meer of breede stroom in N.-Holland, tusschon do gem. Sloten, Nieuweramstel en Haarlemmer- meer. Xienwe-Mei\'wede, rivierpand van do Maas, die door don waterstaat door den Biesbosch of hot Borgsche-Vold is geleid. .Met dit belangrijke werk is
		men meer dan oen vierde eeuw bozig" geweest. Xieuwe-.lloerdijk. oudtyds de Sprangblok genoemd, pold. van 102 heet. in de N.-Brnb. gem. Klundert. Xienireniolen, b. in de N.-Brab. gem. Fijuaart. Xienwe-Xataars-Polder, pold. van 49 heet. in de Zeeuwsche gein. Zonnomaire, in 1700 ingedijkt. Xienweiiberg, geh. in de N.-Br. gem. Rozendaal. Xieiiireiidam, gem. in N.-Holl., ingesloten door de gemeenten Amster- dam. Buiksloot, Landsmeer, Broek-in- "Wnterland en Ransdorp. In het zuiden door het IJ bespoeld, bevat zij oen deel der lage veengronden van "Waterland, benevens een deel der kleigronden van do Buikslotermeer en eveneens een dcol van de Bellcmermecr, te zamen 1067 heet. groot. In 1822 had zij 994, in 1840 1227, in 1875 1565, in 1890 1593 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 1117 Herv., 2 W.-Hcrv., 64 Ohr.- Geref., 40 Doopsgez., 11 Ev.-Luth., 4 Herst.-Luth., 334 R.-Kath. en 21 onge- noemden. Zij bestaan deels van do veeteelt en melkorij, deels vnn schoep- vaart, handel en eenige fabrieken; men heeft er onder anderen eeno groote seheepstimmerwerf, een buskruitmolen, houtzaagmolens, enz. Er zijn 2 d : Nieuwendam en Zunderdorp, Het d. Nieuwendam is eene aanzienlijke plaats, die 3 kerken heeft, oone voor do Herv., oeue voor de R.-Kath. en eene voor do Doopsgez., allo nieuwe gebouwen. In 1840 had dit d. 829, in 1870 1146, in 1890 1047 inw. In 1572 wierp Sonoy hier eene schans op, die door do Spaansch- gezinde Amsterdammers werd aange- vnllen, mnar door de "Waterlanders dap- per verdedigd. Xietiweiidaiiimerliani, voorm. inham van het IJ, aan de oostzijde der Volewük. Sedert het bedijken van den Buiksloterham, in 1854 en vervolgen», is deze inham door nanplemping van modder uit Amsterdam in land herscha- pen. Xienwendijk, 1. b. de N.-Brab. gem. Almkerk, in 1840 mot 526, in 1890 met 744 inw. 2. b. in de N.-Brab. gom. Zevenborgen. 3. b. in do Z.-HolL gem. Goudswaard, in 1890 mot 171 inw. 4. b. in do Z.-Holl. gom. Zuid- boierland, in 1890 met 249 inw. 5. pold. van 164 heet. in de N.-Brab.

-ocr page 563-



		Sfieuw-en-Sint-Joosland. 583 \| Otordum, in do Gron. gemeente Delfzijl. Xiemvciihnishoek, b. in do Geld. gem. Ruurloo, in 1840 met 223, in 1872 mot 319 inw. > ion \\\\ e-llonilike-ltilt, bedij- king in de Friesche gcm. \'t Bilt, ten jnre 1C00 op de zee gewonnen, en 96 heet. groot. *X\'ienwe-X"iehoof!tei^,-I\'iter- di.jk, pold. in de Gron. gem. Oldo- hovc. Xienwenklooster. of Xijen- kloOMter, geh. in de Gron. gem. Bierum. X\'ieuwe-Xoordpolder. pold. van 43 heet. in de Z.-Holl. gemeente Dor- drecht. Xienw-en-Oudelaiid. pold. van** 496 heet. in de Z.-Holl. gem. IJscl- monde. Xieuwe-Xiedorp, gem. in N.- Holl., tusschen Oude-Xiedorp, Barsin- gerhorn, Winkel en Hoogwoud. De grond 1614 heet. bestaat uit zee- kloi. In 1822 had deze gem. 735, in 1840 861, in 1860 1216, in 1875 1580, in 1890 1567 inw. Bij do telling voor 1890 vond men er: 1088 Herv., 69 Doopsgez., 2 Herst -Luth., 6 Ev.-Lutb., 14 t\'hr.-Gcref., 1 Rem., 2 Xed-Oeref., 361 R.-Kath., 3 Isr. en21ongen. Land- bouw, veefokkerij on zuivelboreiding zijn de hoofdbronnen van welvaart. Men vindt er voorts een touwslagcrij, bout- zaagmolen, boekdrukkerij, kaasfabriek. De gem. bevat de dorpen Xieuwe-Xie- dorp en \'t Veld, een deel van de buurt Langereis, benevens de gehuchten: Oost- Moerbeek, Terdiek, Wateringkant, Do Boomen en Veldhuizen. Het welvarende, fraai-gebouwde d. Xieuwe-Xiedorp is in do lengte aangelegd. Men vindt er een Raadhuis, een Herv. en een Doopsgez. kerk. In 1840 had het d. 534, in 1870 612 inw. In 1890 telde de wijk Hoog- zijde 436, do wijk Laagzijde 299 inw., dio te zamen de dorpskom uitmaken. Niouwe-Xiedorp wordt het eerst in 1288 vermeld. \\ i«\'ii v* «Mi-Sint-.l oosland. of X ï«\'ii v» land. gem. op het Zeeuwsehe eil. "Walcheren, in het oosten en zuiden \| door het Sloo bospoeld en naar de land- : zpe bepaald door Rittem, Middelburg j en Arnemuiden. De gom. beslaat ruim 1304 heet. on heeft votte kleigrondon. In 1822 had zij 556, in 1840 663, in 1875 902, in 1890 996 inw., in laatst- gen. jaar onderscheiden in 936 Herv.,
		XiOHW \\<\'U\'<\'II\|H>I<I<-\|\'. gemeente Zevenbergen, in 1454 bedijkt. Nienwe-Xenjeenpoliler, polder van 4C8 beet. in do Zeeuwsche gom. Terneuzen, in 1816 ingedijkt. In 1876 is eenc lengte vnn 400 tot 500 metor dijk door de Schelde weggeslagen. Xi<MiM-F,ii«jelninl, pold. in de Z.-Holl. geni. Hoogvliet, 110 beet. groot, bedijkt in de 16de eeuw. \\ ii\'iiu entingen, gcm. in Limb., ingesloten door de geni. Heerlen, Schaas- berg, Kerkrade. Eigelsboven en Ubach- over-"Worms, 70\'J beet. groot, bestaande de hooggelegen oppervlakte uit eene dunne laag Limb. klei. In 1822 bad zij 943, in 1840 1089, in 1875 1211, in 1890 1154 inw., in laatstgen. jaar allen R.- Katb. De inw. bestaan van landbouw en het venten van kleine benoodigdhe- don. De gein. bevat het grootste deel van het d. Xieuwenhagen en de buurten Bovens-Xieuwenhagen en Onders-X^rieu- wenhagen. Het d. Nieuwenhagen is de hoofdplaats der gom. Nieuwonhngon, doch ligt ook deels in do gem. Ubach- over-Worms. Het eerste deel had in 1870 265, het laatste 63 inw. In 18 90 waren deze cijfers resp. 299 en 76. De kerk staat op Ubachschon grond. He ods in 1213 wordt van dit d. in degeschie- denis gesproken. Kien v» eiihoorn, gem. op bet Z.- IIoll. eiland Voorno-en-I\'utten, ingeslo- ton door Brielle, Oostvoorno, Rokkanje, Nieuwhelvoet, Oudenhooru, Abbenbroek, Heenvliet en Vier-Polders. De grond bestaande uit zeeklei, is 1877 hectaren groot. In 1822 had Nieuwenhoorn 814, in 1840 1073, in 1875 1471, in 1890 1796 inw., bijna allen landbouwers. Bij de telling voor 1890 vond men er: 1674 Herv., 4 C\'hr.-Oeref., 1 Doopsgez., 69 Ned.-Geref , 1 Luth., 88 R.-Kath., 5 Israëlieten on 4 ongenoemden. Hot dorp Xieuwenhoom had binnen de kom in 1870 576, in 1890 620 inw. Het ligt aan den grooton weg van Brielle naar Hellevoetsluis en heeft eene Herv. kerk. Waarschijnlijk dngteekent dit d. uit de tweede helft der 14de eeuw. Xiemvenhoornsche-Polder, pold. van 1254 heet. in de Z.-Holl. gem. Niouwenhoorn. Kienwenhove, of Kienwen- hoven, pold. in de Zeeuwsc.be gem. Nicuwvliet, in 1597 bedijkt on in 1691 herdijkt. Do grootte is ongoveer 92 heet. Nieuuenhni*, geh. onder het d.

-ocr page 564-



		584 Xieuwe-Oostdijk. Nienweramstel.

		20 Chr.-Geref., 1 Xed.-Geref., 6 R.- Kath. en 33 ongen. Zjj bestaan meeren- deels van den landbouw. De gem. bevat het d. Nieuwland en de b. het Oude- dorii. Het d. Nienwland telde in 1890 642 inw. in de kom en 127 daarbuiten. Nienwe-Oowtdijk, pold. van 56 heet. in de Z.-Holl. gem. Goedereede. Xienive-Onstnioer, pold. in de Z.-Holl. gem. Middelharnis, 79 heet. gr. Nieuwe-Oosterpolder, polder van 80 heet. in de Utrechtsche gom. Bun- schoten. Xienwe-Oostersclie-Zoiuer- polder, pold. van 153 heet. in de Z.- Holl. gom. Nnmansdorp. *Xieuwe-Paseg;enle-Polder,** pold. in >ederl. en België, waarvan 795 heet. in de Zeeuwsche gemeenten St.- Kruis, Waterlandkerkje IJzendyke en Biervliet, tusschen 1786 en 1789 ge- wonnen. Xieuwe-Pekela,* gem. in Gron., tusschen Veendam, Wildervank, Onst- wedde en Oude-Pekela, het zuidelijk deel\' der veeukolonie aan de Pekela, die in 1704 van het noordoost, deel, Oude- Pekela, word gescheiden. Do hoogo ve- nen zijn moest afgeveend. Overigens vindt men er diluvisch zand. De gom. is 3109 heet. groot. Zij had in 1811 3299, in 1822 3811, in 1840 4048, in 1875 5320, in 1890 4931 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in 3162 Herv., 870 Chr.-Geref., 146 Luth,, 13 Herst.-Luth., 14 Xed.-Geref., 1 Evang., 24 Vrjje-Evang., 89 Bapt., 50 Doopsgez., 435 R.-Kath., 45 Xed.-Isr., 9 Port -Isr. en 65 ongen. Zij bestaan meest van scheepvaart, handel, landbouw, scheeps- bouw, arbeid op de molens, enz. De gem. bevat het d. Xieuwe-Pekela, de buurten de Zuiderkolonie, de Xoorder- kolonio, den Nieuwcn-Zuiderannleg, Kruiswerk en het geh. Hoetmansmeer. Het dorp of vlek Nieuwe-Pekela of Boven-Pekela is eene voortzetting van de dichtbebouwde oeverstreek der ge- kanaliscerdo Pekela. Men vond binnen het vlek in 1870 3723, in 1890 4107 inw. De Herv. kerk werd in 1704, do Luth. kerk in 1760, do Chr.-Geref. in 1843 gesticht. Er is ome halte van de stoomtram "WinschotenStadskanaal. Nieuwe-l\'ekela is voorts per tramweg met Veendam verbonden. Meiinc l\'ii *ïv»Iiil»\'*lioPold r. pold. van 394 heet. in de Z.-Holl. gem. Piershil.		Xïemvepolder, 1. pold. van ruim 68 heet. in de X-Brab. gem. Kaams- donk. 2. pold. van 25 heet. in de N.-Holl. gem. Haringkarspel. Jï. p. van 556 heet. in do Z.-Holl. gom. Pjjn- _: akker. 4. pold. van 17 heet. in de Z.-Holl. gem. Schagen. 5. pold. van 713 heet. in de Zeeuwsche gem. Groede. 6. pold. van 341 heet. iD de Zeeuw, gem. Krabbendyke, ingedykt in 1595. 7. pold. van 137 heet. in de Zeeuwsche gem. Tolen, in 1731 ingedijkt. 8. pold. van 60 heet. in do Zeeuwsche gem. Sas-van-Gent. Xieuwe-Polder-van-Drei- schor. *Joiigepoldei-vaii-I>iei-* i «« hor. Menu huid. of Bolder, I pold. van 56 heet. in de Zeeuwsche gem. \| Dreischor, in 1831 ingedijkt. Xienwepoldertje (Het), pold. van bijna 5 heet. in de N.-Brab. gem. Goertruidenborg. Xienwepol«ler-van-I£ort- gene, 1. pold. van 158 heet. in de Zeeuwsche gem. Kortgene. 2. van- Spjjkeilisse, pold. van 232 heet. in de Z.-Holl. gem. Spijkenisso, in 1806 in gedijkt. 3. van-Stavenisse, pold. van 155 heet. in Zeeland, deels in do gem. Stavouisse, deels in de gem. St.-Maartensdijk; in 1731 ingedijkt. 4. van-Vrijberglie, pold. van 54 heet. in de Zeeuwsche gem. Oud-Vos- meer. 5. van-Waddinxveen, Boveaweffsche-Polder, of Acli- terafsche-Polder, pold. van 673 heet. in de Z.-Holl. gem. Waddinxveon vroeger een voonplas. Xienweramstel, 1. kiesd. voor de samenstelling der Prov. Staten van N.-Holl., bevattende de 5 gem.: Xieuwer- amstel, Ouderamstel, Uithoorn, Aals- meer, Sloten. 2. gom. in X.-Holl., ingesloten door de N.-Holl. gem. Uit- hoorn, Aalsmeer, Haarlemmermeer, Slo- ten, Amsterdam, Dicmen, Watergraafs- meer en Ouderamstel, benevens door de I Utr. gem. Vinkeveen c. a. en Mijdrecht. ! Zij heeft haar tegenw. omvang 6105 \| heet. eerst door de wet van 13 April 1854 verkregen, toen de gem. Riotwjj- keroord daarby werd ingelijfd. In 1822 telde Niouwtramstel alleen 4551 inw., welk getal in 1840 tot 5400 en in 1850 tot 5652 was toegenomen. In 1860vond men in Kieuweramstel, waaronder toen de bev. van Rietwijkeroord was bogre- pen, 6150, in 1875 9751, in 1890 24,808 inw. Bfl de telling voor 1890 onder-

-ocr page 565-



		X Umi we ram c tol.
		Xienwerkerk. 585


		scheidde men deze bev. in 10,780 !Ned.- Herv., 222 W.-Herv., 1090 Chr.-Geref., 1073 Ev.-Luth., 510 Herst.-Luth, 484 Doopsgez., 72 Rem., 158G Xed-Geref., 1 Presbyt., 7 Anglik., 7 Duitsch-Evang., 28 Apost., 53 Evang., 27 Vrije-Evang., 64 Vrije-Prot, 17 Bapt., 4 Herrnh., 1 Mahomed., 7923 R.-Kath., 103 Oud-R., 150 Xed.-Isr., 9 Port.-Isr. en 692 ongen. De gem. bestond oorspronkelijk uit laag veen en eonigo kloine moren, zooals bet Lekmeer en bet Bankrasmeer. Door vervening werd een groot deel van bet lage veen in water veranderd, doch sedert 1764 is do Bovenkerkerpolder door uitmaling weder in land herscha- pen, waarop bet droogmaken van den Poelpolder, die voor bet oostel. deel tot Nieuweramstel behoort, van 1865 tot 1868, is gevolgd. De herschepping van het uitgestrekte Legmeor tot land is in 1875 begonnen; zg is thans voltooid. De drooggemankte meren bestaan moest uit kleigrondon. De gemeente behoort tot het vierde kanton Amsterdam van het arr. Amsterdam. Het volkrijksto deel der gom. vindt men langs den Amsteldjjk, do Wetering, den Over- toomschen-"Weg, in den voormaligen Stadspolder en aan den Weesperzijdo, welke gehoelenal do gedaante van voor- stodcn van Amsterdam hebben aange- nomen en dagelijks meer en moor be- bouwd worden met straten, die zich aansluiten aan die van Amsterdam. Hier treft men verscheidene belangrijke fa- brieken aan, zooals oen vitrioolfabriek, 3 stoomzagerijen, 2 ijzergioterijon, lak- fabrieken, diamantslijperijen. Het over- groote deel van het Vondelpark behoort tot Xieuweramstel. Het overige der gem. bevat de dorpen Amstelveen, Bovenkerk en Nes-en-Zwaluwebuurt, benevens de b. Ovor-Ouderkerk en hot geh. Rietwijkor- oord, waarin de bewoners meest in vee- fokkerij, zuivelberoiding en landbouw hun bestaan vinden. Het gemeentebe- stuur zetelt in oen fraai in Oud-Hol- landschen stijl opgetrokken Goineente- huis aan den Amsteldük. Er is ook een hoogere burgerschool voor jongens met 5 jarigen cursus, een brandweerkazerne, een watertoren enz. Nieuweramstel werd door Albrecht van Beieren, tegen eene uitkeering van 3000 schilden, in 1399 als eene heerl. in leen gegeven aan Koenraad van Oosterwijk. Vervolgens, in 1403, kwam het aan Margaretha van Kleef, in 1430 aan Hendrik van Borssele,
		en eindelijk aan do Hoeren van Brede- rode. Reinoud van Bredorode verkocht de heerlijkheid in 1529 aan de stad Amsterdam. De vereeniging van Xieu- weramstel mot Amsterdam is in de laatste jaren ernstig beraadslaagd. Xienwerbrng, b. aan den Rijn in do Z.-Holl. gem. Bodegraven. Het verlaten der schans by de Nieuwebrug in December 1672, door den bevolheb- ber Mozes Pain et Vin, werd door Prins Willem III streng gestraft. Xienwerhaveii-Poliler, of Xienweiiliaveii-PoUler, pold. in de Zeeuwsche gem. Schoondijko, 137 heet. groot, in 1742 ingedijkt. Xienwerkerk,l.gem. op het Zeeuw- scho oil. Schouwen-en-Duiveland, en wel op Duivelaudschen grond. Hot is inge- sloten door Zierikzee, Ouwerkerk, Oos- terland, Dreischor en >^Toorr\'.gouwo, zijndo 2301 heet. groot. De grond, die in het westen en noorden door hot Dijkwater wordt bespoeld, bestaat uit vette klei, zoodat de landbouw do voornaamste bron van welvaart uitmaakt. In 1822 had do gem. 964, in 1840 1145, in 1875 1336, in 1890 1449 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 910 Herv., 6 Rem., 238 Chr.-Geref., 4 Herst.-Luth., 186 Xed.-Goref., 54 Apost., 4 Evang., 14 R.-Kath. en 33 ongen. De gem. be- vat het d. Xieuworkork, do b. Kapolle en de gehuchten Stevensluis en Bot- land. Het d. Xieuwerkerk is eene fraaie plaats, die in 1870 664, in 1890 ook 664 inw. bit.nen de kom telde. Tg- dens de verdediging van Zierikzee door Boisot, in 1574, had hier eene vergade- ring der Zeeuwsche Staten plaats. Den 13 Juli 1576 is het d. door do Span- jaardon geplunderd. 2. buurt in do Zeeuwsche gom. Kerkwerve, in 1840 met 140, in 1870 met 167, in 1890 mot 228 inw. Het was vroeger een d., doch de kerk is reeds voor lang, en de over- gebleven toren in 1826 gesloopt. De heerl. Niouwerkork, waartoe ook het geh. Moriaanshoofd behoort, is 578 hectaren groot. 3. b. in do Zeeuwsche gem. Arneinuiden. Oudtijds was het een dorp, on tevens, met do daartoe behoorende landerijen, eene bijzondoro heerl. 4. voorin, d. op het Zeeuwsche eil. Noord- boveland, door een watervloed vernield. 5. voorm. d. in do Zeeuwsche landstr. Zuidbeveland, in 1530 door overstroo- ming te gronde gegaan. 6. voorm. d. in Zeeuwsch-Vlaandoren, tusschen

-ocr page 566-



		586 Kieuw erkerk. Biervliet en Axel, door overstroomingen in de 14de en 15de eeuwen vernietigd. *7. of > U\'uw* eik\' >rk-naii-do-** Drpcllt* voorin, d. in het tegenw. Noord-Holl., tusschen Sloten en Heem- stede, lu vroegere eeuwen was het eene aanzienlijke plnats. Doch het Haarlem- mermecr beknelde het in het begin der 10de eeuw zoo hevig, dat do kerkelijke en wereldlijke overheid in 1515 ver- klaarde, dat jaarlijks zoo hier als het aanpalende Rietwijk gemiddeld 25 mor- gen lands wogspoelden. Er waren toen, behalve de kerk, nog 28 huizen, een zelfde getal als er ook in 1632 werden gevonden, doch in 1087 was het d. reeds eone prooi der golven. Van het ambacht was bij het droogmalcn van het Haar- lemmermeer nog bijna 49 heet. over, waarop één huis, dat toen binnon de droogmakerij werd ingesloten. Dit huis werd aan de nieuw-opgerichte gem. Haarlemmermeer, b\\j de wet van 11 .Juli 1855, toegevoegd, en het ovorblij- vende, dat bij Zuid-Schalkwijk c. a. en vervolgens bij Haarlemmerliode was in- gedeeld, door do wet van 13 Juni 1857 met Sloten vereonigd. H. of Xieu- iicrluM\'k ii\|iil(-ii I.ImI. gem. in Z.-Holl., ingesloten door de gemeenten Moordrecht, Zevenhuizen, Kapellc-aan- den-IJsel, Ouderkerk en Gouderak. In 1870 bedroeg de grootte 1039 heet., doch door de indeeling van den droog- gem. 1\'rins-Aloxanderspolder is dit cijfer cenigszins gewijzigd. Langs den Hol- landsehen-Usel, die de ooster grens helpt vormen, en in den Prins-Alexan- derspolder ligt klei. Overigens bestaat de grond meest uit laag veen. In 1822 had >\'ieuwerkcrk 1111, in 1840 1668, in 1875 2297, in 1890 2372 inw. Bij de telling van 1890 was deze bev. onder- scheiden in 1728 X.-Herv., 430 Ked.- Gcref., 3 Herst.-Luth., 11 Ev.-Luth., 34 (\'lir.-Geref, 157 R.-Kath. en 7 ongen. Vroeger voor het meerendeel veenlieden, zijn zij in den latcren tijd meorondeels landbouwers en veefokkers geworden. Behalve het d. Niouwerkerk, liggen in de gem. de b. \'s-0 raven weg en Korten- oord. Het d. Nieuwerkerk ligt op een kwartier afstand van den spoorweg. Het station vindt men nabij den groo- ten weg van Rotterdam naar Gouda. Hot d. telde binnen de kom in 1870 454, in 1890 426 inw. Er is eone Herv. kerk. In 1400 on vervolgens hoeft hot veel van den Hockschcn on Kaboljauwschen
		Xienwescliang. I tweespalt, en in 1682 van overstrooming ! te lijden gehad. Kieuwerkerkepolder, pold. op het Zeeuwsche eil. Walcheren, in 1661 bedijkt en ruim 106 heet. groot. Xienwerkerkerpolder, kleine ¹ pold. tusschen do Haarlemmermeer en ¹ Lutkemeer in de N.-Holl. gemeente Sloten. XiouwerxllliH, geh. en schans in : de Utr. gem. Loenen, ter plaatse waar de Rechte-Angstel uit de Vecht : is geleid. De vesting is in 1673 op , last van Prins Willem III gesticht, en in 1745 vernieuwd. In 1875 is daarbij, ten noorden der Vechtbrug, eene schutsluis in de rivier gebouwd. In 1787 werd de schans na een korten tegenweer der patriotten door de Prui- son bezet, in 1795, na de opeisching door den Generaal Daendels, door de Staatsche troepen verlaten. In de 17do eeuw heeft Nieuwersluis een korten tijd i eene Herv. gem. gevormd, doch na den dood van den eersten predikant is geen i tweede beroepen. Aan het station Nieu- worsluis van don spoorweg Amsterdam Utrecht en Gouda moeten alle perso- nentreinen stilhouden; hot ligt ongeveer ! tien minuten ten westen van de schans. \| Het geh. had in 1870 178, in 1890 202 \' bew., waaronder toen 31 der Pupillen- school, die in 1877 te Xieuwersluis word gevestigd, maar thans weder is opge- heven. Xieawer-Ter-A, d. in Utr.. deols in de gom. Ruwiel, deels in de gom. Loonersloot. Er is eene Herv. kerk. Niouwer-Ter-A ligt aan den Angstel. Het telde in 1840 117 inw. in Ruwiel en 72 in Loenersloot, welko cijfers in 1870 waren gewijzigd tot 118 en 64, en in 1890 tot 127 en 102. Xienwe-Krve. heerlijkheid op het Zeeuwsche eiland Walcheren, in de gem. Rittem, 176 heet. groot. Zij bevat alleen verstrooide woningen, in 1840 met 41, ¹ in 1890 mot 53 inw. Vroeger stond ¹ er ook het gesloopte kasteel Nieuwo- \' Erve. Wieniverzfjl, geh. in het Fr. d. Engwierum (Oostdongeradeol). Ü\'ienwescliaiis, 1. gem. in Gro- i ningen, op de grenzen van Hanover, ; door welke Pruis. prov. zy in hot oosten is bepaald. Naar hot noorden, westen en zuidon grenst zij aan do gom. Beorta J en Bellingwolde. Zij beslaat 774 heet., genoogzaam allos klei, doch voor een

-ocr page 567-



		- Nienwevaart. 587" \| gem. Heonvliet, aan het noordoostel. uiteinde van het Kanaal door Voorno. Er is een overzetveer op Rozenburg. De b. had in 1840 254, in 1870 40» inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Si. b. in de Ovorijselscho gom. Zwart- sluis. Niéuwe-Stad, of Xieu»e- Ntii»l\|M»l<U>r. pold. van 110 heet. deels in do Z.-Holl. gem. Stad-aan-\'t Ha- ringvliet, deels in de gem. Middelharnis, in 1545 en 1683 bedijkt. Nienwe-JStadMpolder, nieuwe pold. in do Gron. gem. Beerta. Do in- dijking is in Doe. 1873 aanbesteed en was in 1877 genoegzaam voltooid, toon de Btorm van 30 Januari het grootste\' deel der dijken vernielde. Nieuwe - St. - Michïelsgestel- sdie-I\'older, pold. van 345 heet. in de N.-Brab. gem. St.-Michiclsgestel. Xieiiwesttreek, b. in de Friesche gem. Tietjerksteradool, onder Hardega- rijp. Nienwe-Wtruiten, of Oost- Stl\'lliten, pold. van ongeveer 54 boet. in de Z.-Holl. gom. Nieuw-Hellovoet. Nieuwc-Toajje, gom. op hot Z.- Holl. eil. Goedercede-on-OverHakkee, in: het zuiden door de Grovelingen bespoeld en verder ingesloten door de gom. Her- kingen, Melissint, Sommelsdijk on Oude- Tonge. Zij beslaat 1202 heet., alles op de stroomen gewonnen kleiland, waar- van de landbouw rijke oogsten wint. In 1822 had deze gem. 892, in 1840 1203, in 1875 1499, in 1890 1451 inw. Bij do tollliug voor 1890 vond men er : 1400 Herv., 18 Chr.-Geref , 7 Ned.Geref., 19 R.-Kath. en 7 ongen. Zij bestaan meest van don landbouw. Hot d. ; Nieuwe-Tonge, dat zeer aangenaam is gelegen, bezit een Raadhuis, eene fraaie Herv. kerk en een schoon buitengoed. In 1870 bevatte de dorpskom 856 inw., in 1890 939. *Nieuwe- V itslag-vaii-1utten, pold. van 471 heet. in do Z.-Holl. gem. Hokelingon. Nieuwe vaart, 1. vaart in het zuidoosten der gom. Amsterdam, gegra- I ven in 1675. Zij is van 18721874 ver- \| breed on van een kapitale zeesluis in den Zeeburgerd\\jk voorzien. De vaart : is ruim 1800 meter lang. De kosten der i verbreeding, met die der werken voor de waterververscliing der stad, boliopen ruim 390,000 gulden. JJ. b. in do N.- Brab. gem. Kupello, in 1840 mot 323,**
		Nieuwe-Schïeveensche enz. klein god. laag veen. In 1822 had zij 836, in 1840 934, in 1875 1154, in 1890 1426 inw., t. w. in laatstgcn. jaar 1250 Herv., 29 Luth., 1 Herst.-f-uth., 13 Ned.- Goref., 2 Duitsch-Ev.,1 Apost, 17 Doops- goz., 23 Chr.-Goref., 16 R.-Kath., 15 Isr. en 59 ongen. Behalve landbouw, maken doortocht en kleinhandel, scheepvaart en andere burgerlijke bedrijven de hoofd- bronnen der welvaart uit. De gem. be- vat het vlek de Nieuwe- of Langerak- kerschans, de b. de Hamdijk en het geh. Oude-Zijl. Het vlek, do voor- nialige vesting Nieuweschans, vroeger veelal de Langeakkersckans genoemd, dagteekent uit do eerste helft der 17e eeuw. Deze sterkte, op last van Ernst G\'asimir aangelegd, word in 1628 vol- tooid. De grond aan do A gelegen, be- hoorde oorspronkelijk tot Oost-Friesland, hetgeen tot verschillende vertoogen bij do Staten aanleiding gaf, doch wegens deze inbezitneming van terrein werd met den Graaf in 1636 eeno overeen- komst getroffen. De vcstingwerken zijn eerst in do latere jaren gesloopt. Men telde er in 1840 731, in 1870 626, in 1890 646 inw. Er zijn kerken der Herv. en der Isr. De schans is in den zomer van 1672 door de Munsterschen bezet, doch in den nacht van 21 op 22 Juli 1673 door Rabenhaupt heroverd. In 1795 word de schans door de Franschen, en in 1813 door do Kozakken bezet. Don 31 Doe 1833 zotte eeno doorbraak den geheelen omtrek onder water. Den 1 .Nov. 18G8 word do spoorweg van hier op Winschoten geopend en daarmede de verbinding met Groningen tot stand ge- bracht. 2. goh. in de Geld. gein. Appeltern, nabij Alfen. Nienwe-Scl«ieveenselie-Poi- der, pold. in do Z.-Holl. gom. Over- schio, in 1853 uit een vroegeren veen- plas gewonnen, 164 heet. groot. Nieiiwe-Mt\'liild, goh. op het N.- IIoll. eiland Tessel, met eone in 1844 aangelegde haven. Het had in 1840 32, in 1890 17 inw. *Nieiiwec-lioot, of Xijeschoot, d. mot eene Herv. kerk, in de Friesche gom. Schoterland, in 1811 met 121, in 1840 met 164, in 1975 met 351, in 1890 mot 407 inw. \\it>inveM\'lioii\\v. veer aan het Deel, in do Friesche gem. Haskerland, in den weg van Leeuwarden naar Joure en De Lemmer Nieuwesluis,** 1. b. in do Z.-Holl.

-ocr page 568-

-ocr page 569-



		Kieuw-Herkingen. inw. By de telling^- voor 1890 vond men er: 1257 Ned.-Herv., 8 "NV.-Herv., 14 Chr.-Geref.. 22 Ev.-Luth., 8 Herst.-Lutk., 186 Ned.-Geref., 25 R.-Kath., 1 Oud- Roomsche en 10 ongen. De hoofdbron van bestaan is de landbouw, bestaande de grond, met uitzondering van bet uiterste westen, waar alluviaal zand ligt, uit vruchtbare zeeklei. Do gom. bevat het d. Nieuw-Helvoet, bonevens de pold. on heerl. De Quack en Oude-on-Nicuwe- Struiton. Het dorp Nieuw-Hellevoot telde binnen de kom in 1890 457 inw. Er is eene Herv. kerk met een vry hoogen toren. 18. pold. in do tweede helft der 14de eeuw bedy\'kt en 783 keet. groot. Xiemv-Herkiiigen, of St.- Elizabetnoldei\', polder van 93 heet. in de Z.-Holl. gem. Herkingen, in 1480 bedijkt. Xienw-Herlaar, gesticht voor doofstommen onder Holder in de N.-Br. gem. St-Michielsgestel. Do inrichting, die op den 1 Jan. 1875 123, op 1 Jan. 1890 176 kweekclingen telde, werd den 1 October 1840 opgericht. *^\\ïiemi II inkeIenooi«1 -cn- Hoogwerf, polder van 297 hectaren in do X.-Brab. gem. Ossendrecht, in 1809 ingodykt. \\ icini -Hoen<1erhok, pold. van ruim 55 hectaren in de Z.-Holl. gem. Geervliet. \\ ieiiH llonjioriaiicl. pold. van 49 heet. in de Z.-Holl. gem. Geervliet. Xiciiuliuis alleenstaand buis in de Limb. gem. Harten. Xieuwkerk, 1. goh. in de X.- Brab. gem. Goorle. Si. voorin, dorp in het tegenw. Zeeuwsch-Vlaanderen, in de 16de eeuw overstroomd. Kieuw-Kieldrecht, pold. van 434 heet. in de Zeeuwscho gom. Grauw c. a., doch met het Belg. aandeel 521 heet. groot. Hij is in 1784 bedijkt. Xientv-l£la»oveii-lol<lertje,* pold. vnn 12 beet. in de N.-Brab. gein. Eaamsdonk, in 1824 ingedijkt. Xieuw-Kleibnrg, pold. van ruim 49 beet. in do Z.-Holl. gom. Oostvoorne. Xienwkoop, gem. in Z.-Holl. tus- schen Bodegraven, Aarlandervoen, Ter- Aar en Zevenhoven in Z.-Holl., en Ka- merik en Zegveld in Utrecht. Oorspron- kolijk was de gem., die thans 3497 heet. groot is, laag veen. Doch door uitvening zijn moren ontstaan, waarvan die in het westen, na drooggelegd te zyn, thans
		- Xieuwknik. 58» kleigronden aan het oog vertoonen. Do tegenw. omvang vnn Nieuwkoop is groo- ter dan vroeger, daar de wet van den 11 Juli 1855 daarmede de voormalige gem. Acbttienhoven heeft vcreenigd. Vóór die samensmelting had Nieuwkoop in 1822 1906, in 1840 2132, in 1850 2136 inw. In 1860 bevatte de door Ach- tionhoven vergrooto gem. 2286, in 1875 2521, in 1890 2676 inw. By de telling voor 1890 vond men er: 1471 R.-Kath., 909 Ned.-Herv., 1 AV.-Herv., 125 Rem., 55 Chr.-Geref., 1 Ev.-Luth., 2 Doopsgez. 1 Herst.-Lutb., 110 >"ed.-Geref, en 1 ongen. Deze bevolking vindt meest haar bestaan in vcefokkery, zuivelbereiding, landbouw en veenderij. Er zyn ook eenige scheepstimmerwervcn en smede- ryen. De gem. bevat het d. Nieuwkoop, deelen van de dorpen Noorden en de Meie, benevens het geh. Acbttienhoven. . Het d. Nieuwkoop, dat in de kom ten jaro 1870 609, in 1890 658 inw. telde, ! bevat 3 kerken, t. w. een R.-Kath., een der Herv. en een der Rem. In 1672 dre- ven de boeren van Nieuwkoop stroo- pende Franseben terug. *Xienvkoop-eii-X©or<len. pold.** van 1907 beet. in Z.-Holl. gom. Nieuw- koop. \\icin\\ Koo])M\'lie I>i 011^111:1 kerij, of ZeveiiamI>a<>htM»ol- der, pold. door het droogmaken van een veenplas gewonnen, in de Z.-Holl. gemeenten Xieuwkoop, Zevenhoven, Nieuwveen, Ter-Anr en Aarlandervoen, \', van 1797 tot 1809 bedijkt en droogge- malen, 2667 heet. groot. Xiemv-Kruislaml, bedyking onder het d. Burum in do Friescbo gem. Kollumerland-en-Nieuw-Kruisland. Het is 1500 heet. groot en werd in 1529 in- gedijkt. In 1811 bevatte Nieuw-Kruis- lnnd alleen 232 inw. \\hmim knik. heerl. in de N.-Brab. gem. Nieuwkuik-en-Onzenoord, byna 325 heet. groot. Zij is in 1383 door Jan van Kuik, Heer van Hoogstraten, uitgege- ven aan Boudewijn Kuyst van Wyek en was eeuwen achtereen leenroerig aan \'t Prins-Bisdom Luik. In dezen staat bleef dit d., dat tijdens de oorlogen met Spanje als neutraal werd beschouwd, dat de Staatschen na don Munsterseken vredo er een Herv. predikant beriepen. Tegen deze aanstelling werd geprotes- teerd. Doch niettemin ging do kerk tot de Herv. over, en Niouwkuik werd als d. ondsr de Voreeuigde-Nedorlnndon go-

-ocr page 570-



		">flO Xionw knik, enz. trokken. Den 2 Juni 1746 heerschtc een zware brand te Niouwkuik, die ook do kerk verteerde, welke door de Herv. herbouwd, na do omwenteling van 1795 weder aan de K.-Kath. terugkeerde. Het d. Nieuwkuik is eeno aanzienlijke .plaats, die binnen do kom in 1840 978, in 1890 856 inw. telde. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg \'s-HertogenboschLnge-Zwaluwe. Nienwkulk-en-Onzenoord, 1. gem. in X.-Jirab., uit de heerl. Nieuw- kuik en Onzenoord saamgesteld. Zij wordt ingesloten door de gem. Vlijmen, Hel- voort, Drunen, Herpt-en-Bern en Hedik- huizen, beslaat 411 heet. en heeft in het noorden klei, in het zuiden zand- gronden. In 1822 had 990, in 1840 1241, in 1875 1304, in 1890 1: 83 inw. lij) de telling voor 1890 vond men er: 1378 R.-Kath. en 5 Ned.-Herv. Zij bestaan bijna uitsluitend van den landbouw. De gem. bevat het d. Nieuwkuik, benevens de buurten Onzenoord en de Hoeven. &. pold van bijna 390 heet. in de gem. Niewkuik e. a. Nieuw land, 1. gem. in Z.-HolL, tusschen Arkel, Hoog-Blokland, .Meer- kerk, Leerbroek, Leerdam en Ivedickem. Do grond 989 heet. bestaat, met uitzondering van een klein gedeelte van het zuiden, waar klei ligt, uit laag veen. In 1822 had deze gem. 305, in 1840 425, in 1875 538, in 1890 547 inw. Hij do telling voor 1890 vond men er 486 Herv., 46 Chr.-Oeref., 1 Nod.-Geref. en 14 R.-Kath. Veeteelt en zuivelbereiding maken do hoofdbronnen der welvaart uit. De gem. bevat het d. Nieuwland, den polder De Geer en het geh. Aeh- terland. Het d. Nieuwland telde in 1840 245 inw. (Voor 1890 niet afz. opgege- ven.) Het langs eeno vliet en heeft eene Herv. kerk. SJ. of Xienw- laii(l-Kortlan«l-en-\'M-<iii\'ave- land. voorm. gem. in Z.-Holl., tusschen Schiedam, Vlaardinger-Ambacht en Kc- tel, 254 heet. groot. Men vindt er alleen verstrooide huizon. De gom. teldo in 1823 264, in 1840 333, in 1850 349 inw. Zy is in gevolge de wet van 11 Juli 1855 bjj Schiedam ingelijfd. 3. voorm. cil. in Zeeland, dat in 1818 met \\Valchc- door een dam werd verbonden. 1. heerl. op Walcheren, een deel uit- makendo der Zeeuwsche gem. Nieuw- en-St.-Joosland. Het d. Nieuwland, aan den straatweg van Middelburg naar het Sloe, heeft eene Herv. kerk, die in 1650
		Xienwlandsche-Polder. werd gesticht. Binnen de kom telde men in 1870 489, in 1890 642 inw. .">. voorm. d. op het Zeeuwsche eiland Noordbeveland, den 19 November 1404 overstroomd. -- (i. pold. in N.-Bral>., 163 heet. groot, deels in do gemcento Meeuwen c. a., deels in de gem. \\Vijk- en-Aalburg. T, pold. in de Z.-Holl. gem. Vierpolders. 124 heet. groot. 8. pold. in Z.-Holl., 28 heet. groot, deels in de gem. Alblasserdam, deels in de gem. 1\'apendrecht. j). pold. in de gem. Schiedam, ruim 182 heet. groot. ÏO. in 1700 op den Dollard gewonnen land in de Gron. gemeenten Nieuwoldu en Midwolde, ongeveer 1140 hectaren groot. 11. streek in de Friesche gem. Bolsward, Hennnarderadeel, AVon- seradeel, Wymbritseradeel, Sneek, Knu- werderhem, Baarderadeel, [daarderadeel, Leeuwarden, Leeuwarderadeel en Me- nnldumndeel, door het opslijken van de Middelzee ontstaan. 12. of Waard* \\ ion«l land, pold. op het X.-Holl. eil. Wieringen, in 1845 en 1846 bedijkt en 477 heet. groot. Het was reeds vroe- ger ingedijkt geweest, doch door den vloed van 16 Februari 1683 ondergeloo- pen. 13. d. in do Fr. gem. Wym- britseradeel. 1-1. b. in het Gron. d. Dorkwerd (Aduard). Xii\'iin lande, heerl. in de Zeeuw- sche landstreek Zuidbeveland, die door de overstrooming van 5 November 1530 veel is ingekort. Zij maakt thans een deel uit der gem. Krabbendijke en had in 1840 113 inw. De grondslagen van het vroegere d. Xieuwlande zyn nog na eeuwen bij laag water opgemerkt. Xienw-Landeken, 1. pold. in de Zeeuwsche landstreek Zuidbeveland, deels in de gem. Heinkenszand, deels in de gom. Nisse, groot ruim 20 heet. $}. pold. in do Zeeuwsche landstreek Zuidbeveland, deels in de gem. Xisse, deels in de gem. Ovezando, groot ruim 35 heet. Xienwland-en-l<eerbroek, p. van 1648 heet. in de Z.-Holl. gemeente Nieuwlnnd-en-Leerbroek. x lenwlandpolder, 1. pold. van ruim 134 heet. op Zuidbeveland. in de gem. Krabbendijke, in 1642 bedykt. SJ. pold. in de Zeeuwsche gem. Tulen, 103 heet. groot. Xienwlanduche-Polder, 1. p. van 314 heet. in do Z.-Holl. gem. \'s-Gra- vezande. JJ. of het Xienwland, pold. in de N.-Brab. gem. Zwaluwe, om-

-ocr page 571-



		IViemwlands-Polder.
		Xienw-Xoordfoeveland. 5!)1


		260 Ned.-Geref., 3 R.-Kath. on 5 ongen, Zij bestaan meest van landbouw, veeteelt, boomkweekerij en veenderij. Behalve het d. Nieuwleuzen, bevat do gom. de b. do Hulst, Ruitenvoen, Ruitonhuizon en De Moelo. Nieuwlcuzon, in het zuidoosten der gem., dagteekent als dorp eerst uit de tweede helft dor 17de eeuw. Do kerk is omstreeks 1660 gebouwd. Jlen , teldo er in 1840 714, in 1870 835, in 1890 919 inw. Xienw-lioosdreclit, fraai dorp in de Utr. gem. Loosdrecht, in 1840 met 763, in 1870 met 682, in 1890 met 769 inw. Do Herv. kerk on een schoon bui" I tonverblijf, verdienen opmerking. Oudtijds \' was dit kerkje slechts eene kapel, de _; kapel van de Sijpo of de Zijpo genoemd. j In de 18de eeuw waren te Nieuw-Loos- ] drocht bloeiende weverijen. Van het voorin, slot Sypestoin wijst men nog grondslagen aan. XTienw-JIaarMoveon, zuidelijk ; deel der Utrechtscho gem. Maarseveen, dat behalve eenigo buitenverblijven, hot I Maarseveensehe aandeel van hot dorp I Maargen bevat. In dit aandeel staat do j synagoge der Isr. In 1840 had Nieuw- Maarseveen 766, in 1870 665, in 1890 i 417 inwoners. X\'ienw-Jlarkeiifonrg, pold. van 24 heet. in de Z.-Holl. gem. Geervliet. Xienw-llatheiiesse, god. dor voorin. Z.-Holl. gem. Oud-en-Nieuw- I Mathenesse. De hoerl. Nieuw-3Iathonesse ; is ruim 127 heet. groot. Xienw-JIatUeiiesscpolder, p. in Z.-Holl. deels in do gem. Schiedam, deels Delftshaven. Xienw-llil, dorp in de X.-Brab. : gom. Mil-cn-St.-Hubort. Xieuw-llillijjoii, ged. van do buurtschap Uddel in do Geld gom. Apeldoorn, waar oen militair remontc- dépót is gevestigd. In 1890 was de be- volking 30 zielen. Xieuw-Xameil, b. in de Zeeuw- scho gom. Hulst. Xieuw-X\'enaienpoldor, pold. in Zeol., deels in do gom. Neuzen, deels in do gem. Hoek, 463 heet. groot en in 1816 ingedijkt. XJieuw-Xoovdbcveland, of Xienwe - X^To©i^,dl>evelaiidsclie- Polder, pold. op het Zoouwsehe oil. Xoordbeveland, 495 heet. groot, deels in do Kolynsplaat, deels in do gom. "\\Vis- sekerkc. Do polder is in 1616 inge- dükt.
		strceks 1500 bedijkt en 238 heet. groot. Xienwlands-Polder, pold. van 124 heet. in do Utr. gom. Hoogland. Xm-iiw -L«c>kkerland, gom. in Z.-Holl., een gedeelte van do Alblas- serwaard, ingesloten door de gom. A1- Alasserdam, Oud-Alblas, Bleskens- graaf, Streefkerk, Lokkerkork, Krim- pon-aan-de-Lek en Ridderkerk. Zjj wordt door de Nieuwe-Maas in \'t westen, door de Lok in het noorden, en door do Alblas on hot zuiden bespoeld, hoeft eeno oppervlakte van ruim 1259 hoct. en bestaat deels uit kleigronden, deels uit laag veen. Een enkele plek, de Schoonenburgerheuvel, is gevormd door diluvisch zand. Deze gem. had in 1822 770, in 1840 1153, in 1860 19liOinl875 2405, in 18!)0 2774 inw. By de telling voor 1890 onderscheidde men er: 1706 N.-Horv., 3 W.-Horv., 36 Chr.-Geref., 6 Ev.-Luth., 8 Doopsgez., 1 Kern., 972 Ned.-Geref., 2 R.-Kath., 8 Isr. en 32 ongen. Zij bestaan meest, van veeteelt, zuivolbereiding, landbouw en visscherjj. Er is ook eene scheepstimmcrwerf. Be- halve het d. Nieuw-Ijekkerland, bevat de gom. de b. het Elshout. Het d. Niouw-Lekkerland, op en aan den Zui- der-Lekdjjk gebouwd, heeft daardoor goen eigenlijke kom. Er is eene Herv. kerk. Eerst in 1455 kreeg Nieuw-Lek- kerland eeno kapel, die in 1492 werd vergroot en tot een parochie-kerk ver- bouwd. Xieuw-Iiekkerlaml«iflie-Pol- der, pold. van 1064 hoct. in de Z.- Holl. gom. Nieuw-Lekkerland. X ii\'im leuzen, gem. in Overijsel, tusschen Zwollerkerspel, Staphorst, Ave- reest, Amt-Ommen en Dalfscn. Zij be- slaat 3919 hoct. meest diluvisch zand, deels laag veen. Do gom. is in 1818 eerst uit oen ged. der gem. Dalfsen, benevens deolon dor gem. Zwollerkerspel en Staphorst gevormd. Aanvankelijk was zjj met Avereest verbonden, doch daar- van is zij vervolgens gescheiden. Zij is door den aanleg van de Dedemsvaart en het Lichtmiskanaal, van welke de eerste haar in hot noorden, het gen. kanaal haar in het noordwesten door- snijdt, zeer in bloei toogenomen. Torwjjl de bevolking van Nieuwleuzen (n Ave- reest in 1822 1606 zielen had beloopon, had Nieuwlcuzen in 1840 alleen 1705 in 1875 2214 en in 1890 2377 inw. In laatstgen. jaar onderscheidde men er: 1930 Herv., 178 Chr.-Geref., 1 Doopsgez.,

-ocr page 572-



		X\'ienw-Scheemda enz.
		592 Kiemv-Xoordlaiul.

		X iciMt -X\'ooi\'dland, pold. in de Z.-Holl. gem. Geervliet. X ii\'ii vt olriü. gem. in Gron., in het oosten door den Dollard besnoeid en nanr de lnndzijde bepaald door de gem. Termunten, Scheemda, Midwolda en Finsterwoldc. In 1870 was zij groot ruim 8511 beet., een cijfer dat door de nieuwe landaanwinning in den Dollard verandering ondergaat. De grond bestaat meest uit zeeklei, ten deele uit laag veen. In 1S22 bad de gem. 1609, in 1840 1696, in 1875 1989, in 1890 2225 inw., in laatstgcn. jaar onderscheiden in 1898 Herv., 203 Cbr.-Gorof., G Doops- gez., 20 Ned.-Gercf., 19 Isr. en 19 ongen. Zij bestaan bijna allen van den landbouw, die hier ruime oogsten afwerpt. De gem. bevat, behalve deelen der bedijkingen aan den Dollard, liet dorp Nieuwoldn, de 1). Oosterwolderhamrik, benevens de geb. De Dellen, Het Waar, Binnen-A. Zomerdijk of Luehte en Kop. Het dorp Xieuwolda is ter lengte van ongeveer een uur van het oosten naar het westen gebouwd. Het telde in 1810 1315, in 1870 1319, in 1890 1467 inw., De Hervormde kerk is eerst in 1718 gesticht, en de toren niet voor 17G5 gebouwd. Xieuw-Oofcteiilde. voorin, halt van den HolL-Spoorw. aan do laan die van Voorburg naar bet Haagsche-Bosch voert. Deze halt strekte hoofdzakelijk ten gerieve der inw. van Voorburg. Sinds Voorburg een station van den spoorweg naar Gouda heeft, is de halt van Xieuw-Oosteinde onnoodig. Xienw-Oowtbroek, pold. in de Z.-Holl. gem. Spijkenisse. Nleuw-Ovezande, pold. van C2 heet. in Zeel., deels in de gem. Ovezande, deels in de gein. Driewegen, in 1395 ingedijkt. Xioiiwe-Papeseliornolder, p. van 99 heet. in do Zeeuwsche gem. "Westdorpe, in 1825 ingedijkt. Nieuw-Pendrecht, polder van 145 hectaren in do Z.-Holl. gemeente Koon. Xienw-Pernta, pold. van 41 heet. in de Z.-Holl. gem. I\'crnis. Hieiiw-Pettoii, b. in de N.-Holl. gem. Zijpe, in den Hazepolder. Xieu«pol«ler,ofK.Ieini>older, pold. in de Z.-Holl. gem. Overscbie. Xienwpoldertje, pold. van byna 5 heet. in de X.-Brab. gem. Geertruiden- berg.		Xiemvpoort, 1. gom. in Z.-Holl., tusschen de gem. Groot-Ammers en Langerak in Z.-Holl., en "\\Villige-Lange- rak in Utr. In het noorden door de Lek bespoeld, bestaat de grond nog geen 59 heet. uit klei. De gem. bevat slechts het vlek >\'ieuwpoort, benevens eenige weinige gronden daarbuiten. In 1822 had zy 390 in 1840 510, in 1875 58G, in 1890 655 inw. Bü de telling voor 1890 vond men er : 568 Herv., 80 Chr.- Geref., 1 Doopsgez., 1 Ned.-Geref., en 5 R.-Kath. Vroeger bloeide Xieuwpoort inzonderheid door schoepvaart. Thans bestaan do meesto ingezetenen van do visschery, het hoepelmaken en winkol- nering. Nieuwpoort wordt reeds in 1402 eene stad genoemd. Om het te versterken werden onder Keizer Karel V eenige huizen afgebroken, doch vooral in 1672 is het niet belangrijke vesting- werken omringd. Het Stadhuis en do Herv. kerk zijn de voornaamste gebou- wen. Tot voor weinige jaren was er ook een Bemonstrantsche kerk. Nieuwpoort werd in 1402 door Jan van Arkel stor- menderhand ingenomen. In den oorlog met het Sticht deed Cornolis van Bljjen- burg het in 1489 bezetten en van poor- ten en muren voorzien. Ook in den oor- log tusschen Keizer Karel V en Hertog Karel van Kgmond, vooral tusschen 1514 en 1524, heeft Xieuwpoort herhaalde j malen aan vijandelijke overvallen bloot- I gestaan. In 1567, terwijl er bezetting van den Graaf van Mogen in deze stad lag, ontstond er brand, die 58 huizen j verwoestte. 2. geb. in de X.Holl. ! gem. Heiloo, in 1870 met 47 inw. In \| 1890 telde het met Boekelermeor 204 J inw. X\'iemv-Reemst, geb. in de Gold. gem. Ede, bij Otterloo. Xieiiw-Riedorwaard,ofXienw- Roiorwaard. pold van 1060 heet. in do Z.-Holl. gem. Ridderkerk, bedijkt in 1373 en 1442. XJcuw-Itokkan.je, pold. van 90 heet. in de Z.-Holl. gem. Kokkanjo. Xienw-Rozeiibnrg, pold. in de Z.-Holl. gein. Rozenburg, in 1586 inge- dijkt en 305 heet. groot. *Xi«u«-Sabbïnge, pold. van 135 heet. in de Zeeuwsche gom. Wolfaarts- dijk, in 1821 bedijkt. Xiemv-Schaïk,** pold. van 264 heet. in de Z.-Holl. gem. Leerdam. Xiemv-Sclieemda, of Scheem- der-Hamrik, d. met eene Herv. en

-ocr page 573-



		Xieuw-Valkeveen. 593
		Xiemv-Sclioonebeek.


		j rechten verkroeg het den 11 Xovomber \| 1312, wellicht zelfs bfj vernieuwing. Xieuwstad kwam vervolgens mot do andere steden ter dagvaart. Bcze- ] gelde het eene oorkonde van 3 Sep- tember 1318 vóór alle andere, zoo was dit nochtans niet het gevolg van \' meer aanzien, maar omdat in dit stuk do steden in min of meer geographischo orde, te beginnen met de zuidelijkste, zjjn ongenoemd. In 1398 werd Nieuw- stad door Hertog "Willem verwoest, om den Brabanters en Luikenaren te be- : letten, er zich te nestelen. Door Maxi- miliaan van Oostenrijk werd het in 1499 veroverd, en later van allo vestingwerken beroofd, ofschoon daarvan nog heden spo- ren zijn. 5£. b. in de Geld. gem. Elburg, in 1840 met 109, in 1872 met 181 inw. Voor 1890 niet afz. opgegovon. 3. b. in de X.-Holl. gem. Holder. 4. buurt onder het d. Bergum in : do Friescho gem. Tietjerksteradeol, in I 1840 met 195, in 1890 met 233 inw. 3. geh. in de Overijselsche gem. Wilsum. in 1840 met 54, in 1890 met 115 inw. <$. b. in do Gron. gem. Bierum. 7. b. in de Overijs. gem. "Wierden. j 8. halte voor lokaal verkeer bij Zut- ; phen van den spoorweg ZutphonDe- ] venter. Xienwüiteeg, buurt in do Gold. \' gom. Buurmalsen. Xieuw-Wtellemlam, pold. in de ¹ Z.-Holl. gem. Stellendam, in 1865 bedijkt en ongeveer 100 heet. groot. Menu siinii\|iii;u(lc. ofXienw- Stompert. pold. van 77 heet. in do Z.-Holl. gem. Geervliet, onder Biert. Xienirstvaat, 1. b. in do X.-Br. < gem. Kapelle. Ü. buurt in do Limb. gem. Xederweerd in 1840 met 162, in 1870 met 227, in 1890 met 224 inw. 3. buurt in de Limb. gem. Kerkrade. Xienw-Strijen, heerlijkheid in de Zeeuwsehe gem. Poortvliet, bijna 75 h. groot. Xiemv-Strijenpolder, pold. van bijna 75 heet. in de Zeeuwsehe gom. Poortvliet, in 1310 ingedijkt. Sfieniv-l\'bbeiia, hoeve in do Dr. gem. Vries. Xiemvvaart, geh. in do X.-Brab. gem. Kapelle. Xienw-Valkenisse, pold. van 117 heet. in Zeeland, deels in do gom. "Waarde, deels in Krabbendyke, in 1694 ingedijkt. Xieuiv-Valkeveen, fraai land- 38
		eene Doopsgez. kerk in de Grcra. gem. Scheemda, in 1840 mot 357, in 1870 met 723, in 1890 met 799 inw. Xienw-Schooiiebeek, d. met eeno R.-Kath. kerk in de Drentsche gem. Schoonebeek. Het is door Mnn- sterscho volksplanters in dezo eeuw aangelegd. Men telde er in 1840 324, in 1870 675, in 1890 715 inw. Xioinv-Scliu<l<lob«Mirw. pold. van 52 heet. in do Z.-Holl. gemeente Geervliet. \\i« iih Siualliiiul. pold. van 22 heet. in de Z.-Holl. gein. Pernis. Xienw-Mt.-Anuries, fort in de Geld. gem. Rossum, in 1816 aangelegd. Xieil n S(. -.)oo»laml. pold. van 266 heet. in de Zeeuwsehe gem. Xieuw- en St.-Joosland. > i<\'iiu-Nta<l>Laiinill. of eeuv. Stadskanaal, vcenkolonie of d. in Gron., deels in do gem. "Wildervank, deels in do gem. Onstwedde. De veen- kolonie is eerst op het eind der vorige eeuw ontstaan. In 1830 werd de Herv. kerk gesticht, waarop vervolgens kerken der Chr.-Oeref. on Lutli. gevolgd zy\'n. In 1840 had dezo kolonie 1980 inw,, als 1191 ondor "Wildervank en 789 onder Onstwedde. In 1870 bedroeg het geza- menlük cijfer 4403, als 2368 in AVilder- vank en 2035 in Onstwedde. In 1890 waren dezo cijfers rosp. 3016 en 3128. \\ i«\'K » >.!sul. 1. gem. in Limb., in- gesloten door do Limb. gemeenten Zus- teren, Bom, Limbricht en Sittard, en de Pruisische gem. 3Iillen. Zij wordt door de Geleen, de Roodebeek en an- dere beken doorsneden of bezoomd en heeft een bodem van mergel en klei. De grootte belooft bijna 809 heet. In 1822 had Xieuwstad 676, in 1840 830, in 1875 796, in 1890 772 inw., in laatst- genoenid jaar onderscheiden in 794 R.- Kath. en 2 Herv. Zij bestaan meest van landbouw en veeteelt. De gem. bevat het plaatsje Xieuwstad, benevens het kasteel en het geh. Millen, benevens liet huis Beukenboom. Het plaatsje Xieuwstad heeft thans geheel het aan- zien van een d. Het had in 1840 799, in 1870 702, in 1890 722 inw. in de kom. De St.-Janskerk is een merkwaar- dig gebouw. Oudtijds heette Nieuwstad Eisene of Helsene. Het kwam, benevens het Ambt-vanOIontfort, na den dood van den gewezen Luikschen Bisschop Hendrik, aan diens broeders zoon, Graaf Reinald I van Gelder, Stedelijke Witkamp.

-ocr page 574-



		594 Xieuwveen. goed in de K-Holland gem. Naardon. Kieuwveen, gom. in Z.-Holl., in- gesloten door de gemeenten Leimuiden, Tor-Aar en Zevenhoven in Z.-Holland, Mijdrecht in l\'tr. en Uithoorn in N.- Holl. Zjj bestaat uit oud land (laag voon) en uitgeveond on weder droogge- maakte [>olders (klei), in het geheel 852 heet. In 1822 had zij 633, in 1840 767, in 1875 1227, in 1890 1271 iuw. By de telling voor 1890 onderscheidde men er: 586 Herv., 4 Ev.-Luth., 1 Rem , 6 Chr.-Geref., 109 Ned.-Gerf., 587 R.- Kath., 4 Isr. en 1 ongeil. Vroeger voor een good deel veenlieden, zijn nu büna alle ingezetenen landbouwers en vee- fokkers. Het d. Nieuwveen is in do laatste vierde onzer eeuw door vele verbouwingen eone zeer fraaie plaats gowordon. Het tolde binnen de kom in 1870 725, in 1890 1069 inw. Men vindt er eeno nieuwe kerk dor Herv. In do oorlogen tusschen do Hollanders en Golderschen hooft hot veel geleden. NieUWVeld, pold. in de Geld. gom. >\'ijinogen. Kieiiw-Veljacersdijk, pold. van 32 beet. in de Z.-Holl. gem. Zuidland. Nieuwvliet, gom. in Zoeuwsch- Ylaanderon, in hot noord-westen door de Noordzee bespoold en verder ingo- sloten door Kadzand, Zuidzande, Oost- burg en Groedo. Zij beslaat, ruim 626 hectaren on hooft een kleibodom, in het noord-westen met zand vermengd. In 1822 had zjj 610, in 1840 831, in 1875 655, in 1890 631 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheidon in 600 Herv., 14 Ev.-Luth., 1 Horst.-Luth. on 16 ongen. De hoerl. Nieuwvliet is in 1505 opgericht uit het Tuineko, het Koppcneischor en de aanwasson van "Wulpen. Hot d. Nieuwvliet bestond in het midden dor 17do eeuw uit twee geh.: Nieuwvliet en St.-I\'icr. Vóór de Hervorming stond er eene kapel. Te St.-Pier bouwden do Doopsgez. in 1647 eeno vermaning, en omstreeks 1658 word daar ook eeno Herv. kerk gesticht. Se- dort in 1777 de Doopsgez. gom. is uit- gestorven, vindt men er alleen een Herv. kerk. In 1870 had de dorpskom 205, in 1890 235 inw. Do 27 Januari 1682 leed dit d. veel door een water- vlood, waardoor ook do tot Nieuwvliet behoorondo Zwartepolder te gronde Xienw-Vogelsehorre-, of Westdorpe-Polder, pold. in de
		Xiezi.jl. Zeeuwsche gem. Westdorpo, 170 heet. groot, in 1807 bedjjkt. Kieuw-Vosmeer, 1. rem. in N.- Brab., tusschen Steenbergen en Halste- ron, (medo in N.-Brab.), onOud-Vosmeer en St.-Filipsland in Zooiand. Oorspron- kelijk behoorde ook deze gem. tot Zeeland, doch zy werd bij besluit van den 3 Mei 1809 daarvan gescheiden en aan het Departement Brabant toegevoegd. Nieuw-Vosmeer beslaat 1704 heet. en beslaat geheel uit kleipolders. In 1822" had hot 810, in 1840 882, in 1875 1118, in 1890 1158 inw. By de telling voor 1890 vond men er: 1058 R.-Kath. en 100 Herv. Do inw. bestaan meest van don landbouw. De gem. bevat het dorp Nieuw-Vosmeer, do buurten Hoogendijk, Pelsendijk en Roelofsdyk, benevens een deel van den Heenschen-Molen. Het d. Nieuw-Vosmeer bevatte binnen de- kom in 1870 373, in 1890 350 inw. Het is eeno stichting, die in 1567 een aan- vang heeft genomen. Er zijn kerken voor de Herv. en R.-Kath. In 1703, 1705 en 1709 heeft dit d. voel door do Fran- schen geloden. 3. pold. van bijna 570 hoct. in do N.-Brab. gom. Nieuw- Vosmeer. Oorspronkelijk in 1433 bedijkt, is deze pold. in 1565 of 1566 herdijkt, in 1583 onder water gezet, doch later weder beverscht, hetgeen almede het geval was nadat deze streek don 26 Januari 1682 was overstroomd. 3. -en-Xienw-Heide, pold. in N.-Brab. van 754 heet., deels in de gem. Nieuw- Vosmeer, deels in Steenbergen. De pold. is in 1433 on 1565 ingodykt. Nienw-Westerwijk,* pold. van 130 heet. in de Zeeuwsche gem. Hoek, in 1638 ingedijkt. Kieuw-Westerloo, polder van 128 hectaren in de Z.-Holl. gemeente Goederoode. Xienw-Westf raiikenland, p. van ruim 63 heet. in de Z.-Holl. gem. Schiedam. Nieuw-West-Kraaiertpolder, pold. van 497 heet. in Zeeuwsche gem. Borsolc, \'s-Heorenhoek en Ovezaude, bedijkt in 1676. Nienw-Zoetermeer, pold. van 684 heet. in do Z.-Holl. gem. Zoeter- meer, vroegor een uitgoveendo plas. Kieveld, voorm. kasteel in do Utr. gom. Vleuten, in 1356 door do Hollau- ders ingenomen en gesloopt. Viexijl, d. met eeno Herv. kerk in do Gron. gem. Grypskerk. Hot had in

-ocr page 575-



		Xolde. 595 Wisse, gom. in de Zoeuwsche landstr. Zuidbeveland, ingesloten door do gemoen- tcn Heinkenszand, \'s-Hcer-Abtskorke, \'s-Gravenpolder, HoedokenBkorke, Baar- land, Oudelande en Oveznnde. De grond 965 heet. bestaat uit met zand ver- mengde klei. In 1822 had N\'isse 444, in 1840 507, in 1875 654, in 1890 638 inw., in laatstgen. jaar saamgesteld uit 431 Herv., 47 Chr.-Geref. 47 Ned.-Geref., 99 R.-Kath. on 14 ongon. Zij bestaan meest van don landbouw. Het d. Nissc had binnen de kom in 1870 360, in 1890 387 inw. Aan do zuidzijde van het fraaie dorpsplein staat de Herv. kerk. De heerl. >\'issc, eerst bozeton door het geslacht van Borssele, kwam vervolgens aan een tak, die zich naar dit d. noemde en op het Hof-ter-Xisse zetelde. Kissse-Stellepolder, pold. deels in de Zeeuwsche gom. ïüsse, deels in do gem. Oudelande. Kistelrode, gem. in N.-Brab., tus- schen Os, Heesch, Dinter, Vechel, Uden, Schaïk en Berchem, zynde ruim 3229 heet. groot. Van den grond, door dilu- visch zand gevormd, bestaat nog een gedeelte uit woeste heide. Het overige is meest tot akkers aangelegd, zijnde landbouw de voornaamste tak van be- stanu der ingezetenen. Het cijfer der bevolking beliep in 1822 1774, in 1840 2280, in 1875 2270, in 1890 2187 zielen. Er wonen thans alleen R.-Kuth. in deze gemeente. Zij bevat de dorpen Nistel- rode en Vorstenbosch, de buurten Don- zcl, Dijk, Kleinwjjk, Wüen, Het Kantje, Maxend, Achterstraat, Dolst, Loo en Meuzcl, benevens het geh. Loosbroek. Het d. Xistelrode had met bet aanpa- lende Laar in 1840 170, in 1870 217 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven). Er is eene R.-Kath. kerk. Er is een halte van de stoomtram OsVechel. X ittersuill, voorin, burg in do Gron. gem. Stedum, in 1818 gesloopt. Nobele-Waard, uitorw. in de Utr. gem. Amerongen, 19 heet. groot. Noetselen, b. in do Ovorijselsche gem. Hellendoorn, in 1840 met 286 inw. In 1870 telde het met Kflverdal te za- men 1471, in 1890 2210 inw. Xol (De), 1. geh. in de Z.-Holl. gem. Schelluinen. 2. goh. in de N.- Brab. gem. "Woudrichom. In den nacht van 30 op 31 Januari 1809 werd de Maasdijk hier door het aandringende water doorgebroken. Xolde, geh. in de Drentsche gom.
		Xiefcljlsterdiep. 1840 493, in 1870 538, in 1890 541 inw. Niezijlstei\'diep, wetering in de Gron. gein. Grypskerk, die van Niezijl naar de Kommerzijl loopt. \\ i ït rik, d. met eene R.-Kath. kerk in de Gold. gom. Wichen, aan den Maasdijk. Het bad in 1840 327, in 1872 240, in 1890 312 inw. In 1388 bchaaU den de Gelderschen hier cene overwin- ning op de Brabanters. X iy riiiii-l\'ii Hum. plaats op oude Rom. reiskaarten Yoorkomende. Waar- schijnlijk lag het ter plaatse van do Zwnrte-Kiekenbuurt bij de Z.-Holl. stad Woerden. Xikolaas (St.-). d. in Zceuwsch- Vlaandereu, dat door den watervloed van 16 November 1377 is te gronde ge- gaan. Xikolaasga (?>it.-). d. in de FrieBche gem. Doniawerstal, aan den weg van Joure naar Sloten en De Lem- mer. Het heeft een bevallig aanzien en bezit eene Herv. en eene R.-Kath. kerk. In 1811 had dit d. met de onderhoorige gehuchten 263, in 1840 464, in 1875 919, in 1890 1241 inw. In de nabuur- schap vindt men de gezochte plaats van uitspanning het Huis Ter-Heide. X\'ikolaaspolder (NÉ.-), pold. van 246 heet. in de Utr. gom. Bunscho- tcn. XikoInaMMaard, of S<.-Xik<»- laa.s-KlomiMvaaitl, pold. in do Geld. gein. Bommel, bijna 14 heet. groot. Killimerdor, fraai buitengoed in do Utr. gem. Amersfoort, waar tot in 1875 een voortreffelijk kabinet van schilderkunst berustte, door den toon- maligen eigenoar Mr. S. van Walchren verzameld. Kirven, b. in do Limb. gem. Nut- en-Vaasrade. Xii><>u. d. met eene R.-Kath. kerk in do X.-Brab. gem. Rozendaal. Het kad in 1840 512, in 1890 587 inw. Do heorl. Nispen was met de baronnie van Breda aan do Prinsen van Oranje ge- komen, zijnde zjj door Hertogin Johanna van Brabant uitgegeven, onder voorbe- houd van weder-inlossing. Dientenge- volge poogde de Koning van Spanje in 1664 do heerl. terug te bekomen, door do pandpenniugen aan te bieden, doch de erven van Prins Willem II gaven don Kastiliaan te kennen, dat alleen de Algomaeno Staten het recht haddon do verpanding op to heffen.

-ocr page 576-



		596 Koldijk.
		Xoord-Brabant.


		Zuidwolde, in 1870 met 67, in 1690 met 61 inw. Xolrii.jk. geh. iu de Z.-Holl. gem. Oost-en-AYestbarendrecht. Xollen (Dr), 1. ged. van het Eierland in do X.-Holl. gem. Tessel, zijnde 125 heet. duingrond. Si. b. in de X.-Holl. gem. St.-1\'aucras. 3. p. in de N.-Brab. gem. Made. Xolinri\'baii, heerl. in de X.-Holl. gem. Petten, bij liet naar binnon bren- gen Tan den dijk der Hondsbosscho in 1784 geheel te loor gegaan. \\ onncii Bossclie-Hoeveii, geh. in do >\'.-Brab. gem. Schijndel. Xoimen-en-Iiruiswaard, bui- tenpold. Tan 21 heet. in do N.-Brab. gem. Lit. Xoorbeek, gem. in Limb., tus- schen de Xed. gem. Meer, Gulpen en Slenaken en do Belg. gem. \'s-Graven- voeren en St.-Maartensvoeren. Zij be- slaat ruim 740 heit., bestaande do grond, die zich tot 183 meter verheft, uit Limb. klei. In 1822 hnd deze gem. 727, in 1840 825, in 1875 794, in 1890 751 Inw. Allen zijn R.-Kath. en genoeg- zaam allen landbouwers. De gem. die b\\j do t\'eeling van Dalem in 1661 aan Spanje kwam, bevat het d. Xoorbeck, de b. Terlinden, een d el van Hoog- Kruts, benevens do gehuchten Vroolen, Bergenhuizen, Schei, Schilberg, Ulvend en De "NYesch. Het d. Xoorbeek telde binnen de kom in 1870 267, in 1890 293 inw. Het ligt in een fraai dal aan de Xoorbeek, en heeft eene R.-Kath. kerk. Xoord, 1. of Oord, pand der ri- wer de Maas, van de Merwedo tot de Xieuwe-Maas, ert derhalve het gedeelte tusschen de Alblasserwaard en de Zwijn- drechtschc-AVaard. $8. b. in de N.- Brab. gem. Tcrheiden, in 1840 met 365, in 1890 met 500 inw. 3. b. in de Z.-Holl. gem. Krimpen aan-de-Lek. 4. geh. in do X. Brab. gein. AVanrooi, in 1840 met 52, in 1890 met 147 in- woners. 5. geh. in de X.-Holl. gem. Bergen. Xoortla, geh. in de Z.-Holl. gem. Zoeterwoude. Xoord \\<\'httieiihovoii, polder in de Z.-Holl. gem. Xieuwkoop. Kooi\'d-Akendam, heerl. in do X.-Holl. gem. Schoten, in 1840 met 35, in 1870 met 182. Voor 1890 niat afz. opgegeven. Xoordain. geh. onder het Friesdie d. Keitsum (Ferwerderadeel).
		Xoorda mmerbrng, buurt in de X.-Holl. gem. Xieuweramstel. Xoortl-Apeldoorn, buurt in de Geld. gem. Apeldoorn, in 1840 met 371, in 1872 met 327, in 1890 met 387 inw. Xoord-Barge, buurt in de Dr. gem. Emmen, in 1811 met 252, in 1840 met 347, in 1870 met 611, in 1890 met 569 inw. Hierbij liggen uitgestrekte hoogo venen, die echter sedert den aan- leg van het Ornnjekanaal en het ver- lengen der Hoogeveensehe-Vaart in dal- gronden veranderen. Xoord-Beemster, een der kwa- tiereu van de X.-Holl. gem. Beemster. Xoordbcveland, eiland in Zoel., door do Oosterscheldc, het Veorsche- Gat en de Zuidvliet of Zandkreek inge- sloten. Het is 8594 heet. groot, in 4 gem.: Kortgene, Kolijnsplaat, "\\Yisse- i kerke on Knts afgedeeld en door veel- vuldige overstroomingen en nieuwe be- dijkingen voortdurend vau gedaante ver- anderd. Van 1532 tot 1538 lag het geheel ] onder de golven. In 1875 telde het 7308, in 1890 6727 inwoners. X\'oord-Bonneil, pold. van bijna \| 120 heet. in de Z.-Holl. gem. \'s-Gra- zande. X\'oord-Bovenpolder-Dnbbel- dam, pold. van 71 heet. in de Z.-Holl. gem. Dubbeldam. Xoord-Brabant, eerste provincie des Kijks, die haar naam en nagenoeg I hare tegenw. uitgestrektheid bij de op- richting van het Koninkrijk der Xeder- landen ontving. Zij had van Maart 1814 , tot Maart 1815 alleen Brabant geheeten, verloor toen Lommel aan Limburg en kreeg daarvoor van dio prov. Luikgestel terug. Xoord-Brabant grenst in het westen aan Zeeland, in het Xoord-westen aan Zuid-Holland, in het noord-oosten aan Gelderland, in het oosten en zuid- oosten aan Limburg, in het zuiden aan de Belgische provinciën Limburg en Antwerpen. Eenige enclaves der Antw. gem. Baarle-Hertog liggen binnen haren omkring, waartegen weder enkele afge- scheiden stukken der X.-Brab. gem. Baarle-Xassau door Antwerpschen grond zijn omsloten. Xoord-Brabant is 512,774 heet. of 93\'/2 vierk. mijlen groot. De grond is vlak, doch terwijl do noord- westcln\'ke doelen lager dan de zee liggen, rjjst de grond naar het zuiden en zuid- oosten allengs omhoog, en bereikt aan de Belgisch-Limb. grens eene hoogte van ruim 40 meter boven A.P. Houvela

-ocr page 577-



		Xoord-Brabant. 597 die van Boxtel naar de Limb. grens bjj öennep den 15 Juli 1873. Sodertzijn aangelegd do spoorwegen van Tilburg over \'s-Hertogenbosch, Os en Rave- stein naar Gelderland, van Zevenbergen naar Zwaluwe, van \'s-Bosch over "Waal- wijk on Gcertruidenberg naar den Moor- dijk, van \'s-Bosch naar Boxtel: voorts doorsnijdt de spoorlijn NijmegenVenloo de provincie in haar oostelijkst gedeelte. Tramlijnen verbinden: \'s-Bosch met Helmond via Vechel on Gomort, Os met Vechel, \'s-Bosch mot Voorburg via Vucht, Eindhoven met Geldorp, Tilburg met "Waalwijk en Kapelle, Breda met Ginneken en mot Geortruidenburg en Dongen via Oostorhout, Bergen-op-Zoom met Tolen en met de Belgische grens bij Ossendrecht. Xoord-Brabant had in 1822 310,383 inwoners, den 13 Nov. 1829 348,891, den 1 Jnn. 1800 406,835, den 1 Jan. 1875 447,692, den 1 Jan. 1890 509,628. Bü de telling voor 1890 voud men er: 440.531 R.-Kath., 17 Oud- Roomschen, 47,555 Ned.-Herv., 183 "W.- Horv., 3 Eng.-Herv. (Presb.), 6653 Chr.- Geref., 557 Ev -Luth., 126 Horst.-Luth., 227 Doopsgez., 155 Rem., 3737 Ned.- Geref., 3 Duitsch-Evang., 3 Apostol., 15 Evang., 8 Vrije-Evang., 4 Vrije-Protest., 1 Merthod., 1 Herrnh., 1 Griek, 1 Maho- med., 5 Anglik., 2245 N.-Isr., 7 Port.- Isr. en 590 ongonoemden. De landbouw is de hoofdbron van bestaan voor de bevolking van het platteland. Daarnevens bloeien veeteelt, scheepvaart, handel, fa- brieken, visscherü enz. Tilburg, Helmond, Gemert, Eindhoven, Boxtel en eenige andere plaatsen hebben belangrijko woverijen, de Langstraat schoenmako- rijen, Zevenbergen, Bergen-op-Zoom enz. beetwortelsuikor-fabrioken. De leerlooie- rijen, bierbrouwerijen, tabaks- en siga- ronfabriekeu zijn zeer talrijk, even als koren- en oliemolens. Pottonbakkerjjen vindt men vooral to Bergen-op-Zoom ; steenbakkerijen, pianofabrieken enz. te \'s-Hertogenbosch en Breda. Vele werk- lioden, die voor do grooto fabrieken te Tilburg, Helmond, enz. arbeiden, be- oofenon tevens den landbouw. Op 31 Dec. 1890 waren in de provincie 479 fabrieken met stoom, 28 stoomwaterge- malen, 68 zeeschepen on rivierbooten met stoomvermogon, 89 locomobielen, locomotieven, stoomkranen enz., 44 tram- locomotieven. Xoord-Brabant is voor het lagor schoolwezen verdeeld in 4 distrik- ten. Het oerstedistrikt \'s-Hertogenbosch
		Xoord-Brabant. zijn in zeer enkoio oorden, zooals bij Zon en bij Ossendrecht, doch geen is van eene aanmerkelijke hoogte. Om zflne natuurlijke gesteldheid verdient de Potjesberg opmerking. Het grootste deel van N.-Brab. is diluvisch zand. De Peel heeft nog veel hoog veen. In hot westen en noorden, evenals langs vele riviertjos, ligt klei. In het N-"W. vindt men ook laag veen. De Maas kronkelt langs het noorden en oosten der prov. en vormt daar, enkele punten uitgezondord, de grenzon. De "Westerschelde, de Oosterschelde, de Eendracht, het Slaak, het Volkerak, het Hollandschdiep en de Amer vloeien in hot noorden. De verdere bevaarbaro of ton deele bovaarbaro rivieren zijn: do Dieze (die door de veroeniging van den Dommel en de A ontstaat), het Oude- Maasje, de Donge, de Mark en de Dintel. Voorts zijn er talrijke, doch moest kleine beken. In het Bergscho-Veld de oil. in den Biesbosch is eene nieuwe rivier, de Xieuwe-Merwede, gevormd. Do Zuid-"Willemsvaart en hot Eindho- vensch-Kanaal zijn do hoofdvaarten. Noord-Brabant heeft talrijke straat-, stoen- en grintwegen. IJzeren spoorwe- gen doorsnijden het in verschillende richtingen. De eerste spoorweglynen, die geopend werden, waren dio van de Antwerpsche grens bij Nispen, over Ro- zendaal naar Etten en dio van Rozendaal naar Oudenbosch, beiden den 26 Juni 1854 ontsloten. De lijnen van Etten naar Breda en van Oudenbosch naar den Moerdijk werden geopend den 1 Mei 1855, die van Breda naar Tilburg den 5 Oct. 1863, die van Rozendaal naar Bergen- op-Zoom don 23 December 1863, die van Tilburg naar Boxtel den 1 Mei 1865, die van Breda naar den Moerdijk don 1 Juli 1866, die van Boxtel naar Eind- hoven den 1 Juli 1866, dio van Eind- hoven naar de Belg. grens bij Schaft den 21 Juli 1866, die van Eindhoven naar de Limb. grens bij Helenaveen den 1 October 1806, dio van Tilburg naar de Belgischo grens bü Baarlo den 1 October 1867, die van Boxtol naar Vucht den 1 Januari 1868, die van Bergon-op-Zoom naar de Zeeuwsche grens bij "Woeusdrecht den 1 Juli 1868, dio van Vucht naar \'s-IIertogenboBch don 1 November 1808, dio van \'s-Her- togenbosch naar de Goldersche grens bij Hedel den 1 November 1869, die van de Zwaluwe naar do Z.-Holl. grens bij Willemsdorp den 15 Soptembor 1870,

-ocr page 578-



		Noord-Buitendijksche, enz. Hceswjjk on oen bijz. gymnasium te Heerlo. Naar do Eerste Kamer der Sta- ten-G eneraal vaardigt X.-Brab. 6 leden af. De Noordbrabantscho distrikten voor do vorkiczing van leden der Tweede Ka- mor van do Staton-Gonoraal zijn : Bor- gen-op-Zoom, Breda, Oostcrhout, Zeven- bergen, Waalwijk, Tilburg, Eindhoven, Helmond, \'s-Hertogenbosch en Vechel. Voor de verkiezing van leden dor Pro- vinciale Staten is Noord-Brabant gesplitst in 9 districten:\'s-Hertogenbosch, Grave, Tilburg, Heusden, Helmond, Eindhoven, Broda, Zevenbergen en Bergen-op-Zoom. Het eerste district benoemt 8, elk der overigen 7 loden. Voor do rechtsmacht is Noord-Brabant verdeeld in 2 arron- dis8ementen: \'s-Hertogonbosch en Breda. Het arr. \'s-Hertogonbosch bevat de kan- tons \'s-Hertogenbosch, Os, Heusden, Waalwijk, Vechel, Boxmeer, Eindhoven en Oorschot; het arr. Breda de kantons Breda, Oosterhout, Zevenbergen, Ber- gcn-op-Zoom, Tilburg. Een der vjjf go- rechtsboven is te \'s-Hertogenbosch ge- vcstigd. Noordbroek, gem. in Gron., in- gesloten door do gom. Sappemeer, Sloch- toren, Scheemda en Zuidbroek. Zjj be- slaat bijna 2508 heet., meest kleiland, deels diluvisch zand en afgegraven hoogveen. In 1811 had zij 1441,in 1822 1694, in 1840 1977, in 1875 2339, in 18Ü0 2389 inw., in laatstgen. jaar on- derscheiden in: 2122 Herv., 76 Doops- gez., 27 Chr.-Geref., 1 Ev.-Luth.. 87 Ned.-Geref., 1 Bnpt., 1 R.-Kath., 42 Isr. en 43 ongon. Zij bestaan meest van veenderij, landbouw en veoteolt. Mon heeft er ook 5 grofsmoderijen en 1 goud- on zilversmedcrij, doch er zijn ook ecnigo fabrieken. Do gem. bevat het d. Noordbroek, do b. Stootshorn, Noord- broekster-Hamrik, benevens de geh. Korengast en Zuiderveen. Het dorp Noordbroek tolde binnen do kom in 1870 1489, in 1890 1765 inw. Het is eeno fraaie, wolvarendo plaats, met twee kerken, één der Herv. en één der Doopsgez. Toen de Dollard zich had gevormd, log dit d. aan dien plas, zoodat al het land dat men nu ten oosten daarvan vindt, op de zee veroverde grond is. Noordbroekster-Hamrik, h. in do Gron. gem. Noordbroek, in 1840 met 107, in 1870 met 146, in 1890 mot 151 inw. *Noord-Buitendijkc\'lie-**
		598 Xooril-liralmnt. is onderverdeeld in de arrondissementen \'s-Hertogenbosch, Os, Boxmeer; het tweede distrikt Breda in de nrrond. Breda, Zevenbergen, Bergen-op-Zoom; het derde distrikt Tilburg in de arron- dissementen Tilburg, Heusden, Waal- wijk, Oorschot; het vierde distr. Eind- hoven in de arrond. Einhoven, Helmond, Vechel. Met Gelderland eu Limburg be- hoort Noord-Brabant tot de eerste in- spectie. De provincie telde in 1891 502 lagere scholen, t. w. 819 openbare en 183 bijzondere, waarvan 3 gesubsidieerd. Het onderwijspersoneel bestond uit 800 m. en 79 vr. bjj het openbaar en uit 262 m. on 500 vr. bij het bijzonder 1. onderwijs. Kijksnormaallessen worden gegeven te \'s-Hertogenbosch Boxmeer, Grave, Breda, Bcrgen-op-Zoom Dintcl- oord, Tilburg, Heusden, Geertruidenberg, Waalwijk en Eindhoven. Voorts heeft men bijzondere inrichtingen ter oplei- ding van onderwijspersoneel te \'s-Hcr- togenbosch, Klundcrt, Tilburg, Schijndel, Gcmert en Vechel. Voor middelbaar onderwijs behoort X.-Brabant met Gel- derland, Zeeland, Utrecht, Overijsel en Limburg tot dezelfdo inspectie. In do prov. bestaan do volgende instellingen van middelb. onderwijs : Rijks hoogere burgerscholen te \'s-Hertogenbosch, Til- burg, Helmond en Bergen-op-Zoom; cene gemeentel. h. burgerscliool te Breda; burgeravondscliolcn te \'s-Hertogenbosch, Tilburg en Breda ; cene koninkl. school voor nuttige en beeldende kunsten te \'s-Hertogenbosch; gemeentel. teeken- scholen te Waalwijk, Breda, Bergen-op- Zoom, Kozendual, Helmond, Eindhoven, Oosterhout, llavenstein, Grave en Zo- venbergen ; een instituut voor doofstom- men te St."Michielsgestel; de koninkl. militairo academie te Breda, de krygs- school aldaar. Voor hooger ondcrwgs bestaan gymnasia te \'s-Hertogenbosch en Breda ; een bisschoppelijk seminarium te \'s-Hertogenbosch met ecne hoofdafd. te Hnren en oene onderafd. te St.-Mi- chielsgestel; een bisschoppelijk scmina- rium te Breda met cene hoofdafd. to Hoeven en eene onderafd. to Baven. Verder heeft men eon seminarium St.-Vicentius h Paulo te Wernhout, gem. Zundert, oen Latijnsche school te Ge- mert, een bijz. gymnasium te Megen, eene Latjjnscho school te Uden, ceno inrichting voor hooger onderwijs van de Vereeniging der Fraters te Tilburg, een gymnasium Bcrnense Sti.-Norberti te

-ocr page 579-



		X oord buiten pol der.		Woordeloos. 599


		Hooipolder. pold. van 343 beet. in de N.-Brab. gcm. Raamsdonk. Xoordbuitenpolder, p. in de Z.-Holl. gcm. Dubbeldam. Woordburen, b. in het Fr. dorp Zollnm (Baardoradoel). Xoordbmirt, b. in de Z.-Holl. gem. Zoeterwoude, in 1840 met 89, in 1890 met 108 inw. Woord-Craylo, fraai landg. in de N.-Holl. gem. Huizen. Xoord-Deurningen, b. in de Overijselsche gem. Denekamp, in 1840 met 722, in 1870 met 658, in 1890 met 638 inw. Xoorddain. 1. voorin. schans in de N -Brab. gom. Zevenborgen, in Moi 1590 door Karcl van Mansfeld te vergeefs aangetast. Do Spanjaarden verloren daarbij ongeveer 800 man. 2. goh. onder bet d. Rcitsum in de Friescbo gem. Ferwerdoradeel. Xoorddammerbrng, brug in de gem. Nieuweramstel, thans het middel- punt van de R.-Kath. parochie Boven- kerk, waarvan de nieuwe kerk in 1875 is ingewijd. X\'oorddi.jk, 1. gem. in Gron., waarvan liet westelijk gedeelte oen zeer onregelmatige gedaante heeft, zijnde noordelijk bepaald door do gem. Gro- ningen, Hoogkerk, Adorp, Bedum, Ten- boer, Slochteren, Hoogezand en Haren, en in het geheel 2474 heet. groot. De grond, die door het Damsterdiep wordt doorsneden en door het Sehuitcndiep bezoomd, bestaat in het westen, noorden en zuidwesten uit klei, doch in het zuidoosten uit lang veen. In 1822 had deze gem. 801, in 1840 1051, in 1875 1465, in 1890 1444 inw., in lnatstge- noemd jaar onderscheiden in: 1264 Herv., 2 Chr.-Geref., 10 Doopsgez., 1 Herst.-Luth., 108 Ned.-Geref., 26 R.- Kath. en 13 ongen. Landbouw en vee- teelt zijn de hoofdbronnen der welvaart. De gem. bevat de dorpen Noorddijk, Engelbert en Middelbert, een doel der buurten Euvelgunno, Noorder-Hoogebrug, Oostor-Hoogebrug, Roodo-Haan en Ruis- echerbrug, bonevens het geh. Selwerd. Het d. Noordelijk, nabij hot Damsterdiep en Boterdiep, is niet groot van omvang; in 1890 telde het 116 inw. Er is eene Herv. kerk met beschilderde glazen en een zwaren toren 2. b. in de N.-Holl. gem. Ureum. ZJ had met de Kerkbuurt in 1840 199, in 1370 met 240, in 1890 met 250 inw. 3. of 3foorderdijk,
		volkrijke buurt der Z,-Holl. stad Dor- drecht. 4. b. in de Overn\'s. gem. "Weersoloo. 5. geh. in de Geld. gem. Neede. Xoorddi.jkpolder, pold. van 97 heet. in 1621 ingedijkt in de Zeouwscho gem. Hontenisse. Koorde, geh. in de Overijs. gem. Ambt-Vollenbovon. Woordeinde, 1. b. in de Z.-Holl. gem. Aarlanderveen. 2. buurt in de Z.-Holl. gem. Berkel, in 1840 met 512, in 1890 met 690 inw. 3. buurt in Z.-Holl. gem. Pijnakker. -4. buurt in de N.-Holl. gom. Scbermerborn. 5. b. in de N.-Holl. gem. Kastrikum. 6. b. in de N.-Holl. gem. Westzaan. ï¹. buurt in de Geld. gem. Zooien onder Kerk-Avczaat. Woordeinderineer, voorm. meer in de N.-Holl. gein. Zuid- en Noord- Schermer, in 1647 drooggemnakt en 218 heet. groot. Xoordeïnde-van-fiiraft. of Woordeinde, d. met eene Doopsgez. kerk in de N.-Holl. gem. Grnft, in 1840 met 211, in 1870 met 171, in 1890 met 152 inwoners. Woordeinde-van-Portengen, buurt in Utr., deels in de gem. Ruwiel, deels in Breukelen-Nijenrode. Ofschoon de Portongerdijk. waar langs deze buurt zich uitstrekt, een goede grintweg is, en het Donkere-Eind, noordwaarts van daar onder Vinkeveen c. a., eveneens zoodanigen grintweg heeft, terwijl do afstand niet meer dan een half uur bedraagt, bestaat de gemeenschap tus- schen beiden slechts uit een voetpad over het veld. Woordeïnde-van-Ze venho- ven, of Woordeinde, d. met eene R.-Kath. kerk in do Z.-Holl. gem. Zeven- hoven. Wooi\'deindsche-en-£ehilk- sche-Polder, pold. van 348 heet. in de Z.-Holl. gem. Ter-Aar. \\oordeli.jke-VaartMclie-Kin- nenpolder, pold. van 70 heet. in de N.-Holl. gom. \'s-Gravcnmoer. *Xoordeloo.** gem. in Z.-Holl. tus- schen Moerkerk, Hoog-Blokland, Hoor- naar, Peursum, Goudriaan, Langerok en Tienhoven, hebbende eene oppervl. van 1529 heet., meest kleilnnd, doch deels ook laag veen. In 1822 had zij 620, in 1840 817, in 1875 1000, in 1890 1070 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 951 Herv., 78 Chr.-Geref., 40 Ned.-

-ocr page 580-



		600 Xoorden. Geref. en 1 ongen. De inw. bestaan meest van de veeteelt en hot aankwee- ken van hennep. De gem. bevat het d. Noordoloos, de b. Over-Slingoland en een deel van Minkeloos. Het d. Woordeloos had oudtijds een slot en een klooster. Thans zijn do voorn, gebouwen de kerken der Herv. en C\'hr.-Geref. en een landhuis ter plaatse waar het oude slot heeft ge- staan. Binnen de dorpskom telde men in 1870 337. in 1890 318 inw. Koorden, 1. d. met eene Herv. en eeno K.-Kath. kerk, deels in de gem. Nieuwkoop, deels in de gem. Zevenho- ven (Zuid-Holland). In 1840 bevatte het eerstgen. deel 383, het tweede (de Noordeindensehe-Buurt ingesloten) 190 inw. In 1890 telde het deel in Nieuw- koop 424 inw. &. polderl. in de Z.- Holl. gem. Nieuwkoop. Noordeiul, 1. of Xoordeinde, b. in de N.-Holl. gem. Kastrikum, in 1840 met 105. in 1870 met 152, in 1890 (met Schulpstereindl met 262 inw. \'£. geh. onder het dorp "SVirdum in de Friesche gem. Leeuwardcradeel. Koord-en-MolenpoIder, pold. in de Z.-Holl. gem. Goudswaard. Sfoordenschelmnrt, b. in de Z.-Holl. gem. Zevenhoven. Xoor<leiiMcIiebiuirt-en-Voor- dijkMche-Polder, vereenigde pold. in de Z.-Holl. gom. Zevenhoven, 419 heet. groot. Skoord-en-Zni<lbroek-van- Heemskerk, pold. van 733 heet. in de N.-Holl. gem. Heemskerk. Noord-en-.Znideiiider-Pol- dei", pold. in de Z.-Holl. gem. Aarlan- derveon. Koorder-Bllitendijken, _pold. in N.-Holl., 154 heet. groot, deels in do gem. Wijk-aan-Zee, deels in Heemskerk, deels in Uitgeest. Noorderburen, 1. b. onder hot d. "Warns, in de Friesche gem. Hemelu- mer-Oldefaart-en-Noordwoldo, in 1840 met 209, in 1890 met 35 inw. 2. geh. onder het d. Gnastmeer in de Friesche gem. "Wymbritseradeel, in 1840 met 78, in 1890 met 168 inw. Noorderbnnrt, geh. in do N.- Holl. gom. Otorleek. Noorderdiep, mond van den IJsel, gein. Kampen, in 1837 afgosloten. Jfoorder-Drachten, noord, deel van het vlek Drachten in de Friesche gem. Smallingerland.
		Sfoordervaart enz. Xoorder-Hoogebrng, buurt in Gron., doels in de gem. Bedum, deels in de gem. Noorddijk, in 1840 met 94 inw. in eerstgen. en 34 in laatstgcn. gem. In 1890 waren deze cyfers resp. 141 en 53. Xoordergors, pold. in de Z.-Holl. gem. \'s-Gravenzande. Xoorderkoggen, of "Vier- Xoorderkoggen, dykgraafschap in N.-Holl., bevattende do Medemblikker- kogge, de Hoogwoudorkoggo, do Wog- nummorkoggo en de Middelkoggo. Noorderkwartier, landstreek, in N.-Holl., namelijk allo landen dezer prov. ten noorden van het IJ. Xoorderleeg, pold. in de Friesche \' gem. Ferwerderadeel, in 1765 bedjjkt \' en nagenoeg 158 heet. groot. Xoorder-JIatena, pold. in de Z.- Holl. gem. Oud-Ablas. Xoordernieer, 1. b. in do N.-Holl. ! gem. AVognum, in 1840 met 66, in 1870 ; met 99, in 1890 met 143 inw. 2. of Staverder-Xoorderiiieer,voorm. meer van 123 heet. oppervlakte, thans een polder in Friesl. deels in de gem. Stavoren, deels in de gem. Hemelumer- Oldefaart-en-Noordwolde. Het is bedijkt in of omstreeks 1620. Xoorderniieden, b onder het d. Hallum in de Friesche gem. Ferwer- deradeel. Xoorder-Xienwlandpolder, of Noordkerk, pold. van 87 heet. in de Zeeuwsche gem. Yrouwepolder. Noorderpolder, 1. pold. in de N.-Holl. gem. Assendolft. 2. pold. in de Utr. gem. Bunschoten. Xoorderkerker-I\'older, pold. van 114 heet. in de N.-Holl. gem. Ber- gen. Xoorderrot, b. onder Oosterweide in de Geld. gem. Doornspijk. Xoorder-Schorren, hoorl. in de Z.-Holl. gem. Melissant. Xoordervaart, of Xoorder- > Kanaal, kanaal in Limb., dat bij Nederweerd uit de Zuid-Willemsvaart is geleid en door de gem. Nederweerd, Heithuizen, Meiel en Helden tot in \' Maasbreo is voortgezet, met een zijka- naal van Meiel naar do Maas tusschen Kessel en Neer. Hot ontwerp voor het groote hoofdkanaal dagteekent van 1806, toen Napoleon I den aanleg be- val van eene vaart van Antwerpen naar don RQn bjj Grimlinghausen. In 1808 j werden de werken aangevangen van

-ocr page 581-



		Xoorder-Vechtdijkeii.
		Xoord-lfollaiid. COt


		deze vaart, die met een klein zijkanaal by Lier 168,126 meter lengte en 60 meter breedte zou hebben ; doch nadat reeds een groot deel was gedolven, werd in 1811 het werk gestaakt. In 1852 kwam het werk weder ter sprake, en reeds in 1853 werden daarvoor door do Staten-Goneraal geldon toegestaan. Als eerste gedeelte is het kanaal van Mcilel naar de Maas bij Xeer ter hand geno- men, dat van 1855 tot 1861 zoo ver ge- reed kwam, dat het voor de kleine scheepvaart kon opengesteld worden. Uit dit Xoorderkanaal is ook een zij- kanaal, do Heleuavaart, naar de kolonie Helenaveen, aangelegd. Xoorder-Vecktdijken, derde djjkdistr. van Overijsel. Koowlerwerf, voorm. geh. op \'t N.-Holl. eil. Marken, waarvan het laat- sto huis in 1825 is weggespoeld. Xooi\'dei\'-IJdijk, halte voor lo- kaal verkeer van den spoorweg Amster- damZaandam. Xoordeveld, of Xoordenveld, voorm. dingspil in Drente, bevattondo do 6 kerspolon : Vries, Eoldo, Xorg, Roden Rodorwoldo, Poizo. De kerspolon Rodon en Rodorwoldo vormden to zamen één schoutambt. Al de anderen hadden elk een bjjzonderen schout. 2. pold. god in do X.-Brab. gem. Dussen, god. in Meeuwen. Bfoordjjeest, d., voorm. keorl. in do N.-Brab. gem. Halsteren, in 1840 met 268, in 1890 met 848 inw. Koordgonwe, 1. gem. op het Zeouwsche eil. Schouwen-en-Duiveland, tusschen Zierikzee, Kerkwerve, Zonne- maire, Dreischor en Nieuwerkcrk. Z\\j is ruim 694 heet. groot en hoeft een bodem van met zand vermengde klei. Wegens talrijke lustplaatsen, fraaio boerenhofsteden, schoone akkers en vcel- vuldig geboomte is deze streek zeor be- koorlijk. In 1822 had do gom. 527, in 1840 680, in 1875 813, in 1890 820 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 774 Herv., 1 Rem., 35 Chr.-Geref., 2 Ev.-Luth. en 8 R.-Kath. De landbouw is er het voornaamste middel van be- staan. Behalve het dorp Xoordgouwo, bevat de gem. ook het geh. Schudde- beurs. Oudtijds was de gem. in Noord- gouwe-Beoosten-Steeno en Noordgouwo- Bewesten-Steene afgedeeld, waarvan een gevolg was, dat, terwy\'l in het eerste gedeelte met de Blooischo maat werd gemoten, men in Bowesten-Stecne do
		Schouwenscho maat gebruikte Het fraaie dorp Noordgouwo toldo in 1870 binnen do kom 258, in 1890 222 inw. Men vindt er eene Herv. kerk en de dusge- noemdo Konüorhuisjes, eeno liefdadige ^; instelling. Oudtijds stond er ook een I kasteel on een klooster Sion. Bij Koord» ! gouwe viel, den 25 Maart 1304, een zeeslag voor tusschen de Hollanders en Vlamingen. 2. pold. in de Zeeuw- I sche gem. Xoordgouwc. Deze pold., even- als d. en de gem., ontleenen hun namen aan de voorm. Noordgouwe, een stroom, die Schouwen van Dreischor scheidde. Xooi^,d-Heen,ofXoord-lIeeiie- polder. polder van 91 heet. in do X.- Brab. gem. Steenbergen, in 1655 bedijkt. Xooi\'dhoek, 1. b. in de >\\-Brab. gem. Standdaarbuiten, in 1840 met 266, in 1890 met 247 inw. ü. b. in de N.-Brab. gem. Tilburg. Xoordhof\'poldei\', polder in de Zeeuwsche gem. Hontenisse. Xooi\'d-Holland. 1. noorder ged. van het oude graafschap Holland, zich uitstrekkende van do "West-Friescho grens bjj Alkmaar tot do Maas en Lek, aan geno zijde van welke rivieren toen eerst Zuid-Holland oon begin nam. 2. vierde prov. van het Koninkrijk, in het westen en noorden door do Xoord- zee, in hot oosten door de Zuiderzee bespoold, en naar de landzijdo (het uitor- sto zuid-oosten en zuiden) door Utrecht en Zuid-Holland bepaald. Noord-Holland is eerst door de Grondwet van 1840 eene afzonderlijke provincie geworden. Van 1815 tot 1840 vormde het van de ! prov. Holland de afdeeling Holland- \' noordelyk-gedeclte. Vergeleken bij vroo- gere tijdon, bevat Xoord-Hoilnnd de oude landstreken: "West-Friesland, de "West-Friesche eilanden, Kenneincrland, "Waterland, Gooiland en "Weesperkar- spel, bijna geheel Amstclland en Muiden- en-don-Muiderban, een klein doel v. R(jn- land, benev. de heerl. Uithoorn, Stichtsch- \' Kudelstaart, Xederhorst-den-Berg en , Overmeer, Ankeveen en Kortenhoef van de prov. Utrecht. Xoord-Holland is groot 273,856 heet. of p.m. 50 viork. geogr. mijl, ongerekend do in den jongsten tjjd drooggemaakte landen en in droogmaking zünde meren en plassen. De verdeeling van den grond was in 1891 : 36,863 heet. woeste gronden, 18,793 heet. wa- ter en moeras, 5,176 heet. dijken en wegen, 5125 heet. onbelaste grond, 6631 hoct. bebouwde en lustgronden, 38,087"

-ocr page 582-

-ocr page 583-



		Xooril Holland. 603
		Noord-Holland.


		prov. eene Rjjks hoogere burgerschool te Alkmaar en gemeentelijke h. b. scholen te Amsterdam (4) Enkhuizen, Haarlem (2), Hoorn, Zaandam en Nieu- weramstel; hoogere burgerscholen voor meisjes te Amsterdam onllaarlem; eene byzondere h. b. school te Amsterdam; burgeravondscholen te Amsterdam, Haar- lcm, Zaandam, Alkmaar, Hoorn, Enk- huizen ; eene industrieschool te Helder; Rijksschool voor kunstnijverheid te Am- sterdam, 2 ambachtsscholen, verschei- deno bijz. industrie - en tcekenscholen aldaar; een kweekschool voormachinis- ton, de kunstnijverheidschool Quellinus, de bijz. handelschool, allen to Amstcr- dam, eene kunstnijverheidschool te Haar- lem; gem. tcekenscholen te Hoorn, Purmerend en Edam; do Rijksnormaul- school voor teekenonderwijzers en de Rijksacademie van beeldende kunsten te Amsterdam ; eene óijz. zeevaartschool on een kweekschool voor de zeevaart te Amsterdam, eene gesubs. bijz. zeevaart- school to Holder, gem. zeevaartscholen te Terschelling en Vlieland; het Blin- deninstituut te Amsterdam, eene Rijks- kweekschool voor vroedvrouwen to Am- sterdam ; do militaire school te Haarlem. Te Amsterdam is eene gemeentelijke en eene vrije universiteit. Gymnasia bestaan te Amsterdam en Haarlem. Voorts zijn er seminaria van onderscheidene kerk- genootsehappen to Amsterdam. Naar do Eerste Kamer der Staten-Genoraal vaar- digt Noord-Holland 9 leden af. Voor de verkiezingen van leden voor de Tweede Kamer is de prov. verdeeld in 10 dis- trikten. Deze zyn: Hilversum, Hoorn, Enkhuizen, Alkmaar, Helder, Amsterdam, Haarlem, Beverwijk, Zaamdam, Haar- lemmermoer. Voor do verkiezingen van Prov.-Staten is Noord-Holland in 12 hoofddistrikton gesplitst : t. w. Helder, Schagen, Alkmaar, Zaandam, Enkhuizen, Hoorn, Purmerend, Edam, Nieuwer- Amstel, Amsterdam, AVeesp en Haar- lom. Van deze benoemt Amsterdam 34, Haarlem 6, Schagen, Zaandam en Enkhuizen elk 4, Helder, Alkmaar, Hoorn en Purmerend elk 3, Edam, Nieuweramstel en AVeesp elk 2 leden. Voor de rechterlijke macht bevat Noord- Holland 3 arr.: Amsterdam, Alkmaar en Haarlem. Het arr. Amsterdam bevat: vier kantons Amsterdam en hot kanton Hilversum; hot arr. Alkmaar de kantons Alkmnar, Schagen, Helder, Hoorn, Me- demblik; het arr. Haarlem do kantons
		der Schotsche Kerk, 60 Herrnh., 225,652 R.-Kath., 3953 Oud-R., 12 Grieken, 52,655 Ncd.-Isr., 4602 Port.-Isr. en 16,931 ongon. Koophandel, scheepvaart, markten, fahrieken en handwerken zyn de hoofdbronnon van bestaan der stedc- lingcn. Op het platteland is over het geheel het fabriekswezen gering, behalvo in de Zaanstreek (papier, chocolade, verf, blauwsel, stijfsel, olie en planken) in \'t Gooiland, (tapjjtcn, paardendekens en Hilversumsche streep), in Krommenie en Assendelft (zeildoek), Laren (dweil- goed), Velzen (cementsteen), Uithoorn (zuren), Amstelveen (verlakt leder). Op 31 Dec. 1890 waren er in de provin- eie 653 fabrieken, 107 stoom-watergc- malen, 288 zeeschepen en rivierboten door stoomkracht bewogen, 358 loco- mobielen, locomotieven, stoomkranen enz., 33 tramlocomotieven. Hot platteland bloeide vooral door veeteelt en zuiv-elbereiding, voorts door land- bouw on handel in veldproducten. De visscherij wordt het meest uitgeoefend door do bewoners van Marken, Urk, Huizen, Durgerdam, Volendam, Egmond- aan-Zoo, Zandvoort en enkele andere dorpen. Noord-Holland, met Zuid-Holland, Zee- land en Utrecht behoorende tot do tweede inspectie van het lager onder- wys, is met betrekking tot dit school- wezen verdeeld in 3 distrikten. Het eersto distrikt Amsterdam is onderverdeeld in de arondissementen Amsterdam oostelijk en Amsterdam westelijk deel en Hilver- Bum ; het tweede distrikt Haarlem in do arr. Haarlem, Alkmaar, Helder, Tessel; het derde distrikt Hoorn in de arr. Hoorn, Mcdemblik, 1\'urmerend, Zaandam, Noord-Holland telde in 1890 645 lagere scholen, waarvan 423 openbare, 4 bij- zondere, die gesubsidieerd en 218 die niet gesubsidieerd werden. Bij hot openb. 1. onderw. had men een onder- wyspersoneel van 1522 m. en 789 vr., bjj het gosubs. bijz. 1. onderw. 7 m. en 7 vr., en bij het niet gesubs. byz 1. o. 639 m. en 357 vr. Eene Rijkskweek- school van onderwijzers hoeft men te Haarlem, eene gemeentelijke te Am- sterdam ; Rijksnormaallessen worden ge- geven te Naarden, Haarlem, Velzen, Alkmaar, Tessel, Hoorn, Zaandam, I-Mam, Enkhuizen; voorts bjjz. oploidingscho- len en kweekscholen te Amsterdam en eene voor onderwijzeressen te Haarlem. Voor middelbaar onderwjjs heeft deze

-ocr page 584-



		604 Xoordhollandsch-Kanaal. Haarlem, Zaandam, Purmerend, Haar- lemmcrmeer. Een der vijf gerechtshoven is te Amsterdam gevestigd. Koordliollailda* li-li:iii:i:il. of Groot-XoordliolIaiidNch-Ka- naal. kanaal in Noord-Holland, dat in de Yolewijk tegenover Amsterdam een begin neemt, langs Buiksloot, Purme- rend, de Beemster, de Schermeer, Alk- maar en Sehoorldam naar Helder loopt en daar door sluizen met de zee verbonden is. Het is 78,500 meter of 14 uren lang, beeft aan do oppervlakte 40 en op den bodem 10 meter breedte en eene diepte van G tot 7 meter. Het kanaal is van 1819 tot 1824 aangelegd, docb beeft later nog menigvuldige ver- beteringen ondergaan, als bet afsnijden van bochten bij llpondam en Koedijk, benovens bot aanleggen van oono tweedo sluis in de Yolewijk: Willem III. Koor<l-Hollaudsche -Staats- Spoorweg, ooorspronkelijke naam van de lijn der Staatsspoorwegen in N.-Holl., reikende van Helder, over Sebagen, Alkmaar, Uitgeest en Zaandam naar Amsterdam, ongeveer 82 kilometer lang. NoordhollaiidMclie-Polder, p in de Z.-Holl. gein. Yoorscboten. BToordhorn, fraai d. in de Gron. gem. Zuidborn, in 1870 met 675, in 1890 met 667 iuw. Er zijn kerken voor de Herv. en Doopsgez. Oudtijds stond er een klooster der Regulieren en do burg Nansum. In 1417 viel te Noordhorn een govecbt voor tusschen de Schierin- gers on Yetkoopers. In 1498 liet Nittert Fox bet dorp aan kolen leggen. Den 80 September 1581 leverde Yerdugo bier den Staatsebeu oen veldslag, waarin de Spanjaarden zegevierden. Xoordliornerga, b. in de Gran. gem. Zuidhorn, in 1890 met 175 inw. Xooi-dhoi \'au\'vtolIi<K. b. in de Gron. gem. Zuidhorn in 1890 met 52 inwoners. Bfooi-diiik, b. in de Geld. gem. Hengeloo in 1840 met 606, in 1872 met 609, in 1890 met 611 inw. \\ooi<l-K<\'telpolder, pold. in de Z.-Holl. gem. Ketel, 60 beet. groot. Xooi illii-itii. i i. balto voor lo- kaal verkeer van den spoorweg Goes Middelburg. Koord-Kwartier, bet noordel.* deel van bet voorm. markgraa\'schap Bergen-op-Zoom. Oudtijds omvatie het, behalve de dorpen Standdaarbuiten en Fjjnaart, ook hot stadje Zevenbergen en
		Noordpolder. den pold. de Kuigenhil. Door de af- scheiding van Zevenbergen on den Rui- genhil in 1584 bleven alleen do beide eerstgen. dorpen dit kwartier uitmaken. Xoordlaild, 1. beorl. in de Z.- Holl. gem. Geervliet, ter grootte van 33 heet., de polders Nieuw-Noordland en Oudland omvattende. 2, polder in de Zeeuwsche gem. Heinkenszand, groot 47 boet. li. pold. van 192 heet. in de Z.-Holl. gem. \'s-Gravozando. 4. pold. in de Z.-Holl. gom. Oude- Tonge, 192 heet. groot. Xoorrilaren. d. in de Gron. gem. Haren, aan de westzijde van het Zuid- \| laardermeer. Het telde in 1840 378, in 1870 509, in 1890 591 inw. De Herv. kerk heeft een zwaren toren. By de Punt is oen renbaan. Yoorts is te Noord- laren een balto van de stoomtram GroningenZuidlaren. Op korten af- : stand van den korenmolen ligt te mid- I den van den eseh een hunebed. In I 1400 legerden hier de Utrechtschen, die : de schans Blankeweer bij de Punt aan- legden. In 1516 werden de ingezetenen deerlijk gekweld door eene Geldorscbe krijgsbende. S\'oordmeer, 1. voorn, meer in N.-Holl. deels in do gom. Broek-in- AYaterland, deols in de gem. Landsmeer. Het is in 1864 en 1865 drooggomaakt en nu een polder van 115 heet. 2. ef De Meer, b. in de Overjjselsche gom. Den Ham, in 1840 met 177, in 1870 met 487, in 1890 met 463 inw. Xoord-JIonwter. beerl. in de Zeeuwsebo gem. Middelburg. Xoord-S\'ienwland, beerl. en pold. van bijna 94 heet. in de Z.-Holl. gem. Maasland. Noordorp, of Xoordorper- bmirt, b. in de N.-Holl. gem. Hoems- kerk. Het bad in 1870 met do huizen langs don Alkmaarder straatweg 248, in 1890 515 inw. Hiorbjj is het merk- ! waardige Huldtooneel. Xoordplas, drooggem. veenplas in Z.-Holl., in 1759 bedijkt en 3464 heet. groot, behoorende tot do gem. "\\Vad- dinxvoen, Zooterwoude, Benthuizen en Hazerswoude. Xoonloolder, 1. pold. van 657 beet. in de Z.-Holl. gemoent m \'s-Gra- vonhage en Rijswijk. 2. voorm. p. in de Z.-Holl. gem. Ooltgensplaat, in 1525 bedijkt, doch in Januari 1613 on- dergevloeid. Een god. is echter in 1614 teruggewonnen en vormt nu den Bin-

-ocr page 585-



		Xoordpoldertje.		Xoordtvatering;. 605


		veen. Alles to zamon is groot ruim 508 heet. Eon ged. ligt binnen de bodyking van do Heor-Hugowaard. In 1822 had Xoordscharwoude 527, in 1840 652, in 1875 812, in 1890 99ü inw. Bij de telling voor 1890 vond men or : 690 Xed.-Herv., 16 Doopsgez., 1 Ev.-Luth., 5 Herst.- Luth., 75 Xed.-Geref., 186 R.-Kath. on 23 ongenoemden. Warmoezerij, landbouw on veeteelt maken de bronnen der wcl- vaart uit. Behalve de kom der gom. bevat deze slechts verstrooide woningen. Het d. Xoordscharwoude ligt aan don I.angendijk. Het heeft twee kerken, eene Horv. en eene R.-Kath. Er is een sta- tion van den spoorweg AlkmaarHeldor. In 1810 telde het binnen de kom 634, in 1870 679, in 1890 776 inw. \'4. p. van bijna 110 heet. in de X.-Iloll. gem. Scharwoude, binnen de bodyking van do Heer-Hugowaard. X\'oord-fScliermeer, of Bedijk- te-Scliermer. d. in de N.-Holl. gem. Oterleek on Schermerhorn, in den Scher- meer. Er is eeno Herv. kerk op Otor- leekschen grond, waarnaar do plaats ook wel de Stompetoren wordt genoemd. Xoord-8cliermer, noord, uithoek van het X.-Holl. dorp Groot-Schermer. Het was vroeger een afzonderlijk dorp, doch de kerk in 1012 omgestort zijnde, is het met Zuid-Schermer tot één dorp vereenigd. Xoord-$leen, b. in do Drontsche gem. Sleon, in 1811 met 275, in 1840 met 350, in 1870 met 388, in 1890 mot 394 inw. Xoordstraat, geh. in de Zeouw. gem. Hontenisse, in 1840 met 82 inw. Xoordvaarder (Do), bank in do Xoordzee, ten westen van Terschol- ling. Xooi\'dvliet, godoelte der voor- stad het Vliet, in do gemeente Leou- warden. Xoord-Waddinxveen, noord, ged. der Z.-Holl. gem. "Waddinxvoen. doch vóór do wet van 1 Juli 1870 oouo zelfstandigo gem. van 1179 heet. opper- vlakte. Zy bevatte een deel van het d. Waddinxvoen en een deel der Goudkade. In 1822 telde zij 1076, in 1840 1292, in 1860 1400 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Xoordwateriiig, een der vier kwartieren van het Zeeuwsche eiland Walcheren, t. w. do amb. Poppekerke, Boudowynskerke, Jleliskerke, ilariekerke en Grypskerko.
		nengedykten-XoordpoIder. 3. pold. in Gron. in 1811 ingedijkt en ruim 2013 heet. groot. Dit vruchtbare oord bo- hoort deels onder do gein. Uskwerd, deels onder Warfum, deels onder Een- rum. Onder Warfum ligt de wegons zyn voortreffelijken landbouw bekende hofstede Groot-Zeewijk. 4. pold. in de Zeeuwsche gein. Axel, volgens oc- trooi van 15 Augustus 1006 ingedijkt en bijna 82 heet. groot. 5. beoosten- II iii<l<-n. pold. van 330 heet. in do N.-lIoll. gom. Muiden. O. VHII- Itcrkel, pold. id de Z.-Holl. gem. Berkel, 000 heet. groot. 7, VH11- Botshol, pold. in de Utr. gem. Vin- keveeu e. a. 8. VHII-FJI«MVOUt* «lijk, pold. van bijna 79 heet. in de Zeouwsche gem. Ellewoutsdyk. {>. var-Ciondawaard, pold. van 51 heet. in de Z.-Holl. gem. Goudswaard. ÏO. van-Iloedekeiiskerke, pold. van 21 heet. in de Zeouwsche gem. Hoedekenskerke. 11, vail-ltnigc- Wiliiis. grootendeels uitgeveendo polder van 70 heet. in do Utr. gem. Vinkcveen-en-Wovervcen. Xoordpoldertje, 1. pold. op het eil. Tien-Gemeten, in de Z.-Holl. gom. Zuidbeierland, ruim 7 heet. groot. 2. van-Oosterliout, oudtijds het Klaas-Meyspoldertje genoemd, in do Brab. gem. Oostorhout, byna 8"2 heet. groot. X^TOOrd-I*oIsl>roek, noorder god. der Etr. gem. Polsbroek, on tot 1857 eene zelfstandige gemeente, die onge- veer 502 heet. besloeg. Xoord-Polsbroek heeft een afzonderlijk polderbestuur. X\'oord-Xakpoldev, pold. in de Zeeuwsche gem. Heinkenszand. X\'oord-Nclialkwijk, ged. der N.- Holl. gem. llaarlemmerliedo e. a., vroe- ger eene ambachtsheerl. van 396 heet. De huizen staan langs het Zuider- Spaarne. Xoordaclianst, b. in de X.-Brab. gem. Klundert, aan het Hollandschdiep. Zij ontleent haar naam aan eene schans, dio nog in het laatst der 17de eeuw aanwezig was, doch sedert is gesloopt. Xooi\'dsi\'havdam, wijk van het dorp Schardam, in de X.-Holl. gem. Avenhorn. Xoordseharwonde, 1. gem. in X.-Holl. tusschen Oudkarspol, Heer- Hugowaard, Zuidscharwoude en Koedyk. In het westen is do grond klei, in het midden zand en in het oosten, laag

-ocr page 586-



		C06 Koordwe^.
		Xoordwijk.


		Xoordiveg, buurt in de Z.-Holl. scm. Wateringen, in 1840 met 83, in 18!t0 met 04 inw. Xoordwelle, gom. op liet Zecuw- scbe eil. Schouwen, in liet noorden door het Brouwershavcnsche-Gat besnoeid en verder ingesloten door de gemeenten Renesse, Haamstede, Serooskerke en Ellemeet. Zjj is groot ruim 1009 heet. on bestaat geheel uit kleigronden. In 1822 had zü 301, in 1840 392. in 18T5 498, in 1890 547 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 522 Herv., 24 l\'hr.- Oeref. en 1 ongenoemde. Deze ingezetenen bestaan meest van den landbouw. liet d. Noordwelle had in 1890 binnen de kom 201 inw. In 1573 hadden de Span- .jaarden dit d. cenigermate versterkt, doch den 14 Januari 1576 werd de bende, die er toen was gelegerd, door de Staat- schen aangevallen, en de kerk, waarin zij zich had opgesloten, in brand ge- stoken. Sedert is eeue nieuwe kerk ge- bouwd, die in 1755 werd vernieuwd. Koord wolde, 1, oost. god van do Friesohe gem. Hemelumer-üldofaart en Noordwolde, bevattende de dorpen Oudega, Nyegn, Klahuizen en KoIder- wolde. Ji. groot, doch tamelijk ver- spreid, d, in de gein. "Weststellingwcrf, nabij de Drentsehe grenzen. Het bevatte in 1811 1130, in 1840 2120, in 1875 3)20. in 1890 3281 inw., daaronder be- grepen die van een gedeelte der kolonie Frederiksoord. De veenderij en landbouw zijn de voorn, takken van welvaart. In don Interen tijd is veel godaan om de handwerksnijverheid onder de bewoners van de op de heido verspreide geh. uit te breiden. Onder anderen wordt er thans veel manden- en houtwerk vervaar- digd. In de Herv. kerk wordt een oudo doopvont bewaard. 3. d. met eeuo Herv. kerk in de Gron. gem. Bedum. Het telde met de onderhoorigheden in 1840 275, in 1890 479 inw. Oudtijds lag er de burg Tedema, Xoordwoldersloot, vaart in de Friesche gem. "Weststellingwerf, gegra- von om do turf uit Noordwolde naar de Linde te brengen. Xoordwolder-Veenpolder, p. in de Friesche gem. llemelumer-01de- faart-en-Noordwolde. Hij is in 1835 be- dijkt en 860 heet. groot. X oord tv ijk, 1. ring der klasse Leiden van de Herv. Kerk, bevattende do gem. Hillegom, do Kaag, Kntwük- aan-Zce, Katwük-aan-don-Rijn-cn-lict-
		Zand, Lisse, Noordwijk-Binnen, Noord- wjjk-Zoe, Noordwjjkerhout, Oegstgeest, Rgnsburg, Sassenbeim, Valkenburg, Voorhout, Voorschoten-en-Veur, War- moud. 2. dek. van het bisd. Haar- lem, bevattende de par. Hillegom, Lisse, Noordwijk, Noordwijkerhout, Sassenheim, Vogelenzang, Voorhout, "Warmond. 3. gem. in Z.-Holl. Zij is in het westen bepaald door do Noordzee, en naar do landzijde door de gemeenten Katwijk, Kijnsburg, Voorhout, Noordwykerhout en Zandvoort, waarvan de laatste in N.-Holl. is gelegen. Zij beslaat 3576 heet., bijna alles zandgrond (duinen en geestgronden), voor oen klein deel in het zuid-oosten uit klei. In 1822 had zü 235G, in 1840 2913, in 1875 3494, in 1890 4379 inw. Bij de telling voor 1800 vond men er: 2229 R.-Kath., 1473- Ned.-Herv., 12 W.-Herv., 603 Chr.-Geref., 2 Ev.-Luth., 8 >\'ed.-Geref 1 Oud-Room- sche, 1 Evang., 3 Doopsgez. 9 Rein., 3 Ned.-Isr. on 16 ongenoemden. De be- volking bestaat deels van den tuin- en landbouw, vooral van het aankweekon van bloemen en geneeskrachtige kruiden, veeteelt, zuivelbereiding en visscherjj. De gem. bevat de d. Noord-Binnen en Noordwijk-aau-Zeo, verder de buurten Langeveld en do Klei en het gehucht Off\'en. 4. d. met eene Herv. kerk in de Gron. gem. Maruin. Het had in 1840 259, in 1870 397, in 1890 347 inw. 5. aan-Zee, d. aan de Noordzee, in do N.-Holl. gom. Noordwijk, in 1840 mot 700, in 1870 mot 926, in 1890 met 1606 inw. De visscherij en het vertier van badgasten is hun middel van be- staau. Er zyn kerken der Herv. en Chr.- Geref. Noordwijk-aan-Zeo is door een stoomtramlfjii verbonden met Rijnsburg. Alen heeft er een badhuis on verscheidene pension-gelegenheden. In 1572 werd het d. door de Spanjaarden geplunderd en ten deele verbrand. Den 2 April 1799 werd het door de Engolschen boscho- ten. <$. Binnen, groot d. in do N.-Holl. gem. Oegstgeest, in 1840 met 1984, in 1870 met 2167, in 1890 met 2773 inw. De plaats is over het geheel zoo fraai gebouwd, dat do hoofdstraat zelfs menige aanzionlijko stad tot sie- raad zou verstrekken. In de laatste jaren zijn de pension-gelegenheden sterk toegenomen. De Herv. kerk is een groot, schoon gebouw, waarin do tombo van den holdhaftigen verdediger van Leiden, Jan van dor Doos (Janus Douza), ovon-

-ocr page 587-

-ocr page 588-



		08 Nootdorp. \'s-Gravenhage, voor eenige jaren afge- gobroken om plaats to maken voor de nieuwo wy\'k der Hofstad langs don Be- zuidenhoutsehen-Weg. Nootdorp, 1. gem. in Z.-Holl., uit de vroogero lieerl. Nootdorp, Nieuweveen en Hoogeveen saamgesteld. Zy wordt ingesloten door de gem. Stompwijk, Zoetermecr, Pijnakker en Vrijenban, is 795 heet. groot en meest door laag veen, deels door klei gevormd. In 1822, toen elk der 3 heerl. eene zelfst. gem. vorm- de, hadden zij te zamen 445, in 1840 (na hare vereenigiug) 591, in 1875 754, in 1890 724 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 405 R.-Kath., 290 Herv., 1 Chr.-Geref. en 28 Ned.-Geref. De gem. bevat, behalve het geh. Hoo- geveen, do beide dorpen Xootdorp en Nieuweveen, het eerste met eene Herv., het tweede met eene R.-Kath. kerk. Het d. Nootdorp telde in 1840 392, in 1870 300, in 1890 312 inw. binnen de kom, Er is een halte voor lokaal ver- keer tegelijk voor Nootdorp en I.eid- schendam van den spoorweg \'s-Graven- hageGouda. De oudste oorkonde, waarin het wordt vermeld, is van 1392. g. pold. van 1029 heet. in Z.-Holl., deels in Nootdorp, deels in Vrijeban. Norden, b. in de Geld. gem. Put- ten, in 1840 met 115, in 1872 met 155, in 1890 mot 145 inw. Norel, b. in do Geld. gem. Epe, in 1840 met 88, in 1890 met 183 inw. Norg, gem. in Drente, tusschen Ro- den, Vries, Assen, Smilde, Oostelling- werf, Opsterland en De Leek, van welke gem. do laatste tot Gron. behoort, en do tweo voorlaatste deelen van Fries- land uitmaken. Zij beslaat 11,232 heet. en bestaat óf uit diluvisch zand, uf uit hoog veen. Langs het Langelooërdiep en het Eenderdiep vindt men ook laag veen. In 1811 had deze gem. 890, in in 1822 920, in 1840 7419, in 1875 3800, in 1890 5085 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 3629 Herv., 3 \\V.- Herv., 3 Rem., 153 Chr.-Geref., 3 Ncd.- Geref., 51 Ev.-Luth., 4 Herst.-Luth., 20 Doopsgez. 1165 R.-Kuth., 6 Oud- Roomschen, 18 Isr. en 30 ongen. De grooto afwisseling in do bevolkingsop- gaven van 1811 tot 1875 is het gevolg dat tot Norg de vroegere kol., thans do Ryksgestichten Veenhuizen, behooren, met eene bevolking, die, eerst sinds 1823 derwaarts gekomen, in 1840 6263, doch
		Nuland. in 1875 nog slechts 2056 zielen be- droeg. Do voornaamste bronnen der welvaart z jjn landbouw, veetoelt en voen- \', derij, in de Rijksgestichten landbouw en fabriekarbeid. Do gem. bevat do dorpen Norg en Een, benevens de buurten AVestervelde, Langeloo, Zuidveld, Peest en Norgervaart. Het d. Norg welks naam ook Norgh en Norch wordt ge- speld, is beroemd wegens een der voor- naamsto markten der prov., waarop vooral paarden worden aangevoerd. Er is eene Herv. kerk met oen hoogen toren. In 1811 had Norg 363, in 1840 _: 522, in 1870 509, in 1890 515 inw. Norgervaart, vaart en buurt in i de Dreutsche gemeente Norg. Do buurt i had in 1840 40, in 1870 122, in 1890 j 115 inw. Normer, of Noormer, geh. op ! het N.-Holl. eil. "Wieringen. Norritsveld, vlakte in do Gron. gem. Zuidhorn, 274 heet. groot, bekend ! door gevechten in 1498, 1517 en den 30 September 1581. Notel, b. in do N.-Brab. gem. Oor- schot, in 1840 met 548, in 1890 met 448 inw. Notendaal, buurt in do N.-Brab. gem. Steenbergen e. a., in 1890 met 100 inw. Notsel, buurt in de N.-Brab. gem. Ginneken, in 1840 met 195, in 1890 359 inw. Nottei\', buurt in de Overijselsche gem. Wierden, in 1840 mot 367, in 1870 met 579, in 1890 met 704 inw. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg DeventerAlmeloo. Nnde (De), buurt en streok in de Geld. gem. "NVageningen. Xuiw. dorp met eene Herv. kerk in de Gron. gem. Marnm, in 1811 met 251, in 1840 met 523, in 1890 met 183 inw. Nnland, of Nieland, gem. in N.-Brab. tusschen Alem c. a., Lit, Lit- tooien, Geffen, Heeseh, Heeswijk, Borli- kum en Rosmalen. In het zuiden en midden bestaat de grond uit diluvisch zand, in het noorden uit klei. Alles te zamen is de gem. ruim 1621 heet. groot. In 1822 had zfi 712, in 1840 867, in 1875 1030, in 1890 1042 inw. Vroeger woonden er enkele Prot., thans vindt men er alleen R.-Kath. De inw. bestaan meest van den landbouw. Behalve het dorp Nuland, bevat de gem. de buurten Lagekant, Helseuhoek en Schotshouvel, hot goh. Heike on een doel dor buurt

-ocr page 589-



		- Jfunhem. 609 ingezetenen van de Hoeksche-Waard op de Franschen veroverd. Numansnolder, pold. van ruim 1250 heet. in Z.-Holl., deels in de gem. Numansdorp, deels in Zuidboierland, in 1642 bedijkt. X hui iii«\'i\'-Ken, 1. b. in do Zeeuw- sche gem. Hoofdplaat, bij eene in 1778 gelegde sluis omstreeks Breskens. In 1890 telde zü 193 inw. 2. geh. in de Gron. gem. Veendam. Ïnmmei\'-Dertien, geh. in de Gron. gem. Veendam. Nonen, d. in N -Brab. gem. Nunen- Gerwen-en->\'ederwetten, in 1840 met 707 in 1890 mot 1525 inw. Er zyn ker- ken voor do R.-Kath. en de Herv. Ge- meenschappelijk voor Nunen en Tongelre heeft men een station van den spoor- weg EindhovenVenloo. In 1300 werd Nunen door den Hertog van Brabant tot eene gem. uitgegeven. In 1598 werd het door de Spanjaarden gebrandschat en daarenboven uitgeplunderd. Iu 1790 sloeg de bliksem in den toren. In 1794 werden vele ingezetenen door Fransche uitgewekenen zwaar mishandeld 2. Gerwen-en-Nederwetten, gem. in N.-Brab., tusschen St.-Oedenrodo, Lieshout, Stiphout, Mierloo, Geldrop, Zes-Gehuchten, Tongelre, Woensel en Zon c. a. Zij beslaat 3424 heet., alles diluvisch /and, uitgezonderd de oevers van don Dommel en de Rul, die de wester grenzen bepalen, daar deze door beekklei zijn gevormd. In 1822 had dezo gem. 2111, in 1840 2472, in 1875 2525, in 1890 2579 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 2451 R.-Kath., 114 Herv., 1 W.-Herv., 7 Ned.-Goref., 3 Rem., 1 Doopsgez. en 2 ongen. Zjj be- staan moest van den landbouw, doch er zijn onkole fabrieken. De gom. bevat de dorpen Nunen, Opwotten, Nederwetten en Gerwen, bonovens de b. Vaarle. \\uuIh\'iii. gem. in Limb., tusschen Heithuizen, Roggel, Neer, Buggenum en Halen. Zij beslaat ruim 387 boet, alles diluvisch zand. In 1822 had zij 219, in 1840 208, in 1875 246, in 1890 251 inw., allen R.-Kath. De ingozetenen bestaan moest van den landbouw. De gom. bevat het d. Nunhem, benevens de geh. St.- Elizabeth en Leu-iloleu. Oudtijds maakte zy een deel uit van bet graafschap Homo. Het d. Nunhem heeft eene kerk, waarvan het patronaat in 1224 door Dirk van Altena aan de abij van Averbodo werd geschonken. In
		Yulamla-Viiikel. Vinkel. Het dorp Nuland bevatte in 1870 binnen de kom 128, in 1890 124 inw. Er worden belangrijke jaarmarkten gehouden. De K.-Kath. kerk praalt met een zwaren toren. In de nabuurschap liggen enkele fraaie landgoederen. In 1512 en 1528 leed het door door in- vallen der Gelderschen. In 1755 werd het overstroomd. X iil;ni«ls- Vinkel, ged. der buurt Vinkol, in do N.-Brab. gem. Nuland, in 1840 met 178, in 1890 met 160 inw. Xnlile, b. in de Geld. gem. Putten, aan de Zuiderzoo, waarheen van Putten een straatweg voert. In 1840 had zij 180, in 1872 157. in 1890 141 inw. Het in standhouden van oen nieuw opgericht beurtveor tusschen Nulde en Amster- dam, werd in 1614 door de Harderwjj- kers belet. \\iill.-i ml. of Viiiiiihiiiil. b. in de Limb. gom. Korkrade, in 1870 met 323, in 1890 met 462 inw. Numansdorp, gem. op het Z.- Holl. eil. de Hoeksche-Waard, in het zuiden door het Hollandschdiep bospoeld en naar de landzijde bepaald door Zuid- beierland, Klaaswaal en Strijen. De grond i:i het gohool 4784 heet. bestaat uit zeeklei, die door hooge dij- ken tegen overstroomingen beveiligd moet worden. In 1822 had Numansdorp 1916, in 1840 2383. in 1875 2851, in 1890 3207 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 2918 N.-Herv., 122 Chr.- Gerof., 88 Ned.-Goref., 6 Evang., 25 Vrn\'o-Evang., 2 Bapt.. 13 R.-Kath., 28 Isr. en 5 ongen. De landbouw is de voorn, tak van bestaan. Ook de veeteelt is niet onaanzienlijk, doch nagenoeg al- leen de buitengronden zijn tot veewei- den ingericht. De gem. bevat hot dorp Numansdopp, de b. de Middelsluis en de Schuring, het zuid. deel van de Oude-Sluis, benevens een aantal boer- deryen te midden der bouwlanden. Het d. Numansdorp, in de wandeling de Buitensluis genoemd, telde in 1870 binnen de kom 1618, in 1890 1963 inw. Het d. ontleent zjjn naam aan Gerrit Numan, eersten secretaris van Aartshor- tog Maximiliaau, die don 16 Juli 1492 de toenmalige schorren of aanwassen to dezer plaatse bekwam om hen in te d\\jken. De Horv. kerk, in 1647 gesticht, is een aanzienlijk gebouw. Ook de Chr.- Geref. hebben hier oene kerk. Den 29 November 1813 werd eene in 1793 op- gerichte batterij to Numansdorp door


		"Witkamp.

-ocr page 590-

-ocr page 591-



		Xijelamer.		Xijeveld. 611

		rechten werden in 1362 op Hardenborg overgedragen. Xijensteill, voorm. burg in de Gron. gem. Kantons, in 1812 gesloopt. X ijentap, klein geh. in de Drent- sche gem. Havelte. Xijeilbrnggeil, geh. in de Over- (jselsche gom. O.nnien (Ambt-). Xijerf, of Xienwerf, b. in do Geld. gom. Grocsbeek, in 1840 met 179, in 1872 met 221, in 1890 met 319 inwoners. Xijetryne, b. met dorpsrochton in do Friesche gem. Weststellingworf, zijnde de kerk in 1750 afgebroken. Zij had met een ged. van het geh. Oude-Linde- dijk in 1811 37, in 1810 144, in 1875 137, in 1890 281 inw. Xijeveeil, gem. in Drente, door do Drentsche gom. Meppel en Havolto, be- novens de Overijselsche gem. Steonwij- korwold en Wanneperveen ingesloten. Zij beslaat 2537 heet., bijna alles laag veen, doch in liet uiterste noordw. ook diluvisch zand. Voor eenige jaren vond men in het veen de overblijfselen van een vaartuig. In 1822 had deze gem. 1103, in 1840 1402, in 1875 1174, in 1890 1227 inw., in laatstgonoomd jaar onderscheiden in: 873 Herv., 305 Chr.- Gercf., 6 Doopsgez., 4 R.-Kath, en 39 ongen. De gom. bevat de beido dorpen Xijeveen en Kolderveen, de b. JJijeveen- sche-Dijk, Kolderveensche-Dijk, Xijoveen- sche-Bovenboer, Koldervoeiischc-Boven- boer en Gortebrijhoek, benevens het gehucht de Kolk. Hot dorp Nije- veen, in 1477 kerkelijk van Havelte gescheiden, bevatte met den Xye- veonschen-Dijk in 1840 390, in 1870 379, in 1890 461 inw. Bg den water- vlood van Februari 1825 gingen 6 men- schen en 1100 ongeveer stuks veo ver- loren. Het water klom tot 3 meter boven gewoon waterpeil. Xijeveeiische-Kovciiboeï, b. in do Drentsche gem. Nijeveen, in 1846 met 267, in 1870 met 159, in 1890 met 179 inw. Xijeveensclie-Dijk, wyk van het Drentsche d. iN\'üeveen. Xijeveld, 1. schans in do gom. Oostburg, door Prins Maurits aange- legd, doch tor slechting in 1672 ver- kocht. 2. voorm kastcol in de Utr. gem. Veldhuizen, oudtijds een der voor- naamste burgen in het westen van Utrecht. Vooral is het bekend door het beleg en do verwoesting van 1356.
		roet 23, in 1890 met 19 inw., aan den Sneekerst raat weg en ter plaatse van het in 1233 gestichte nonnenklooster Aula- Dei. 3. b. in het Fr. d. Jukwerd (Appingedam), ged. in Krewerd (Bie- rum). Xi.jt\'lahut, ot\' Xijeleminei\', b. niet dorpsrochten in do Friesche gem. Weststellingworf, in 1811 met 181, in 1840 met 257, in 1875 met 227, in 1890 met 211 inw. De kerk stortte bij een Htorm den 12 Dec. 1747 in en werd sedert geheel afgebroken. Xijemil\'dnm, b. met dorpsrech- ten in de Friesche gem. Gaasterland, oudtijds een aanzienlijk d., waarvan de toren, het eenige dat mot het kerkhof van do vroegere kerk overig is, nog ge- tuigenis geeft. De plaats had in 1811 99, in 1840 131, in 1875 208, in 1890 484 inw. Oudtijds waren er vele stinzen. Thans vindt men er: het het Lyklama- bosch met een aantal fraaie boerderijen. De streek is zeer schoon. In 1329 werd Nijemirdum door do West-Friezen over- vallen en geplunderd. Xijenbeek, burg in de Geld. gein. Voorst, vroeger veel grooter en aauzien- lijkcr dan thans. In do 14do eeuw strekte hot ten gevangenis aan Hertog Reinald III van Gelder, die er door zijn broeder Eduard werd opgesloten. XijenbeekscIie-en-"\\VIli>sche- lilei. pold. van 861 heet. in de Geld. J gem. Voorst. Xi.jeiiliuis. 1. geh. in de Gron. j gom. Delfzijl, ouder het d. Otterdam. \'£. havezate in de Overijselsche gem. Wijhe. Xijenluiizeil, geh. in de Gron. gom. Bedum. Xije-Kijn, vaart in Friesl., loo- pendo van Tjoukemeer naar de Lange- weerster- Wielen. Xijenrode, aanzienlijke ridderhof- stad in de Utr. gem. Breukelen-Nijenrode. Uit het geslacht van Xijenrode, door j hetwelk dit huis is gesticht, kwam het in dat van Torck. Thans dient het tot een opvoedingsgesticht voor meisjes uit voorname gezinnen. Xijenaleek, b. in de Drontsche gem, Vleddor, in 1811 met 245, in 1810 met 363, in 1970 met 316, in 1890 met 854 inw. Xijenstede, voorin, stad bij Har- denberg, in Ovorijsel, eeno oude plaats waar reeds ten tijde van Pippin een kerkje werd gesticht. Doch de stads-

-ocr page 592-



		612 Xijhoven. Nijmegen.

		des volks den naam van Ambsthuis* D©- Herv. kerk is een aanzienlijk gebouw,, met een toren. Drie andere gestichten voor den openbaren godsdienst zijn de kerken der Chr.-Geref. en R.-Kath., be- novons de synagoge. In 1410 word Nij- kerk door do Hollanders en Amers- foorters gebrandschat. In 1494 legerde er de groote garde van Maximiliaan van Oostenrijk, die niet dan met groote moeite door Karol van Egmond van daar werd verdreven. In 1510 werd het door de Staatschen, en in 1629 door de Kroaton, in dienst van den Spaanschen Koning, uitgoplunderd. Njjkerk heeft door overstroomingen veel geleden, voor- al in November 1775 on Februari 1825. 8. of Ooster-Xijkerk, d. met eono Herv. kerk in de Friesche gem. Oostdongoradeel. Het telde met het geh. Bollingwier in 1811 475, in 1840 695, in 1875 801, in 1890 736 inw. Oudtijds vond men er het klooster Sion. Van Nijkerk wordt reeds in 1224 mei- ding gemaakt. 3. of Wester-Xïj- kei\'k, d. met eono Herv. kerk in de Friesche gem. Forwerderadeol. Het had in 1811 231, in 1840 260, in 1875 257, in 1890 241 inw. Oudtijds lag er de state Jeppema. Thans vindt men er nog de Tjallinga-zate, uit wier inkomsten zes weezen worden onderhouden. 4, geh. op de Pruisische grens in de Geld. gem. \| Eibergon. Xijkerkerbeek, beekje op de Voluwe, die door de stad Nijkerk loopt en do haven dier stad voodt. Xi.jlaml. of \\iciiulainl. dorp in do Friescho gem. Wymbritseradeel, bijna rondom door de dijkon dor voorm. i Middelzee ingesloten. Het had in 1811 351, in 1830 464, in 1875 670, in 1890 556 inw. Van de stichting der kerk, waaraan Taco Sibrands in 1580 als eerste Herv. looraar werd aangesteld, bestaat oeno voelvorbreide legende. Oud- tijds stond hier, nevens andere adell. verblijven, do vermaarde state Botnia of Hottinga. \\i jlailtle, goh. in do Drentsche gem. Rolde, in 1811 met 43, in 1840 met 51, in 1870 met 46, in 1890 mot 50 inw. Nijmegen, 1. kiesdistr. voor het afvaardigen van con lid naar do Tweede Kamer dor Staten-Generaal. Hot bevat do gem. Nijmegen, Millingon, Ubbergen, Groosbeok, Heumen. 2. prov. kies- distr. in Gelder!., bevatt. do gem. Nijme-
		Nijhoven, b. in de N.-Brab. gem. Baarle-Nassau. \\ ij li ii i y. ii ui. of Xienwhniznm, d. met eene Herv. kerk in de Friosclie gem. Wymbritseradeel, nabij Workum, in 1811 met 75, in 1840 met 70, in 1875 met 113, in 1890 met 123 inw. Kijken (Het), buurt in de Limb. gem. Roggel, in 1870 met 155, in 1890 met 150 inw. Nijkerk, 1. gem. in Gelderland, in het noorden door de Zuiderzee bespoeld, in het oosten door Putton, in bet zuiden door Bameveld en Hoevelaken, in bot westen door de Utrecbtsche gem. Hoog- land on Bunschoten bepaald. Zij is groot bijna 6380 heet., meest diluvisch zand, doch ten deele ook klei. Oudtijds was z§ grooter, doch de Zuiderzee heeft eenige kustlanden, o. o. met bet kasteel Hnlkestein, ingezwolgen. In 1796 had Njkerk 5019, in 1811 5444. in 1822 6093, in 1810 6230, in 1840 7008, in 1850 6862, in 1860 7421, in 1875 7688, in 1890 7760 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 4598 Nocl.-Herv., 1 W.-Horv., 23 Chr.-Geref., 4 Luth., 9 Rem., 2263 Ned.-Gerof., 9 Doopsgez., 655 R.-Katk., 3 Oud-Roomschen, 179 Isr. en 16 ongon. De inwoners bestaan meerendeels van den landbouw, terwijl de tabakskweekerij eene voorname plaats inneemt. Vorder bloeien er veeteelt, scheepvaart, winkelnering en markton, wolkammerij, touwslaan enz. De schoep- vaart wordt bevorderd door eene haven, die ruim 450 meters lang is. Verdor wordt het verkeer ondersteund door verscheidene straat- en grintwegen en en den Centraal-Spoorweg, waarvan het station Nijkork den 20 Augustus 1863 geopend werd. De gem. bevat de stad Ngkerk, benevens de b. Veen, Wallcn- hoven, Slichtenhorst, Doornsteeg, Holk, Appel on Acbtorhoek. De stad Ny- kerk, ook Njjkerk-op-do-Veluwe on Nieuwkerk genoemd, is eene opene plaats, die, ofschoon sinds in 1413 met stads-rechten begiftigd, tijdens de Repu- bliek weder tot het platteland werd gerekend. Koning Lodewyk nam haar in 1808 op nieuw onder de stoden op. Zy heeft oone haven met een kolk en een fraai plein aan de noordzijde der Herv. kerk. Van de oude vesten en poorten is niets meer dan de gehougenis over. Binnen de kom vond men ir. 1872 8717, in 1890 3953 inw. Het Stadhuis, aan de Kolk, voort nog in den mond

-ocr page 593-



		Nijmegen. gen, Ubbergen, Millingen, Beuuingen. -3, graafschap aan de Waal, dat in oor- konden van do 12de eeuw voorkomt. Doch het is veel ouder en bestond reeds ten tijde van Keizer Karel den Groote. De graaf oefende de rechtsmacht binnen het keizerlijk hof en was tevens burg- graaf. In 1247 en 1248 werd Nijmegen door den Roomsen-Koning Willem van Holland aan den Geldorschon Graaf ver- pand, sedert welken tijd Nijmegen aan Gelderland verbleven is. 4:. voorm. kwart, van het Hertogdom en van de prov. Gelderland, bevattende de steden Nijmegen, Tiel en Zaltbommel; het ambt \'t RiJk-van-Nijmegen, met de heer- lijkkeden Beek, Ubbergen, Groesboek, Heumen, Malden, Ooi en Persingen, hot ambt Overbetuwe, met de heerlijkheden Hemmen, Gent, Pannerden, Millingen, Zeeland, Indoornik, Homoet, Loenen, Wolferen, de Praast of Meinerswijk; het ambt Nederbetuwe, met de heerlijkheden Zoelen, IJzendoorn, Lienden en de Marsch het ambt Maas-en-Waal, met de heer- lij kheden Balgooi-en-Keent, Hernen, Leur, Batenburg, Horsen, Dieden, Ooien en do vrijheid van Maasbommel; het ambt Tielerwaard; het ambt Bommelerwaard, met de heerlijkheden Hedel, Wel, Am- merzoden, Poederooien en Nederhemert; het ambt van Beest-en-Renooi. 5. kwartier van het departement Gel- derland tijdens het voorm. Koninkrijk Holland, van 1806 tot 1810. Het be- vatte het voorm. eerste kwartier van Gelderland, benevens de voorm. Graaf- schappen Kuilenburg en Buren. In April 1808 kwamen daarbij Huison-en-Malbur- gen en Hulhuizen en het voorm. hert. Kleef. 6. arr. van het Departement- van-de-Monden-van-den-Ryn, tijdens het Fransche Keizerrijk en den eersten tijd van het Souv. Vorstendom der Vereen.- Nederlanden. Het bevatte 39 mairiën. 7. derde kanton van het arr. Arnhem, bevattende de gem. Groesbeok, Millin- gen, Nijmegen, Ubbergen, Balgooi, Beu- ningen, Heumen, Mook, Overasselt, Wi- chen. 8. klasse der Herv. Kerk, ver- deeld in de ringen Nijmegen, Batenburg, Eist. 9. ring der kerk. klasse Ng- megen, Over-en-Nederasselt, Beek-en- Ubbergen,Beuningen-en-Ewijk-en-Weurt, Neerbosch-Hees-Hatert-en-Balgooi, Groesbeek, Heumen-en-Malden, Ooi-en- Persingen. ÏO. dek. van het bisd. \'s-Hertogenbosch, bevattende de par. JBalgooi-en-Keent, Beek, Beuningen,
		Xijiiicgcn. 6 IS Groesbeek, Hatert, Heumen. Kerkerdom, Leut, Malden, Millingen, Neerbosch, de vier par. van Nijmegen, Ooi-en-Persingen, Overasselt, Weurt, Wichen, Nederasselt. Nijmegen, 11. gem. in Geld., in het noorden (waar de dalweg der Waal de grenslijn vormt) bepaald door de gem. Eist, in het oosten door Ubbergen ! en Groesbeek, in het zuiden door Heu- \' men, Overasselt en Wichen, in het wes- ten door Beuningen. De grond 4298 : heet. bestaat in het westen en zuid- westen uit klei, doch overigens en wel voor het grootste deel uit diluvisch zand, dat zich hier aanmerkelijk, zelfB tot ruim 90 meter boven den zeespiegel, verheft. In 1796 had de gem. 12,783, in 1822, 14,433, in 1830 17,734, in 1840 17,659, in 1850 21,182, in 1860 21,641, in 1875 22,929, in 1890 32,101 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 22,566 R.-Kath., 7 Oud-Roomschen, 7791 Ned.-Herv., 122 W.-Herv., 1 Eng.-Herv. (Presb.), 328 Ev.-Luth., 64 Herst.-Luth., 164 Doopsgez., 130 Chr.-Geref., 63 Rem., 331 Nod.-Geref., 3 Episc, 3 leden der Schotsche Gem., 3 Duitsch-Evang., 5 Evang., 2 "Vrije-Evang., 1 Vrije-Prot., 1 Bapt, 1 Mahomed., 335 Ned.-Isr., 4 Port.-Isr. en 166 ongenoemden. De gem. bevat de stad Nijmegen, benevens de \' dorpen Hees, St.-Anna, Hatert en Neer- bosch. De stad Nijmegen ligt op den zuideroever van de Waal, deels op den lagen stroomkant, deels op vy f heuvelen, t. w. den Hessen- of Hezelberg, de Ma- , riënberg, den Gruitberg, den Klokken- I berg en den Hunen- of Hoenderberg. i Yan hier dat vele straten glooiend op- \| en afloopen, soms zelfs met zeer steile , hellingen. Op enkele plaatsen zijn daar- ; door trappen noodig om neder te dalen of op te klimmen. De stad, dio in 1447 i het laatst werd uitgelegd, was tot op onzen tijd eene sterke vesting, doch heeft die beteekenis in den jongsten tijd verloren en is thans ontmanteld. Zonder de wallen was Nijmegen bijna 34\'/a heet. groot. De Groote Markt, het Kelfkens- bosch, het Keizer-Karelsplein zijn fraaie, schilderachtige pleinen. Verder heeft j men er de Koren- of St.-Jansmarkt en ruim twintig andere opene ruimten. : Onder de straten munten uit: de Lange- Burgstraat, de Korte-Burgstraat, de Groote-Straat, de Platenmakersstraat, de Smidstraat, de Priemstraat, de Mo- lenstraat, de Korte-Hozelstraat, de Lange- Hezeletraat, en de vele nieuwe straten

-ocr page 594-



		614 Nijmegen. nabij hot station en het Keizer-Karels- l>lein. De kleine straten of stegen wor- den gassen of geskes genoemd. De oude haven is gedempt en als plein aange- legd. Do nieuwe haven dagteokent van 1854. Na de ontmanteling der vesting en het beschikbaar worden der uitge- strekto vestinggrouden is liet uiterlijk aanzien der stad. om do oude stad, zeer veranderd on ten goode. De aanleg van parken on plantsoenon verraadt smaak en een vooruitzieuden blik. Hot schoone Krononburgorpai\'k met zijn waterparty, grot en toren dezo laatste een stuk Middeleeuwsch bouwwerk, gespaard ge- bleven met eeu gedeelte van den ouden vestingmuur; de Nassausingel met zijn fonteinen en beelden; het grootsehe Keizer-Karelspleiu met zijn forsi\'he fon- teinen en krans van wegen, die er op uitloopen; het Hunerpark, alweder prij- kende met een sierlijke fontein en ove- rigens bevoorrecht door een heerlijk schoon vergezicht dit alles getuigt van frisch leven en bloeien. De stad Ny- megen had in 1890 4039 huizen, ver- deeld in 4362 die bewoond, 240 dio on- bewoond on 37 die in aanbouw waren. De bov. beliep in 1809 20,757 zielen. Eon zeer merkwaardig gebouw is de Groote- of Stevenskerk, van 1254 tot 1273 vol- bouwd, rustende op 35 pilaren, cti ver- sierd met een fraaien toren. Deze kerk bevat eene tombe ter eere van Anna Katharina van Bourbon, de gemalin van Hertog Adolf van Gelder en Gulik. Daarbij roemt zij op een der boste orgels in Nederland, van 1774 tot 1770 door Ludwig König van Keulen vervaardigd. Nijmegen heeft nog verscheidene andere kerkgebouwen, waarvan 4 aan de R.- Kath., die van St.-Augustinus, St.-Domi- nicus, St.-Franciscus en St.-Ignatius, be- hooren. Voorts vindt mon er kerken voor de W.-Herv., Luth., Doopsgcz. en Israëlieten. Een der schoonsto gedenk- stukken van Nijmegen is het Raadhuis, oen gebouw van hoogen ouderdom, welks voorgevel in 1554 werd versierd met de beelden van dio Roomsch-Konin- gen en Keizers, welko do stad met voorrechten hebben begiftigd. Deze ge- vel is weinige jaren geleden onder lei- ding van den geleerden Amsterdamschen architect Dr. (Juypers geheel gerestau- reerd. Verschillende zalen zyn beziens- waardig, ook om de schoone Gobelin- behangsels en schouwen onder anderen die waar den loden Augustus 1678 de
		Nijmegen. ] vrede werd gesloten. Ook de voorzaal j verdient opmerking om haar antieke vierschaar, eon kunstig uurwerk en do schilderjj van het bckonde Nijmeegsche raadsel. In 1888 hoeft de trouwzaal eene oordeelkundige restauratie onder- gaan. De in de laatste jaren met veel zorg gerangschikte verzameling van gedenkstukken van geschiedenis en kunst in dit Raadhuis is rjjk in velerlei be- langrijko stukken, zoo van Keltischen als Germaanschen en Roiiioinschon oor- sprong. Als belangrijke werken der bouwkunst gelden ook de "Waag, de Kerkboog en de toren Belvedère, die \' van 1626 dagteckent. Deze drie bouw- : werken zijn van 1880 -1888 gerestau- reerd onder leiding van den kundigon gemeente-architect J. J. "Weve. Verder het klooster Batouwezate, in 1860 of 1861 gesticht, de Schouwburg, dio van 1838 en 1839 dagteckent, de sociëteiten Burgerlust en Vereeniging, de gebouwen van verschillende liefdadige inrichtingen: wees-, gast- en ziekenhuizen. Het Oud- Burgergasthuis is het ruimste der lief- dadige inrichtingen. Het Protestantschc I ziekenhuis werd in 1849, het R.-Kath. i of Canisius-ziekonhuis, in 1806 gesticht. i Nijmegen bezat eene hoogeschool van 1658 tot 1678. Thans behooren tot de voorn, inrichtingen van onderwijs: het gymnasium, de hoogere burgerschool, de Christelijke normaalschool (opgericht in i 1846), de Rijkskweekschool voor onder- wijzers, de burgerschool, do zangschool, de zwemschool, do muziekschool, enz. Nijinegon neemt een belangrijk doel aan den handel en de scheepvaart op den ! Rijn. Het algemeen verkeer wordt zeer j bevorderd door do spoorwegen, die van ! Amsterdam en Kottcrdam over Nijme- \| gen en Kleef naar Keulen en van hot J noorden des lands over Arnhem en Nij- mogen naar het zuiden, naar Maastricht enz. en naar Broda enz., voeren. (Den 8n Juli 1894 is een nieuw station voor de onderscheideno lijnen geopend. Het is een monumentaal gebouw met drie torens en in lood gevatte ruiten, ont- worpen door den Kijksbouwmeestcr C. H. Peters. "Wat in het station met zijn ruime overkapte perrons en tunnels uit een architectonisch oogpunt vooral op- merkenswaardig wordt genoemd, is de vestibule. Een fraai effect maken hier de dwarsbinnenmuren, groeiende uit de met gebeeldhouwde kapiteelen voorziene kolommen van harde Morley-steen. Uit

-ocr page 595-



		Nijmegen. G15
		Xijmegen.


		werd gewijd. Do Karolingische kapel trok steeds de algemeene aandacht. Volgens de overlevering zou Karel de Groote daar her- haaldelijk het Paaschfeest hebben ge- viord, maar zekerheid omtrent den juis- ten datum van stichting bestaat niet en zal vermoedelijk niet te verkrijgen zijn. De plaatselijke Commissie voor eene goede bewaring van gedenkstukken van i geschiedenis en kunst" noodigde in 1891 den architect Georg Humann van Essen uit, zaakkundige adviezen te geven, doch ofschoon een rapport van diens hand verscheen, tot het doen van onderzoe- kingen van beteekenis werd haar de ge- legenheid eerst aangeboden in 1894, door de aanwezigheid te Nijmegen van den archeoloog Dr. Conrad 1\'lath uit Berlyn, die zich als levenstaak heeft ge- stold in de archeologie van het Mero- vingische en Karolingische tydperkweten- schappelijke eenheid en methode te brengen. De gemeente stond een krediet toe en Dr. Plath is aangevangen met een uitgebreid onderzoek, dat evenwel nog niet is afgeloopen. Do fundeering van de kapel is over nagenoeg don ge- heelen buitenomtrek en in het binnonsto van het gebouw blootgelegd, waarbij de bevloeringen, in den loop der tijden aan- gelegd, van de Karolingischo af, zijn aan den dag gekomen. Van do andere kapel, van Romoinschen vorm, staat nog slechts een gedeelte, doch dit is van verrassende schoonheid. Op de balustrade om een der open ge- deelten vóór de Heidenschc kapel, van- waar men een heerlijk uitzicht op de Betuwe geniet, leest men het volgende geschrift: Hic stetit, hic frendens aquilas, hic lumine torvo; Claudius ul- trices vidit adesse manus" (d. i.: Hier stond Claudius (Civilis), hier zag hy knar- sentandend, met grimmigon blik, do adelaars en de wrekendo legerbenden aanspoeden"). Op do balustrade voor eene bank, die uitzicht verleent door eene tweede open plek in het geboomte, staat te lezen: Quem dabis haec possit qui daro cuncta locum?" dat B. ter Haar aldus overzet: Zeg ons, waar ge een plekje ziet, dat ons zooveel schoon- heden biedt." Nijmegen is allerwnar- schijniykst do oudsto stad van Neder- land. Het is nauwelijks aan oonigen twijfel onderhevig, dat men daarin het Oppidum Batavorum terugvindt, waar- van ïacitus gewaagt. Do naam (Novi- magum of Noviomagum) wordt het eerst
		den geboeldhouwden sluitsteen rijzen do colonnetten op voor de groote grnadbo- gen der gewelven, terwijl uit die graad- bogen zyspruiten uitspringen voor het kruisgewelf. De vestibule is verdeeld in drie vakken, waarvan bet middenge- deeltc eene hoogte heeft van p.m. 19 M., on de zijgedeelten van p.m. 17 M., met eene galerij, afgesloten met klaver- bladbogen van natuurlijken zandsteen.) Voorts is Nijmegen door stoomtram we- gon verbonden met Berg-en-Dal, Beek (via Ubbergen) en Neerbosch (via Hees). Over de Waal voert een gierpont naar oen vaste schipbrug aan de Leutscho z\\jde. De spoorbrug over de Waal is een hoogst belangrijk werk. Hare spanningen zgn 133 meter lang. Nijmegen heeft eene eigen gasfabriek, waterleiding en elec- trische verlichting. De fabrieken te N*ij- megeii leveren inzonderheid stoom- en andere werktuigen, ijzerwerk, goud- en zilverwerk, leder, meubelen, schrijnwerk, tabak, likeuren, steenen, weeg- en meet- instrumenten, olie, gerst, bier, zeep, zout, grutten, enz. Er zijn vijf boterfa- brieken, drie ververijen, twee scheeps- timmerwerven, zeven boek- en steen- drukkerijen enz. Nijmegen bezit in het Valkhof eene bekoorlijke wandelplants, niet alleen wegens de bevallige wandel- paden tusschen opgaand geboomte en heesters, maar ook wegens do voortref- folyke vergezichten, die men van het hooggelegen oord op de stad, de Waal, de Betuwo en andere naburige en moer verwijderde oorden heeft. Het Valkhof is sinds 1886 door eene monumentale brug verbonden met het Kelfkensbosch. Dozo brug is opgericht als eene dank- baro hulde aan de heeren Mr. W. Francken NGz., H. L. Terwindt en Joh. Graadt van Koggen, die don uitleg der stad op de voormalige vestinggrondon rogelden. Op het Valkhof stond eens de sterke burg, dio Karel den Groote ton Kijkszetel strekte, nadat hij dit slot omstreeks 776 had laten verbouwen. Het gebouw bleef eeuwen in goeden stand, zoodat do Stad- houder Willem V er nog in 1787 huis- vestte. Door het bombardement van 1794 zwaar beschadigd, werd het don 19 Fc- bruari 1796 voor de betrekkelijk ge- ringe som van f 90,400 verkocht. Geluk- kigerwijze zyn bj dien koop twee oudo kapellen gespaard. De eerste is een achthoekige, die den naam van de Hei- densche kapel draagt en in 1799 door Paus Leo III tot een Christelijk bedehuis

-ocr page 596-



		616 Nijmegen. - opgegeven in de kaart van Peutinger. Tallooze belangrijke historische herinne- ringen zijn aan deze zoo oude stad ver- bonden. Daartoe behooren: het Bchen- ken van Leusden en andere goederen aan de Kerk van St.-Maarten te Utrecht, door Karel den Oroote, den 7 Juni 777; de komst van Keizer Lodewjjk den Vrome, om de Denen te bestreden, in 837; het gevangennemen van Graaf Eberhard door de Noormannen, in 881; de strgd tusschen de Noormannen en landzaten, waarbij de benedenstad in brand geraakte, doch de bezetting van het kasteel de Noormannen verdreef, in 925; het verblijf van Keizer Otto I, in Juni 948 en in Febr. 966; het verbljjf van Keizer Otto II in December 973; de beslissing door Keizer Otto III ge- nomen in de geschillen tusschen Adela en het klooster te Elten, den 18 Dec. 996; het verblijf van Keizer Hendrik II, inAugustus 1002 ; de Rijkssynodo waarop Graaf Balderik, de gemaal van Adela, wegens den moord op Graaf "Wichman van Vreden werd terechtgesteld, den 16 Maart 1018; de geboorto van Prins Hendrik, zoon van Keizer Koenraad II, in 1026; de ontvangst van Gunilda, de bruid van Hendrik III, in 1039; de ver- woesting door Hertog Godfried van Lotharingen, in 1047; het vernieuwen van het Valkhof, door Keizer Frederik Barbarossa, in 1155; de geboorte van Keizer Hendrik IV, in 1164; de stich- ting van een hospitaal te Njjmegen door den Burggraaf Alard, door Keizer Hen- drik IV bevestigd den 20 October 1196 ; de verpanding van Nijmegen door den Roomsch-Koning Willem van Holland, aan Graaf Reinald I van Gelder, den 8 Oct. 1247 en 15 Juni 1248; do verkla- ring de Nymegenaars, dat zij niet lan- ger onder Graaf Reinald I willen staan, den 30 October 1316; de komst van Eleonora van Engeland met hare beide zonen voor haar gemaal, in 1340; de vernieling van het slot Bruinsweert, door de Nijmegenaars, in 1355; de deelne- ming der Nijmegenaars aan den strjjd tusschen H rtog Reinald en zijn broe- der Eduard, in 1361; de mislukt o aan- slag der Kleefschen op Nijmegen, in 1364; de strijd mot de Kleefschen, in 1374; de feestvreugde der Nijmegenaars over een voordeel te Niftrik op de Bra- banters behaald, in 1388; de brand in den St.-Stevenstoren, op 27 November 1429; het mislukken van het verraad
		Nijmegen. door Jan van Ryp, in 1458; de stroop» tocht der Nijmegenaars in \'t Land-van- IJselstein, en het onthoofden van eenige deelgenooten aan dien inval, te \'s-Gra- venhage, in 1466; de verovering der stad door de Bourgondiërs, na een be- leg van vier weken, den 24 Juli 1473; het afwerpen van het Bourgondisch be- wind, in 1477; het verdrag der stad met Maximiliaan van Oostenrijk, den 23 Mei 1481; de vreugdevolle ontvangst van Hertog Karel van Egmond, in Maart 1492; de vruchtelooze aanval van Aarts- hertog Maximiliaan op Nijmegen, in 1494; do strooptocht tegen de Kleef- schen, in 1499; het verraad van twee burgemeesters om do stad aan Maxi- miliaan van Oostenrijk in handen te spelen, in 1506; de hoogloopende on- cenigheden tusschen Hertog Karel en de stad, in 15Ü5, 1529 en 1537; de hul- diging van René van Chalon, Prins van Oranje, als Stadhouder van Karel V, in September 1543; het huldigen van Prins Filips als toekomstig Hertog, den 17 Oct. 1549; het afbranden van den groo- ten kerktoren, den 21 Mei 1566; de eerste Herv. leerrede gehouden in de St.-Jans- kerk, den 29 Aug. 1566; de aanval op ingezetenen van de Hervormde belyde- nis door hunne tegenstanders, den 25 en 26 September 1566; de komst van 10 compagniün Spanjaarden, door den Hertog van Alva gezonden, den 17 Juli 1568; het verdrag tusschen de R.-Kath. en Herv. burgers ten aanzien van den godsdienst, den 27 Februari 1579; het toetreden van Nymegen tot de Unie, den 5 Maart 1579; het afkondigen van de afzwering van Koning Filips, den 29 October 1581; de mislukte poging van den Hertog van Parma om de stad te verrassen, den 6 Nov. 1584; het uit- dryven der Staatsche bendon, aange- voerd door Graaf Adolf van Nouenahr, den 6 Maart 1585; de stad door Parma in genade aangenomen, den 15 April 1585; de aanslag en de dood van Marten Schenck van Nideggen, den 10 Augustus 1589; de overgave aan Prins Maurits, den 21 October 1591 ; het veredelen van het oplichten van den Graaf van den Bergh te Weerd, door eenige Nymegonaron, den 25 Nov. 1595; de aanslag der Spanjaarden, aangevoerd door den Graaf van Bothwel, in 1599; het heerschen der pest, van April 1636 tot Maart 1637; het heerschen der pest, in 1665 en 1666; do overgave aan de

-ocr page 597-



		Obbicht-en Papenhoven. 617 Nijsieoord, of >iesoord, b. in de Gron. gem. Mildwolda, in 1840 met 150, in 1890 met 133 inw. Bfijspolder, pold. van 384 heet. in de Zeeuwsche gem. Ossenisso. Daarin staat de kom dezer gemeente het d. Ossenisse. De polder is in 1610 inge- djjkt. Xijstsul. 1. dorp met de R.-Kath. kerk in de Overys. gem. Weerseloo. Zij had in 1840 168, in 1870 154, in 1890 140 inw. 2. buurt in de Drentsche gem. Zuidwolde, in 1840 met 90, in 1870 met 120, in 1890 met 47 inwo- ners. Nijswiller, dorp met eene R.-Kath. kerk in do Limb. gem. Wittem. Het had in 1840 290, in 1870 in 310, in 1890 384 inw. Xijverdal, fraaie b. in de Overjjsel- sche gem. Hellendoorn aan de Regge en den grooten weg van Almoloo naar Zwolle. Zü is ontstaan ten gevolge der stichting van een etablissement voor de Nedorlandsche Handelmaatschappij, onder het beheer van den verdienstelijken in- dustriüel Thomas Ainsworth, den 16 Mei 1836. Het etablissement had tot doel de weefgoederen der Twentscho fa- brikanten in ontvangst te nemen, en bevatte tevens eeno modelwevorjj. Deze nijverheid heeft de vroeger bgna onbe- woonde plaats in een levendige b, herscha- pen, waar nu, nevens den fabriekarbeid, landbouw en scheepvaart bloeien. In 1840 had Xijverdal 190, in 1870 onge- veer 1000, in 1890 (met Noetsele) 2210 inw. Aan de noordzijde ligt de have- zate de Eversberg.
		Nijsel. Franschen, den 9 Juli 1672; het aftrek- ken der Franschen, den 13 April 1674; het sluiten van den vrede, den 10 Aug. 1678 ; den 17 Sept. daaraanvolgende, en den 5 Febr. 1679; de mislukte aanslag der Franschen op do stad, in Juni 1702; de beroerten wegons het veranderen van den magistraat, van 1702 tot 1705; het overweldigen van het Raadhuis door gewapende personen, den 7 Aug. 1705; het onthoofden van Dr. Willem Roukens, den 3 Aug. 1705; de plunderingen door militairen, in 1787; het beleg der stad door de Franschen, van 9 Oct. tot 8 Nov 1794; de plechtige ontvangst van Koning Lodowijk, den 24 Juni 1808; de komst van Keizer Napoleon, den 29 Oct. 1811; de aftocht der Franschen, den 5 Jan. 1814; de komst van den Souverei- nen Vorst, den 4 October 1814; de komst van donzelfden vorst als Koning, den 12 Juni 1816; de komst van Ko- ning Willem II, den 15 Juni 1841; de komst van Koning Willem III, in den zomer van 1855. In den zomer van 1800 bracht Koningin Emma met Hare doch- ter, toen nog Prinses Wilhelmina, een kort bozook aan Nijmegen om daar op het Valkhof getuige te zijn ^van eene herhaling van den door de Leidsche studenten voorgostoldenhistorischen stoet do intocht van Keizer Karel V binnen Nijmegen." Dikwijls is het benedendeel der stad door overstroomingen geteisterd o. a. steeg het water te Nymogen, den 21 Februari 1799, tot ongeveer 3 meter op de Waalkade. Jfijsel, buurt in de N.-Brab. gem. St.-Oedenrode, in 1840 met 296, in 1890 met 353 inw.


		O.

		Obbicht, d. met eene R.-Kath. kerk en een kasteel, in de Limb. gemeente Obbicht. Het ligt aan eene bocht der Maas, die hier herhaaldelijk groote ver- woest ingen heeft aangericht. In 1890 telde Obbicht binnen de kom 247 inwo- ners, buiten de kom 30. Obbicht-en-Papenhoven, gem.
		I in Limb., tusschen Grevenbicht, Bom en Urmond in Nederl., benevens Stokheim in België. De grond bestaat langs de Maas uit rivierklei, in het zuidoosten ; uit Limb. klei en in het noordoosten uit diluvisch zand. In het geheel is de gem. 483 heet. groot. In 1822 teldo zij 546, in 1840 628, in 1875 753, in 1890

-ocr page 598-



		Obdant.		Oiloorn.
		C18



		tot de Waal de Betuwe doorsnijdt. Hee- ren van Ochten komen in de geschie- denis van 1165 tot in do 14de eeuw voor. De heerl. Ochten is 1004 heet. groot. Zij had in 1840 820, in 1872 , 1092, in 1890 1309 inw. Ockoilblirg, landgoed in de Z.- Holl. gein. Loosduinen, in de 17de eeuw door den dichter Jaeob Wester- baen bewoond. Odiliëllbergf (t.-), gem. in Limb., tusschen Roermond, flerkenbosch-en- Melik, Vlodrop, Posterholt, Echt, Mont- fort en Linne, met eeno oppervlakte van 1297 heet. Langs do Roer, die de noordoostergrens vormt, ligt klei; overi- gens bestaat de grond uit diluvisch zand. De gem. kwam door schenking den 2 Januari 858 aan het Sticht Utr. en in 1222 door ruiling aan de Graven van Gelder. Dien ten gevolge behoorde het tot 1795 tot het Geldersche-Over- kwartier. In 1822 had do gem. 584, in 1840 821, in 1875 915, in 1890 979 inw., in laatstgon. jaar allen R.-Kath. De bev. vindt meest haar bestaan door den landbouw. Behalve het d. St.-Odiliënberg, bevat de gem. de b. Reutjen, Lerop en 1\'uarloo. - Het d. St -Odiliënberg ligt aan de Roer en telde binnen de kom in 1870 417 en daarbuiten 86 inw. In 1890 waren deze cijfers resp. 454 en 91. De kerk, aan St.-Wiro tocgewyd, is op een met geboomte beplanten heuvel gebouwd. De kerkbeilige Wiro heeft met zyn reia- makkers Plechelmus en Odgerus ter plaatse van St.-Odiliënberg, toen St.- Petrusberg genoemd, reeds op het oind der 7do of in bet begin der 8ste eeuw hei Evangelie verkondigd. De naam van I St.-Odiliënberg is, volgens de legende, afkomstig van eene blindgeboren dochter i van Peppin van Herstal, die hier het ge- zicht zou teruggekregen hebben. Het kapittel tot een toevluchtsoord gesticht \| door Wiro en zyne gezellen op den i St.-Petrusborg, het Sepulchrynenkloos- : ter genoemd, werd in 1361 naar Roer- mond verplaatst, waar hot bij de op- richting van het bisdom van Roermond I tot een diocesaan-kapittel werd verhe- vcn (7 Augustus 1561). Er is te St.-Odi- liënberg een klooster der Kanunnikossen van het H. Graf. In den Spaansehen oorlog werd de kerk van St.-Odiliën- berg verwoest, doch in 1679 bogon men haar to herbouwen. Odooril,** gem. in Drente, ingesloten door Borger, Westerhork, Zweeloo, Sleen,
		791 inw., in laatstgen. jaar onderschei- den in 782 R.-Katb.. 4 >ed.-Herv. en 5 Isr. Zy bestaan meest van den land- bouw. Obbicht-en-Papenhoven behoorde vroeger tot het Overkwartier van Gel- derland, ofschoon naar alle zijden door vreemd gebied ingesloten. By den vrede te Versailles in 1785 werd het door den Keizer aan de Staten-Gencraal afgestaan. De gem. lievnt do beide dorden Obbicht en 1\'apenhoveii, benevens de buurten Vattenhoven en Arrokoven. Obdani, 1.* (rem. in N.-Holl., ingc- sloten door Hccr-Hugowaard, Opmeer, .Spanbroek, Berkhout en Hensbroek, bijna geheel door zeeklei en eenig laag veen gevormd en 1260 heet. groot. Be- halve deelen van de Wogmeer en de Berk- meer, behooren Oosterbraak, Middel- braak, Xoorderbraak en Waal, vier kleine drooggem. meertjes, tot deze gem. In 1822 bad zij 524, in 1840 659, in 1875 983, in 1890 937 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er: 751 K.-Kath. en 186 Herv. Landbouw, vee- teelt en zuivelbereidding zijn er de middelen van bestaan. De gem. bevat het d. Obdam, een ged. van bet dorp Spiordyk, benevens een ged. van het geh. Berkmeerdyk. De heerl. Obdam is vanouds een domein van het geslacht Wassenaar. Het d. Obdam, in 1840 met 389, in 1870 met 487, in 1890 met 474 inw., heeft 2 kerken: een K.-Kath. en een Herv. De oude parochiekerk is in 1803 door de Herv. weder aan de R.- Kath. teruggegeven, doch 20 jaren ge- leden door een nieuw gobouw vervan- gen. S$. p. van 807 hectaren in de N.-Holl. gem. Obdam. Obei\'g\'iim, d. in de Gron. gem. Winsum, in 1840 met 671, in 1870 met 786, in 1890 met 1102 inw. Het is alleen door het Zijldiep, waarover hier een brug ligt, van Winsum gescheiden. Tot in het begin dezer eeuw waren hier twee kerken, een der Herv. en een der Doopsgez., doch sedert 1816 is er al- leon een Herv. Het d. schy\'nt, in aan- merking genomen eeno vroegere be- graafplaats, waaruit men urnen heeft opgedolven, van boogen ouderdom te zyn. Ocllten, d. met eeno Herv. kerk in de Geld. gein. Echteld, aan den Waaldyk. Het telde binnen de kom in 1870 77, in 1890 67 inw. Een kwartier ten oosten daarvan eindigt de vesting- linie, dio van do Spees aan den Ryn

-ocr page 599-



Odooi-nerveen.	Oeffelt.	61»



Oedenrode (S>Jt.-), gem. in N.- Brab., ingesloten door Boxtel, Liemdo, Best, Zon c. a., Nunen, Lieshout, Vechel, Schyndel en St.-Michielsgestel. De grond eene uitgestrektheid van 6827 heet. bestaat genoegzaam geheel uit diluvisch zand. Alleen langs den Dommel, die de- gem. doorsnijdt, wordt rivierklei gevon- den. In 1822 had deze gem. 3381, in 1840 3968, in 1875 4342, in 1890 4536 inw. Bij de telling voor 1890 onder- scheidde do bev. zicli in: 4426 R.-Kath., 69 Nod.-Herv., 1 Chr.-Geref., 33 Isr. en 7 ongen. Zij bestaan meest van den landbouw, houtteelt, veefokkerij, mark- j ten en winkelnering. Do gem. bevat het vlek St.-Oedenrode, het d. Olland, deelen der d. Eerde en Gemonde, de b. Bo<ch- kant, Varenhout, Nijnsel, Vressol, Everse en Berselaar. Het vlek St.-Oedenrode ontleent, volgens de overlevering, zijn naam aan een vorstelijke maagd Oda- uit Schotland, die hier in het begin der 8ste eeuw is overleden. In de- 12de eeuw was Rode of St.-Oedenrode de hoofdplaats van het graafschap Rode, dat, volgens Grammaye, 14 dorpen om- vatte. In het midden der 14do oouw wordt van St.-Oedenrode als oeniger- mato versterkt gesproken, en Hertogin Johanna sprak in 1403 van hare poir- ters van Rode." In 1890 telde het bin- J nen de kom 1297 inw. De R.-Kath. heb- j ben er eene prachtige kerk, de Herv. j een bedehuis in de wjjk Eerschot. Daaren- \| boven ia er eene synagoge. Het voorm. \| adel. huis Dommelrode is thans een. \| nonnenklooster. In 1472 werd St.-Ooden- j rode door den Heer van Gennep, Rei- nald van Brederode, ten deele verbrand. Den 21 Juli 1542 werd het door Maar- ten van Rossum geplunderd. In de Spaanscho oorlogen heeft het vooral in September 1572, in 1576 1581, 1583 en 1587 veel geleden. In Dec. 1395 behaal- den de Staatschen er eene overwinning op do Spanjaarden. Oeffelt, gem. in Ïf.-Brab., tusschen Kuik-en-St.-Agatha, Haps en Beugen,, mede in N.-Brab., en Gennep en Otter- sum. in Limb. Oudtijds behoorde Oeffelt tot de heerl. Kuik, doch het werd daar van afgescheiden en aan de heerl. Gen- nep gehecht, waarmede het sedert alle- latero lotgevallen deelde. Uit dien hoof- do is Oeffelt eone der jongste gom., die- met de provincie N.-Brab. voroenigd werden. Do gom. dio in hot noordoosten en oosten door de Maas wordt bespoelóV
Emmen en de Gron. gem. Onstwedde (door Westcrbork en Zweeloo slechts op een enkel punt). Zij is groot 14,787 heet. De grond bestaat grootendeels uit diluvisch zand, verder uit hoog en laag veen. Vóór 1795 maakte het kerspel Odoorn met Emmen en Roswinkel één schoutambt uit. De bev. is in den jong- sten tijd zeer snel toegenomen: in 1811 had Odoorn 028, in 1822 710, in 1840 1452, in 1800 2711, in 1875 4972, in 1890 6C34 inw. Deze bev. was in laatst- gen. jaar onderscheiden in: 5108 Herv., 750 Chr.-Geref., 22 Doopsgez., 6 Luth., 58 Bapt., 1 Herst.-Luth., 5 Ned.-Geref., G06 R.-Kath., 4 Isr. en 74 ongen. Land- bouw en veenderij zijn hunne voorn, middelen van bestaan. De gem. bevat de dorpen Odoorn en Zandberg, de b. Odoornerveen, Valte, Exloo, Exlooër- veen en Valterveen. In de gem. Odoorn zijn vele oudheden gevonden: men heeft er o.a. 11 hunebedden. Het d. Odoorn telde in 1840 348, in 1870 451, in 1890 449 inw. Er liggen daarbij 2 hunebed- den. In een geschrift van 1387 wordt het d. Odoren, en in een van 1561 Oeren gespeld. Er is eene Herv. kerk met een torontje, dat voor een godeolto uit veld- steenen is opgetrokken. Door zijn bosch- rijken omtrek vertoont Odoorn zich zeer aangenaam. Odoornerveen, veenkolonie in de Drcntsche gem. Odoorn, eerst omstreeks het midden dezer eeuw ontstaan. Het telde in 1890 542 inw. Od ijk. gem. in Utr., ingesloten door Bunnik, Zeist, Werkhoven en Houten. De grond, die in het noordoosten door den Krommen-Kijn wordt bespoeld, be- staat uit riviorkloi en beslaat ruim 647 heet. In 1822 had Odyk 311, in 1840 411, in 1875 424, in 1890 425 inw., in laatstgen. jaar onderschoiden in 312 R.- Kath., 112 Herv. en 1 Chr.-Geref. Zjj bestaan meest van den landbouw, zui- velboreiding en het aankwoeken van ooft. Do gom. bevat hot d. Odjjk on eenige verstrooide woningen. Het d. Odjjk, nabn\' den Krommen-Rün, aan den weg van Utrecht naar W\\jk-bij-Duur- stede gelegen, telde ten jaren 1870 bin- nen de kom 226, in 1890 215 inw. Men vindt het in do 12do eeuw Odeke en in de 16de eeuw Odewijck genoemd. Er is eene kerk der Herv., die in 1820 is op- gebouwd uit het koor der vroeger vier- maal grootere kerk. Deze bevat den grafkelder der familiën Ylaer en Kol.

-ocr page 600-



		810 Oegstgeest. Oer.

		In het noordelijk deel, dat door het nieuwe afwateringkanaal van Rijnland, van het zuiden is gescheiden en waar- aan den naam van Kerkbuurt wordt ge- gegeven, staat op eeno verheven plek de Herv. kerk, eene der oudste gebou- wen van Rijnland. Er is eene strafge- vangenis. De beide dorpswjjken van Oegstgeest, de Kerkbuurt en de Leid- sche-Buurt, hadden in 1840 te zinnen 631, in 1870 718, in 1890 1213 inw. in de kom. Er is een halte van de stoom- tram. LeidenKatwijk. Omstreeks het jaar 865 wordt van het dorp melding gemaakt onder den naam Ostresgoist; ook is het wel eens Kerkwerve ge- noemd. Oekel, b. in de N.-Brab. gem. Rgs- bergen c. a., in 1840 met 219 inw. Het zuidelijke gedeelte, Groot-Oekel, had toen 152, het noordelijk, Klein-Oekel, 77 inw. i In 1890 waren deze cijfers reep. 158 j en 75. Oeken, b. in de Geld. gem. Brum- men, in 1840 met 485, in 1872 met 549, in 1890 met 657 inw. Oene, d. in de Geld. gem. Epe, waar reeds in 1176 eeno kapel gevestigd was. Thans vindt men er eene Herv. kerk. In 1840 had het 235, of metHot- hoek, Dijkerot en Ooster-Oeno 867 inw. \| In 1872 telden deze samengevoegde plaatsen 1223 inw. In 1890 had met in do kom van Oene 273 en in Ooster- Oene 396 inw. Oenkei\'k, d. in de Friesche gem. Tietjerksteradeel, in 1811 met 448, in 1840 met 691, in 1875 met 1022, in 1890 met 1126 inw., dio van het Mo- leneind medegcrekend. Het is eene be- vallige plaats, wier kerk, die tot de Herv. gem. van Oenkcrk-Giekork-en- "Wijns behoort, met merkwaardige graf- steenon prijkt. De staten Heemstra en Stania dragen veel tot het schoon der plaats bij. Oudtijds vond men er ook de state Eysinga. Oenxel, 1. b. in Geld., deels in de gem. Zaltbommel, deels in de gem. Hurwenen. In 1840 waren er 123 inw. als 72 in het deel van Zaltbommel, 51 in het deel van Hurwenen. In 1890 telde het Hurwenensche deel 53 inw., voor het andere is geen afz. inwonertal op- j gegeven. Ü. b. in Limb., deels in de gem. Boek, deels in Schimmert, in 1840 met 222 (als in Beek 145, in Schim- mert 77), in 1870 met 186 inw., als 83 in Beek en 103 in Schimmert, in 1890
		en in het midden door de Oeffelterbeek, het middelpand van de Viltsche-Graaf, wordt doorsneden, bestaat langs de rivier uit kleigronden, doch voor het grootste deel uit diluvisch zand, dat echter zeer wèl is ontgonnen. Oeffelt is ruim 944 heet. groot. In 1822 had deze gem. 816, in 1840 910, in 1875 992, in 1890 1034 inw. Er waren in 1890 1030 R.-Kath. en 4 Xed.-Geref. Zij bostaan bijna uitsluitend van don landbouw. De gem. bevat het d Oeffelt, de b. Hoog- eind en Kovelaarsveld, benevens het geh. Werveld. Het d. Oeffeit, welks naam tijdens het Pruisische bestuur Uf- felt werd geschreven, is eeno fraaie plaats aan den weg van Boxmeer naar Nijmegen. Het telde binnen de kom in 1820 274, in 1890 540 inw. De ruime, echoone R.-Kath. kerk en het station van den X-Brab.-Duitschen spoorweg zjjn de voornaamste gebouwen. Oegstgeest, gem. in Z.-Holl., be- paald door Leiden, Leiderdorp, War- inoiid. Sassenheim, Voorhout, Rijnsburg, Katwijk, Valkenburg, Voorschoten en Zoeterwoudo. De oppervlakte in het geheel 1695 heet. bestaat grooten- deels uit klei, doch in het noordoosten uit laag veen en alluvisch zand. De gem. telde in 1811 871, in 1822 988, in 1840 1332, in 1875 2456, in 1890 3831 inw. Bij de telling voor 1890 onder- scheidde men er: 1966 Xed.-Herv., 284 Chr.-Geref., 35 Ev.-Luth., 25 Herst.- Luth., 55 Ned.-Geref., 1 Anglik., 1 Duitsch-Evang., 35 Doopsgoz., 32 Rem., 1312 R.-Kath., 4 Oud-Roomschen, 8 Ned.-Isr. en 51 ongen. De bevolking bestaat deels van den landbouw, vee- fokkerij en zuivelberoiding, deels van verschillende burgerlijke bedrijven, daar onder de ingez. velen zyn. die in het aanpalende Leiden op winkels en fabrie- ken arbeiden. Do gem. bevat het dorp Oegstgeest, benevens de b. Hooge-Morsch, Lage-Morsch, Poelgeest, en den Marendijk. Ook bestaan er verscheiden groote landg., als Endegeest, Oud-Poelgeest, Abts- poel, Duinzicht, Rijngeest en Rijnhof, verder het militair detontiehuis en het station Leidon van den Hollandschen- Spoorweg. Het d. Oegstgeest strekt zich in de lengte langs den weg van de Postbrug naar de Haagsche-Schouw uit, wordende het zuidel. deel, waar de R.- Kath. kerk staat en een zijtak van den Haarlem-Haagschen straatweg naar Lei- den voert, do Leidsche-Buurt genoemd.

-ocr page 601-



		Oldambt. 621
		Oer.


		OfFeisen, geh. in de Limb. gem. Hunzel. OflTem, heerl. in de N.-Holl. gem. Noordwijk. Offcilbeek, b. in de Limb. gem. Beezol, in 1840 met 195, in 1870 met 277, 1890 met 399 inw. OnVrkamp. landhoeve in de Limb. gem. Horten, die aan de tijden herinnert, dat Mederiacum als eene Rom. legerplaats bloeide. Offfingawier, d. met eene Herv. kerk in de Friesche gem. W^rymbritse- radeel. Het had in 1811 86, in 1840 109, in 1875 125, in 1890 175 inw. Bg de Offingawierderzijl werd in 1465 op eene merkwaardige w\\jze een doorbraak van don dyk vorholpen, namelijk door het binnenspoelen van een stuk elders weggedreven land. Ofwegen, geh. in de Z.-Holl. gem. "Woubrugge, aan den grintweg, die van de hoofdpl. der gem. Hoogmade voert. Het had in 1840 77, in 1890 84 inw. Olie, of Oeë, d. met eene R.-Kath. kerk in do Limb. gem. Ohe-en-Laak. Het tolde in 1840 276, in 1870 264, in 1890 262 inw. Ohe-en-Laak, gom. in Limb., in- gesloten door de Ned. gem. Stevens- weerd, Echt, Susteren en Roosteren en de Belg. gem Maeseyck en Ophoven. Zij beslaat het zuidel. ged. van een eil. tusschen twee armen der 3Iaas, is 495 heet. groot on door klei gevormd. In 1822 had zy 456, in 1840 560, in 1875 501, in 1890 514 inw., die meest in den landbouw oen bestaan vinden. In 1890 tolde men er 507 R.-Kath. en 7 Herv. De gem. bevat de dorpen Ohe en Laak, benevens het kasteel SValborg. Okkenbroek, b. in do OverijsoU sche gem. Diepenveen, in 1840 mot 159, in 1870 met 235, in 1890 met 237 inw. Olbrandweren, goh. onder het d. Birdaard in de Friesche gem. Dantu- mndeol. 01 burgen, of Olflborgen, d. met eene R.-Kath. kerk in de Geld. gem. Stcenderen, in 1840 mot 134, in 1872 met 155, in 1890 met 209 inw. Eerst sedert 1817 behoort Oldburgen tot Steenderon, hebbende het vroeger een deel uitgemaakt van Drempt in hot schoutambt (de gem.) Hummoloo-en- Keppol. Oldambt, landstreek in het oost. ged. dor prov. Groningen, oudtijds een oppermachtig Friesch landschap, ver-
		met 188 inw., nam. 85 in Beek en 103 in Scbimmort. Oer, b. in de Geld. gem. Gendringen, in 1840 met 299, in 1890 met 310 inw. Oerle, 1. «rem. in N.-Brab., tusschen Oorschot, Zoelst, Veldhoven en Vessem c. a. Z\\j beslaat 1711 heet., alles dilu- visch zand met vele moeren. Een groot groot deel is nog heide. De gem. telde in 1822 618, in 1840 649, in 1875 653, in 1890 614 inw. Bg de volkstelling voor 1890 vond men er geene dan R.- Kath. ingezetenen. Zjj bestaan meest van landbonw. Behalve het d. Oerle, be- vat de gem., do b. Hoogeind en het geh. Berkt. Al die plaatsen liggen zoo ver- strooid, dat zy zich in verscheidene kleinere buurten of gehuchten smaldee- len. Het d. Oerle, vroeger eene vrij- heid of smalstad, is thans ver van een steedsch voorkomen te bezitten. Het wordt verdeeld in Kerk-Oerlo en Zand- Oerle, die te zamen in 1840 384, in 1890 403 inw. hadden. In 1325 werd het d. Oerle door Hertog Jan III tot eene vrijheid verheven, en den 8 Maart 1354 sloot doze smalstad mot \'s-Herto- genbosch en andere steden van Brabant een verbond van voreeniging on vriend- schap. Ook ondernamen de Oerlors deel aan het bezegolon van belangrijke staats- stukkon. Door de Gelderscho oorlogon, de afzondering van eenige ondorboorige dorpen door Koning Filips II en door plunderingen in den Spaanschen oorlog, is het zeer afgenomen, Do kerk, die na den Munsterschen vrede aan do Herv. werd ingeruimd, is in 1798 aan de R.- Kath. teruggekeerd. Te Zand-Oorle is eene openbare kapel. 2. b. in de N.-Brab. gem. Tilburg. 3. goh. in de N.-Brab. gem. Zon-en-Breugel. OcNdom, voorm ambacht in N.- Holl., in 1509 met Heiloo vereenigd. De juiste grenzen weet men niet meer aan te wijzen, doch het tegonw. d. Zeven- huizon behoorde o. a. daartoe. Oetelaar, goh. in de N.-Brab. gem. Schijndel. Oetgenspad, b. in de N.-Holl. gem. Amsterdam. Oever <Den), 1. d. met eene Herv. kerk op hot N.-Holl. eil. "Wieringen. Het telde in 1840 200, in 1870 254, in 1890 286 inw. 2. geh. in de Drentsche gem. Emmon, op den oostoevor van het thans afgetapte Emmermeer. Het had in 1840 27, in 1870 76, in 1890 64 inwoners.

-ocr page 602-



		«22 Oldborgeii. Oldeholtpade.

		deeld in verschillende rechtsstoelen, waarvan de oversten zich hoofdelingen noemden. Eindelijk vereenigden twee hoofdol., Gockinga en Houworda, do hoogste macht in hunne hand. In twist met do i>rov. Groningen gekomen, wer- den zij door de burgerij uit hunne goe- deren verdreven. Do stad stelde toen een kastelein to Termanten, benevens een drost te Winschoten aan, de een over het Kloi-Oldambt, do tweede over het Wold-Oldambt. Ten tijde dat de Graal van Oost-Friesland en do Hertog van Gelder gebied in Groningen voerden, is de stad van deze bezitting vervreemd, die zij echter later terugbekwam en tot 1795 behield. Hot Wold-Oldambt be- vatte 18, het Klei-Oldambt 4 kerspelen, uitmakende de tegenwoordige gemeenten Beertn, Finsterwolde, Do Meeden, Mid- wolde, Muntendam, Nieuw-Pekela, Nieu- wolda, Jfoordbroek, Schoemda, Termun- ten, Veendam, Wildervank, Winschoten en Zuidbroek. Oldborgeii, zie Olbm-gen. Olde-lHepen, b. in de OverijseU schc gem. Diepenheim. Oldebei-koop, of Ondeber- koop, dorp in de Friesche gem. Oost- stellingwerf. Het breidt zich rondom een plein uit, waarop do zeer oude, doch vernieuwde kerk en toren staan, en is uithoofde van den boschrijken omtrek een der schoonste plaatsen uit het zuid- oosten der prov. Mot de Deddingabuurt of Dedgeburen bevatte het in 1811 401, in 1840 659, in 1875 907, in 1890 797 inw. Het buiten Nieuw-Friesburg draagt tot de schoonheid van het d. bij. Oud- tijds stond er ook do Eyeklamastins. Te Oldeborkoop worden belangrijke jaar- markten gehouden. Oldebooril, voornaam d. on hoofd- plaats dor Friesche gein. Utingeradeel, aan de rivier de Hoorn, tellende in 1811 1158, in 1840 1712, in 1875 2008, in 1890 2018 inw., die van de goh. Ooster- boorn, Warniahuizen, Poppenhuizen, Henswoude, Lekkerterp en Sorremorra modegerekend. De bewoners drgvon handel in vee, boter en kaas. Men treft er een roomboter- en kaasfabriek aan. Er zijn 4 kerken : één voor do Herv., 2 voor do Doopsgez. en één voor do (Jhr.-Geref. De Herv. kerk heeft een hoogen toren. Ook is er een deftig Ge- meentohuis en de schoono Andringastato. Vroeger waren er nog do staten Gauma en Douma. Toon men hier in 1413 een
		put groef, steeg daaruit, volgens het oude verhaal, een zoo giftige damp, dat 18 monschen daardoor omkwamen, wes- holve men den put dempte. In 1581 werd te Oldeboorn eeno schans aange- legd tegen do Spanjaarden. Oldebroek, 1. kiesdistr. voor het afvaardigen van leden naar de Prov. Staten van Gelderland. Het bevat de gem. Oldebroek, Elburg, Doornspyk, Epe, Heerdo, Hattom. 2. gem. in Gelderl, in 181 ü saamgesteld uit de schoutambten Oldebroek on Hattem, benevens de buurtschappen lieerde. Zij wordt ingesloten door .Hattom, Hoerde. Epe, Doornspijk, Kamperveen, Zalk ca, en Zwollerkerspel, behoorende de drie laatstgen. gem. tot Overijsel. Oldebroek is groot 9189 heet. Behalve de over- i streek langs den IJsel, waar klei en naar de zijde van Zalk, waar eenig laag veen ligt, bestaat de grond uit zand (diluvisch). In 1922 had de gem. 2796, in 1840 4137, in 1875 4819, in 1890 5301 inw., in laatstgen. jaar gesplitst in 4191 Ned.-Horv., 730 (Jhr.-Geref., 2 Doopsgez., 2 Ev.-Luth., 172 Ned.-Goref., 2 Item., 201 R.-Kath. en 3 ongon. Land- bouw, veeteelt en byenteelt zijn de voorn, middelen van bestaan. Er zijn voorts een stoffonwoverij, een steonbak- kerij, zeven molens onz. De gem. bevat de d. Oldebroek, \'Wezop en Geldersche- dijk, benevens do b. Brookdijk, Boven- streek mot Millingen, Echt en Zwarte- weg, Voskuil, Hattemerbroek en Molen- katon. Het d. Oldebroek, oudtijds Hollandorbroek, ontleent zjjn naam aan eene kolonie van Hollanders, die na den watervlocd van 1170 zich in dit hooger gelogen oord vestigden. Het wordt sedert 1830 door den straatweg van Amers- foort naar Zwolle doorsneden en heeft een zeor welvarond aanzien. Er zijn vorschoideuo buitengooderen en eeno merkw. Herv kerk. In 1870 toldo men er 473, in 1872 436, in 1890 489 inw. In 1516 hooft het d. veel van do Kam- penaren en in 1629 vnn de Kroaten in Spaanschen dienst geleden. Oldegaarde, havoz. in de Drent- scho gem. Dwingoloo. Oldhof, of Oldeiihof, voorm. havez. in de Overjjs gem. Markoloo. Oldeholtpade. d. met eeno Herv. en eene R -Kath. kerk in de Friesche gom. Woststellingwerf. Het toldo in 1811 249, in 1840 407, in 1875 626, in 1890 795 inw.

-ocr page 603-



		Oldeholtwoldc.		Oldenhove, enz. 623


		Oldeholtwolde, b. met dorps- Techten in de Friesche gem. "\\Vcststol- lingwerf. De kerk is in de 17do eeuw afgebroken. In 1811 had het 82, in 1840 149, in 1875 311, in 1890 227 inw. De b. wordt dor de straatweg van Steenwijk naar Heerenveen doorsneden. OldehlliN, voorn, kasteel, aan de westzyde der Overyselschc stad Vollen- hove, in 1178 door Bisschop Godfried van Rhoncn gesticht. Dikwerf strekte het ton verblijf aan de Utr korkvoog- den. Later woonden er do drosten, en vergaderde er de klaringc. In onze eeuw werd het tot eene fabriek ingericht. Thans bestaat de slotgracht nog, doch op de plek van \'t Oldehuis staan ten deele nog slechts eenigc armoedige woningen. Oldekerk, gem. in Oron., ingeslo- ten door Grootegast, Grijpskcrk, Zuid- hom, De Leek en Marum, zijnde 2165 heet. groot. De grond bestaat bijna ge- heel uit klei, doch een klein ged. heeft diluvisch zand en een ander klein deel laag veen. In 1822 had Oldekerk 795, in 1840 1002, in 1875 1251, in 1890 1281 inw., in laatstgen. jaar onderschei- den in: 733 Herv., 486 Chr.-Geref., 10 Doopsgez., 28 Nod.-Geref. en 23 ongen. Zij bestaan meest van den landbouw. De gem. bevat liet d. Niekerk, do b, Oldekerk en Faan, bonevens de geh. Oosterzand, Eekerburen, Kuzemer en Kuzemerbalk. De buurt Oldekerk was vroeger een d. doch doordien in 1623 de kerk werd afgebroken, heeft het do gedaante van eene buurt gekregen. Met de onderh. geh. telde het in 1840 442, in 1870 473, in 1880 558 inw. Oldeklooster, 1. geh. bij het d. Hartwerd in de Friesche gem. "\\Vonsc- radeel, zoowel in 1840 nis 1875 met 52, in 1890 mot 56 inw. Hot ontleent zijn oorsprong aan do abdjj Bloomkamp, die hier in 1191 werd gesticht en den 19 October 1572 verwoest. Eerst den 13 November 1579 eindigde het klooster- leven der Bloemkampers geheel. Ü. goh. onder Holwierdo, in de Gron. gem. Bierum, dat z\\jn oorsprong ont- leent aan do Benedictijner abdij Feld- werd, in 1183 gesticht en in de 16de eeuw gesloopt. In 1840 had het 28, in 1890 21 inw. Oldelnmer, of Oldelemmer, d mot eene Herv. kerk in do Friesche gem. AVeststellingwerf, in 1811 met 197, in 1840 met 257, in 1875 met 375, in 1890 met 519 inw.		Oldemarkt, gem. in Overjjsel, in- gesloton door Steenwykcrwold, Blanken- ham en Weststellingwerf, van welke do laatste gem. tot Friesl. behoort. De gem. die 4695 heet. beslaat, bestaat in het geheclo westen en midden uit laag veen en vecnplassen. Het oosten echter hooft ! een bodem van dulivisch zand In 1822 had de gem. 1645, in 1840 1983, in 1875 2762, in 1890 2918 inw., in laatstgen. jaar gesplitst in 2324 Herv., 4 Doops- \'gez. 42 R.-Kath. 428 Oud-lioomschen, 2 Vrije-Evang. 1 Isr. en 117 ongen. Z\\j bestaan van landbouw, veeteelt, zuivel- boreiding, veenderij visscher\\j, enz. De gem. bevat 2 dorpen Oldemarkt en ! Paasloo, de b. Uselham (vroeger mede I een d.), benevens b. Ossenzijl, Kalen- \' berg en De Hare. Het d. Oldemarkt [ had in 1840 823, in 1870 1152, in 1890 \' 1106 inw. binnen de kom. Er wordt veel i handel in boter en andere producten van den veestapel en den grond gedre- ven. Er zijn kerken voor de Herv. on R.-Kath. Oldemenlen, of Ondeinoleii, 1. geh. in de Drentscho hem. Vries, in 1840 met 24, in 1870 mot 46. in 1890 met 74 inw. &. voorm, havezato in de Overijselsche gom. Hengeloo. Oldcildiever, buurt in de Drent- sche gem. Dievcr, in 1840 met 157, in 1780 met 192, in 1890 met 193 inw. Oldeiidieverbrng, b. in de Dr. j gem. Diever, in 1890 met 9 inw. Oldeneel, b. in de Overijselsche \| gem. Zwollerkerspel, nan den IJselkant, in 1840 met 137, in 1870 met 207, in 1880 met 183 inw. Er is eene stecn- bakkerij. Olden-Kibergeii, of <Md-Ki- berjjeil, b. in de Geld. gom. Eiber- gen, in 1840 niet 362. in 1872 met 375, in 1390 met 355 inw. Oldeilhave, b. in do Drentscho gem. Ruinen, in 1870 met 113, in 1890 met 119 inw. Tot na den val van Na- poleon I vond men hier de havez. 01- denhave, ook het Huis te Ruinen ge- noemd. Oldenliof\', fraaie havez. in do Geld. gem. Ambt-Vollenhovo. Oldenhove, of Oldehove, 1. gem. in Groningen, tusschen de Friesche gem. Kollumerland c. n. en do Gron. gom. Ulrum, Loens, Ezinge, Aduard, Zuidhorn en Grijpskork, 4075 heet. groot, nllos vruchtb. kleigronden. In 1822 had deze gem. 1682, in 1840 2323, in 1875

-ocr page 604-



		624 Oldenzaal. Oldenzaal.

		2-453, in 1890 2600 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 1413 Herv., 8 Rem., 971 Chr.-Geref., 70 Doopsgez., 4 Ned.-Geref. en 139 ongon. De landbouw is de hoofdbron der welvaart. De gem. bevat de d. Oldenhove, Niehove en Saaksum, den polder het Ruigezand, do de b. Barnword, Selwerd, IJskum, Fry- tema, Engelum, Gaaikemaweer en Uiter- djjk, een deel der b. Kommerzijl, bene- vens de goh. Aalsum, Kedwerd, de Kam- pen, Balinahuizen en Heereburen. Het d. Oldenhove, in 1840 met 365, in 1870 met 483, in 1890 mot 926 inw., waarvan in laatstgen. jaar 545 binnen do kom, heeft oono Herv. kerk, die met een koo- gon on zwaren toren prijkt. Vroeger stonden daarbij verscheidene adelijke huizen. 2. voorm. d. in Friesland, sinds 1435 oen deel der stad Leouwar- den. De oude toren do Oldehoof was eenmaal het middelpunt van dit dorp. Oldenzaal, I. kiesdistr. voor het afvaardigen van leden naar de Prov. Staten. Het bevat de gem. Oldenzaal, Losser, Ootmarsum, Denekamp, AVeerse- loo, Borne. 2. dek. van hot aarts- bisd. Utrecht, bevattende de par. Bek- kum, Borne, Bomerbroek, Buurse, Del- den, Deurningen, Enschede, Haaksber- gen, Hengoloo, Lonoker, Lossor, Lutte, Oldenzaal, Rossum, Wegdam to Henge- velde. 3. gem. in Overijsel, naar alle zijde door de gem. Losser omringd, 169 heet. groot en bestaande uit oen hoogon diluvischen zandgrond. Zij had in 1811 2194, in 1822 2390, 1840 2862, in 1875 3449, in 1890 4346 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 3361 R.-Kath., 742 Herv., 1 W.-Herv., 7 Rem., 1 Chr.-Geref., 3 Herst.-Luth., 6 Ned.- Geref. 16 Luth., 10 Doopsgez., 148 Isr. en 1 ongon. De gem. bevat de stad Oldenzaal on de buitenbuurten of het wigbold. Door do wet van 15 Nov. 1876 is de gom. Oldenzaal vergroot mot het deel van de gem. Losser, waarin het spoorwegstation Oldenzaal ligt. Land- bouw on het fabriekwozon maken er de voorn, middelen van bestaan uit. Er zijn o. a. grooto hand- en stoomweverijen van calicots en andere katoenen stoffen, koffie- en rijstzakken, spinnerijen, stoom-leerlooierljen, stoom-boterfabriek, stoom-houtzagcrij, stoom-blauwvervcrn", drukkerij, papierfabriek, enz. Do stad Oldenzaal behoort tot do oudsto plaat- son van Nodcrland. Waarsch\\jnlgk dankt zij hare stichting aan een opperhoofd
		\| der Franken, die hier een sala of paleis voor zich liet bouwen, waarnaar de plaats, toen deze vorstenzetel was ver- legd, den naam van Aldensala of 01- denzaal verkreeg. In de 7de eeuw pre- ! dikte Marcellus en in de 8ste Plechel- mus hier het Evangelie, en den 11 Juni 1049 schonk Keizer Hendrik der plaats reeds nevens eene jaarmarkt eone week- markt, die op Donderdag zou gehouden worden. Ofschoon reeds vroeg door een muur versterkt waarschijnlijk om- stroeks 814, toen Oldenzaal do hoofd- plaats werd van \'t Graafschap Twente heeft de stad eerst onder het bestuur van Keizer Karel V oenige belangrijke vestingwerken verkregen, die tot 1626 werden onderhouden. Toen echter word Oldenzaal ontmanteld. In 1644 werden de poorten weder hersteld, doch roods sints geruimen tjjd is Oldenzaal weder een openo plaats. Bij de telling voor 1890 bevatte de stad 797 huizen en 3797 inw., terwijl ^buiten de kom 118 huizen met 547 inw. geteld werden Do stad is niet onbevallig, ofschoon niet zeer re- gelmatig gebouwd. De markt lovert tee- kenachtigo gezichtspunten op. Men vindt er een zeer zwaren steen, waarvan som- mige oudheidkundigen meenen, dat hjj eens tot een altaar dor Heidensche Tu- banten diende. Hot merkwaardigste ge- bouw is de Groote of St.-Plecholmikerk, i oorspronkelijk in do 7de eeuw van hout gesticht, in 954 van stoon opgetrokken en in 1043 tot een kruiskerk omge- ! bouwd. Zij leed in 1492 voel door brand, werd in 1525 vernieuwd en vergroot, kwam in 1626 aan de Herv. on in 1809 aan do R.-Kath. teruggegeven. De kerk heeft in de laatste jaren belangrijke herstellingen ondergaan, doch nog zijn ¹ hare zeldzame bouworde en dikke mu- [ ren sprekende getuigen van haar koo- I gen ouderdom. De toron dezer kerk is ! de hoogste van Twente. Andere belang- rijke gebouwen zijn de Herv. kerk, in j 1809 gesticht, de synagoge, hot Stad- I huis en verschillende groote fabrieken. Op hot Stadhuis vindt men oen wal- vischrib uit den Lonnekorborg, eenige \' antieke zwaardon en het dwangbuis van I een moordenaar in den vorm van een j stoel. Tot do historische herinnoringen van deze stad bohooren: de brand van 5 Nov. 1429, die, behalve de kerk, na- genoog do geheele stad verwoestto; do inneming door de Gelderschen, in 1503 en 1509; het weerstaan der Geldersche

-ocr page 605-

Oldenzeel.

«Hst.

G25

"wapenen, in 1517; het bezetten der
stad door de Spanjaarden, in 1580; de
overgave aan Prins Maurits, den 22 Oc-
tober 1597; de verovering door de Span-
jaardon onder Spinola, den 6 Augustus
1605; do verovering door de Staatschen
onder Graaf Ernst Casimir van >\'assau-
Dietz, don 1 Augustus 1626; de bezet-
ting door de Munsterscben, in den herfst
van 1665; de vernieuwde bezetting door
de Munsterscben, in 1672; het doortrek-
ken der Pruisen, in 1787; het doortrek-
ken der Gealliëorden, gevolgd door de
Franschon, in den winter van 1794 op
1795; het tegenstribbelen van eenigo
schutterpliehtigen, in December 1830 en
Januari 1831 ; do opening van het
spoorweg-station Oldenzaal voor het
vorkeer met Almeloo en Bontheim, den
18 October 1865. Sedert is ook een
spoorweg aangelegd van Oldenzaal naar
Enschede. Uitmuntende wandelwogon
omringen do stad, zoo naar den hoogen
Tankonborg, als naar andero punten,
die bevallige vergezichten opleveren.

Oldenzeel, geh. onder het dorp
Kropswoldo in do Gron. gem. Hoogozand.
Oldenzijl, d. met eeno Herv. kerk
in do Gron. gom. Uithuistermeden. Het
telde binnen do kom in 1870 229, in
1890 224 inw.

Oldeonirer, of Oldonwer, b.
met dorpsrechten in de Friesche gem.
Doniawerstal. Het telde in 1811 99, in
1840 112, in 1875 166, in 1890 290
inw., dio van de goh. do Scharren (in
1840 66) medegerekond. Eene vroegere
kerk stond aan den Ouden-Ryn, een
tweede aan do Dijksloot, doch beiden
zjjn afgebroken.

Oldei-manskaag, pold. van 19
heet. in do N.-Holl. gem. Schagen.

Oldei\'SUIll, b. onder Wittewierum
in do Gron. gem. Tenboer.

öldeterp, d. in do Fr. gem. Op-
sterland. (Zie Oltei\'tei\'p.)

Oldetrijiie, d. met eene Herv.
kerk in de Friesche gem. "Weststelling-
werf. Het telde in 1840 264, in 1871
279, in 1875 361, in 1890 419 inw.

Oldeivin, b. in de Gron. gem. Uit-
huizen.

Oldorp, geh. in de Gron. gem.
Uithuizen, op de helling van een terp
gebouwd.

Old-Rnitenborg, havez. in de
Overijselsche gem. Ambt-Vollenhove,
aan de zuidzijde der stad Vollenhove.
De rijzende en dalende grond der tui-

nen, de fraaie beplanting der dreven en
het schilderachtige plekje waar de over-
blijfsels van het kasteel Toutenburg zich
onder lommer verschuilen, vormen deze
havez. tot eeno schoone lustplaats.

Oldi.jU. 1. geh. in de Gron. gem.
Bafloo. 2. geh. in de Gron. gem.
Eenrum.

Oleni, geh. in de X.-Brab. gem.
Zon-en-Breugel.

Oler, b. in de Limb. gem. Gratem,
in 1840 met 288, in 1870 met 273, in
1890 met 305 inw.

Oliriiiin. havez. in de Overijselsche
gem. Goor, o. a. bezeten door de ge-
slaehten Hoevel en Kipporda.

OlieNlagei\'Kpolder, pold. in de
Zeeuwsche gem. Ketranchement, in 1803
bedijkt en na ondervloeiing inl808her-
djjkt, 185 heet. groot.

Oliezaad, pold. in de >^T.-Brab.
gem. Oosterhout, ruim 22 heet. groot.

OlifantMpolder, pold. in do Z.-
Holl. gem. Heenvliet.

Oling, of Olingen, geh. in de
Gron. gem. Appingedam.

Olluml. d met eene K.-Kath. kerk
in do >*.-Brab. gem. St.-Oedeurode. Het
had met Houtum in 1840 799 inw.
Voor 1890 niet afz. opgegeven.

Olst, gem. in Overijsel, bepaald door

de gem. Wyho, Kaalte en Diepenveen

in Overijsel en Voorst, Epo en Heerde

in Geld. Zij wordt door don IJsel en de

] Staatsspoorwoglijn DeventerZwolle er

I is een station doorsneden en bevat deels

| kleilanden, deels zandgronden (diluvium)

te zamen 5981 heet. In 1822 had zij

I 2803, in 1840 3470, in 1875 4334, in

| 1890 4663 inw., in laatstgenoemd jaar

j onderscheiden in : 3458 Herv.. 37 Chr.-

I Gcrof., 4 Doopsgez , 2 W.-Herv., 1 Herst.-

i Luth., 9 Xed.-Geref., 5 Luth., 1 Angl.,

1110 B.-Kath., 21 Isr., 1 Port.-Isr. en

17 ongen. Do landbouw, veeteelt en

steenbakkerij geven den meesten iuge-

zetenen het noodige. Do gem. bovat de

Olst, "Wezope en "Welsum, do wijk of

korkb. Boskamp, benevens de b. Over-

wetoring, Middel, Duur en Hengforden.

Hot dorp Olst is eene aanzienlijke plaats,

die reeds in eene oorkonde van Keizer

Hendrik III van don jaro 1046 wordt

genoemd. Het heeft eene fraaie Herv.

kerk, staande de B.-Kath. kerk 10 min.

ten zuidoosten van daar, ter plaatse van

de voorm. havez. Boskamp. Olst had in

1840 823, in 1870 1068, in 1890 1201

inwoners.

Witkamp.

-ocr page 606-



		626 Olterter». Ommen.

		Olterterp, klein maar schilder- achtig gelegen d. in de Friosche gem. Opsterland, met eene Herv. kerk. Het had in 1811 72, in 1840 154, in 1875 175, in 1890 159 inw. Er is een halte van de stoomtram HeerenveeuDrach- ten. Op het einde der vorige eeuw lag hier veel woosto grond, doch door Mr. Amhrosius Ayso van Boolens, die hier het nog bostaandc landhuis stichtte, is de streek geheel beplant met geboomte of tot akkers ontgonnen. Olterterp is daardoor een der bekoorlijkste oorden van Friesland geworden. OniprNborg. buurt in do Gron. gem. Onstwedde. *Omkommerpoldei (St.-). of Knbeerpolder, pold. in de >\'.-Bral>. gom. Steenbergen, in 1482 door Graaf Engelbert van Nassau ter bodijkiug uit- gegeven en 324 heet. groot. Omloop, geh. onder het d. Sur- huisterveen in de Friesche "gemeente Aclitkarspelen. Oiiimed ijkerbrilg, is een halte van do stoomtram Dedemsvaart HeemseHartleuberg. Ommedijksche-Polder,** pold. van 181 heet. iu do Z.-Holl. geineente Voorschoten. Ollllliel, oi\' Ommeleil, dorp met een kl. kapel in do N.-Brab. gom. Asten. Het telde in 1840 242 inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. Het klooster Maria- schoot is in do 18do eeuw naar Nun- heim verplaatst. Ommelanden, drie landstreken in Gron., die met de stad Groningen en hare bezittingen iu vroegere eeuwen de prov. Stad-en-Lande uitmaakten. Zjj waren Huusegoo, Fivelgoo en \'t "\\Vester- kwartier. Oinmelandern ijk, d.cnvecnkol. iu do Gron. gem. Veendam. Iu 1653 aangevangen, was Omlanderwijk tot eene buurtschap aangegroeid, toen er in 1845 eene Herv. kerk werd gesticht. Er is eene fabriek van stroopapicr. Men tolde or in 1870 830, in 1890 1024 inw. OmnielNche-BoMcll, geh. in de N.-Bral>. gem. Asten. Ommen. 1. kiesdistrikt voor de verkiezing van één lid van do Tweede Kamer der Staten-Generaal, saamgostold uit de gem. Stad-Oinmen, Ambt-Ommen, Gramsbcrgen, Stad-Hardenberg, Ambt- Hiirdonberg, Den Ham, Hellendoorn, Vriozenvoon, Kaalte en Holton. £. kiesdistr. voor de samenstelling der
		I Prov. Staten van Overjjsel. Het bevat de gem.: Ambt-Ommen, Stad-Ommen, ! Nieuw-Leuzen, Avereest, Ambt-Harden- borg, Stad-Hardenberg, Gramsbergen. 3. vierde kant. van het Overijselscue arr. Zwolle. Het bevat do gem.: Stad- j Ommen, Ambt-Ommen, Den Ham, Grama- bergen, Stad-Hardenberg, Ambt-Harden- berg, Avereest. 4. ring der klasse Zwolle van de Herv. kerk. Deze ring bevat de gem. Daarle, Dedemsvaart, Gramsbergen, Den Ham, Hardenberg, Heemse, Hellendoorn, Lcmele-en-Archem, Lutten,Ommen-en-Ommerschans,Vrooms- hoop, 5. klasse der Chr.-Geref. kerk in Overijsel, bevattende de gem. Dalfsen, Nieuw-Leuzen, Den Ham, Heemse, Lut- ten-aau-de-Dedemsvaart,()mmen,Vrooms- hoop. 6. of Ambt-Ommen, gem. in Overysel, ingesloten door Stad-Om- men, Avereest, Ambt-Hardonberg, Den Ham, Hellendoorn, Raalte, Dalfsen en Nieuw-Leuzen. Zij wordt door do Vecht en door de Kegge doorsneden, bevat o. a. den Lemclerberg on beslaat ruim 16,361 heet. De grond is deels klei, deels diluvisch zand en laag veon. In 1822, toon Don Ham daartoe nog bo. hoorde, telde het ambt 3956 inw. Sedert do afscheiding van het zuidoostel. deel tot een kleiner omtrok gebracht, tolde Ambt-Ommen, in 1840 2066, in 1875 3830 in 1890 4000 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in : 2735 Nod.-Horv., 1 "W.-Horv., 785 Chr.-Geref., 1 Ev.-Luth., 40 Nederd.-Gerof., 440 R.-Kath. en 4 ongen. Zij bestaan meest van landbouw, veeteelt en veenderij. Do gem. bevat 2 kerkd.: Lemelc en Vilsteren, benovens de b. Zeegse, Gietinon, Archein, Best- men, Eerde, Junne, Beerze, Arriën en Varzen. 7. of Stad-Ommen, gem. in Overijsel, ingesloten door Ambt-Om- men en Avereest, zijnde do grenzen het i laatst geregeld door do wet van 11 Juli 1866. De gem. is groot 2074 heet. en bestaat langs de Vecht uit klei, doch al het overige uit diluvisch zand on af- gograven hoog veen. In 1822 had zij 847, in 1840 2576, in 1875 2673, in 1890 1797 inw., in laatstgen. jaar onderschei- den in: 1161 N.-Horv., 2 W.-Horv., 433 Chr.-Geref., 8 Ev.-Luth., 4 Doopsgez., 146 R.-Kath., en 36 Ned.-Isr. Landbouw, oenige fabrieken, markten en winkclno- ring maken de bronnen van bestaan uit. De gem. bevat do stad Ommen, de Rykskolonio Ommorschans on deb. Oude- Haar. Ommon, eeno dor kleinste ste-

-ocr page 607-



		Onderdendam. 627
		Onimeren.


		den van Overijsel, ligt aan de noordzijde der Vecht, waarover hier eeno brug naar den linkeroever voert. De plaat» was reeds in 1133 bekend en ontving van den Utroehtschen Bisschop Otto van Holland in 1248 stadsrechten. Van do Vechtzijdo vertoont het stadje zich het voordoeligst; het tolde in 1890 1158 inw. binnen de kom. Er is een groot Stads- bosch. Voor do inw. is do drukste dag des jaars de Ominer bissing," de jaarmarkt op den tweeden Dinsdag van Juli, wan- neer hier uit alle oorden van Overijsel, Drente on Benthoim veel volk bijeen- Btroomt. Kr zijn 3 kerken: oen voor do Hcrv., een voor do Chr.-Geref. en een voor de H.-Kath. Voorts is er een Stad- huis. In 1330 word Ommen door de Hcc- ren van Rechteren en Voorst in brand gestoken. In 1379 loed het veel van Evert van Essen. In 1542 werd het door den Geldorschen Overste Rudolf van Munster gebrandschat, in 1622 door de Spanjaarden bezet, on den 7 Octobor 1665 door de Munsterschen zonder moete in bezit genomen. Ommeren, d. niet ecne Herv. en eene Chr.-Geref. kerk, in de Geld. gein. Lienden. Het teldo mot de geheole heerl. Ommeren, dio 643 heet. beslaat en o. a. door de Heeren van Ommeren, BeusU chem, Lienden, enz. is bezeten, in 1840 413, in 1872 532, in 1890 464 inw. OiiiimTst-liaiis. kol. in de Over- ijselsche gein. Stad-Ommen. In do woeste streek tusschon do Keest en do Vecht, werd tijdens den tachtigjarigen oorlog eeno schans aangelegd, ten einde het voortdringen dor Spanjaarden uit Twente naar Drente, Groningen en Friesland te beletten. Later werd zjj vergroot en verbeterd, vooral door Coohoorn. In 1787 was de schans nog bezet, maar toen do ontginning door de Dedems- vaart in hot noorden van Salland een geheel anderen toestand voortbracht, verloor zjj baar belang. In 1824 aan do Maatschappij van Weldadigheid afge- staan, vormdo dozo hior eeno kolonie voor bedelaars en landloopers, ter wier behoeve o. a. oen uitgestrekt gesticht werd gebouwd. Sedort den 15 Soptom- ber 1859 onder Rüksbeheer gekomen, is dit gesticht, ingevolgo kon. bosl. van den 22 September 1870, voor bedelaars en landloopors uit het gehoelo Rijk in- gericht. In 1840 teldo de Ommorschnns 1457 inw., waaronder 1253 kolonisten. In 1870 bestond de bev. uit 1816 pers.,
		t. w. 1342 mannen en 474 vrouwen, in 1890 uit 293 m. en 66 vr. Behalve het groote gebouw, vindt men er ook eeno Hcrv. en eene K.-Kath. kerk. OmoortlMpnlder, voorm. polder in do Z.-IIoll. gem Hillegersberg, doch door uitvening in oen waterplas ver- keerd. Deze pold. is opgenomen in de nieuwe droogmakerij I\'rins-Ale.\\ander- poldor. Ompteda, voorn, brug in de Gron. i gem. \'t Zand. Hierbü lag toen eene sluis, j de Omptedazijl, dio echter haar belang j verloor toen de gronden, waarvan zy j het wator afvoerde, in 1444 bij het Zijlvest dor Drie-Delftzijlen werden in- \' RTelij ftl. Omval, 1. b. in de N.-Holl. gem. Alkmnar, iu 1840 met 187, in 1870 met 258, in 1890 met 437 inw. g. geh. in de N.-Holl. gem. Ouderamstel, aan don Amstel en Weespervaart. Men vindt er o. a. een cementmolen. Van 1784 tot 1308 was er eeno porceleinfabriek, dio in laatsgeu. jaar naar Nieuweramstel werd verplaatst. 3. b. in do Utr. \| gem. Amersfoort. Omvloed-vaii-deii-I)inkel, beek in het oosten van Twente, die bg Denekamp in den Dinkel valt. Onder, noord, deel dor b. Ondor- en-End in do Limb. gem. Helden, in 1870 met 134, in 1890 met 152 inw. Onderdendam, 1. kicsdistr. voor do I\'rov. Staten in Groningen, bevat- tendo do gem. Bedum, Winsum, Loens, Ulrum, Kloosterburen, Eonrum, BaHoo, Warffum, Adorp, Mddelstum, Kantens, Uskwerd, Uithuizen, Hoogkerk. 2. vierde kant. van het Gron. arr. Gro- ningen, bevattende de gem. Adorp, Ba- floo, Eenrum, Kloosterburen, Loens, U1- rum, Winsum, Bedum, Kantens, MiddoU stum, Uithuizen, Uithuistermedon, Usk- werd, Warffum. 3. klasso der Herv. Kerk in Gron., verdeeld in 4 ringen: Middolstum, Uithuistermeden, Leens, Winsum. 4. bloeiend d. in de Gron. gem. Bedum, aan hot Boter- ofZyldiep, waaruit hier vaarten naar Warffum, Middolstum on Winsum geleid zjjn. Vroeger bestond hot uit twee buurten, een onder Onderwiorum en eon or.dor Menkewoer. In 1840 is het met do stich- ting eenor Herv. kerk een dorp gewor- don, dat in 1870 600, in 1890 663 inw. telde. In 1840 had het cijfer der bev. 498 boloopen. Er bloeien verscheidene handwerken. Het Keehthuis, waar het

-ocr page 608-



		628 Onderdijk.
		Onzalige-Bosch.


		kantongerecht vergadert, is in 1803 ge- bouwd. Onderdijk, geh. in de N.-Holl. gem. Schagen. OnderdijkNeliepolder, pold. van 107 heet. in Overijsel, deels in de gem. Kampen, deels in Wilsum. Ondereinde, buurten in de Drent- scho gem. Borger. Onder-eii-Kind, b. in de Limb. gem. Helden, in 1840 met 233, in 1870 met 245, in 1890 met 277 inw. Onder-Xieiiwenhngeii, west. deel van het Limb. dorp Nieuwenhagen. Oiiderste-IjOclit. noord, deel der gem. de Locht in de Limb. gemeenten Kerkrnde en Heerlen. Onder-Nnekholtz, b. in de Limb. gem. Kerkrade, in 1870 met 236, in 1890 met 243 inw. Onderwiernni, b. in do Gron. gem. Bedum, tot 1840, toen do kerk werd afgebroken, een d. Zij had in 1840 115, in 1870 121, in 1890 122 inw. Ongeluk, b. in de Drentsche gem. Zuidwolde. Onna, b. in de Overyselsche gem. Steenwijkerwold, in 1840 inet 190, in 1870 met 360, in 1890 met 411 inw. Oiliieina, voorm. burg in de Gron. gem. Kantens. Onlieil, b. in de Gron. gem. Haren, in 1840 met 264. in 1870 met 481, in 1890 met 557 inw. Onrooi, b. in de N.-Brab. gomeento Boxtel. Onrust, droogte in de Noordzee op de Haaks vóór het Gat-van-Tessel. On ru«t polder, pold. indeZeeuw- sche gem. Wissekerke, in 1846 ingedijkt en 331 heet. groot. Onweiioord, of Onzenoord, heerl. in N.-Brab., ondtijds een deel van de heerl. Heusden, doeh na de omwen- teling van 1795 met de vroegere Luik- sehe heerl. Nicuwkuik tot één gemeente saamgesmolten. In vroegere eeuwen droeg zij den naam van Hondsoirde. Zij is, even als de pold. Onsenoord, bijna 80 heet. groot. Vóór den brand van 1646 was de buurt .Onsenoord veel meer bevolkt. Er is een fraai kaoteel. Onata, 1. voorm. burg in do Gron. gem. Adorp, te Sauword, met muren van twaalf voet dikte. In 1400 werd de burg door de Schieringers uit Gronin- gen verwoest. Het werd echter weder opgebouwd, doch in 1721 gesloopt. \'4. voorm. burg in Gron., bjj het dorp		Adorp, in de 15de eeuw gesticht en in 1801 gesloopt. Onstwedde, gom. in Gron., inge- sloten door Wildorvank, >^Tieuwe-Pekela, Oude-Pekela, Wedde en Vlachtwedde in Gron. en Odoorn en Borger in Drente. Zy beslaat ruim 10,681 heet., wordt door de Mussel-A doorsneden en be- Btaat deels uit diluvisch zand, dat er oenige lage heuvelen heeft gevormd, deels uit hoogvecn. De bev. is in onze eeuw zeer snel vermeerderd, want in 1811 telde zij 887, in 1822 1076, in 1840 2405, in 1875 6620, in 1890 8945 inw., hoofdzakelijk het gevolg van de ontginning der hooge venen. Ten laatst- genoemde jare was dezo bev. onder- scheiden in: 5058 Herv., 1751 Chr.- Geref., 317 Nod.-Geref. 133 Luth, 7 Herst.-Luth., 718 Doopsgez., 1232. R.- Kath., 157 Isr. en 212 ongen. Land- bouw, schapenfokkerij en veenderij zijn er de hoofdbronnen der welvaart. De gem. bevat de d. Onstwedde, de Hor- sten en Mussel of Onstweddor-Mussel, het zuidoost, doel van het dorp Niéuwe- Stadskanaal, do b. Veenhuizen, Tange, Buinermond, Boerendiep, benevens de geh. Smeerling, Wessinghuizen, tor-Wup- ping, Höfte, Ter-Maarsch, Storenberg, Barlago, Marke on Achter-Holte. Het dorp Onstwedde, met eene Herv. on eene C\'hr.-Geref. kerk, telde in 1840 893, in 1870 767, in 1890 733 inw. Het ligt bevallig in hot geboomte, bij een schoo- nen csch. Onst wedder-Holte, lage heu- velstreek aan den weg van Onstwedde naar Wedde, in eerstgon. gem. OnotniMlilcr Miis«.cl en Stads- II ii»sclkaïiiial. L\'hr.-Goref. gem. in de Gron. gem. Onstwedde. Onwaard, 1. voorm. afzonderlijke gem. in Z.-Holl., bestaande uit de pol- ders Onwaard, Oud-Kraaierpolder en Kraaienisse, benevens een deel van den Nieuwe-Kraaierpolder, byna 793 heet. groot. Zij had in 1822 159, in 1840 169 inw., doch ia door de wet van 13 Juni 1857 bij Melissant gevoegd. £. Oud- Onwaard, of Aarddijkswal, pold. in de Z.-Holl. gem. Melissant, in 1502 het eerst on eene eeuw later, na in 1570 ondergovloeid te zijn, opnieuw ingedijkt. De polder is 193 heet. groot. Onzalige-itosch, groot bosch in de Geld. gem. Rheden. Op eene hoogte in dit bosch verrijst een koepel de Koepol van Viruly" vanwaar men

-ocr page 609-



		- Ooltgensplaat. 629 Ooien-en-Teeffeleii, gom. in N.-Brab., deels uit voormaligGoldersch, deels uit Mogonsch gebied saamgesteld. Zü wordt ingesloten door de gem. Lit- tooien, Osch, Megen en Appeltern, van ! welke de drie eerstgen. gein. mede tot j N.-Brab. behooren, doch de laatste eene \| Geld. gom. is. De grond die grooten- deels door do Maas wordt bezoomd en voor een klein doel wordt doorsneden, bestaat uit rivierklei, meest door hooge dijken beschermd, deels uiterwaarden. In het geheel is Ooien-on-Teeffelcn 1383 heet. groot. De gom. telde in 1822 724, in 1840 796, in 1875 794, in 1890 779 inw. By de telling voor 1890 vond men er: 731 R.-Kath. en 48 Herv. Do land- bouw is er het voorn, middel van be- staan. De gem. bevat 2 d.: Ooien en I Teeffelen. Ooiei\'hoek, geh. in de Geld gem. AVarnsveld. Ooimaiiakerk, voorm. d. in het tegenwoordige Zeeuwsch-Vlaanderen, by Biervliet, door overstroomingen ver- woest. Ooirijksclie-Bnitenpolder, poldorl. van ruim 41 hectaren in de Geld. gom. Bemmel. Tot 1654 of 1655 lag dit land aan de overzijde van den stroom. Ookllieer, voorm. meer van 21 heet. in de N.-Holl. gem. Sloten, in 1874 drooggemnlen, hetgeen f 14,865 vorderde. Vroeger behoorde do plas aan de gem. Amsterdam. Ooi, b. aan de Maas, in do Limb. gem. Herten, in 1840 met 273, in 1870 met 342, in 1890 met 335 inw. Er is een veer in den weg van Merum en Herten naar Boegden en Hom. Oolde, of Oolden, b. met eeno havez. in de Geld. gom. Larou. Zij had in 1840 421, in 1872 341, in 1890 318 inwoners. Oolhorsthoek, b. in de Overys. gem. Hongeloo. Oolkerpoldei\', pold. in de Z.-H. gom. Zuidboiorlund. Ooltgensplaat, gem. in Z -Holl., het oostelijk god. van Overflakkoo, door het Haringvliet en het Volkerak be- spoeld en naar de laudzjjde door do gom. Don Bommel bepaald. De grond in het geheel 2432 heet. bestaat uit ingedykto kleilanden, die sedert "het laatst der 15de eeuw op de stroomen gewonnen gjja. In 1822 had [do gem. 1260, in 1840 1994, in 1885 2388, in
		Onze-Iiieve-Vromve-te-Slnis. een heorlyk uitzicht geniet op de heide het Vordrhedensche-Zand. De legende zegt, dat Keizer Julianus aan deze streek, toen door de Quaden bewoond, den naam van Nonius Iufestam hooft gegeven. Do Offorberg en Afgodsberg in dit bosch herinneren nog aan den Heidenschen tijd. Onze-Li ie ve- Vrouwe-t «\'Sluis. voorin, d. hg de thans Zoeuwsche stad Aardenburg, by den vloed van 7 Sep- tember 1477 verdronken. Onze-Lieve-Yronwe-op-Zee, voorin, d. op het Zoowscho eil. Schou- wen, een uur ten west-zuidwesten van Benosse, door stormvloeden en zandvor- stuivingen vernield. Oogvliet, p. in het Fr. d. Marrum (Ferwerderadeel). Ooi, 1. d. in do Geld. gem. Ubbor- gen, in liet vlakke land langs do "Waal, wjjd uiteen verstrooid. Er zijn kerken der R.-Kath. en Herv. In 1840 telde men er 4G3, in 1872 510, in 1890 779 inw. Ooi is verdeeld in de heerl. Ooi en in Ryks-Ooi. Het kasteel is in 1797 voor afbraak verkocht. 2. b. in de Geld. gem. Zevenaar, in 1840 met 728, in 1872 met 714, in 1890 met 779 inw. 3. streek in do Gold. gem. Nijmegen, behooronde tot het schepondom. 4. b. in de Geld. gom. Echteld, in 1840 met 413, in 1872 met 501, in 1890 met 577 inw. Ooien. 1. d. in de N.-Brab. gem. Ooien-on-Teefi\'elen, aan den Maasdyk, in 1840 met 716, in 1870 met 702, in 1890 eveneens met 702 inw. Er z\\jn kerken voor de R.-Kath. en de Herv. Maria van Brabant, do vrouw van Her- tog Reinald III bekwam in 1361 het slot en land van Ooien van Maria van Kuik en Heer Dirk van Meorhem, hetgeen aanleiding gaf, dat Ooien tot op do groote gebeurtenissen van het einde der vorige eeuw aan Gelderland bleef. In 1814 is Ooien bij do verdeoling van het Departement dor Monden van den Rijn aan N.-Brab. verbloven. Het kasteel, een zoor prachtig gebouw, was in Jan. 1820 nog ton deolo aanwezig, waardoor het by don watervloed van dat jaar als schuilplaats voor do vluchtelingen grooto dienst bewees. SJ. buurt in de Limb. gem. Broekhuizen, in 1840 met 142, in 1870 met 124, in 1890 130 inw. 3. geh. in de Limb. gem. Kessel, in 1840 met 77, in 1840 met 83 inw. 4. p. in do N.-Brab. gem. Ooion-en-Teeffelen, 534 heet. groot.

-ocr page 610-



		630 Oomsberg.
		Oosden.


		1890 2541 inw. Bü do telling in 1890 vond men er: 1642 Ncd.-Herv., 1 Rem., 6 Chr.-Geref., 1 Doopsgez., 1 Ev.-Luth., 471 Ned.-Gercf. en 419 R.-Kath. De be- bevolking bestaat hoofdzakelijk van den landbouw en daaraan verwante bedrij- ven. De gein. bevat het groote d. Oolt- gensplaat, een deel van het kleine dorp Achthuizen, benevens de geh. Langstraat en Oalathesche-Sluis. Het d. Ooltgens- plaat telde binnen do kom in 1870 1289, in 1890 1582 inw. Men vindt er eone haven, een fraai Raadhuis en oeno aanzienlijke kerk der Herv. Oudtijds werd er eeno weekmarkt gehouden. In 1792 werd hier ter plaatse, waar reeds ten tyde van den Spaanschen oorlog eene schans was gesticht, eene batterij opgericht, later Duquesno en vervolgens Prins Frederik geheeten. Dit fort werd in December 1813 door do Hollandsche kustkannonniers en de ingezetenen op de Franschen veroverd. In 1530, 1532, 1570, 1682 en 1715 heeft dit d. veel door vloeden en in 1586 door brand ge- leden. Oomsberg, of Oompjesberg, heuvel in do Gron. gem. ünstwedde. Oord (!>«\'), b. in het Fr. d. Wol- vega (Weststellingwerf). Oorgat (llcJ)- haven der K.-Holl. stad Fdam, met eene buurt zich uit strekkende van de stad naar de Zuider- zeesluis. Ooi\'loo, d. met eeno R.-Kath. kerk in de Limb. gem. Venraai. Het had in 1840 352, in 1870 379 inw. Het is afge- deeld in Groot-Oorloo en Klein-Oor- loo. Oorsbeek, gem. in Limb., ingc- sloten door do Ned. gem. Schinnen, Amstenrade, Merkelbeek en Bingelrado, benevens door de I\'ruis. gem. Hillons- berg. Do oppervlakte van den houvel- achtigen grond in het geheel 789 heet. bestaat uit Limb. klei. In 1822 had Oorsbeck 913, in 1840 1086, in 1875 1092, in 1890 996 inw. In laatst- gen. jaar behoorden, op 2 na die Ned.- Herv. waren, allen tot do R.-Kath. Kerk. Zfl bestaan meest van landbouw. Er wordt ook appelstroop vorvanrdigd. De gem. bevat do dorpen Oorsbeek en Docn- raad, benovens de b. Opperen en Gracht. Het d. Oorsbeek ligt een weinig ten westen van den grooten weg tusschen Sittard en Aken, in een bevallig oord. Het heeft een fraaie R.-Kath. kerk met een vrij hoogen toren. Binnen de kom
		telde men in 1840 160, in 1870 157, in 1890 145 inw. Oorschot, 1. of Oirschot, ach- sto kant. van het arr. \'s-Hertogenboseh in N.-Brab., bevattendo de gom. Best, I Bladel, Diesen, Hilvaronbeok, Hooge-en- I Lage-Micrde, Hoogeloon, Liemde, Moer- gestel, Oorschot, Oost-West-en-MiddeL Beers, Reuzel, Vessem c. a. 2. dek. van het bisdom \'B-Hertogcnbosch, be- vattendo de par. Best, Kasteren, Diesen, Goorle, Hilvarenbeek, Hoogeloon, Hooge- Mierde, Hulsel, Lago-Mierde. Middel- Beers, Moergestel, Netersel, Oorschot, Oost-Boers, Vessem, Wintelre. 3. gem. in N.-Brab. tusschen Boxtel, Liemde, Best, Woensel, Zeelst, Oerle, Vessem c. n., Oost-West-en-Middel-Beers, Moer- gestel, Oosterwyk en Haren. Zij be- slaat 6027 heet. on bestaat geheel uit \| diluviale zandgronden, waardoor do ! Boerse vloeit. In 1822 had deze gem. ! 3467, in 1840 4105, in 1875 4275, in 1890 3897 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er: 3807 R.-Kath., 73 >\'ed.-Herv., 1 Doopsgcz., 12 Isr. en 4 ongen. Zij bestaan voornamelijk van den landbouw, voorts van veeteelt, zui- velbereiding, houtkweokerü,looierij,brou- werlj, het vervaardigen van klompen, enz. De gem. bevat het vlek of d. Öor- I schot, benevens do b. Spoordonk, Xotel, Straten en Hedel. Het vlek of dorp Oorschot, in 1890 met 1454 inw. binnen de kom, werd reeds in 1106 vermeld en tcekende met vier-en-veortig andere steden en vrijheden do oorkonden van den 18 Febr. 1371, waarbij al dezen zich verplichtten den Hertog gebouw en getrouw te zijn. De St.-Picterskerk prjjkt niet alleen mot een hoogen toren, maar is een der grootste en schoonste ker- ken van U.-Brab. De Herv. kerk is een oud gebouw van duifsteen, volgens som- migen van Romeinsehon oorsprong. Op- merking verdient verder het Raadhuis, de synagoge, eenigo liefd. en kloosterl. gestichten, benevens het schoone markt- plein Er is een kazerne der marc- chaussee. Oorsprong (De), landgoed in het Geld. dorp Oosterbeek, gem. Renkum, een geliofd uitspanningsoord der ingezc- tcnen van Arnhem en van vreeindelin- gen. Den naam ontleent het aan de om- standigheid, dat oen aantal beken haar oorsprong vinden in het bosch bü dit landgoed. Oosflen, kast. en geh. in de Limb.

-ocr page 611-



		Ooselt.
		Oostburg. 681


		gem. Linne. Er waren in 1870 31, in 1890 20 inw. Ooselt. b. in de Geld. gem. Ambt- Doetinchem, in 1840 mot 572, in 1870 met 741, in 1890 met 628 inw. Oost, 1. b. op het N.-Holl. eiland Tessel, in 1840 met 244, in 1890 met 256 inw. 2. b. in de Limb. gem. Eisden, vroeger eene tot bet graafschap Dalem behoorendo heerl., die den 17 Augustus 1633 door Koning Filips IV aan het geslacht van Hoensbroek werd verpand. Oost had in 1840 309, in 1870 390, in 1890 348 inw. Oost-Abtspolder, pold. van 234 heet. in de Z.-Holl. gem. Ketel c. a. Oostappen, b. in de N.-Brab. gem. Asten. Oostbarendreclit, deel der Z.- Holl. gem. Oost-on-Westbarendrecht, vroeger eene zelfstandige gem. Oostbeek, 1. b. in de Geld. gem. Doornspijk, in 1872 met 535, in 1890 met 587 inw. 2. beek in het Geld. d. Oosterbeck, gem. Henkum. Oost-Beers, d. met eene R.-Kath. kerk in de N.-Brab. gem. Oost-West-en- Middelbeers. Het telde iu 1840 431, in 1870 403, in 18Ü0 345 inw. Oost-West-en-Miildelbeers, of Oostbeers c. a., gem. in N.- Brab., tusschen Oorschot, Vessem c. a., Hoogeloon, Bladel, Hooge-en-Lage- Mierde, Hilvarenbeek, Diesen en Moer- gestel, 4155 heet. groot, alles diluvisch zand, met velo moeren. De gem. ont- leent haar naam van do Boerse, die haar van het zuiden naar het noorden door- snpt. In 1822 had deze gem. 909, in 1840 1013, in 1875 976, in 1890 1020 inw. By de telling in 1890 vond men er geene dan R.-Kath. Zü bestaan bijna allen van don landbouw. De gem. bevat de d. Oost-Beors en Middel-Beers, bo- nevens de b. "West-Beers, medo vroeger «en dorp. Oostbeveland, heerl. deel uit- makende der Zeeuwsche gem. Katten- dijke. Oorspronkelijk, bij de bedijking in 1708, was het een eiland, dat van de schorren dor Katsplant was gewonnen. In 1809 is hot door do bedijking van den Lodewijkpoldor (later "Wilhelminapolder) met "Wolfaartsdijk en Zuidbeveland ver- cenigd. Oostbeveland is 85 beet. groot. Oost-Bijlmerpolder, pold. van 405 heet. in do N.-Holl. gem. Weesper- karspel. Oost-Blommersdijk, pold. in do		! Z.-Holl. gom. Rotterdam, ruim 60 heet\' \| groot. Oostbroek, l.geh. in de ITtr. gem. ¹ De Bilt, in 1840 met 32 inw. Vroeger stond hier eene beroemde abdij van de Benedictijner-orde, in de 12de eeuw ge- sticht. Aanvankelijk was deze abdij een dubbel klooster, doch reeds in 1113 werd voor de vrouwen-afdeeling een nieuw convent gesticht, den Nieuwenhof genoemd. In 1850 werd de abdij Oost- _; broek gesloopt en eene buitenplaats op de stede daarvan aangelegd. 2. pold. in de Z.-Holl. gem. Pernis. Oostburg, 1. derde kant. van het arr. Middelburg, bevattende de gem. \' Biervliet, Breskens, Groede, Hoofdplaat, Oostburg, Scboondijke, Aardenburg, Kat- zand, Eede, St.-Kruis, Nieuwvliet, Re- tvanchement, Sluis, Waterlandkerkje, IJzendijke, Zuidzande. 2. gem. in Zeel., ingesloten door de gem. Groede, Scboondijke, Waterlandkerkje, St.-Kruts, Aardenburg, Zuidzande en Nieuwvliet, met eene oppervl. van 1352 heet. De ! grond bestaat uit zeeklei, dio in het zuiden met zand is vermengd. In 1822 had Oostburg 980, in 1840 1660, in 1875 1837, in 1890 1920 inw., in laatst- gen. jaar onderscheiden in: 1312 Ned.- Herv., 16 Chr.-Geref., 15 Doopsgez., 4 j Ev.-Luth., 61 Xed.-Gcref., 513 R.-Kath. I en 12 onbek., en die voor zooveel zjj i binnen do stad wonen, meest van han- dcl, verkeer, handwerken en oonigen j fabriekarbeid (bierbrouwerij, boekdruk- i kerij, steen- en pannenbakkerij) bestaan, \' doch voor zoo veel zij op het platte» j land zijn gevestigd, in den landbouw \| hun onderhoud vinden. De gem. bevat de stad Oostburg, benevens eenigo pold. en doelen van polders, waarin do geh. Scherpbier, Grootondam, Maaidjjk, Hoo- gendijk en Maagdenberg. De stad Oost- burg is van hoogen ouderdom. Toen Eligius, in het begin der 7do eeuw, in het Noorden van Vlaanderen het Evan- gelie predikte, leerde hij ook te Oost- burg. Na door de Noormannen in 793 en 830 uitgeplunderd en weder opge- bouwd te z\\jn, kwam de plaats door den koophandel tot grootcn bloei on ont- ving in het midden der 13do eeuw van Gravin Margaretha van Konstantinopel stedelijke rechten. Oostburg was toen zoo volkrijk, dat het twee groote paro- chiekerken bevatte. In den Spaanschen oorlog leed de stad veel, waaraan de watervloed van 1570 veel toebracht.

-ocr page 612-



		682 Oostbnrgsche-Briig. Prins Maurits versterkte haar opnieuw in 1604, waarbij de St.-Bavokerk buiten de wallen werd gesloten. In 1673 echter werden de vestingwerken geslecht. Daar- door en door het aanleggen van veld- werkcn in 1830 en 1831 is van het oude plan niets meer te herkennen. Oost- burg had in 1890 binnon de bebouwde kom 325 huizen on 1327 inw. De plaats J ziet er welvarend uit, waartoe de door- tocht uit Vlaanderen naar Broskens veel I bijdraagt. Er is een halte van de stoom- j tram BreskensMaldegkem. Do merk- waardigste gebouwen bestaan in het Stadhuis, de Herv. en de R.-Kath. kerk. Op het kerkhof is oen godenkteeken voor den kolonel Ledol. Tot de histori- \' sche herinneringen behooron: de plun- dering door de Gentenaren, in 1271 ; de verovering door Pieter de Coninck, in 1302; de inneming door do Engel- scken. in 1382; de verwoesting door de Gentenaren, in 1452; de bezetting door het leger van Maximiliaan, in 1488; de watervloed, die een groot deel der stad tot puin verkeerde, in 1570; het instorten der St.-Eloikerk, don 18 Augus- t»s 1714; het afslaan van Belgische krjjgsscharon, in Octobor 1830. Oostbnrgsche-Brng, goh. inde Zeeuwsche gem. Zuidzande. Oostbnnrt. 1. d. met eene R.-Kath. kerk aan den Rijn, in de Z.-Holl. gem. \' Hazerswoude. Ü. b. in do Z.-Holl. gem. de Lier. Oostbnnrtsche-Polder, pold. van bijna 70 heet. in do Z.-Holl. gem. Hazerswoude. Oostdorp, 1. b. in de Z.-Holl. gem. "Wassenaar. 2. b. in do N.-Holl. gem. Bergen, in 1840 met 200, in 1870 met 196, in 1890 met 274 inw. Ootdorper-en-Hnis-Ter- Weerspolder, pold. van 204 heet. in do Z.-Holl. gem. Wassenaar. Oostdongeradeel,* gom. in Fries- land, in het noorden door do Wadden, in het oosten door de Lauworzee bespoeld, en naar de landzjjde bepaald door de gom. KolIumerland-en-Nieuw-Kruisland,Dantu- madecl, Dokkum en Westdongeradeel. De grootte beloopt 8162 heet. bestaandede grond uit met zand vermengde, vrucht- bare klei. In 1744 had deze gem. 3665, in 1811 4705 in 1822 5696, in 1840 7087, in 1875 8246, in 1890 7679 inw., in laatstgenoemd jaar gesplitst in 2278 Herv., 986 Cur.-Geref., 45 Doopsgez., 2 [ Luth., 2080 Ned.-Geref., 38 R.-Kath., !
		Oostender-Polder. 250 ongen. De landbouw, die hier in bloeienden staat verkeert, is hun hoofd- bedrüf. De gem. heeft tot hoofdplaats Metslawier en bevat nog 12 andere dor- pen, t. w.: Aalzum, Anjum, Ee, Eng- wierum, Jouswior, Lioessens, Mora, Nia- wier, Nijkerk, Oostrum, Pesons en Wet- sens. Onder Aalzum bohoort de b. of voorstad van Dokkum De Streok. Onder Anjum vindt men de goh. Ezumazijl en Oostmahorn, onder Ee Tebben, onder Engwierum de Niéuwe-Zijlen, onder Lioessens Weerd of Klooster>veord, on- der Niawier Kloostor-Sion. Tijdons het Franscho bewind, sedert 1811, was Oost- dongeradeel in 3 gom. gesplitst: Anjum, Eo en Metslawier. Oostdninen, 1. duinstreek in do Z.-Holl. gem. \'s-Gravenhage en Wasse- naar. 2. duinstreek in de Z.-Holl. gom. Ouddorp. 3. duinstreek in Zeeuwsch-Vlaanderen. Oostdijk, b. op hot Zeeuwsche schicreil. Zuidbeveland, deels in de gem. Krabhcndijke, deels in Kruiningen. Oosteind, geh. in do N.-Brab. gem. Bezooion. Oosteinde, 1* kerkb. of dorp in do N.-Holl. gom. Aalsmeer, mot eene R.-Kath. kerk der Oude-Clerezie. 2. buurt in de X.-Brab. gem. Ooster- hout. Er is een halte van de stoomtram OostorhoutDongen. 3.buurt in de N.-Brab. gem. Rukfen. 4. buurt in de Geld. gom. Ermeloo. 5. buurt in de Z.-Holl. gem. Hazerswoude, in 1840 met 378, in 1870 met 456, in 1890 met 182 inw. G. 1). in do N.-Holl gom. Spanbroek, in 1840 met 99, in 1870 met 343, in 1890 met 320 inw. G- buurt in do Gron. gem. Zuidbroek, in 1840 252, in 1870 mot 245, in 1890 met 397 inw. 8. buurt in de Dr. gem. Rui- nerwolde. Oosteindsche-Polder, pold. in de Z.-Holl. gem. Borgschenhook. Oostelaar, of Oost-Laar, b. in do N.-Brab. gem. Wouw. Oostendaill, buurt in de Z.-Holl. gemoenten Ridderkerk en Hendrik-Ido- Ambacht, aan don oostelijkon dam, die don binnenstroom de Waal afsluit. Zjj had in 1840 305, in 1890 439 inw., als in laatstgen. jaar 305 onder eerstgen. en 134 onder laatstgen. gem. Oostende, voorm. kasteel binnen de Zeeuwsche stad Goes. Oosteniler-Polder, polder van 106 heet. in de Z.-Holl. gem. Hillegom.

-ocr page 613-



		Oostendorp.
		Oosterblokker. 633


		Oostendorp, of Oosterdorp, b. in de Geld. gem. Doornspyk, in 1840 met 456, in 1872 met 461, in 1890 537 inwoners. Oostendijk, buurt in de Fr. gom. Snoek. Oostenrijk, buurt in de \'Limb. gem. Horst, in 1840 met 263, in 1870 met 301, in 1890 271 inw. Oost-en-"\\Vestbareiilreclit, gem. op het Z.-Holl. eil. de Hoeksche- "Waard, in de laatste regeeringsjaren van Koning "Willem I uit de veroeni- ging van Oostbarondrecht en "Wostba- rendrocbt gevormd, thans 2173 heet. groot. Zij wordt ingesloten door do gom. Roon, Charlois, Uselmondo, Kidderkerk, Heer-Jansdam en Heinenoord. In het zuiden door do Oude-Maas en in het zuidoosten door de Vaal bespoeld, be- staat de grond uit vruchtbare zeeklei. In 1840 had deze gem. 2027, in 1875 2996, in 1890 3262 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er: 925 Ned.-Herv., 5 Rem., 444 Chr.-Geref., 1 Herst.-Luth., 185 Ned.-Goref., 16 R.- Katli.. 14 Ned.-Isr., 3 ongen. Z\\j bestaan moest van den landbouw en daarmede verwante bodrjjven. Behalve hot dorp Barendrocht, bevat do gem. de buurt Karniise. Oost- en Westbroekpolder, pold. van 439 heet. in de Z.-Holl. gom. Zoeterwoude. *Oost en Westsonbnrg, of Noulmrj»\'. gom. op het Zceuwsche eiland Walchoron, ingosloton door Vlis- singen, Koudekerke, Middelburg on Rit- tem, met eene oppervlakte van byna 840 heet. De grond bestaat uit mot zand vermengde klei, die meest tot ak- kers, deels tot weiden dienen. In 1840 telde men er 1015, in 1875 1129, in 1890 1637 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 1344 Ned.-Herv., 24 Chr.-Geref., 9 Doopsgez., 6 Evang.-Luth., 99 Ned.-Herv., 29 R.-Kath., 4 Ned.-lsr. en 21 ongen. Zij bestaan hoofdzakelijk van den landbouw. De gom. bevat hot d. Oostsouburg, de b. (voorm. d.) "West- souburg en het geh. Abeele, vroeger 3 afzonderlijde heerlijkheden. Oosteranibt,** oostelijk deel van Gron. landstreek Hunsegoo, do 13 ker- spelen, omvattende Uithuistermeden, Oosternieland, Oldenzjjl, Eppenhuizen, Zandoweer, Rottum, Kantens, Huizinge, "Westorwjjtwerd, Middelstum, Toornwerd, Stitswerd en Menkeweer. Het ambt had
		echter niet altoos dezelfde uitgostrekt- heid, daar vóór 1387 ook Uskwerd en Uithuizen onder Fivelgoo behoorden, en eerst in 1659 het ambt Iunersdijk aan het Oosterambt werd toegevoegd. Oosterbeek, d. in de Geld. gom. Renkum, aan de helling der "Veluwsehe hoogten naar den Ryn. Het telde in 1840 1524, in 1872 1888 in 1890 1983 inw. Do streek is een der schoonste van de Nederlanden, vooral uithoofde van de menigvuldige bekoorlijke landgoede- ren, die, aan elkander sluitende, een reusachtig park vormen. Ouder die landhuizen on uitspanningsplantson ge- nieton vooral do Hemelscho-Berg, Har- tonstein, Zonnenborg, "Valkenburg, Bato\'s "Wijk, do Oorsprong, "Westerbouwing en Dreien eene algemeone vermaardheid. Er zyn kerken voor de Herv. en R.- [ Kath. Men heeft er ook oen concertzaal, ! een station van don spoorweg Arnhem \' Utrecht en een station van de lijn Am- hem Nijmegen. Voorts is er oen halte van de stoomtram ArnhemStation Driebergen. Te Oostorbeek zjjn bekende pensionaten. Op de begraafplaats treft men monumenten aan voor den dichter Jan van \'s-Gravenweort on Jakob van Lennep. Het dorp is eene oudo plaats, daar het reeds in 834 wordt genoemd. j In 1017 beviel, volgens de logende, Gisela, de gade van Keizer Koenraad, I er van een zoon, hetgeon ten gevolge : had, dat do pastoor Bernulf, ten wiens huizo de kraamvrouw werd verpleegd, \| door den Keizer tot Bisschop van. \| Utrecht word benoemd. Oosterbeeksche-Waarden, waarden langs den Rijn bij het Geld. d. Oosterbeek. Oosterbeintnm, goh. onder het d. Ferwerd in de Friescho gom. Fer- werderadeel, in 1840 met 47, in 1890 met 57 inw. Oosterbiernm, oud d. in de Fr. gem. Barradeel, mot eene merkwaardige Herv. kerk, oudtijds ook met do state Haerda. Hot telde in 1811 431, in 1840 592, in 1875 847, in 1890 878 inw. In 1431 sloegen de monniken der nabijge- legen abdy Lidlum den koster van Oos- terbierum dood. Oosterbiernnimerhorn, geh. in de Friesche gem. Barradeel. Oosterbierimimerpolder, p. in de Friesche gem. Barradeel. Oosterblokker, 1. d. in de N.- Holl. gem. Blokkor, met 2 korkon, een.

-ocr page 614-



		Oosterhesselen. met 537, in 1890 met 774 inw. Bvj dit d. vindt men een heuveltje, don Som- meltjesberg genoemd, waaruit in 1777 eenige Rora. oudheden zijn opgegraven. De Herv. kerk bezit kerkkronen met de wapens Tromp en de Ruyter. 2. b. in de Gron. gem. Winschoten, in 1840 met 176, in 1890 met 217 inw. Oosterend, 1. d. in do Friesche gem. Hcnnaarderadeel. Het telde met Roodhuis in 1811 473, in 1840 654, in 1875 803, in 1890 899 inw. Oudtjjds la- gen hier vele staten, als Bonga, Koyfenne, Groot-Meilahuis,Klein-Meilahuis,Jellema, Sjaarda, Donia, Klein-Hoekenes, Groot- Hoekenes, Rispens, Roordema en Sibada. In de kerk der Herv., de eenige van het d., is eene galerij van gesneden houtwerk van 1554, op zuilen rustende, zeer merkwaardig. 2. b. op het N.- Holl. eil. Terschelling, in 1840 mot 91, in 1870 met 131, in 1890 met 169 inw. 3. geh. onder het d. "Welsrijp, in de Friesche gemeente Hcnnaarderadeel. 4. geh. onder het d. Gaastmcer, in do Friesche gem. Wymbritscradeel. Oosterenk, b. in do Geld. gem. Epe. Oostergaast, of Oostergast, b. in de Gron. gem. Zuidhorn. OostergOO, landschap in Friesland, bevattende het noordwest, deel van het vasteland dor prov. Onder den naam Hestraga komt het reeds in het leven van den Evangelieprediker Bonifacius voor. Het was onder do Frankische Koningen en eerste Duitscho Keizers een graafschap en vormde een schier- ciland tusschen de Middclzce, de Boorno en de Lauwers. Later, toen do Middel- zoo opslijkte, paalde het onmiddell\\jk aan "Westcrgoo. Als een der Friesche kwartieren bevatte het de grietenQen (later gem.) Leeuwarderadeel, Ferwede- radeel, Westdongeradeel, Kollumerland c. a.. Achtkarspelen, Dantumadeel, Tiet- jerksteradeel, Smallingerland, Idaardera- decl en Rauwerderhem. In 1744 had het 38,375, in 1875 88,131, in 1890 95,044 inw. Binnen den omtrek van Oostorgoo liggen de steden Leeuwarden on Dokkum. Oostergonw, buurt in do N.-Holl. gein. Venhnizen. Oostergnite, pold. van 33 heet. in do Zeeuwsche gem. Heinkcnszand. Oosterlianle, zie Ouwster* lianle. Oosterhesselen, gom. in Drente
		34 Oosterboer. dor Herv. on een der R.-Kath. Het telde in 1840 476, in 1870 630, in 1890 583 inw. Ü. pold. van 644 heet. in do N.-Holl. gem. Blokker. Oosterboer, b. in de Drentscho igem. Meppel, in 1811 met 136, in 1840 met 198, in 1870 met 217, in 1890 met 267 inw. Oosterboorn, geh. onder het vlek Oldeboorn in do Friesche gem. Utinge- radecl. Oosterbraak, drooggem. meer van bijna 50\';* heet. in de N.-Holl gem. Obdam. Oosterbroek, geh. en havezate in de Drentsche gem. Eelde. Oosterbrngge, b. in de Gron. gem. Noordelijk. Oosterburen, 1. d. met eene Herv. kerk op het Friesche eil. Schier- monnikoog. Het telde binnon de kom in 1870 076, in 1890 877 inw. 2. b. in de Gron. gem. Jliddelstum, in 1840 mot 96, in 1890 met 27 inw., merkwaardig -wegons den burg Ewsum. 3. geh. onder het d. Gerkeskloostor in de Fr. gem. Aohtknrnpolen. 4. goh. onder hot d. Abbega in do Friesche gem. Wym- britseradcel. Oosterbnnrt, b. van hot N.-Holl. d. Kastrikum, in 1840 met 192, in 1870 met 257, in 1890 met 254 inw. Ooster Oalfsen, b. in de Over- jjselBcho gom. Dalfsen, in 1840 mot 144, in 1870 met 141 inw. Oosterdecl, deel van het Gron. kwartier Fivelgoo, volgens de verdeeling van 16591749. Het bevatte de 15oos- telijko Fivolgooscho kerspelen. Oosterdiep, vaart in de Gron. ge- meenten Wildcrvank en Veendam. Oosterdninen, b. in de Dr. gem. Assen. Oosterdijk, d. in N.-Holl., deels .in de gem. Andijk, deels in do gem. Enkhuizen. De stichting der Herv. kerk vond eerst in 1872 plaats. Deze kerk staat onder Andijk, nabü den Fluitkoek. In 1890 bad het god. onder Andp 722, dat onder Enkhuizen 162 inw. Oostcr-Kcdc, 1. pold. in de Zecuwscho gem. Eedo en in België. Van de 1634 heet. behooren 1046 tot Neder- land. S8. of Beooster-Kede, pold. van 214 heet. in de Zeeuwscho gom. Oostburg. Oostereind, 1. Oosterend, d. met eeno Horv. kerk op het N.-Holl. «eil. Tessol, in 1840 met 572, in 1870

-ocr page 615-



		Oogterhoek.
		Oosterhont. 635


		tusschen Hoogeveen,"Westerbork,Zweeloo, Sleen en Halen, 6737 heet. groot, meest diluvischo zandgrond, deels hoog veen en langs een paar stroompjes, het Loo- diep en Drostendiep, laag veen. In 1822 had zjj C30, in 1840 889, in 1875 1193, in 1890 1339 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 1133 Xed.-Herv., 192 Chr.-Gercf., 2 Ev.-Luth., 8. R.-Kath., 4 Port.-Isr. Landbouw, schapenfokkerij en veenderjj \'⁸ hun gewoon bedrijf. De gem. bevat de d. Oosterhesselen en Gecs, de buurten Zwinderen en Zwindersch- Veen, benevens het geh. de Klenke. Het d. Oosterhesselen is wel een klein en boersch, maar wegens het vele ge- boomte bevallig dorp. Het telde in 1840 256, in 1870 \'288, in 1890 276 inw. In het midden vindt men de Herv. kerk. De toren stnat afzonderlek en verheft zich ter nauwernood boven de eiken, die de huizen overschaduwen. Tusschen Oosterhesselen en Wachtum ligt het zoogenoeindo Hunenkorkhof. Oogterhoek, geh. in de Overjjs. gem. Steenwijkerwold. Oogterlioeven, geh. onder het dorp Finkega in do Friesche gem. "Weststellingwerf. Oosterliof, 1. havez. en b. in do Overjjsolsche gom. Rjjson. Het heeft eeuwen achtereen aan het geslacht van Ittersum behoord. &. b. onder Yaa- sen in de Oeld gem. Epe. Oosterliolt, b in de Overjjselsche gem. IJselmuiden. Vroeger vond men er eene havezate van denzelfden naam. Ooster-Hoojjebrug, buurt in de Gron. gem. Noorddijk, in 1840 met 118, in 1890 met 116 inw. Oosterhont, 1. tweede kant. van het X.-Brab. arr. Breda, bevattende de gem. Gcertruidenberg, \'s-Gravenmoer, Made-en-Drimmelcn, Oosterhout, Don- gen, Raamsdonk, Zwaluwe. 2. dek. van het bisdom van Breda, bevattende de par. Dongen, Dorst, Den Hout, Klein- Dongen, Oosterhout (Middelwgk), Oos- terhout (Oosteind), Torheiden, Teterin- gen, Wagenberg. Er zijn openbare ka- pellen te Oosterhout en in het klooster St.-Katliarinadal. 3. gem. in N.-Br., tusschen Gcertruidenberg, Raamsdonk, \'s-Gravenmoer, Dongen, Gilze c. a., Ginneken c. a., Tcteringen, Terheiden en Zwaluwe, ruim 7300 heet. groot. Het geheele westen, midden en zuiden bestaat uit zand (diluvium), het noord- oosten deels uit klei, deels uit laag
		veen. In 1795 had Oosterhout 5395, in 1822 6690, in 1830 7287, in 1840 8047, in 1850 8221, in 1860 8593, in 1875 9346, in 1890 10,665 inw. Bjj do telling voor 1890 onderscheidde men or 10,267 R.-Kath., 331 Ned.-Herv., 32 Nod.-Isr., 1 "NVaalsch, 1 Remonstr., 3 C\'hr.-Gcref., 1 Doopgez., 7 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 1 Oud-Kath., 1 Port.-Isr. en 19 ongen. Zij bestaan deels van den landbouw (boomkweekerij) en aanverwante bedrü- ven, deels van fabriekwezen en hand- werken. Men vindt er 31 looierjjen, stoombierbrouwerijen, linnenweverij, klompenmakerijen, sigarenfabrieken, stoom-tabakskerverij, kuiperijen, olie- slageryen, gasfabriek, beetwortclsuiker- fabrieken, 2 ijzergieterijen, stoom-schors- molen, 2 stoom-boterfabrieken, (» bil- jartfabrieken, scheepstimmcrwert\', zeep- ziederij, enz. Do gem. bevat do stad Oosterhout, de dorpen Dorst en Den Hout, do buurten Horst, Heistraat, Lei- sen, Steenhoven, Vraggelen, Stuivezand en Hoogerheide, benevens do gehuchten Groenstraat, Klein-Oosterhout, Soters, Eind-van-den-Hout, Ter-Aalst en Steol- hovon. Do stad Oosterhout in 1840 met 4366, in 1870 mot 4501, in 1890 met 4429 inw., het Oosteinde mo- dogorekend was eene opene plaats en slechts een vlek tot daaraan in 1809 stedelijke rechten werden verleend. Het heeft meer het aanzien van een groot d. dan van eene stad, doch de meeste wijken vertoonen. een aangenaam, wei- varend aanzien. Het Raadhuis is in 1839 vernieuwd. De R.-Kath. hebben hier eene groote, schoone kerk in de Middelwijk en eene in het Oosteind, be- nevens eeno kapel in do Middelwyk. Toorts is er eene kapel in het klooster i St.-Katharinadal, dat door Xorbertijner nonnen wordt bewoond. Do Herv. heb- ben er eene kerk en de Isr. eene sy- nagoge. Onder de kerkgebouwen munt vooral de St.-Janskerk uit wegens haar prachtig hoofdaltaar, snij- en beeldwerk, on haar zwaren, hoogen, ofschoon niet voltooiden toren. Ook het klooster St.- Katharinadal is een belangrijk gebouw. Er is een halte van de stoomtram BredaGeertruidenberg. Aan de noord- oostzijde der stad, in een wandelbosch, herinneren nog geringe overblijfselen aan het oude Huis-te-Strijen. Oosterhout was vroeger eene vrije hcerl., leenroerig aan do Hoeren van Breda, die later ook eigenaars der heerl. werden. 4. d.

-ocr page 616-



		636 Oosterhoutsche-Weiland. met ccne R.-Kath. kerk in de Geld. gem. Valburg, nabij den Waaldijk. Het telde in 1840 577, in 1872 608, in 1890 762 luw. Vroeger stond er een kasteel, dat bij den watervloed van 23 Januari 1820 geheel werd vernield. OoKterliontelte-Weilanden. uiterw. in Geld., 95 heet. groot, deels in de gem. Eist, deels in Valburg. Oosterlingen, 1. b. in de Geld. gem. Apeldoorn, onder Beekborgen, in 1840 mot 380, in 1872 mot 858, in 1890 met 965 iuw. 2. goh. in de Gron. gem. Bafloo. 3. geh. in de Gron. gem. Bedum. 4. geh. in de Gron. gem. \'t Zand. Ooxterik, b. in de N.-Brab. gem. Leende. Oos tering, b. in do Dr. gem. Ruinen. Oosterkaag, pold. van 135 heet. in de N.-Holl. gem. Schagen. OoMterkanipen, of Ooster- Kamper-Polder, pold. van 175 heet. in de N.-Holl. gem. Nieuwe-Nie- dorp. Oosterklief, geh. op het N.-Holl. eil. Wieringen. Oosterkogge, oostelijke kogge dor N.-Holl. landstreek Drechterland, bevat- tende het platteland van Enkhuizen, be- nevens Bovenkarspel, Grootebroek en Lntjebroek. Oosterkolk-Polder, pold. van* 97 heet. in de N.-Holl. gem. Hoogwoud. Oosterkoog, pold. van ruim 52 heet. in de N.-Holl. gom. Oosthuizen. Oosterlage-Egge, b. inde Overga, gem. Stoenwijkerwolde. Oosterland, 1. gem. in de Zeeuw- Bche landstr. Duiveland, in het noordon door de Grevelingen, in hot zuiden door het Keeton en Mastgat bespoold en naar de landzjjde bepaald door Nieuworkerk, Ouwerkerk en Bruinisso, met oone op- pervlukte van ruim 1721 heet. Do grond bestaat uit klei, die naar het zuidoosten met zand is vermengd. In 1822 had deze gem. 954, in 1840 1212, in 1875 1397, in 1890 1438 inw. Al de inw. behooren tot de Herv. kerk. Landbouw, vlassery, veeteelt en het aankweekon van hout voor brandstof maken de middelen van bestaan uit. De gom. bevat de beide d. Oostorland on Sir-Jansland, in twee af- zonderlijke heerlijkheden. Het d. Ooster- land is eeno bevallige, welvarende plaats. Men tolde er in 1870 binnen de kom 788, in 1890 1121 inw. De Herv. kork
		Oosterpolder. hoeft eenige versierde graven. 2. d, met eene Herv. kerk op het N.-HolL eil Wieringen. 3. pold. in de Zeeuw- sche gem. Oosterland. Oosterlandsche-Polder, 1. p. van 113 heet. in de Zeouwscho gem. Heinkenszand, in 1289 bedijkt. 2. p. van 452 heet. in do Zeouwscho gem. Wolphaarsdük, in 1370 bedijkt. 3. pold. van 159 heet. in Z.-Hoü., deels in do gom. Briolle, deels in do gom Oostvoorne. Oosterleek, 1. dorp. aan don West-Frioschen zeedijk, in de N.-Holl. gem. Wijdenes. Het heeft eone Herv. kerk en telde in 1840 153, in 1870 182, in 1890 177 inw. 2. pold. van 226 heet. in de N.-Holl. gem. Wijdenes. Oosterlittens, d. mot eeno Herv. kerk in do Friesche gem. Baardoradeel. Het dorp is wijd uiteen gebouwd langs de Sneekorvaart. Met de geh. Wiewens, Schrins, Wammert, Geleburen on Lang- werd, had hot in 1811 433, in 1840 640, in 1875 7 34, in 1890 765 inw. De 5 geh. haddon daarvan in 1840 161, in 1890 116 zielen. Oostermate, buurt in de Overga, gem. Genemuiden. Oostermeer, dorp in de Friesche gom. Tietjerkstaradeel, ten oosten van het Bergumermeer. De oude afgelegen Herv. kerk is in 1870 afgebroken en door eene nieuwe, meer in de dorpabuurt, vervangen. Met de geh. Snakkerburen, Stedoma, Borat De Joere en Witveen had het in 1811 856, in 1840 1002, in 1875 1162, in 1890 1330 inw. Oostermoer, oen der zes ding- apillen, waarin hot hoofdboatanddeel van Drenthe tot op het einde dor vorige oeuw was verdeeld. Hot bevatte 6 ker- spolen: Zuidlaren, Anloo, Gioten, Gas- selter-Nijeveon, Borger. Oostcrmoersche-Vaart, riv. in Drente, zynde het bovenpand der Hunse. Oosternieland, d. mot eene Horv. kerk in de Gron. gem. Uithuiatermeden. Het tolde in 1870 in de kom 244, in 1890 145 inw. Ooster-Xienwland-Polder, 1. pold. in de Z.-Holl. gem. Heenvliet. \'4. pold. van 41 heet. in de Zeouwache gem. Vrouwepolder. Oosterpolder, ;1. pold. van 48 heet. in Z.-Holl. en Utr., deels in de gem. Nieuwvoon, deels in de gom. Mjj- drecht. 2. pold. van 1172 heet. in

-ocr page 617-



		Oostersche-Bnitendellen.
		Oosterwijk. 637


		Oosterwiernm, 1. d. in de Fr. gem. Baardoradeol. Er is eene Herv. kerk, waarin weleer tegen een balk een vos stond afgoboeld, die in het kleed van een monnik voor de ganzen pre- dikte. Oostorwierum had in 1811 241, in 1840 328, in 1875 328, in 1875 467, in 1890 429 inw. Oudtijds waren er ver- schillende adelijke staten, als Gerbranda, Groot-Walkama, Vogelzang, enz. De Dorpsbuurt ligt aan den Slachtodijk en wordt do Bruggebuurt gehooten. Daarbg ligt de R.-Kath. kerk. De paardonmarkt van Oosterwierum is beroemd. 2. geh. bij het d. Heveskos in do Gron. gem. Delfzijl. Oosterwijk, 1. of Oittterwijk, voorm. kwartier der Meierij van \'s-Her- togenbosch, het wost. ged. daarvan uit- makende. Het bevatte do vrijheid Oos- terwijk, met de onderhoorigo dorpen Udenhout, Haren, Berkel, Enschot en Heukelom ; de schepensbanken Helvoort, Esch en Hoogo-on-Lage-Miorde-en-Hul- sel; do heerlijkheid Hilvarenbeok, Die- sen, Biel, Wost-Beers, Boxtel, Tilburg en Goorlo, Loon-op-Zand, Waalwijk, Ganzooien, Hagoort, Drunon, Moerge- stel, St.-Michiolsgostel, Vucht-on-Krom- voort. 2. kerk. ring der Herv., uit- makende een deel der klasse van \'s-Her- togenbosch. Zij bevat do gem. ()oster- wijk-Udenhout-en-Moergestel, Boxtel, Helvoort-en-Haren,HiIvarenbeek-Diesen- Hooge-en-Lnge-Mierdo,St.-Michiolsgestel- Dungen-en-Schijndel, Tilburg-en-Goorle, Vucht-en-Kromvoort. 3. gem. in N.- Brab., tusschen Haren, Oorschot, Moer- gestel, Berkel on Udenhout, bijna 2114 heet. groot. De grond, uit diluvisch zand bestaande, wordt door do Lei doorsne- don. In 1822 teldo men er 1657, in 1840 2040, in 1875 2502, in 1890 3022 inw. Bij do tolling voor 1890 vond men er: 2803 R.-Kath., 174 Nod.-Herv., 4 W.- Horv., 4 Rem., 9 Doopsgoz., 5 Ev.-Luth., 1 Chr.-Geref., 1 Herst.-Luth., 16 >\'ed.- Isr. en 4 ongen. Hun voorn, middel van bestaan is landbouw. In vroegere eeuwen waren er vele laken- en andore weve- rjjen, doch deze zijn allen te niet gegaan. Men vindt er thans nog eenige looie- r\\jen, molens, enz. Behalve hot vlek Oosterwijk, bevat de gem. do b. Kerk- hoven, benevens de geh. Klein-Ooster- w\\jk, Klein-Heide, do Locht, Hondsberg, Balsvoort, \'t Spjjk on Oorschotsche- Djjk. Het vlok Oosterwijk, teldo bin- nen de kom in 1840 1560, in 1870 1572,
		N.-Holl., deels in de gem. Winkel, deels in de gom. Nieuwe-Niedorp. Ct. pold. van ruim 50 heet. in do TTtr. gem. Bunschoten. Öostersche-Bnitendellen, p. van ruim 88 heet. in de N.-Brab. gem. Kapelle. Oosterschelde, stroom in Zeel., <io oude mond van do Schelde, doch door het aanleggen van don dam tus- schen Woensdrecht en Bat van 1866 tot 1868 daarvan afgescheiden. Oowter^poorwog, vroegere naam van den (togonwoordig deel uitmakende van hot net der IIollandsche-Spoorweg- maatschappij) spoorweg van Amsterdam langs Woesp en Naarden naar Hilver- sum, waar hij zich in tweeën splitst, gaande do zuidelyke tak naar Utrecht, de Oostelijke over Baarn naar Amers- foort, van waar deze zich richt op Zut- phen. Het ged. tusschen Amsterdam en Amersfoort met don zijtak Hilversum Amsterdam, is den 10 Juni 1874 go- opond, het ged. van Amersfoort naar Zutphon in 1876. Later is hij doorgo- trokken van Zutphen naar Munster en van Amersfoort naar Nymegen. Door P. H. Witkamp, den schrijver van dit Woordenboek, die do lijn heeft ontwor- pen, werd daaraan den naam van Oos- terspoorweg gegeven, toen hij het gra- veeren der kaart aan do hoeren van Baarsel & Tuin opdroog. Do concessie werd, overeenkomstig de door hem ge- voerde correspondentie, aan C\'ornelis Outshoorn vorloend, ging daarop over aan de Maatschappij van den Centraal- Spoorweg en werd eindelijk door do Holl.-Spoorwegmaatschappij verkregen. Oosterstein, zuidelijk deel der Zeeuwsche gem. Oosterland. vroeger eene hoorl. Oostertninen, goh in de N.-Holl. gem. Wijk aan Zee. Ooster-Valge, geh. in de Gron. gem. Warffum. ©osterveen, voormalige havezate in de Overijselsche gemeente Nieuw- Lenzen. Ooster-Verlaat, geh. in de N.- Holl. gem. Ursem. Oosterwaard, strook land in de Gron. gem. Grijpskerk. Ooaterweei\'en, polderland in de N.-Holl. gemeente Edam, 285 hectaren groot. Oosterweide, pold. van 24 heet. in de N.-Holl. gem. Schermerhorn.

-ocr page 618-



		638 Oosterwijksche-Hoeven. Oost-Heikant.

		in 1890 2404 inw. Over hot geheel fraai gobouwd langs een schoon plein en eene brcedo hoofdstraat, is het wegens zyn bevallig \'lommer en aangename omstre- ken een geliefde wfjkplaaia van velen, die hunne dagen op eeno landelijko plaats wenschen te besluiten. De groote lindeboom van Oosterwijk is sedert ecuwen beroemd geweest. Tot de mork- waardige gebouwen behooren de schoone R.-Kath. St."Pieterskerk, de Herv. kerk, do synagoge en hot klooster Dal van Maria en Katharina. Er is een station van den spoorweg TilburgBoxtel. In 1452 werd het vlek door Maarten van Kossum geplunderd, in 1583 door krijgs- volk ten deele verbrand (ten gevolge waarvan de hooge toren der St.-I\'ieters- kerk instortte), in 1728 door moedwil geteisterd en den 25 Maart 1810 door een brand zwaar beschadigd. Van het oude kasteel te Oosterwyk is weinig of niets over. 4. d. in de Z.-Holl. gem. Kedichem, zeer aangenaam aan de Linge, tegenover het stadje Heukelum, gele- gen. Volgens de overlevering is het om- streeks den jare 1000 gesticht. Er is eene Herv. kerk en een veer over de rivier. In 1840 had het 214, in 1890 409 inw. In 1479 werd het d. aan kolen gelegd, en meermalen, o. a. in 1819 en 1820, door het water geteisterd. 5. b. in de Geld gem. Zelhem, in 1840 met 367, in 1872 met 371, in 1890 met 345 inw. Oosterwijksclie-Hoeveii, geh. In de X.-Brab. gem. Berkel c. a. Oester wijt werd, levendig d. op eene wierde aangelegd, in do Gron. gem. \'t Zand. Het telde in 1840 228, in 1870 258, in 1890 321 inw. Er is eene Herv. kerk, die met een godenkteckon voor Gijsbert Herman van Kipperda prjjkt. In 1400 werd er een brug gebouwd, die reeds voor lang is. afgebroken. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg GroningenDelfzijl. Oosterwolde, 1. d. in do Gold. gem. Doornspijk. Keeds in do 9de eeuw was er eene houten kerk. De Herv. kerk, die den 7 Maart 1844 door den bliksem getroffen, afbrandde, stond ccn- zaam. Daarom is sedert eene ruime kerk aan den Zandweg gebouwd. De verschillende buurten van Oosterwoldo (het Zuidorrot, Hoogerot en Noorderrot) hadden in 1840 754, in 1872 781. in 1890 802 inw. 3. d. in de Friescho gom. Ooststellingworf, aan de Compag-
		! nonsvaart, met bevallige, boomrijke we- \' gen en fraaie huizen. Aan de oostzijde i der Herv. kerk staat een klokkestoel I met lui klok ken. Het d. had in 1817 481, in 1840 820, in 1875 121Ü, in 1890 1285 inw. Hieronder zijn o. a. begrepen die van eenige buitenbuurten en ge- huchten, als "Weper, Boekhorst, Buttin- gen, Venekoten, Jarringa, Hooge-Duurs- woude, enz. Oudtijds waren kier vele staten, als Prandinga, Xanninga, Ste- ninga, enz. 3. of *Ooterwolder- poldei\', pold. van 2052 heet. in de \' Geld. gem. Doornspijk, aan de Zui- j dorzee. Oosterzand. b. in de Gron. gom. [ Oldenhove en Oldokerk. Oosterxee, d. in de Friesche gem. Lemstorland, nan de zuidzijde van het Tjeukemeer en don weg van de Lem- mer naar Heerenveen. Jonker Willem van Holland, de zoon van Graaf Floris III, stichtte hier in 1196 oen sterk slot, dat echter reeds sedert lang verdwenen is. Ook de oudo staten Oostorzeo en Roorda bestaan niet meer. In 1521 werd het d. door de Utrechtschen verbrand. Er is eene Herv. kerk. In 1811 had dit d. 483, in 1840 880, in 1875 1052, in 1890 1272 inw. Oostei\'zwake, pold. in de Zeeuw- sche gem. \'s-Gravenpolder. Oosterzij. of Oosterbnurt, b. in de X.-Holl. gem. Heemskerk, in 1840 met 168, in 1870 met 210, in 1890 mot 239 inw. Oosterxijde. of Oostzijde, oost. deel van hot platteland van den Muiderban. Oosterseijpoltlei\', pold. in de X.-Holl. gem. Heiloo, oudtijds cou plas, het Heilooürmoer genoemd. Dozo plas is in 1581 ingedijkt en 628 heet. groot. Oost-Frankeiiland, pold. van bijna 7\'/« heet. in de Z.-Holl. gemeente Schiedam. Oostgaag, b. in de Z.-Holl. gom. Schipluiden. Oost-Gors (Het), pold. van ruim 76 heet. in de X.-Brab. gem. Zwaluwo. Oosl <-i i alldijk,** d. in de N.-H. gem. Graft, aan het X.-Holl. kanaal, met 2 kerken, een voor do Herv. en een voor do Doopsgez. In 1840 had hot d. 225, in 1870 247, in 1890 223 inw. Oost-Heikant, of Ooster* II ei ka ui, b. in de N.-Brab. gom. Tilburg.

-ocr page 619-



		Oosthein. Oostliem, 1. d. mot eene Herv. kerk in do Friescho gem. Wymbritsera- deel. Het telde met geh. Nijezn"l en Westerburen in 1811 154, in 1840 217, in 1875 544, in 1890 580 inw. 2. geh. onder Witmarsum, in do Friescho gem. Wonseradeel Oosi 13 inkelenpoldci\', of ön- ase-Vrouwe-Polder, pold. van 129 heet. in do Zeeuwseho gein. Kruiningon. Oosthoek, of straatweg, b. in do Z.-Holl. gem. Charlois. Ooxithuixeil, 1. gem. in N.-Holl., naar do landzijdo ingesloten door do gem. Beets, Beemster, Purmerecde, Kwa- dijk, Middelie en Warder, en in het oosten door de Zuiderzoe bespoeld. De gemeente is don 1 Januari 1848 gevormd door de verconiging der gem. Oosthui- zen en Etersheim. Zij is nu 1260 heet. groot, bestaande de grond uit laag veen. Vóór do inlijving van Etersheim telde Oosthuizen in 1822 625, in 1840 797 inw. Na de vorgrooting van 1848 vond men er: in 1850 969, in 1875 1144, in 1890 1307. Bij do telling voor 1890 was de bevolking gesplitst in 1206 Ned.-Horv., 45 Doopsgez., 17 K.-Kath., 17 Ev.-Luth., 5 Herst.-Luth., 1 Waalsch., 16 ongen. Zij bestaan deels van de vcefokkerij en zuivelbcreiding, deels van den handel en visschern\\ De gem. bevat de d. Oosthui- zen en Etersheim, doelen van de d. Schardam on Kwadijk, do b. (het voorin, d.) Hobrede, do buurten üostoindo en West- einde, benevens het goh. Korsloot. Het d. Oosthuizeu is eene fraaie plaats, aan de vaart van Edam naar Hoorn en aan do Beomster-ltingsloot. Er is eene Herv. kerk mot een fraai praalgraf van den Ncd. gezant Franeois van Bredenhof. In 1870 tolde het binnon do kom 200, in 1890 244, doch met Oostoinde en \\Yest- cindo 789 inw. Er is eon station van den spoorweg HoornPurmerend. 2. voorm. d. op het Friesche oil. Ame- land, door overstroomingon to gronde gegaan. Oosthuizerkoog, of Wester* koog, pold. in de N.-Holl. gein. Oost- huizen. OoHt-IJselmoiMle, oudtijds Gijs- brecht-Jnkobs-Ambacht, pold. van 493 heet. in de Z.-Holl. gom. iJsolmonde. *Ooft-Indië, poldorl. in de N.-Holl. gom. Ankoveoii, met voenplassen, kreu- polhout, onz. Oostinge,** b. in do Gron. gom. do Leek.
		Oost-Meereu-Polder. 6S9\' Oostkapelle, gein. op Walcheren in Zeeland, in het noordwesten door do Noordzee bespoeld en verder bepaald door Vrouwenpolder, Serooskerke, Grjjps- kerke, Aagtokerko en Domburg. De grond 1405 heet. bestaat of uit met zand vermengde klei, of uit zand (duin). In 1822 bad deze gem. 697, in 1840 818, in 1875 1022, in 1800 1022 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 797 Ned.-Herv., 3 Waalsch., 99 Chr.- Goref., 118 R.-Kath., 5 ongen. Deland- bouw is hun voorn, bedrijf. De gom., eene oude heerl., bevat het dorp Oost- kapelle, verscheidene schoone landgoode- ] ren en verstrooide boerenwoningen. ¹ Het dorp üostkapelle, door den weg : van Middelburg naar Domburg doorsne- den, is een der bekoorlijkste plaatsen i van Walcheren, waartoe de boschrijko landgoederen voel bijdragen. Daaronder heeft Ovcrduin eene geschiedkundige vermaardheid, zoo door het bezoek van I Koning Willem III op 25 Mei 1862, als door het onthaal der leden van het Taal- on Letterkundig Congres to Mid- ! delburg door don eigenaar, Mr. W. C. I M. de Jongo van Ellemeet, in 1873. ; Een ander beroemd goed is Westhove. \\ Het dorp Oostkapelle heeft eeno fraaie i Herv. kerk. Het telde binnen de kom i in 1870 392, in 1890 275 inw. Oostkei\'ke, 1. voorin. Zeeuwsen dorp in West-Borsole, ton jaro 1532 door overstrooming vernield. \'£. d. in do Zoeuwscho gem. Wolfanrtsdijk, mot eeno Herv. en eene Chr.-Geref. kerk. Binnen de kom telde hot dorp in ^[ 1870 793, in 1890 939 inw. Oost-li.iiollemlam, ooatel. ged. van hot N.-Holl. d. Knollendam, mot do Horv. kerk en school. Dit ged. behoort tot do gem. Wormor. Het had in 1840 169, in 1870 238, in 1890 303 inw. Oost-Madepolder, pold. van 197 heet. in de N.-Brab. gem. Made c. a. Oostmahoril, geh. aan do Lau- werzce, onder hot d. Anjum, in do Fr. gem. Oostdongoradeel. Het telde in 1840 76, in 1890 106 inw. Hicrb\\j is eene veilige roede, inet eon scheeps- hoofd voor de overvaart naar Schier- monnikoog. In 1576 werd te Oostma- horn eeno sterkto opgeworpen door Bar- told Entos, dio dozo veldoversto dappor tegen den Spaanschen veldheer Caspar Robles verdedigde Oost-Meereu-Poldcr, pold. in de N.-Brab. gein. Klundert.

-ocr page 620-



		640 Oost-Mijzen. Oost veensche l.amlon.

		Oost-Mijzen. b. in de X-Holl. gem. Ursem, in 1840 met 83, in 1870 met 106 in 1890 met 45 inw. Oost-Xegentig-Morgen, pold. in de Z.-Holl. gem. Nicuwveen. Oost-\\i<-nu landsehc Polder, 1. pold. van 170 heet. in do Zeeuwscho gem. Krabbendyke. SS. pold. van 270 heet. in de Zeeuwsche gem. "\\Volfaarts- dyk. Oost-Oene, buurt onder Oene, in do Geld. gem. Epe. Oos» - Pa mierden, ged. van de Geld. beerl. I\'annerden, dat by den aan- leg van bet Pannerdersche Kanaal ten ooston daarvan bleef. Oostplaat, of Oostplaat -Flak- kee, pold. in do Z.-Holl. gem. Middel- harnis, in 1808 bedijkt en 163 hectaren groot. Oostpolder 1. polder van 387 heet. in de N.-Brab. gem. Etten. 3$. pold. van 135 heet. in de X-Brab. gem. Oosterhout. 3. pold. van 141 heet. in N.-Brab., deels in de gom. Raams- donk, deels in Waspik. 4. pold. in de Z.-Holl. gem. Goudswaard, in 1633 bedijkt en 61 heet. groot. 5. pold. van 503 heet. in do Z.-Holl. gom. \\Vad- dinxveen. 6. pold. van 19 heet. in de Zeeuwscho gem. \'s-Heer-Arends- kerke. 7. pold. van 47 heet. in do Zeeuwscho gem. Kortgeno. 8. pold. van 111 heet. in de Zeeuwscho gem. Krabbendijke. 9. pold. van 1140 heet. in Gron., deels in de gom. Uit- huistermeden, deels in de gem. \'t Zand, deels in degem. Bierum. De polder is ingedijkt in 1841. Oost-Raven, heerl. van 322 heet. in do Utr. gem. Jutfaas, verdeeld in Hoog-Raven en Laag-Raven. Oostiiiiii. 1. d. met eono Herv. kerk in do Friesche gem. Oostdongera- deel. Oudtijds waren hier verscheidene aanzienlijke staton, zooals Melloma en Sjuckma. In 1811 had dit d. met de Tilburen en de Dijkbuurt 213, in 1840 295, in 1875 341, in 1890 410 inw. \'4. d. met eene R.-Kath. kerk, in de Limb. gem. Venraai. Hot had in 1840 190, in 1870 200, in 1890 267 inw. Oost-Slagen, pold. van liijna 50 heet. in de Geld. gem. Herwjjnen. Oost-Smallenbrugge, geh. in de Friesche gem. Doniawerstal, onder Dijken, in 1840 met 27, in 1890 met 166 inw. Oost-Souburg, d. in de Zeeuw-
		sche gem. Oost-en-Wost-Souburg, aan den weg van Middelburg naar Vlissra- gen. Het is eene bovalligo plaats, die in 1870 binnen do kom 352 inw. telde. Aan den buitenmuur der Herv. kerk is een gedenkteeken van den Vice-Admi- raal Gerrit Verdoorn van Asperen. Ver- scheidene buitenplaatsen verfraaien don omtrek. Bij het landgoed Schoonenburg werd Koning AVillem III den 26 Mei 1862 door do Souburgors begroet. Ooststellingwerf, of Stel- lingwerf-Oosteinde, gom. in Fr., ingesloten door do Frioscke gem. West- stolilngwerf, Schoterland on Opsterland, alsmede door do Drentseho gom. Norg, Smildo en Diever, hebbende eono op- pervlakto van 22,501 heet. Deze streek, het hoogste deel van Fricsl., waar do Tjonger of Kuinder en de Linde ont- springen, bestaat meest uit diluvisch zand, deels uit hoog veen, deels uit laag veen. In 1744 had deze gem. 3973, in 1811 2705, in 1822 3092, in 1840 5444, in 1860 8354, in 1875 9176, in 1890 9315 inwoners, in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 7193 Herv., 1 W.- Herv., 1 Rem., 943 C\'hr.-Goref., 44 Doopsgez., 1 Luth., 4 Herst.-Luth., 10 Ned.-Geref., 22 R.-Kath., 9 Isr., 36 Baptist. 2 Meth., 1049 ongen. De land- bouw maakt novens de veenderij de hoofdbron der welvaart uit. De snelle ontwikkeling dezer gem. is vooral het gevolg, dat zij door de Compagnons- vaart een goode gemeenschap met het overige Friesland verkregen heeft. Sinds de verbinding met de Drentsche kana- lon, is dio bloei nog belangrijk toegonomen. Do gemeente had vroe- ger tot hoofdplaats het dorp Okleber- koop, doch in do plaats daarvan is Mak- kingn, ten jare 1852, getreden. De gom. wordt in 11 dorpen verdeeld, t. w. Ap- pelscha, Donkerbroek, Elsloo, Haule, Langedijke, Makkinga, Xyeberkoop, 01- deberkoop, Oostorwolde, Fochteloo en Haulerwijk. Onder het Fransch bestuur was Ooststellingwerf, met toevoeging van Bovl, gesplitst in 2 marien: 01de- berkoop on Oosterwoldo. Oost-Terschelling, de oost. helft van het X.-Holl. eil. Terschelling, met de d. Nidsland on Hoorn. Oostnin, d. met oene Herv. kerk in de Gron. gem. Ezinge, op eene wier- de. Het tolde in 1840 121, in 1870 128, in 1890 127 inw. Oostveeiisclie-Landen, land-

-ocr page 621-

Oost - Vlieland.

Oostzaan.

C41

©ostw ejjpolder. p. in de Z.-Holl.

I gom. Loosduinen.

Oostwold, 1. d. met eeno Horv.
kerk in de Gron. gem. Midwolde. Nog

I in hot begin der 16e eeuw lag Oostwold

j aan den Dollard, doch door indijkingen

j is het thans ruim een uur daarvan ver-
wjjderd. In 1840 had Oostwold 605, in
1870 850, in 1890 1221 inw. ». d.

I mot eene Herv. kerk in de Gron. gem.

j De Leek. Het telde in 1840 254, in

j 1870 255, in 1890 278 inw. 3. geh.

, iu de Gron. gem. Slochteren, onder Sid-
deburon, vroeger oen d. Het had in

\\ 1840 nog slechts 30, in 1890 90 inw.

| Overblijfselen der grondslagen van ge-
bouwen bewijzen dat het vroeger eeno
belangrijke plaats is geweest. In 1831

_: zy\'11 de grondslagen der voorin, kerk

\' uitgegraven.

Oostivoldev-Hanirik, b. in de
Gron. gem. Nieuwolda, in 1840 met
140, in 2870 met 155, in 1890 met 101
inw.

Oostwolder-Polder, pold. van
1190 heet. in Gron., deels gein. Mid-
wolde, doels gom. Nieuwolda, deels gem.
Fins ter wolde. De pold. is in 1769 inge-
dykt, bij don storm van 1 Dec. 1833
overstroomd, doch sedert herdijkt. In
1840 woonden onder Midwolde 115 on
onder Nieuwolda 60 inw., iu 1890 131
en 45 inw.

Oostwoud, d. met eoue Herv.
kerk in de X.-IIoll. gom. Hidwond,
meest door veehouders bewoond. In
1840 had het 310, in 1S70 486, in 1890
527 inw. Den 3 Juni 1710 werd het ten
gevolge van oen brand, door een mis-
dudiger gesticht, grootendools vernield.
Oostwonde, 1. g h. in de N.-Holl.
gom. Akersloot. 3$. geh. onder Drio-
zum in de Friesche gein. Dantumadeel.
Oost wonder» Polder, pold. van
44 hoct. in de N.-Holl. gem. Akersloot.
Oostzaan, gem. in X.-IIoll., in het
zuiden door het ingedijkte deel v.ui het
IJ bepaald en naar de landzijde ingesloten
door Zaandam, Wjjdewormer, Ilpendam
en Landsmeer. Zij besloeg in 1870 1914
hoch, alles laag veen en water. In
1822 had zij 990, iu 1840 1303, in 1S75
2021, in 1890 2806 inw. Bjj de telling
van 1890 vond men er: 2486 Ned.-Herv.,
131 Chr.-Oeref., 32 Doopsgoz., 2 Ev.-
Luth., 1 Horst.-Luth., 64 Ned.-Gerof.,
47 K.-Kutli.. 43 ongon. Zij bestnan
meest van veoteolt, zuivelberoidiug, hun-
del, veenderij, styfselmakerü, enz. Bo-

strook in Utr., thans de gem. Maartens-
ilijk uitmakende
Oost- Vlieland, d. op hetN.-HolL

eiland Vlieland, met eeno hnvon, oene
Horv. kerk en liet Raadhuis der gem.
Vroeger was hot voel grootor, want den
20 Augustus 1575 brandden de Span-
jaarden er 450 huizen at\'.

Oostvliet, 1. b. in de Friesche
gem. Franeker, aan do Harlingervaart.
JJ. voorin, dorp in Staatsch-Vlaanderen,
b\\j Nieuwvliet.

Oostvliet-Polder, pold. van 144
hoct. in de Z.-Holl. gom. Zoctorwoudo.

Oost-Vooi\'land,poldcrl. ter grootte
van 45 hoct. in do N.-Brab. gein. Ka-
pel lo.

Oostvooi\'lie, gem. in Z.-Holl., in
het noordw. door de Noordzee bespoeld
on verder ingesloten door de gemeenten
Rokkanje, Xieuwenhoorn, Briello en Ro-
zenburg, 2517 hoct. groot. De grond be-
staat uit zand (alluvium) on zeeklei. In
1822 had deze gom. 796, in 1840 1105,
in 1875 1494, in 1890 1802 inw. Bij de
telling voor 1890 vond men er: 1676
Nod.-Horv., 18 Cur.-Geref., 1 Ev.-Luth.,
65 Nod.-Geref., 19 R.-Knth., 2a ongon.
De inw. bestaan meest van don land-
bouw. Do gom. is saamgosteld uit do
heerl. Oostvoorno, Ruggo, Oosterland
en Oud- en Nieuw-Kleiburg. Behalvo het
d. Oostvoorne, vindt men er do b. Do
Tinte. Het d. Oostvoorno of Oost-
Voorne telde in 1870 binnen de kom
307, in 1890 448 inw. De kerk der Herv.
is oen merkwaardig gebouw. Ook is er een
vuurtoren. Vroeger vond men er don
burg en den hoi\' van Oostvoorno, waar-
schijnlijk eeno stichting van Pelgrim,
oen zoon van den Hollandsehen Oraal\'
Dirk IV.

Oostvoornsche-Poldei\', pold.
in Z -lIolI., deels in de gem. Oostvoorno,
doels in Briello, bijna 1229 heet. groot.

Oost- Vrijfoergsche-Polder, p
van 22 heet. in do N.-Brab. gom. Oud-
Vosmcer.

Oostivaard, of Oostweerd,
goh. in de Utr. gom. Zuilen, in 1840
met 97, in 1870 met 72, in 1890 met
101 inw. Vroeger was hot oeno afzon-
dorlijko heerl. mot een ridderhofstad.

Oostwaterillg, 1. noordoost, doel
van de Zeeuwscho landstr. Walcheren.
j&. oostol. deel van de Zeeuwsche
landstr. Zuidbeveland, in 1530 door
ovorstrooming grootendeels onder de
Oostcrsehelde geraakt.

\'WlTKAMP.

-ocr page 622-

-ocr page 623-



		Oppenliuizen. 643
		Opbroek enz.


		543, in 1990 met 526 inw. 3. geh. in de Limb. gom. Echt, in 1870 met 32, in 1890 met 31 inw. 4. geh. in de N.-Brab. gem. Oorschot. O pil ui, buurt onder Augusti- nusga in do Friesche gom. Acht- karspelen. Oploo,* d. met eeno R.-Kath. kerk in do N.-Brab. gem. Oploo-St.-Antonius- en-Ledcakker, aan de Molenbeek. Het had in 1870 binnen do kom 161 in 1890 117 inw. Do beerl. is bezeten o. a. door do geslachten Stoop, vnn Steenhuis en van Weideren, doch in 1770 door Prins Willem V voor f 75,000 aangekocht. Oploo-St.-AntoniM-en-f_Jiede- I akker, gem. in N.-Brab., tusschen Boxmeer, Beugen, Gcmert, Bakel e. a. en Sambcek. Zij ia groot 3820 heet. en heeft een zandgrond, vroeger ton deelc met hoog veen bedekt. In 1822 telde zij 1561, in 1840 1674, in 1875 1690, in 1890 1693 inw. Al de inw. zfc\'n thans R.-Kath. Deze bevolking vinc\'t vooral in den landbouw een bestaan. Zij is saamgestold uit een deel van de heerl. Kuik (Oploo en Lodeakker) en een deel dor heorl. Boxmeer (St.-An- tonis). Opmeden, of Opineeden, geh. onder JIeedhuizon in de Gron. gem. Delfzijl. Opmeer, 1. gem. in N.-Holl., tus- schen Hoogwoud, Abbekerk, Sijbekarspel, Spanbroek en Hcer-Hugowaard, 721 hoct. groot, alles zeeklei. In 1822 tolde men er: 353, in 1840 410, in ;875 480, in 1890 452 inw. Bij de tolling voor 1890 vond men er: 129 Ncd.-Herv., 4 Doops- gez., 7 Evang.-Luth., 307 R -Kath., 5 ongen. Zij bestaan meest van veeteelt on zuivclbereiding. De gem. bevat het d. Opmeer, de geh. Akon, Opmoerder- I\'ado en eon gedeelte van do Borkmeer. Het d. Opmeer telde in do komtonjaro 1870 165, in 1890 308 inw. Hot strekt zich uit langs do Veekonvaart. Do kerk behoort den Herv. Den 10 Octoborl799 viel hier eon gevecht voor tusschen de Engelschen en do Bataven. 2. pold. van 559 heet., in de N.-Holl. gem. Op- meer. Opoven, geh. in de Limb. gem. Linne. Oppendorp, geh. in de Limb. gem. I Schimmert, ter plaatse waar vroeger een ridderhofstad stond. Oppenbnizen, d. met eeno Herv. kerk in de Friosehe gem. Wymbritsera-
		Opbroek, of BroekBche-Pol- der, pold. van 455 heet. in de Geld. gem. Vuren. Op-«leil-Berg, geh. in de Limb. gem. JIook-cn-Middelaar. Op-d©-Straat, b. in do Limb. gem. Voerendnal, in 1840 met 94, in 1890 met 75 inw. Opdorp, geh. onder Doczum in de Oron. gem. Grootegast. Opeillde, d. met eeno Herv. kerk in do Friesche gem. Smnllingerlnnd. Het had in 1811 333, in 1840 412, in 1875 «63, in 1890 984 inw. Onder het laat- ste cijfer zijn eehter ook begrepen die Tan Zwartveen, van het Smnllingerland- scho gedeelte van Rottcvnlle en van Tieke, in 1890 127. Opende, d. in de Gron. gem Groote- gast, in 1840 met 369, in 1870 met 892, in 1890 met 1208 inw. Er is eene Herv. kerk, die op een boomrijken heuvel staat. Tot in het begin dezer eeuw stond te Opende de burg Sjallcma. Opbemert, I. gem. in Geld., tus- schen Wadenooien, Est c. a., Varik en Dreumel, 1783 heet. groot. In het oos- ten (naar de Dreumelsehe zijde) door do Waal bespoeld, bestaat do grond uit votte rivierklei. In 1822 had Ophomert 790, in 1840 985, in 1875 1210, in 1890 1231 inw., in laatstgen jaar onderschei- den in: 1192 Xed.-Herv., 1 Evang.-Luth., 19 Ned.-Geref., 50 R.-Kath., 69 Isr., Zij vinden meest hun bestaan in den landbouw. Do gem. is uit do heorl. Op- hemert en Zennewijnon saamgesteld. Het d. Ophemert is aan don Waaldijk gebouwd, wijd uiteen verstrooid. In hot midden van het d. bet kasteel Ophemert. Het had in 1840 814, in 1872 987, in 1890 991 inw. Er zijn kerken voor de Horv. en do Isr. Vóór 1328 was er eeno kommanderij dor Duitscbo ordo,doch die toon naar Tiol werd verplaatst. 2. pold. van 1135 heet. in do Geld. gom. Ophomert. OpheilNdeil, d. met eeno Herv. en eeno Cbr. Geref. kerk in do Geld. gem. Kesteren, aan den Kijmlijk. Het is groot en welgebouwd. Den 29n Juli 1855 sloeg de bliksem in don toren en doodde den pred. A. van Herwaarden op den preek- stoel. In 1840 telde het 1276, in 1872 1614, in 1890 1892 inw. Er is een halte van den spoorweg ArnhemTiol enz. Oplioven, 1. b. in do Limb. gem, Roggel, in 1870 met 238, in 1890 met 229 inw. SJ. buurt in do Limb. gem. Sittard, in 1840 met 486, in 1870 met

-ocr page 624-



		Opwierda. van hot Reitdiep. Zij werd in den Spaan- schen oorlog meermalen genomen en hernomen. Van 25 Juni tot 7 Juli 1591 drong Prins Maurits haar tot de ovcr- ; gave. Opaterlnild, gom. in Friesland, bepaald door de gem. Smallingerland, Utingerndeol, Engwirdcn, Sehoterland en ! Ooststcllingwerf (in Friesl.), Norg (in Drente), de Leek, Marum en Grootegast (in Gron.) Zij beslaat 23,061 heet., wordt ; doorsneden door de Boome en bevat deels laag veen, deels zandgrond, deels hoog veen. In 1744 had zij 4830, in 1811 7707, in 1822 8305, in 1840 10,177 in 1860 11,457, in 1875 13,677, in 1890 14,570 inw., in lnatstgon. jaar onder- \| scheiden in: 8950 Ned.-Herv., 3 "W.- ! Herv., 1 Kern., 1545 Chr.-Gcref., 541 doopsgez., 3 Lnth., 541 Xed.-Geref., 21 K.-Kath., 126 Isr., 6 Vrije-Evang. en 2827 ongen. Deze bevolking vindt haar bestaan meest in den landbouw, de voefokkorij, do veenderij en den han- del in do stapelproducten. Grooto fa- brieken zijn er niet, doch men heeft er eenige scheepstimmerwerven, looierijen, kalkbranderijen, molens enz. De gem is afgedeeld in 14 dorpen: Beets, Bee":ster- zwaag, Duurswoudo, Gorredijk, Hemrik, Kortezwaag, Lnngezwnag, Lippenhuizen, Luxwoude, Olterterp, Siegerswoude, I Terwispel, Ureterp, Wijnjoterp. Doch in geografischen zin is Luxwoude geen ; d., terwijl do b. Bakkeveen on IIauler- wijk tot dorpen zijn aangegroeid. De belangrijkste dezer plaatsen is Gorre- dijk, doch Beetstcrzwang, als meer in het midden der gemeente gelegen, strekt tot hoofdplaats. Tijdens het Franscho Keizerrijk was deze gomconte gesplitst in do mniriën Gorredijk, Lip- penhuizen, Langezwang, Ureterp en ! Bcetsterzwaag, mot dion verstande, dat de laatste zich niet slechts tot een deel van Opsterland bepaalde, maar zich over een deel van Smallingerland \' uitstrekte. Opwetten, d. met eene R.-Kath. kapel in do N.-Brab. gom. Nunen c. a., aan den Kleinen-Dommel. Het telde in 1840 588, in 1890 534 inw. Als eeno bijzonderheid vermeldt men het goval, dat hier oen schaap een wolf gevangen heeft. Opwierda, d. met eene Herv. kerk nabij het Opwiordermcer in do Gron. gom. Appingodam. In 1840 telde het 275, in 1870 364, in 1890 443 inw.
		644 Opperbnren. deel. Vroeger waren er 2 stinzon, als Sjaardo en de stins van Pier Foppos, welke laatste sterkte in 1401 door \'s eigenaars staatkundige tegenstanders werd ingenomen en verbrand. Oppen- huizen had in 1811 212, in 1840 354, in 1875 G14, in 1800 703 inw. Vroeger geheel afgezonderd, is het sedert een 25tal jaren door een gooden kunstweg met Snoek verhouden. Opperlmreil. 1. geh. onder het d. Oudcga in de Friesche gom. Smnllinger- land, in 1840 met 40, in 1800 met 128 inw. 2. geh. onder Wqnjeterp in de Fr. gem. Opsterland. Oppordoes, gem. in N.-Holl., in het noorden door de Zuiderzee bcspoold en verder ingesloten door Medemblik, Midwoud en Twisk. Zij beslaat 385 heet., alles kleigronden. [n 1822 had zij 488. in 1840 582, in 1875 790, in 1800 785 inwoners. Bij de tolling van 1890 vond men} er: 596 Xed.-Herv., 224 Chr.-Oeref., 18 Doopsgez, 34 Xed.- Geref., 9 R.-Katli. on 4 ongen. Vee- teelt, landbouw en tuinderij zijn er do bronnen van bestaan. Behalve het d. Opperdoes, bevat de gem. de geh. Zui- derwcg en Almersdorp. Het dorp Opperdoes ligt een weinig ten zuiden van den AVost-Frieschen zeedijk, dicht bij Medemblik. Het telde binnen do dorpskom in 1870 648, in 1890 610 inw. .Men hoeft er een station van den spoorweg HoornMedemblik. Er is een Herv. kerk In 1517 werd het door de Geld. Friesehen geplunderd. OpptM\'donk, geh. in de Limh. gom. Grubbevorst, in 1870 mot 41, in 1800 mot 41 inw. Opperen, b. in de N.-Brali. gem. Oorsbeek. Opper-Kooten. fraaie h. onder het d. Kooten in de Friesehe gem. Koo- ten, aan den straatweg tussche ï Locu- warden en Groningen. Oppid urn It.itu voi-mii. de oude stad der Batavieren, waarschijn]ij\'k Nij- mogen. Oppoveil, buurt in de Limh. gem. Oorsbeek aan den weg van Sittard naar Heerlen, waar deze eene sterke helling heeft, in een fraai oord. Zij telde in 1840 200, in 1870 305, in 1890 287 inwonors. OpMt\'lienmert, geh. in de Limb. gem. Schin-op-Genl. Opslag (I>e), voorm. schans in de Gron. gem. Grjjpskerk, aan den mond

-ocr page 625-



		Opijnen.		Orten.
		645



		Opijnen, d. mot eeno Horv. kerk in do Gold. gein. Est-en-Opynen, in 1840 inet 333, in 1872 met 582, in 1890 met 1961 inw. Het is wijd uiteen go- bouwd, deels langs den "Waaldijk, deels langs een weg, die evenwijdig van dien dijk loopt. Er is eene Horv. kerk. De heerl. Opijnen. waarmede Rudolf do Cock in 1265 werd verleid, is ruim 289 heet. groot. Oranjcdijk, is een halte van do stoomtram SohoondijkoIJzeudiJke. Orailjedoi\'p, nieuwe buurt in do Drentsche gom. Emmon, aan het Oranje- kanaal, in 1870 mot 92, in 1890 met 862 inw. Oranjekanaal,vaart in het midden van Drente uit de Smildervnart in ooste- lyko richting naar do Bargervenen aan- gelegd. Het graven is in het begin van 1854 aangevangen, met zooveel kracht, dat reeds in Juni van genoemd jaar het kanaal van den mond tot de eerste sluis bevaren kon worden en het gra- ven tot aan do twoodo sluis (11,600 M.) nog vóór Januari 1855 tot stand kwam. Het kanaal is ruim 10 uren lang en heoft verscheidene plaatsen doen ontstaan, Schoonoord, Nieuw-Dordrecht enz. Oranje-XasNau\'s-Oowl, vorstc- lijk lustverblijf ondor lienkum. (Zio ltoiikiiiii.) Oranjepolder, 1. pold. van 154 heet. in do N.-Brab. gem. Oostorbout. 2. pold. van 441 heet. in do Z.-Holl. gem. Naaldwijk. Deze pold., ook het Hoonderland genoemd, vormt eene heerl. Hierbij is de fraaie Oranjesluis, niet een aanzienlijken bovenbouw. \'.i. polder van 160 heet. in de Z.-Holl. gem. Voor- schoten. 4. pold. in do Zoeuwscho gem. IJzendijke, in 1617 ingedijkt en 829 heet. groot. 5. pold. van 161 heet. in de Zeeuwsche gem. Arneinuideii, in 1618 ingedykt. O. of Ollde- JLand, pold in do Zoeuwscho goin. Biervliet, in 1618 ingedijkt on ruim 411 heet. groot. Oranjepoldertje, p. van ruim 8 heet. in do N.-Brab. gom. Dinteloord e. a. Oranjesluizen, prachtig sluis- work in don mond van het IJ, in den dam tusschen den Paardenhook en het dorp Schollingwoude, met 5 sluiskokors. De eerste steon daaraan werd gelegd door Koning Willem III, don 29 April 1870. De 3 sluiskokors, voor do schoep- vaart bestemd, zijn goopend den 18en Maart 1872.
		Oranje wond, buurt mot oen voor- malig landhuis der Erioscho Stadhouders in Schotorland, naby Oudeschoot. Dit huis was in het midden der 17do eeuw door Prinses Albertina Agnos, de doch- ter van Fredcrik Hendrik en do weduwe van Willem Eroderik van Xassau-Diotz, aangelegd. Prins Jan Willem Friso liet er een nieuw gebouw oprichten, doch zijn onvorwachts overlijden deed dien arbeid staken. Xa doomwenteling van 1795 stond het verlaten, tot omstreeks een nogen- tal jaren later met de slooping werd aangevangen. Onder het Franseh be- stuur werden do bosschon verkocht, waarop dit schoono landgoed in kleinere porceolen werd gosmaldeold, waarvan één nog don naam van Oranjewoud, een ander dat van Ornnjcstein draagt. Deze schoono landgoederen worden door ; sierlyk gebouwde landhuizen zeer ver- fraaid. De buurtschap Oranjewoud Friesland\'s lustwarande", telde in 1840 259, in 1870 220, in 1890 364 inw. Oraiijezaal, of HuiM-ten- ItOMt\'ll. kon. palois aan hot noord- einde van het Haagscbe-Bosch, in do Z.-Holl. gem. "Wassenaar. Het is door Prinses Amalia van Solms voor haar gado Prins Frederik Hendrik gesticht en door een praebtigen tuin omringd. Het grootste sieraad van dit paleis is de groote achtkante zaal, waarin do wanden allegorische voorstellingen bo- vatten uit het leven van don Prins, door Jordaans, van Tulden, Zoutman, I do Bray, do Grebber, Honthorst en an- dore meesters geschilderd. Dit palois ia do geboorteplaats van Koning Willem I. Orden, b. in de Geld. gom. Apel- doorn. Het tolde mot Brink in 1840 531, in 1872 1239, in 1890 2722 inw. Orisant, of Worigexand, voorm. Zeouwsch eil. tusschen do Oos- torscholdo en de Waal of Faal. Filips van Bourgondië kocht het den 25 Au- gustus 1423, doch het bezweek voor den aandrang dor golven in 1530. Het westelijk god. is by eeno bedijking in 1665 aan Xoordbovcland gehecht, doch dit god. is in de laatste holft dor 18de eeuw opnieuw door do golven over- stelpt. Orin (De), beek in de Limb. gem. Stein en Urmond. Zij valt in do Maas. Ortele, of Ortel, b. in do Over- ijselscho gom. Dieponveen. Orten, d. in de X.-Brab. gomoente \'s-Hertogonbosch, reeds in de 9de eeuw

-ocr page 626-



		Orvelte.
		Osdorp.
		646



		onder den naam van Ortonen en Har- tina vermeld. Het wus oudtijds zeer aan- zienlijk, en zelfs nop in 1853 droeg een der kerkelijke dekenaten in N.-Brab. den naam van Ortcn. In 1840 telde bet echter niet meer dan 310, in 1890 650 inw. Do tegenwoordige R.-Kath. kerk is eon eenvoudig gebouw. Docb vóór den brand van 1601 stond er een veel schooner en grootseber bedebuis. In 1196 werd bier een verbond tusschen Brabant en Gelderland gesloten; in 1524 ver- brandden do Gelderschen bet d., dat bij de belegering van \'s-HertogenboHch in 1601 en 1673 veel leed moest verduren. In 1766 werd bier een Germaanscb kerkhof\' ontdekt. Orvclte, b. in de Drentsehe gem. Westerboik, in 1811 met 109, in 1840 met 140, in 1870 met 182, in 1890 met 249 inw. Het naburige Orvelterveen is, volgens do overlevering, in de Middel- eeuwen ontruimd door do bevolking uit vrees voor de roovers Ellert en Bram- mert. Os, Oss, of O.scll, 1. tweede kant. van het Brab. arr. \'s-Hertogenboseh, bevattende do gem.: Alem c. a., Ber- cbem, Deursen, Dieden, Orave, Herpen, Huiseling, Golfen, Hecscli, Lit, Littooien, Megen c. a., Nistelrode, Nuland, Os, Ooien e. a., Kavenstein, Beek, Schaïk en Velp. Si. kerk. ring van de klasse \'s-Hertogcnbosch der Herv. Kerk. Do ring bevat de gem. Berlikum-on- Bosmnlen, I>iiiter-Hce8wijk-en-Nistel- rode, Lit-Littooien-Kossel-Alem-Mnren- en Kessel, Ooien-en-Megen, Os-Heesoh- Bcrchem-Goffen-en-Nuland. 3. dek. van bet aartsbisd. \'s-IIertogonbosch, be- vattende do 15 par.: Alem, Berehcm, Geffen, Heescb, Kessel, Lit, Littooien, Maren, Nistelrode, Nuland, Ooien, Os, Kosmalen, Teefïelen, Yorstenboseb. 4. gem. in N.-Brab., tusschen Megen, Borchom, Nistelrode, Hcosch, Geffen en Littooien, zijnde 2905 beet. groot. De grond bestaat voor het grootste deel uit diluvisch znnd, behalve in het noor- den, waar klei ligt. In 1822 had Os 3299, in 1840 4000, in 1875 4517, in 1890 7549 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 183 Nod.-Herv., 3 Chr.- Geref., 2 Doopsgez., 1 Ev.-Luth., 7120 R.-Kath., 221 Ned.-Isr. Zij vinden meest hun bestaan i:\\ den landbouw en de voeteelt. Intussehen zijn er in de latero jaren verscheidene inrichtingen van ny- verhoid verrezen; men had in 1892 3
		stoom-boterfabrieken, Btoomwattenfa- briek, stoom-varkensslacliterij, 17 klom- penmakcrijen, waskaarscufabriek, 25 kuiperijen, stoom-kistenmakorij, mine- raalwaterfabriek, 5 leerlooierijen, 28 schoenmnkerijen, 10 smederijou, 3 ta- bakskerverijen, 2 sigarenfabrieken, wa- genmakerijüii, 2 meubelmakerijen, orgol- makerij, 2 bierbrouwerijen, olicmolens, goudsmederijen, boekdrukkerij, 2 blauw- ververijen, stotfeuververij, zadolmake- rijen, enz. Van de vroegere wolspinnc- rijen, laken- en linnen-fabrieken b\'staat echter geen spoor meer. De gem. bevat het stadje of vlok Os, de b. Schaïk, Molenstraat, Vlied, Boschstraat, Amstol- eind, Voerhoek, Kruisstraat, Vlasboek, l\'ssen, Achter-Schaïk, Ruwaard, Hoi- hoek en Kortvoort, benevens do ge- i huchtcn Korenstraat, Horzak en Hec- ! sche-"\\Veg. Het vlek Os is zeer oud. Als j Osne werd het in 712 aan den geloof«- prediker AVillebrord geschonken. Het werd vervolgens tot on vrijheid ver- heven, en den 9 September 1387 ver- gunde Hertogin Johanna dat het ver- sterkt zou worden. Van deze vergunning is gebruik gemaakt, zoodiit Os tot in de vorige oouw met wallen en poorten was voorzien. Hen ged. der liossche-l\'oort is eerst in 1838 afgebroken. In 1870 telde Os 412 huizen en 1700 inw., in 1890 418 huizen en 1996 inwoners. Er is een schoon plein, waarop gedurende de marktdagen groote drukte van koo- pers en verkoopers heerscht. Het schoon- ste gebouw van Os is do St.-Iinmberts- kork, die met een hoogon toren prijkt. Do Herv. kerk werd in 1817 gebouwd, en is, even als de synagoge, een aan- zionlijk gebouw. Ook het Raadhuis ver- dient opmerking. Er is een stntion van den spoorweg Nijmegen\'s-Bosch. Histo- rische herinneringen zijn : de verwoesting door do Gelderscben, in 1418, 1497, 1512, 1528 on 1543; do verwoesting door de Staatschen, in 1573; bet straffen der verraders, die Geortruidenberg aan j do Spanjaarden haddon overgeleverd, \| door Staatscho bonden, in 1589; de plundering door muitende Spanjaar- don, in 1592; do bijeenkomsten van Staatscbe, keizerlyke, Engolschc en Sardinische gezanten, in Juli 1748; de brand van 1751; de watervlocd van 1809. 5. pold. van 964 heet. in de N.-Brab. gem. Os. Osdorp, d. mot eeno K.-Kath. kerk in de N.-Holl. gom. Sloten. Het teldo

-ocr page 627-



		Oterdunimer-Z\|jlvest. 647
		Ösdorper-Winnenpolder.


		dcren, in het weston en noorden door de Hont bcspoeld en verder bepaald door de gem. Hontenisse on Hengstdijk. Zij beslaat 1453 boet. en bestaat uit verschillende polders, mot oen uit klei of klei en zand saamgesteldon bodem. In 1822 had zjj 638, in 1840 782, in 1875 882, in 1890 844 inw., bijna allen landbouwers. Zij waren in laatstgen. jaar onderscheiden in 802 K.-Katb., 32 Xed.-Herv. en 10 Cbr.-Geref. De gom. bevat hot d. Ossenisse, beneven de geh. Zoedorp en \'NValenhoek. Het d. Os- senisse bevatte binnen de kom in 1870 110, in 1890 133 inw. Er is oono R.- Kath. kerk met een hoogen toren, welks spits don schippers op do Schelde tot oen baak verstrekt. Os8enkamp-]!Iolenkainp-en- de-Maeharensclie-Waarden, uiterw. in X.-Brub. van 72 heet. deels in de gem. Ooien e. a., deels in Megen c. a. Ti össenwaard, pold van bijna 199 heet. in de Geld. gem. Herwen-en-Aart. Owseilfli.jl. b. in de Overijsclsche gom. Oldemarkt, aan de Kalonborger- gracht. Er heerscht door de sluis of de zijl een levendig scheepvaartverkeer, vooral met andere Overijselscho on met Friesche plaatsen. Men telde er in 1840 281, in 1870 349, in 1890 472 inw. Ostade, geh. in do X.-Brab. gem. Asten. Ostaye, of OstaaU\'ii. b. in do X.-Brab. gom. Zundert o. a. Otene, ötliene, Xots-ia. b. in de Zeouwscho gein. Zaamslag in 1890 met 340 inw. Hot was vroeger een d., doch in den strijd met Spanje is het in 1586 onder water gozet, en na do bovorsching niet weer tot het oude aan- zien gekomen. Otcnosclie-Kreek, lange, smalle waterplas in de Zoeuwscho gem. Zaam- slag, 103 heet. groot. Otei\'dllin, dorp met eene Herv. kerk in de Gron. gem. Delfzijl, in 1840 met 260, in 1870 met 378, in 1890 met 376 inw., die dor geh. Xyenhuis, Do Warvon en Zomerdijk medegerokend. In de 15de eeuw werden hier sterkten aangelegd, om de vnurt op de Eems en de landing op do Groninger kust te be- heerschen. Oterdnninier-Zijlvest, zijlves- tenjj in Gron., waartoe de lauden van Lalloweor, Borgsweer, Oterdum en He- vokes behooreu.
		in 1870 54 luw. binnon de kom en 653 daarbuiten, in 1890 227 binnon de kom en 615 daarbuiten. Het is wel klein, maar ligt bevallig in bet geboomte. Osdorper-Kiiinenpold<M,pold. van 483 bectaron in de N -Holl. gom. Sloten. Osdorper-Bulten polder, i>old.* van 420 hectaren in de X.-Holl. gein. Sloten. Oshaar, b. in de Drentsche gein. De "Wijk, in 1811 met 56, in 1840 met 135, in 1870 met 146 inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. OsiiigahuiKon, geh. ondor het d. Heeg in do Friesche gein. Wymbrit- soradeel. Owpel, d. mot eone nieuwe K.-Katb. kerk in do Limb. gem. Xederweerd. Het had in 1840 176, in 1870 340, in 1890 428 inw. Osse, geh. in do Zeeuwsche gom. Duivendijke, cortijds met het kasteel Herkenstcin. OsxeliOp, ]>. in de X.-Brab. gem. lIoogo-en-Lago-Zwaluwe. OMMCllbl\'Oek, landgoed in de X.- Brab. gein. Boers, aan don nieuwen weg van Boers naar Haps. ONSi\'iidreclit, gom. in X.-Brab. in bot zuid-oosten bcspoeld door do Schelde en verder bepaald door do X.-Brab. gem. Woensdrecht, Huibergen en Putte, alsmede door de Belgische gein. Sant- vliet. Zij beslaat 3045 heet. en bestaat deels uit duliviscb zand, deels uit klei. Do zandgrond is houvolachtig, en daar hij tevens bosebrijk is, levert hot land- schap schilderachtige gezichtspunten op. De gom. had in 1822 1056, in 1840 1258, in 1875 2063, in 1890 2384 inw. (2315 B.-Kath., 68 Xed.-Herv. en 1 C!hr.- Gcref.) Zij bestaan meest van den land- bouw. Er wordt ook cichorei geteeld en bereid. Behalve het d. Osseudrecht, vindt men er de b. Hondseind, Aanwas, Hageland en Kalfoeü, benevens do goh. Laagstraat, Molonoind on Platluis. Do polder Hinkelenoord, die mede tot deze gem. behoort, mnakto nog in het begin dezer eeuw oen gedeelte van Zeeland uit. Het d. Osseudrecht, in 1840 met 214, in 1870 met 222, in 1890 met 224 inw., heeft 2 kerken, een voor de K.- Katb. en een voor de Herv. Vroeger stond er een groot kastool. Er is een halte van de stoomtram Bergeu-op-Zoom Antwerpen. Ossciiissc, gem. inZeeuwsch-Vlaan-

-ocr page 628-



		Ond-Alblas.
		648 Oterleek.


		on Bergen, en de Pruis. gom. Asperden en Kessel. Zij beslaat 2736 heet. en bestaat meost uit diluvisch zand, doch langs do Maas uit klei. Langs de grens ligt veel moeras, het Koningsveen ge- noemd. In 1822 had Ottersum 1346, in 1840 1672, in 1875 1947, in 1890 2112 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 2098 R.-Kath.. 6 Xed.-Herv., 2 Chr.- Geref. en 6 Ev.-Luth. De landbouw is hun gewoon bedrijf. Er zijn 2 dorpon: Ottersum on Veen, do b. Milsbeck en Aaldonk, do geh. Zeldcrsche-Heido, Zel- der, Bisterveld, Dam, Hekkens, Panho- vensche-Heide, Looi, Looierheido en St.-Jnnsberg, benevens het Xederl. doel van IJshovel of IJshüvel. Het d. Ottersum ligt aan de Xiors, nabjj on schuins tegenover Gennep. Er is oone nieuwe R.-Kath. kerk met een hoogen en frnaien toren, en een klooster der Zustors Vincontianessen. In 1840 tolde het 200, in 1870 217, in 1890 328 inw. Ottolailri, gem. in Z.-Holl., tus- schen Groot-Ammers, Goudriaan, Pour- sum, Giesendam, Molenaarsgraaf en Brandwijk. De grond 850 heet. groot en eon bijzonderen polder bestaat uit kloi en voon. Ottoland had in 1822 222, in 1840 300, in 1875 609, in 1890 629 inw. Bij do telling voor 1890 waren er 395 Xed.-Herv., 14 Chr.-Geref., 1 Doopsgez. en 219 Xed.-Geref. De vee- ^! tooit is hun hoofdbodnjf. Ook verbou- won zij hennep. Hot d. Ottoland strekt zich van het westen naar het oosten uit on hooft eone Horv. kerk. Ottopoel, drooggem. plas bij het Friosche d. Koudum. Ollriaail, ridderhofstad in de Utr. gem. Broukelcn-St.-Pieters, aan de Vecht. Hot was reods in 1350 bokend. Ouri-A, of Ouri-.V «ebe- Polder, pold. in de Utr. gemeenten Broukolen- Xjjcnrodo en Ruwiel. Ondaschc-Pohler, of Ader- polder, pold. van 58 heet. in do Z.- Holl. gom. Allcemade. Oud Ade, Onde-Ade, of Ond-A, d. mot eene R.-Kath. kerk in de Z.-Holl. gem. Alkemade. Het had in 1840 103, in 1870 312, in 1890 372 inw. met dio van Lageland en Boekhorst. Ouri-Alblas, gom. in Z.-Holl., tuBsehon Alblasserdam, Niouw-Lokker- kork, Streefkerk, Bloskensgraaf, W\\jn- gaardon on Papeudrecht, met eeno op- por vlakto van 1359 heet., in hot westen klei, in het oosten laag veen. Zij had
		Oterleek, 1. gem. in N.-Holl., tusscheiiHcer-Hugowaard, Urscm, Scher- mcrhorn, Zuid- en Noord-Schermer en Oudorp, met eene oppervlakte van 1409 heet. Oorspronkelijk was de gem. een schiereiland, hetwelk van de geestgron- den hij Alkmaar tot het oostelijk West- Friesland reikte, tusschen groote plns- sen, het Schermermeer en de Heer-Hu- gowaard. Bedert heiden bedijkt werden, ia een deel van do drooggemaakto Schermeer daaraan toegevoegd. De grond bestaat uit klei. In 1822 had zij 506 in 1840 570, in 1875 766, in 1890 755 inw. Hij de telling voor 1890 vond men er 000 Xed.-Herv., 12 Doopsgez., 8 Ev.-Luth., 127 E.-Knth., 2 Oud-Room- sehen en 11 ongen. Zij bestaun meest vnn veeteelt en zuivelbereiding, alsmede van landbouw. De gem. bevat de beide dorpen Oterleek en Xoord-Schermcer. Hot dorp Oterleek, in 1840 met 230, in 1870 met 280, in 1890 met 327 inw., ligt aan do ringvaart van de Scher- meer, die hier een deel der vaart tus- schen Hoorn en Alkmaar uitmaakt. Er is eene Herv. kerk. In 1426 en 1492 werden do dorpelingen door den Hol- lnndschen Graal\' in boete verwezen. In 1573 brandde Sonoy het d. af, omdat do bew. den Spanjaarden hulp hadden geboden. 5». pold. van 192 heet. in de N.-Holl. gem. Oterleek. Otterbroek, b. in de Geld. gem. Yoorst, nabij Wilp. Otterriijk, geh. in do N.-Brab. gein. Lierop. Otterloo, of De Aanstoot, d. met eeno Herv. kerk in de Gold. gem. Ede, in 1840 met 950, in 1872 met 1109, in 1890 met 1240 inw., daaronder begrepen die van het Edor deel van Hoenderloo, benevens die vnn Eschoton, Harskamp, Heemst, Deelen, Xiouw- Reemst, Plankcnwambuis, Hoog-Baarle en do 1\'ampelt. In 1890 telde Otterloo alleen 194 inw. Uitgestrekte, woeste heiden omringen het naar alle zydon. In Augustus 1412 ontving Hertog Koi- nald IV hier op zjjn jachthuis Graaf Willem VI van Holland. O» t(\'I\'S pari, b. in de N.-Holl. gem. Amsterdam. Otterspoorbroek, pold. van 552 heet. in de Utr. gem. Broukolcn-N\\jen- rodo. Otteraum, gem. in Limh., inge- sloten door de Nederl. gem. Groesbeek, Mook c. a., Kuik c. a., Oeffelt, Gennep

-ocr page 629-



		Ouddorp. 649
		Ondbeierland.


		platteland des Rijks. Binnen de kom teldo het in 1890 4295 inw. en 1107 huizen. Het Raadhuis is een fraai ge- bouw. Do Herv. kerk hoeft geschilderde glazen en een schoon orgel ; de toren dezer kerk is op kosten van Saliina van Beioren in 1604 gebouwd. De overigo kerken zijn die der C\'hr.-Geref., die R.- Kath. en der Isr. Vroeger waren er ook 2 Doopsgez. kerken. Ondbeierland is in de geschiedenis bekend door het op- roer van 13 Juli 1787; het verzet dor bevolking tegen de Fransehe conscriptie, in Februari 1813; het heldhaftig ge- drag der bevolking bij de omwenteling op het eindo van 1813 en het begin van 1814. *Oiidbeierlaiidc\'lie-Polder, p. in Z.-Holl van 1679 heet. in 1557 op last van Lamoraal van Egmond bedijkt. De pold. behoort deels tot de gem. Oud- beierland, deels tot "Westmaas en deels tot Mijnsheerenland. Oost-Beoosten-Blij, ot Beoos- ten-Bli.j Bey.niden, pold. in do Zeeuwscho gem. Koewacht, bijna 488 heet. groot, ingedijkt in of omstreeks 1612. Oud-BeverROordacbe-Polder, pold. in de Z.-Holl. gom. Strijen. Ond Boerenverdriet, of Ker- ste-lolder,* pold. van 45 heet. in do N.-Brab gem. Dussen. Ond-Konaveiitnra, pold. van 279 heet. in do Z.-Holl. gem. Strijon, in 1551 ingedgkt of herdijkt. Oud-ltoi-sele, BorMole-Pol- der, of Bollepolder, polder van 1298 hectaren in do Zeeuwsche gom. Borsele. Ond-Breskenspolder. pold. van 504 hectaren in do Zeeuwscho gem. Breskons, in 1619 ingedijkt. Oudtyds lag hier de pold. Broskenszand. Ondburg: gch. in de N.-Holl. gem. Bergen, in 1S90 met 89 inw. Oudbnrjjerpolder. polder van 811 hectaren in de N.-Holl. gemeente Bergen. Oud-ltllKSlim, prachtig en uitgo- strekt landgoed in do N.-Holl. gom. Huizen. Het grootste deel van dit hoor- ln\'ke park staat voor bescheiden bezoe- kers open. Oud-Dl\'iebnrg;, streek by het dorp Ommelanderwn\'k in de Gron. gom. Voondam. Ouddorp, gem. op hot Z.-Holl. oil. Goedereode-en-Overflakkee, in het noor-
		in 1822 546, in 1840 885, in 1875 1035, in 1890 1097 inw. Bij do telling voor 1890 vond men er 1051 Ned.-Horv., 43 Ned.-Gcref. on 3 R.-Kath. Zij bestaan meest van veeteelt en hennepbouw. Be- halvo het d Oud-Alblas, bovat do gem. de buurt Kooiwijk. Het d. Oud-Al- blas is langs den Graafstroom gebouwd. Het hoeft eeno Herv. kerk en bevatte in 1890 binnon do kom 335 inw. Sporen van een ouden weg doen vermoeden, dot hier het Tablae der Romeinen is geweest. Zeker is hot, dat het d. reeds op het jaar 1064 wordt vermeld. Ondbeierland, 1. distr. voor de verkiozingen der Prov. Staten van Zuid-Holl. Hot bovat de gom. Oudboier- land, Numansdorp, Zuidbeiorland, Klaas- waal, Heinenoord, Nieuwbeierland, l\'icrs- hil, Ooudswnard, \'s-Gravendeel, Putters- hoek, Maasdam, Mijnsheerenland, "West- maas, Strijen. SS. twoode kant. van het Z.-Holl. arr. Dordrecht, bevattende de gem. Oudbciorland, Nieuwbeierland, Zuidbeierland, Goudswaard, Piersbil, Numansdorp, Klaaswaal, Heinenoord, \'s-Gravendeel, Maasdam, Mijnsbeeren- land, Puttorshoek, Strijen en "Westmaas. 3. ring dor klasse Dordrecht van de Herv. Kork, bovattondo do gom. Oud- beierland, St.-Antoniopolder, Cillaars- hoek, \'s-Gravondcol, Hoinenoord, Klaas- waal, Maasdam, Mijnsheerenland, Nieuw- beierland, Numansdorp, Puttorshoek, Strjjen, Westmaas, Zuidbeiorland. 4. gom. op het Z.-Holl. oil. do Hook- scho-Waard, tusschon Nieuwboierland, Zuidbeierland, Klaaswaal, "Westmaas, Mijnsheorcnland , Heinonoord, Roon, Poortugaal en Hekolingen. De gem., dio door de Oude-Muas wordt bozoomd, is j groot 1783 heet., allos zooklei. Zij teldo in 1822 2888, in 1840 3870, in 1875 4971, in 1890 5292 inw. Bij de telling voor 1890 vond men or: 4501 Ned.- Herv., 4 "W.-Horv., 1 Rem., 247 Chr.- Geref., 1 Doopsgez., 3 Ev.-Luth., 332 Ned.-Geref., 105 R.-Kath., 43 Israël., 10 Morm. en45ongon. Zjj bestaan meest van den landbouw, handel, vlasserij, winkelnering en ecnigo fabriekmatige inrichtingon, als: stoomgruttcrij, scheeps- timmerwerf, drie touwslagerijen, huiden- zoutenjen, gasfabriek, cementstocnfa- briok, boekdrukkorü, koronmolcns, hoog- drukwatorleiding, drio sigarenfabrieken. Er is een korenbeurs. Hot vlek Oud- beierland, oudtijds Beierland, is een der schoonste plaatsen van het geheele

-ocr page 630-



		*Oude-tjioi\'zeiipoldei. Ou<le-Fijjlnntierpolder, poldor in de Zeeuwsche gem. Axel, ruim 75 heet. groot, in 1606 bedijkt. Oud-Ku^eland, pold. van 17 heet. iu de Z.Holl. gem. Hoogvliet. Oude-en-XieuH elau«le-van- de-Otldeilboscll, polder in do N.- Brab. gom. Oudenboseh, ruim 402 heet. groot, in 1460 na eene overstrooming bedijkt. Olldega, 1.** dorp. met eene Herv. kerk in de Frieseho gom. Hemelumer- Oldefaart-cn-Xoordwolde. Het had, met het Heidensehap, in 1811 185, in 1840 383, in 1875 423, in 1890 504 inw. Oudtijds stond hier de stins Galama. &. oud dorp in do Friesche gem. Smal- lingerland, op een hoogen, boschrijkon zandgrond, die door laag wei- en hooi- land is omringd. Er is eene Herv. kerk, merkwaardig wegens hare oudheid en daarbij gevonden voorwerpen. Eene tweede kerk behoort den C\'hr.-Goref. I Oudegn had in 1811 019, in 1840 734, in 1875 866, in 1890 978 inw., die van Opperburen, Uiteinde en Gaaston mede- gerekend. 3. dorp in de Friesche \', gem. AVymbritsoradeel. Het heeft eeno I Herv. kerk en telde inet de geh. De Band en Do 1\'ollon ten jarc 1811 169, i in 1840 286, in 1875 469, in 1890 592 inw., van welken velen in het vangen \' van paling een middel van bestaan vin- i den. Er is een station van den spoor- ! weg LeeuwardenStavoren. 4, voor- i mnlig dorp in de Friesche gemeente ! Scbotorland, in 1515 door den Stad- j houder Floris van Egmond afgebrand. I Men vindt ter zelfder plaatse thans ; het geh. Schoter-Uiterdjjken. Oudegaster-ltrekkeii, meer in j Friesland bij het dorp Gudega in Wymbritserndoel. OudegaKter-ltijii, goh. onder Oudoga, in do Frieseho gem. Smallin- gorland. Oude-<»ave, stroompje in do Gron. : gem. De Leek, vroeger een belangrijk water. Ollde-dieilte, kleine stroom in het oosten van do prov. Gron., by Schcem- derhamrik en Finsterwolde. Oude-tjioot, of Oude-Ciiote, p. van 249 heet. in de Z.-Holl. gom. Yier- I polders. Oi!(l(\'(.oi\'N, pold. van bijna 20 \| heet. in de N.-Brab gem. Zwaluwe. Oude-<iiorzeiipolder, pold. in I do Z.-Holl. gem. \'s-Gravendeel.
		ujo Ond-Driiiinieleii. den, westen en zuiden door de Noord- zee en do Grevelingen beapoeld, en naar de landzijde bepaald door de gem. Goe- dereede. Zij beslaat bijna 3035 beet., zoo duin- (zond-) als klcigrondon. In 1822 bad zij 1929, in 1840 2002, in 1875 2310, in 1890 2577 inw. Bij du telling voor 1890 onderscheidde men er: 2427 Ncd.-Herv., 1 W.-Herv., 3 Chr.- Geref., 39 Dooimgoz., 96 Nod.-Cicrcf., 1 K.-Kath., en 10 ongeu. Zij bostaan meest van landbouw en veeteelt. Be- halve het dorp Guddorp, bevat de gem, hot Oude-Nieuwland, West-Nieuwland en Üude-Oostdijk. Het d. Guddorp, ook Heer-Adriaans-Ouddorp, en oudtijds Diepenhorst genoemd, is eene oude en tevens zeer fraaie plaats, die in 1870 613, in 1890 707 inw. binnen do kom telde. Do Ilcrv. kerk heelt een nanzien- lijken toren. Guddorp is in 1415 door het volk van Hertog Jan IV van lira- bant in brand gestoken. In 1490 onder- ging het een zelfde lot door het volk van Jonker Frans van Brederode. In 1604 werd het door Jan de Boey, ad- mirnal van Antwerpen, uitgeplunderd. In 1843 werd op het duin aan de zee een vuurtoren gebouwd. Oud-l>rimmeleu. buurt in de N.-Brab. gem. 3Iade-en-Drimmelen, oud- tjjds een d. Ou<l-Dubbeldam, poldcrl. in de Z.-Holl. gem. Dubbeldam. Ollde-Ae. of Ollde-Ke, riv. iu het Gron. Gldambt. Zij is in eene bin- nenvaart herschapen, dio by bet dorp Termanten in do Eems valt. Ollde-Appelaar, polder van 418 hectaren in de N.-Brab. gemeente Fij- naart e. a. Oude-ISeerpolder, pold. in do Z.-Holl. gem. Dubboldam. Oude-Biltpolder, of Weste- lijke-liiltpolder, pold., in 1715 ingedijkt in de Frieseho gemeente Hot Bilt. Deze pold. is 408 boet. groot. Oudebiltxijl, d. met eene Doops- gez. kerk in de Frieseho gem. Het Bilt, in 1840 met 604, in 1890 1582 inw. Olldedijk, 1. b. in de Gron. gem. Beerta, in 1840 met 301, in 1870 mot 449, in 1890 met 513 inw. 2. geh. in de Gron. gem. Finsterwolde, in 1890 met 53 inw. Olldedooi\'II, poldor van 229 heet. in do N.-Brab. gem. Almkerk. Olldedoi\'p. goh. in do Zeeuwscho gem. Nieuw-en-St.-Joostland.

-ocr page 631-

-ocr page 632-



		652 Ondeland-van-Poortngaal. Ondelaiid-vaii-Poortngaal, pold. van 338 heet. in de Z.-Holl. gem. Poortugnal. OuoVlaiid-vaii-PnttersIioek, pold. van 126 üect. in do Z.-Holl. gem. Puttershoek. Oiidelaiid-vail-Sommelsdijk,, pold. van 828 heet. in de Z.-Holl. gem. Soinmelsdijk. Otidvlaiid-vaii-Kteeiibergen, pold. van 852 beet. in do N.-Brab. gem. Steenbergen. Ondeland van Sti-ijen, of OiidolandMclio-Polder, pold. van 1508 heet. in de Z.-Holl. gein. Strijen. De pold. is bedijkt in 1421 en 1436. Oude l.ic>i\'\|told<\'i\'. polder van 334 hectaren in de Z.-Holl. gem. De Lier. Oude I.iii«!«<!ijk, uitgestrekte, wijd uiteengelegen buurt in do Friescbo gem. AVeststellingwerf, deels onder Oldetrijne, deels onder Nijetryne, deels onder Spanga, langs de rivier de Linde. OuuV-I>illie, kreek of\' wetering in Zeel., deels in do gem. Biervliet, doels in do gem. IJzendijko, bet overblijfsel van vroegere stroomen, nu meest opge- sljjkt. Olirte-llaas, 1. rivier in Z.-Holl. die uit de Merwede en Noord voor- komt, noordwaarts van de Hoeksche- Waard en I\'utten stroomt en zich bjj Geervliet met do Nieuwc-Maas ver- oenigt. SJ. binnengedijkte stroom in de Z.-Holl. landstreek do Hoeksche- AVaard, tusschen Maasdam en "West- maas. 3. stroomarm van de Maas in Limb., die uit de Maas bij lllikoven voortkomt en zich in de gem. Maas- bracht daarmede weder vcreenigt. 4. of I!.....Ie U;ims. stroomarm van de Mnas, aan do oostzijde van Megen. 5. of Oude-^Iaasje, oude stoomarm van do Maas, die van Heusden west- waarts vl etende, onder liaamsdonk den Biesboscb bereikte. O u<! e in nu* polder. polderland, deels in de Zeeuwscbe gem. l.lzendijke, deels in do Belg. gem. \\Vaterman-Oude- man en AVatervliet, tusschen 1523 en 1530 bodykt, en ruim 500 boet. groot. Do polder is door bet graven van do Brandkroek in twee polders gosebeiden, den Oudomanspoldcr-beoosten-den-Kra- koolpolder en den Oudemanspolder-bc- westen-dcn-Krakeelpolder. Het Nedor- landscho deel van don eerstgon. polder
		Oudenbosch. is 167, dat van den tweede 132 heet. groot. Onde-]?Iieden, geh. onder het d. Suawoudo, in de Friesche gem. Tietjerk- steradeel. Oudeniirdmii, of 01deiuir- duni, oud en fraai gelegen d. in de Friescbo gem. Gaasterland, met cene Herv. kerk. In 1811 had hot met de geh. Elf bergen, Vierhuizen, Spitsbergon, don Mirderhoek en Hoiteburen 200, in i 1840 323, in 1875 509, in 1890 624 iuw. ! Boscb-, akker-, veld- en watergezichten wisselen er op het schoonst af. In 1329 werd het dorp door do "West-Friezen I geplunderd. Voor oenige jaren werd na- bij dit dorp de hooggelegen Rinia-state I gebouwd. Outle-Moer, meer in do N.-Holl. I gem. Andijk, ruim 12 heet. groot. Onde-Moeren, pold. van bijna 150 heet. in de N.-Brab. gem. Zwa- luwe. Öndc-Molen, 1. b. in do N.-Brab. ! gemeenten Fijnaart en "Willemstad. Si. b. in do N.-Brab. gem. Heeze, in 1890 met de b. Het Kruis 84 inw. tel- lende. 3. geb. in do Zeeuwscbe gem. Koewacht. <4. geb. in do Drentsche gem. Vries, in 1870 mot 46, in 1890 \| mot 74 inw. 5. of Onde IIalste- reiisi\'lie-Moleil, b. in do N.-Brab. I gem. Halsteren, in 1890 met do b. Kladde on AVaterkant 585 inw. tollende. Oudc-lloimikcnbilt, bodijking aan do oostzijde der Friescbo gein. Hot Bilt, onder het d. Liove-Vrouwo-l\'arochie in 1504 ingedijkt. Ondenbooni, b. in do N.-Brab. gem. Maarhees c. a., in 1840 met 130, in 1870 met 152, in 1890 met 158 inw. Oudenbosch, gem. in N.-Brab., tusschen Standdaarbuiten, Hoeven c. a., Kukfen en Oud-cn-Niouw-Oastol, 1169 beet. groot. Langs de Mark, door wier bod de noorder grens loopt, bestaat de grond uit klei, doch het zuiden is door diluvisch zand gevormd. In 1823 had Oudenbosch 2248, in 1840 2739, in 1875 3998, in 1890 4376 inw. B\\j de tolling voor 1890 onderscheidde mon er: 4178 K.-Kath., 192 Nod.-Geref., 1 Rem., 1 Doopsgez, 3 Ev.-Luth. en 1 ongon. Hunne middelen van bestaan zijn han- del in graan en rijst, boomkweekerj, landbouw en fabrieksnijvorhoid. Men treft er aan 2 boetwortelsuikorfabrieken, I 5 bierbrouwerijen, mossenmakorij, touw-

-ocr page 633-



		Oudendijk. slagerij. gasfabriek, korenmolens, schoops- timmerwerf, boekdrukkorij enz. De gem. bevat bet vlek Oudenbosch, oen deel der b. Bosscboboofd, de goh. Galgestraat, Bossendijk, Kapelstraat en Lollestraten, benevens den polder Oudland. Het ! vlek Oudenbosch droog oudtijds den I naam Ouden-Baarlebosch. Het had in 1840 1945, in 1870 2058, in 1890 2637 inw., binnen do kom, heeft een stoedsch I aanzien, 437 huizen binnen on 351 bui- ten de kom en eeno haven. Do R.-Katb. St.-Agathakerk is een groot, schoon bcdo- huis, en de Herv. kerk in 1819 gebouwd. Voorts zijn or instituten, eon St.-Eliza- betsgesticht en een kazerne der mare- I chaussee. In de 15de eeuw was Ouden- bosch de gewone plaats van waar men uit Brabant naar Holland overvoer. Sedert 26 Juni 1854 is het door den spoorweg RotterdamAntwerpen mot het groote baannet verbonden. Er is voorts een halte van de stoomtram BredaSteenbergen. Oudendijk, 1. gem. in X.-Holl., tusschen de Beemster, Avenhorn on Beots, 611 heet. groot, deels kloigrond, deels laag veen. In 1822 had zij 387, in 1840 430, in 1875 679, in 1890 594 inw. Bij de telling voor 1890 vond men or: 553 Ned.-Herv., 3 Doopsgez., 1 Ev.- Luth., 13 Xed.-Geref., 18 R.-Kath. en 6 ongon. Zij bestaan meest van veeteelt en zuivelbereiding. De gem. bevat hot d. Oudondyk en de geh. Kathock, Oost- einde, Slimdijk, Wostoinde en Zomordijk. Het cl. Oudendijk is gebouwd langs do Oudendijkersloot en aan den dijk die West-Friesland van Waterland scheidt. Er is eene fraaie Herv. kerk. In 1890 telde Oudendijk binnen de kom 114 inw. f£. b. in de N -Brab. gom. Woudrichom- en-Oudendyk, in 1840 mot 312, in 1870 met 412, in 1890 mot 482 inw. 3. b. id de Z.-Holl. gom. Goudswaard. 4. b. in de Zeeuwsche gem. Ellomeot. 5. geh. in de X.-Holl. gem. Oude-Xio- dorp. O. pold. van 202 heet. in do Z.-Holl. gem. Ovorschie. Tt. pold. in de Z.-Holl. gem. Stryen. Oudeiihoorn, 1. gem. op het Z.-Holl. eil. Voorno en Putton, in het zuiden door het Haringvliet bespoeld en naar de landzijde bepaald door Xiouw- Helvoet, Meuwenhoorn, Heenvliet, Ab- benbroek en Zuidland. Zy beslaat 858 heet. en heeft oen kloibodem. In 1822 telde zy 533, in 1840 694, in 1875 788, in 1890 880 inw. Bh\' de telling voor 1890
		- Otiiltii \\icnn üi\'iiiiinoiil. 653 vond men or: 878 Ned.-Herv., 1 Ev.- Luth. en 1 R.-Kath. Do landbouw en vlassorij maken er do voorn, bronnou dor welvaart uit. Hot d. Oudenhoorn is rondom het kerkhof gebouwd, Het teldo binnen dien Ring" in 1870 219, in 1890 252 inw. De kerk behoort den Her- vormden. 2. pold. in de Z.-Holl. ge.ni. Oudenhoorn en Abbonbroek, in 1355 door Machtcld van Valkenburg, Vrouwe van Voorno, ter bedyking uit- gogeven en 863 heet. groot. Oudenhoven, streek in de X.- Brab. gem. Oosterhout, die eertijds uan de abdij Tliorn behoorde. Onde-Xiedorp. gom. in X.-Holl., tusschen Nienwe-Niedorp, Rarsingor- horn, Schagen, Harenkarspel, Heer- Hugowaard on Hoogwoud, by\'na 1001 heet. groot. Men tolde er in 1832 706, in 1840 751, in 1875 1179, in 1890 1164 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 455 Xed.-Herv., 31 Doopsgez., 3 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 609 R.-Kath. en 5 ongen. Veeteelt en zuivelbereiding leveron den meesten ingezetenen bet noodige. Ook do landbouw bloeit. Do gom. bevat do d. Oude-Xiedorp on Zy- dewind, een deel van hot d. Veld, een deel der b. Xiedorpcrverlaat, benevens de goh. Do Leien, Wester-Kampen, Wcstor-Moorbeek, Blokhuizen, Ouden* dyk, Do Wiel en De Boomen. Het d. Oude-Xiedorp had in 1840 215. in 1870 255, in 1890 201 inw. Er zijn kerken voor do Horv. en Doopgoz. Onde-Xienwlaud, 1. heerl. en pold. in de Z.-Holl. gem. Ouddorp, on- goveer 649 heet. groot. Er is een fraaie kustlichttoren. 2. pold. in Zeel. van 72 heet., deels in de gem. \'s Heer- Arendskerke, deels in de gem. Hein- kensznnd, ingedijkt in 1441. 3. pold. in do Zeouwscho landstreek Duiveland, deels in de gemoento Nieuworkerk, deels in do gemeente Ouwerkork. 4. of JKorendijkNclie-I\'oldei\', polder van 683 heet. in do Z.-Holl. gom. Goudswaard. De bedijking en herdijking vond plaats in 1439, 1456 en 1471. Oude-Xieuwlandnolder. pold. in Z.-Holl., deels in do gom. Abbeu- brock, deels in do gem. Heenvliet. Oitd-en-lIiddel-Kijvelnnd. p. van 286 heet. in do Z.-Holl. gem. l\'oortu- gaal onder Albrandswnard. Oud-en-Xieuw-lieaumont, p. van 85 heet. in de X.-Brab. gom. Din- toloord.

-ocr page 634-



		Onde-Pekela. Oiuli\'iirijn. gem. in l\'tr. inge- sloten door do gom. Utrecht, Vleuten, Veldhuizen, .Tutfaas. Zij is saamgcsteld uit de heerl. Oudenrijn, Heikop, Gale- kop en Papendorp, beslaat ruim 1449 heet. en bestaat uit kleilanden, die in het noorden door de rivier de Oude-Rjjn worden bezoomd. In 1822 had zy 323, in 1840 477, in 1875 553, in 1890 527 inw., in laatstgon. jaar onderscheiden in: 283 Xed.-Herv., 2 Herst.-Lutb., 8 Ned.-Geref., 233 R.-Katb. en 1 ongen. Het d. Oudenryn ligt aan den grooten weg van l\'trecht naar Leiden, die hier door den Oudon-Rijn wordt bezoomd. Het is zoo klein, dat er van geen eigen- lijke kom sprako kan zün. Er is echter eeno R.-Katb. kerk. Oi!<l«\'-Ooiiii:irsiim. of O111I- <M»t mai\'sliiii. fraai gelegen b. in de Overrijsolsebo gem. Denekamp, in 1840 uiet 245, in 1870 met 279, in 1890 met 267 inw. Onde-Ovexaiidoi»oIder, pold. van 61 heet. ten jaro 1280 ingedijkt, in do Zeeuwsche gom. Ovozande. Onde-Papesi\'horpolder, pold. van 159 beet. in do Zeeuwsche gom. Westdorpe, ten jare 1736 ingedijkt. Oii«l«\'-rsi*«"»«\'111«\'\|M»f «!« r. pold. van 107 heet. in de Zeeuwsche gem. IJzendjjke, in 1711 ingedijkt. O tul«\' l\'ii ss«\'»\'«> 111 «> po I d ei\', pold. van 326 beet. in de gem. Waterland- kerkje. Ondl»-lekela, 1. kiesdistr. voor de Rrov. Staten van Groningen, bevat- tende do gem. "Wedde, Onstwedde, Vlachtweddc, Oude-Pekela, Nicuwc-Pe- kola, Veendam, "NVildervauk. 5$. gem. in Gron., ingesloten tusseben Winscho- ten, Wedde, Onstwedde, Niouwo-Pekola, Veendam, De Meeden en Schoemda, 1904 heet. groot. Vroeger was de grond geheel met boogveen bedekt, dio echter thans geheel of bjjiia gjhoel is afge- graven, zoodat nu genoegzaam alles zoogenaamde dalgrond is. Door de uit- muntendo bewatering en bemesting lovort deze grond ruimo oogsten op. In 1822 had Oude-Pekela 3555, in 1840 3986, in 1875 4790, in 1890 5004 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 3422 >\'ed.-Herv., 574 Chr.-Geref., 24 Doopsgez., 109 Ev.-Luth., 35 Herst.- Euth., 18 Ned.-Geref., 470 R.-Katb., 241 Ned.-Isr., 8 Port.-Isr., 62 Evag., 9 Vröe- Evang., 1 Vrüe-Protest., 3 Bapt. en 83 ongen. Z\\j bestonden vroeger meest van
		654 Ond-eii-Xieuw-Bijemoer. Ond-en-Xienw-Bijemoer, p. vau 201 boet. in do N.-lïrab. gomeonte Halsteren. Otul-eil V ieuw-Eiigeland, of Lokliorsterland, hecrl. in de Z.- Holl. gem. Hoogvliet, uit do pold. Oud- Engeland en Xieuw-Engeland bestaande en 828 beet. groot. Oml-ci] Xii\'iin <.iiI<I<I:iii<I. i>. van 26 beet. in de Z -Holl. gom. Geer- vliet. Oiul-eii-XiiMiw-C-nstel, gom. in N.-Brab., ingesloten tusseben Ouden- öosoh, Standdanrbuiten, Fjjnaart, Dintel- oord, Steenbergen, Kozcndaal c. a. en Rukten, hebbende eene oppervlakte van 3311 beet. Het westen en noorden aan de Rozendaalsche-Vliet en do .Mark be- staat uit klei, liet overigo der gom. uit diluviseb zand. In 1822 bad doze gem. 2422, in 1840 3062, in 1875 3737, in 1890 3978 inw. Bjj de telling voor 1890 onderscheidde men er: 3899 R.-Kath., 77 Xed.-Herv.. 1 Chr.-Oeref. en 1 Ned.- Gerof. Zjj liestaan meest van den land- bouw, dio hier zoowel granen als kool- zaad, meekrap en vlas oplovert. De gem. bevat bot dorp Oud-Gastel, bene- vens de 1). Dorpskwartier, Nieuw-Gastel of Heer-Jansland (een voorm. d.(, ()ver- Essedijk, Kuivezand, 3Icer-on-Stoof en Stampersgat. Ond-en-lfienw-]Bathene»se, oostel. deel der gom. Schiedam, doch vóór het jaar 1852 eeno zelfst. gem. van 389 heet. oppervl. Deze gem. had in 1822 244, in 1840 426 inw. Zij be- vatte Oud-Matbenesse en >"icuw-3Iathe- nesse. Ond-cii-Xieniv-Oostcrlaiid, bcdjjking in het Eand-van-Voorne, on- geveor 50 boet. groot. Ond-eii-Xienw-Peiidreclit, be- djjking in de Z.-Holl. gem. Roon, van 1199 011 1421 groot 222 heet. Ondoiioonl van-het Ou«l«-- \\iciiH l.iiid. ]>older in de Z.-Holl. gem. Ouddorp. < Mulo-Oost «lijk. polder van 470 boet. in de Z.-Holl. gem. Ouddorp reeds in de 12de eeuw aanwezig. Hij is echter door overstroomingon meermalen gotei- Btcrd, zooals in 1509, 1511, 1530,\' 1570 en 1682, doch telkens herdükt. De pold. vormt tevens eene heorl. dio in 1890 242 zielen telde. Onde-Oostmoer, pold. in do Z.- Holl. gem. Middelharnis, in 1482 of 1483 bedijkt.

-ocr page 635-



		Onden-Tol. Ouderkerk enw. 655

		kenpolder, pol van 314 hoct. in do Zeeuwsche gem. Krabbendjjko. Onderanistel, gem. in N\'.-lloll. omringd door de gem. Xieuweramstel, AVatergraafsmecr, Diemen, "Weesper- karspel, Abkoude-Proostdy en Vinke- veen-en-Waverveen, waarvan de beide laatste gem. tot Utrecht behooren. Zij beslaat 3133 hoct., wordt door den Am- stel en de Holendrocht bcspoeld en is geheel door laag veen gevormd. Oor- spronkelijk, naar alle waarschijnlijkheid, het hoofdgedeelto van do hoerl. Amstel of Aemstel, is Ouderamstel in 1731 eene ambnchtshoerlijkheid geworden, die toen door de stad Amsterdam werd aange- kocht. In 1811 had zy 1812, in 1822 1875, in 1840 2107, in 1860 1843, in 1875 2184, in 1890 2748 inw. By de telling voor 1890 vond men er: 1234 Xcd.-Herv., 2 W.-Herv., 2 Rem., 181 I C\'hr.-Geref., 5 Doopsgez., 24 Ev.-Luth., ! 61 Herst.-Luth., 33 Xederd.-Geref., 1170 I B.-Kath., 1 Oud-Roomscho, 13 Xed.- j Israël., 4 Port.-Isr., 8 Apostolischen, i en 10 ongenoemden. Deze ingezete- j nen bestaan meest van de veeteelt i en zuivelbereiding. De gem. bevat de ! cl. Ouderamstel en Duivendrecht, de b. ; AVaver of Rijke-Waveren, een deel van I de Xes-cn-Zwaluwobuurt benevons de ge- huchten Klein-Duivendrecht oude Omval. Ouderkerk, 1. dek. van het aarts- bisdom Haarlem. Het bevat 11 par. 2. of Onderkerk-aan-deii-Am- stel, d. in de N.-HolL gem. Ouderamstel. Het ligt ter plaatse waar do Holendrocht in den Amstel valt. Het telde binnen \'binnen de kom in 1870 615, in 1890 679 inw., terwijl het door eene brug over den Amstel verbonden is met de grooto \| b. Ovor-Ouderkerk in de gom. Xieuwer- ; nmstel. Het heeft een Raadhuis, eene I fraaie Herv. kerk, eene R.-Kath. met een hoogen toren en ter plaatse waar waarschijnlijk het slot Amstel of Aom- stel stond (dat in 1204 word verwoest), eene begraafplaats dor Portug.-Israëlieten. Op genoemde begraafplaats rust o. a. het overschot van Dr. Samuel Sarphati, stichter van het Paleis voor Volksvlijt te Amsterdam. Ouderkerk word in 1204 door do Kennemors verbrand, en in 1787 door Georgo Hendrik de Wilde manmoedig togen de Pruisen verdc- digd. *ii.* of Onderkerk-aan- deil-I.Fsel, gom. in Z.-Holl., tusschen do gom. Krimpon-aan-den-IJsol, Lokker- kerk. Berkenwoudo, Gouderak, Nicuwer-
		veenderij, thans echter van handel, schoepvaart, landbouw en fabriekarbeid. Zoo trof men er in 1892 aan : 6 seheeps- timmerwerven, stoom-koren-, pel- en houtzaagmolens, stoom-pnpierfabrieken, aardappelmeelfabriek, stoomtabaksfa- briek, sigarenfabrieken, zoutkoet enz. Do gom. bevat het d. Oude.l\'ekela on Io b. Zuiderveen. Het d. Oude-I\'ekola of Boncden-Pckela strekt zich aan beide zijden van de gekanaliseerde Pekel-A uit, van do grenzen van Winschoten tot dio van Xieuwe-Pekcla. Het bevatte in 1870 2783, in 1890 2849 inw., binnen do kom. Eerst in 1599 nam de voenko- lonio Pokela een begin. In 1635 kwam zjj deels on vervolgens bijna geheel in hot bezit der stad Groningen. In 1638 word er eono Hervormde kerk gebouwd, die van 1674 tot 1686 door eene nieuwe werd vervangen, wolko sedert weer veel vergroot is. In 1704 werd het inmiddels ontstane Xieuw-Pekela van Oude-Pekela gescheiden. In 1783 werd eone R.-Knth. kerk gesticht, waarop in 1791 een synagoge volgde. In onze eeuw is daarbij eene C\'hr.-Geref. kerk gekomen. In do Herv. kerk is een eenvoudig ge- denktecken voor den schoolopziener Hendrik AVcster. Er is een halto van de stoomtram Winschoten Stadskanaal. Olldeil-Tol,* goh. in de Z.-Holl. gom. Geervliet, onder Simonshaven. Olldeplltat, pold. op hot Z.-Holl. eil. Goedereede-cn-Overrlakkee, in 1480 bedijkt en 316 heet. groot, deels in do gem. Sommelsdijk, deels in de gem. Xieuwe-Tongo. *Outfeplaat. Ii. in de Z.-Holl. gem. Kapelle-aan-den-IJsel. Oudepolder, 1. pold. van 145 hoct. in do X.-Brab. gem. Raamsdonk. 5$. pold. van 1523 heet. in do X.-Brab. gom. Zevenbergen, bedijkt in 1533. 3. pold. van 680 hoct. in do Z.-Holl. gem. Pijnakker. 4. pold in de Z.-Holl. gom. Zuidbeierland, op hot eil. Tien- Gemeten, in 1743 bedijkt en ruim 25 hoct. groot. .». pold van 459 hoct. in do Zeeuwsche gem. Groodo, in 1613 ingedijkt. ü. pold. van 57 heet. in do Zeeuwsche gem. Kortgone. 7. pold. van 572 heet. in do Zoeuwsehe gem. St.-Filipsland, in 1645 ingedijkt. H. b. in de Zeeuwsche gem. Zuiddorpe. J). pold. in de Zeeuwsche gem. \'s-Heer- Arondskerke, 71 hoct. groot. lö. pold. van 499 heet. in do Zeeuwsche gem. Stavonissc. 11. of Onde-I?Ioiiiii-**

-ocr page 636-



		656 Onde-ltijn. Onde-Stamnierpolder.

		kork-aan-den-IJsol en Kapelle-aan-den- IJsel. In het westen door den Ouden- IJsel besnoeid, ia liet land langs deze rivier door klei gevormd, doch meer naar hot midden van do Krimpenerwaard bestaat de grond uit laag veen. In hot geheel ia do gom. ruim 1708 heet. groot. ! Ten jnre 1822 had zij 1435, in 1840 2022, in 1875 2359, in 1800 2753 inw. Bij do telling voor 1890 vond men er : 2338 Ned.-IIerv., 4 Rem., 4 Cbr.-Gercf., I 1 Herat.-Luth., 381 Ned.-Geref., 5 R.- Kath., 10 Israël, en 1 ongen. Zij be- staan meest van steenbakkerij en nnde- ren fabriekarbeid, van veefokkerij en ] zuivelbereiding. Het d. Ouderkerk ligt langs den Useldijk gebouwd. Hot ia zeer oud: mon meent dat het reeds in do 10de eouw eone kerk hnd. De togenw. kerk, die den Herv. behoort, bevat een heerlijk praalgraf van Jan Kloris Graaf van Nasaau-lu-Lecq Dit d. had in 1800 1011 inw. Oiitlc lii ju. pand van do riv. den Rn"n in l\'tr. en Z.-IIoll., van Utrecht tot de Noordzee. Oinlo Nsli.nis. 1. d in do Gron. gem. Bellingwolde. Oorspronkelijk was het eeno schans, dio in 1503 door Graaf Willem Lodewyk van Nassau aan do Bollingwolderzijl werd gesticht, om de gemeenschap tusschen de Spanjaarden in Munsterland met die van Groningen af te snijden. Zij werd reeds vóór hare j voltooiing door Verdugo, ofschoon vruch- toloos, aangevallen. Na den aanleg van \' do Eangerukkerachans verloor do Oude- Schans (ook do ISellingwolderaehans ge- noemd) haar grootste belang, doch zij waa nog wélvcrsterkt toen zij in 1672 door de Munsterseken werd aangevallen en vormeesterd. Zij werd ochtor door den Overste Eibergen spoedig heroverd, en in October daaraanvolgende tegen een nieuwen aanval der Munsterschon verdedigd. In 1727, 1742 en 1784 werd do schans opnieuw versterkt. Na 1797 verviel zij ochtor, on van 1815 tot 1818 werd zij ontmanteld. De huizen bin- non de schans gebouwd vormon nu eon d., met eene in 1626 gostichto Herv. kerk. Dit dorp had in 1811 229, in 1840 263, in 1870 259, in 1800 271 inw. ft. sterkte op het N.-Holl. eiland Teasel, in 1572 aangelegd en sedert 1812 veol verbeterd. Omli\'-Sfhild, d. mot eene haven op het N.-Holl. oil. Tesaol, in 1840 mot 1058, in 1870 met 737, in 1890 mot		885 inw. Er zyn kerken voor de Herv. on de R.-Kath. Ook vindt men er de Weezonwaterputton, bronnon die vroe- ger meer dan nu drinkwater aan de vortrokkendo achopen ter reedo van Tosaol loverdon. Do havon is in 1778 aangelegd. Sedert don aanleg van hot Nieuwediep is dit d. veel verminderd. Ollde-Scllip, b. in de Gron. gom. L\'ithuizormeeden. OudeMchoot, of Oldeschoot, d. in de Friosche gem. Schoterland, aangenaam in hot geboomto aan don straatweg tusschen Zwolle en Leeuwnr- den gelegen. In 1200 werd in do na- buurschap oen klooster van do Duitscho orde gesticht, ton behoeve van adolijko juffers. In do 17de eeuw liet Prinses Alhortina Agnos van Oranje, weduwe van den Stadhoudor Prins AVillem Fro- derik van Nassau, er het vorstelijk landgoed Oranjewoud aanleggen. Men vindt er eone Herv. kerk. In 1811 telde hot met Oranjewoud 407, in 1840 711, in 1875 1053, in 1890 1257 inw. Er is eon station van den spoorweg Leeuwar- ponMoppel. Oiiilt\'-Scliomv. voornamo horborg aan den straatwog tusschen Leeuwarden en Ileerenveon, onder Akkrum in de Friescho gem. Utingeradoel. Vroeger was hier eeno overvaart over do AVetc- ring, die in 1840 door eene draaibrug is vervangen. <>nde-Siiit-MicliiolMjjextel- st\'lie-l\'older, of loldvi--vaii- deii-l>iiii£eiiMcliciikaiit, pold. van 155 hoct. in de N.-Brab. gem. St.- Michielageetel. Dozo p.is bedjjkt in 1649. Oude Nllli. 1. d. in de N.-Holl. gem. Zijpe, met do Herv. kork der gem. Noord-Zijpe. Men telde er in 1840 324, in 1870 392, in 1890 400 inw. Er is een halto voor lokaal verkeer van den spoor- weg Alkmaar Helder. SJ. b. in Z.- Holl., deels in do gem. Numansdorp, deels in do gem. Klaaswaal. Onde-Stad, pold. van 323 heet. in Z.-Holl., deels in do gom. Stad-aan-\'t- Haringvliet, deola in do gom. MiddoU harnis. De pold. dagtcokent van 1527. Onde-Stad-Aardeiiburg;, pold. van 33 heet. in do Zoeuwsche gem. Aardenburg. Oude-Stad-van-Bieryliet, p. van ruim 37 hoct. in do Zoeuwsche gom. Biervliet. Oitdc-Stamnierpoldcr,** polderl. in do N.-Holl. gein. Diemen.

-ocr page 637-

Oudewater. 65?

Ondestraat.

Onde-VIietpoIder, pold. van 51
heet. in do N.-Brab. gom. Steonborgen.

Onde-Waag, pold. van 46 heet.
in do N.-Brab. gem. Drongelen.

Olldcwaard, 1. hcerl. in do Qeld.
gom. Kestoron. Zij vormde vroeger met
Leedo eeno afzonderlijke gem., die in
1817 bij Kesteren werd ingelijfd.
SS. pold. in do Geld. gem. Kesteren, oen
| deel van het dijksdistrikt: Do Marsch-
! Leede-en-Oudewaard.

Oudewater, gem. in Z.-Holl., in-
j geloten door de gemeenten Hekendorp,
1\'apekop, Honkop, Willeskop en Snel-
rowaard, waarvan de beido eersten tot
Z.-HolIand, de drie laatste tot Utrecht
behooren. Zy is ruim 144 heet. groot,
wordt door den Hollandschen-IJsel door-
sneden, en is door klei en laag veen
gevormd. In 1515 teldo Oudewater 325,
in 1632 547, in 1732 564, in 1840 573,
in 1870 647, in 18!.\'0 703 huizen,
waarvan in laatstgenoemd jaar 683 be-
woond, 17 onbewoond en 3 in aanbouw.
De bev. beliep in 1811 1563, in 1840
2021, in 1860 2198, in 1875 2274, in
1890 2706 inw. By do telling voor 1890
was de bevolking samengesteld uit 913
Ned.-Horv., 2 Rom , 2 Chr.-Gorof., 9
Doopsgoz., 11 Ev.-Luth., 1 Horst.-Luth.,
484 Ned.-Gcrcf, 1237 R.-Katb., 28 Oud-
Roomschen, 17 Israël, en 2 ongon. De
oenige plaats buiten de stad is het goh.
Tappersheul. Oudewater, op beide
zijden van don IJsel gebouwd, is van
hoogen ouderdom, ofschoon zij niet vóór
1239 in overgebleven oorkonden wordt
genoemd. Hot is echter hoogst waar-
schijnlyk, dat de kerk reeds in 1003 was
gebouwd. Oudewater behoorde in de
13de eeuw aan het Sticht Utrecht, zijnde
de tienden het eigendom van het kapit-
tel aan Oud-Munster In 1265 schonk
Bisschop Hendrik van Vianden der
plaats stedelijko rechten, doch zy bloef
na dien tyd nog goene vijftien jaren
meer aan Utrecht, daar Jan van Nassau
haar, den 24 Jan. 1280, verpandde aan
zyn neef Floris V, Graaf van Holland.
Wijl dozo verpanding nooit is afgolost,
is Oudowator aan Holland gebleven.
Verdere geschiedkundige herinneringen
zyn: het beleg en de verovering der
stad door do Utrechtschen, in hot voor-
jaar van 1349; do vredo tusschon Hol-
land en Utrecht, die mede door Oude-
water als eone Hollandsche stad werd
bozegold, in Mei 1351; het beleg van
Oudewater door Bisschop Arnold van

Oudestraat, 1. geh. in de N.-
Brab. gem. Sprang. 2. b. in de N.-
Brab. gom. Gemert.

Oude-Struiten, pold. in de Z.-
Holl. gom. Niouw-Holvoet, aan do oost-
zydo van do vesting Hellevootsluis in
1475 ter bodijking uitgegeven en 41
heet. groot.

Oudc-Tonge, gom. op bet Z.-Holl.
eil. Goedereedc-on-Ovcrflakkce, ingeslo-
ten in bot zuiden door de Grevelingen
en bot Krammer, terwijl zij naar de
landzijde in bepaald door Xiouwe-Tonge,
Sommelsdijk, Middelharnis en Den Bom-
mel. De grond 2170 beet. is door
zeeklei gevormd. In 1822 bad deze gem.
1745, in 1840 2263, in 1875 2733, in
1890 2592 inw. By de telling voor 1890
ondersebeidde men er: 1788 Xed.-Herv.,
7 Crh.-Geref., 4 Ev.-Lutb., 31 Ned.-
Geref., 742 B.-Kath., 19 Israël, en 1
onbek. Do bevolking bestaat meest van
den landbouw. Des winters gaan de bc-
boeftigen op bet rapen van mosselen
uit. Do gom. bevat een groot aantal
poldors, zoo gebeol als ten deele.
Het d. Oudo-Tongo is, zooals bijna allo
plaatsen op OverHakkeo, zeer regolma-
tig aangelegd, zijnde do Voorstraat en
de Kado do aanzienlijksto doelen. Men
teldo binnen do kom in 1890 485 hui-
zen en 2070 inw. De Ilerv. en de R.-
Katb. kork zijn sierlijke gebouwen. Ook
het Raadbuis is fraai. Do school en do
liefdadige gestichten getuigen van on-
bekrompen gemoontezin. Oudo-Tongo is in
de eerste helft der lade eeuw ontstaan.
In 1479 kroeg hot een vrije veemarkt,
en in 1492 werd do kork volbouwd. In
1477, 1530, 1682 on 1825 heeft het veel
door hoogo vloedon en op 21 en 22 Juli
1647 door brand geledon.

Oudetoren-Oost-en-West-
Merenpolller, oudtijds het Molen-
gors en Xoordpolder, pold. in X.-Brab.
van 614 hectaren, deels in de gemeente
Zevenbergen, deels in de gemeente
Klundort.

Oude-Vecllt, water in de gem.
Utr., oorspronkelijk het bovenpand van
de riv. do Vecbt.

Onde-l^Titslag-vau-Pntteii,
pold. in de Z.-Holl. gem. Hckelingen.

Oudc-Yeldlioek, gehucht in de
Ovorys. gem. Heinoo.

Ondeveld, b. in de X.-Brab. gem.
Erp.

Onde-Verlaat, b. in de Gron. gem.
Muntendam.

Witkamp.

-ocr page 638-

-ocr page 639-



		Ond-Galileeën.
		Oud karspel. 659


		Oud-(iJaliIeeën, in do lengte ge- bouwde b. of noordelijke voorstad van Friesland\'s hoofdplaats Leeuwarden. Zy ontleent liaar oorsprong en naam aan het Franciskaner klooster Galilea, in 1473 gesticht, dat later binnen de stad werd verplaatst. Oud-füassel, wyk van het N.-Br. d. Gassol. Ois«l-<astel, d. in do N.-Brab. gem. Oud-on-Nieuw-Gastol, in 1840 met 581, in 1870 met 1209 inw. Voor 1890 niet af/, opgegeven. Er is eene kerk voor de R.-Kath. en oen voor de Herv. OiuMxCNt, geh. op het N.-HolL eil. Wieringon, bij Oostorland. Oud-Cirliiiiespolder, pold. in N.- Brab., 109 heet. groot en in 1688 bo- dijkt. Hij behoort voor een groot deel tot de gem. Nieuw-Vosmeor, deels tot de gem. Halsteren. Oud-Gors, pold. van bijna 20 heet. in de N.-l!rab. gem. Zwaluwo, in 1781 of 1787 bedijkt. Ond-<iioiidiiaan, pold. van 312 heet. in do Z.-Iloll. gom. Goudriaan. Oud-<jiiildeland, polderl. in de Z.-Holl. gom. Geervliet. Oud-\'s-Heer-Areiidskerke, bed. in do Zeouwscho gem. \'s-Heer- Arendskerke, 148 heet. groot. Oud-IIeille, streek van 428 heet. in de Zeeuwsebo gem. Heille. Oud-Hcineiioord, pold. in de Z.- Holl. gem. Heinenoord, bodijkt in 1421, doch kort daarna herdykt. De pold. is groot 290 heet. Ond-Heinoo, b. in de Overijsel- scho gein. Heinoo. Ond-Hei*kingen, pold. in de Z.-Holl. gom. Horkingen, in 1420 bo- dykt on in 1604 herdykt. Hy is 247 heet. groot. Oudheusden, 1. oud d. in de N.-Brab. gom. Oudhousden-on-Elshout. De overlevering zegt, dat do Evangelie- prediker Switbert aldaar in de 7do eeuw eene kerk stichtte. Oudtyds stond er ook een kasteel, dat in 1589 door de Spaauscbo soldaten word verwoest, en ofschoon later weer opgebouwd, op het eind der 18de eeuw andermaal ton onder ging. De kerk is namelijk in 1795 door de bezetting van Heusdon, tijdens de belegering dier stad door do Fran- schen, omver geschoten. De bouwvallen werden in 1832 opgeruimd, sedert wei- ken tijd de Horv. hun openbaren gods- dienst in het vertrek van een gewoon
		huis uitoefenden. In hot najaar van 1202 viel te Oudheusdon een slag voor, waarin Graaf Dirk VII van Holland door Hcr- tog Hendrik I van Brabant werd over- wonnon on gevangen genomen JJ. eil- KlsllOllt, gem. in N.-Brab., tusschen de gemeenten Heusden, Herpt c. n., Druneu, Baardwijk, Drongelen en Hoes- boen, ruim 1040 heet. groot. Het noor- don en midden is door klei, liet zuiden door zand govormd. In 1822 telde men er 639, in 1840 858, in 1875 872, in 1890 908 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 850 R -Kath., 50 Herv. en 2 Waalsch-Horv. Zij bestaan meest van veeteelt en landbouw. De gem. bevat do d. Oudheusdon en Elshout, benevens het goh. Hulton. Zij vormt tevens een af- zonderlijken polder. Het d. telde in 1890 87 inw. binnen en 74 buiten de kom. Oud-Hooilderd, pold. van ruim 28 heet. in de Zeeuwsche gem. IIoede- konskorke. Olldlltlizeil, 1. oost. deel der Utr. gem. Wilnis, dat tot op do wet van 13 Juni 1857 oen zolfst. gem. vormde. Deze telde in 1822 331, in 1840 420, in 1850 385, in 1890 429 inw. 2. -be- ooHten-liet-BijIcveld, pold. van 320 heet. in de Utr. gein. Wilnis. 3.-bewesteii-het-Bijleveld,pold. vrn 392 hectaren in de Utr. gomeonto Wilnis. Olld-Kaincrik, buurt in do Utr. gem. Kamerik, in 1840 met 206, in 1878 met 357 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Ond-Kaiii]>eii-en-!Soeteliiig- kerk, heerlijkheid in do Zeouwscho gem. Wissokerko. Zy bevat de beide plaatsen Kamporlandscho-Veer en Stroo- dorp. Oudkai\'Spel, gom. in N.-Holl., tusschen Warmenhuizon, Haronkarspol, Hocr-Hugowaard, Noord-Scharwoudo en Borgen. Zy beslaat ruim 1265 heet. en hoeft een zeer afwissolonden bodem: klei, zand en laag veen. In 1822 had zy 691, in 1840 813, in 1875 1147, in 1890 1463 inw. By de telling voor 1890 vond men er: 1121 Nod.-Herv., 1 Waalsch- Horv., 2 Rem., 2 Chr.-Geref., 35 Doops- goz., 3 Ev.-Luth., 23 Ned.-Goref., 268 R.-Kath. en 8 ongen. Zij bestaan van warmoezerij, landbouw, veeteelt en zui- velbereiding. Er zijn twee scheopstim- merwerven. Do gom. bevat hot dorp Oudkarspol, benovens het Noordeinde-

-ocr page 640-



		660 Ond-Kempens enz. van-Koedijk, en de polders Diepsmeor, Kcrkineer, Dergmeer en Kaag. Het d. Oudkarspel is het noordelijkste en nanzienlijksto van den Langend ijk. Het telde in 1840 704, in 1870 930, in 1890 1174 inw. Het heeft een IteckthuiB on oone Herv. kerk, die in 1869 word ver- nieuwd. Tusschen 1640 en 1645 werd een fraai huis voor den Heer der heerl., Adriaan Duyck, gebouwd. Dit huis, in den oorlog van 1799 aanmerkelijk ge- schonden, is ten gevolge daarvan in 1808 afgebroken. OtHl li<-!l!\|H\'ll->-l!<>f\'v\|\|\'<l<\'\|><>l der, pold. op het Zeeuwsche eiland Tolen, in de gem. Stavenisso, ten jaro 1419 ingedijkt en 260 hecturen groot. Oudkcrk, d. in de Friescho gem. Tierjerksteradeel, dat met de huurtsch. Oudland en Bartleheim, in 1811 417, in 1840 537, in 1875 589, in 1890 641 inw. telde. De Herv. kerk bevat een fraaien predikstoel en een merkwaardig graf- schrift. De grooto buitens Klinso en Sminia-state zijn sieraden van dit schoon gelogen dorp. Olld-Kcrkliof, gch. in do Zccuw- schc gein. Poortvliet. Ond-Kijkuitpolder, pold. van 69 heet. in de Zeeuwsche gem. Oud- Vosmeer. in 1433 ingedijkt. Olld-Kleilmrg, pold. van bijna 39 hectaren in de Z.-Holl. goineento Oostvoorne. Oud-Kraaier, of Ond-Kraai- ei\'itoldor, pold. in de Z.-Holl. gem. Melissant, 180 heet. groot, bedijkt in 1669. Olld-ltralingeil, naam dien men thans aan het vroegere dorp Kralingen (Z.-Holl.) geeft, hetwelk door vervening gesloopt, sedert door een nieuw dorp Kralingen werd vervangen. Oud-Kroinstrijeii»«clie-lol- der, pold. van 809 heet. in de Z -Holl. gom. Klaaswaal, in 1557 ingedijkt. Oiid-Ki-omwiel,* pold. van 94 heet. in do N\'.-Brab. gem. Kromwiel, in 1356 ingedijkt. Olldlailfl, 1. polderland in do N.- Brab. gem. Meeuwen c. a. 2. pold, in de N.-Brab. gem. Oudenbosch. 3. pold. in de N.-Brab. gem. Zwaluwe, 159 heet. groot. 4. pold. van 155 heet. in de Z.-Holl. gem. Hoog-Blok- land. 5. polder], in Gron. aan don Dollard, ingedijkt in 1626, groot ruim 1139 heet. Hot behoort doels tot do
		Ondorp. gem. Nieuwolde, deels tot Scheemda, deels tot Midwolde. Ondlaiidnche-Oijk, buurt in de N.-Brab. gom. Zwaluwe, in 1890 met Goeto en Groenendijk 744 inw. Olld-L<enseil, buurt in do Over- Üselsche gem. Dalfsen, in 1870 met 702 inw. Voor 1890 niet nfz. opgegeven. OniKLoottdrecht, dorp met eene Herv. en eeno C\'hr.-Geref. kerk in de Utr. gem. Loosdrecht. Hot had in 1840 1117, in 1870 1074 in 1890 1081 inw. Het ligt tusschen uitgestrekte veen- plassen, waaraan, op korten afstand van het dorp, groote turfschuren staan. Oud-llaarseveeii, buurt in de Utr. gem. Maarseveen, te midden der venen. Het had in 1840 507, in 1870 613, in 1890 600 inw. Ond-Mairepolder, polder in de Zeeuwsche gem. Rilland, 111 heet. gr. in 1694 ingedijkt. Oud ll.-illa. polderland van bijna 30 heet. in do N.-Brab. gem. "Willem- stad. Olld-]fIatlieiiesse, ged. der gem. Schiedam. Ond-Melissant, pold. in do z.- Holl. gein. Melissant. Oud->\'anwerna, west. deel der N.-Holl. b. Nauwcrna, zijndo het deel dat tot de gem. Assendelft behoort. Oud-Xienwlaiid, polder in do Gron, gem. Nieuwolda en Midwolde, in- gedijkt in 1665, groot ruim 848 heet. Oud-Xooi-d-.BevelaiidNclie- I\'older, pold. op het Zeeuwsche eil. Noord-Beveland, in 1598 ingedijkt en 1690 heet. groot. Oud-Xoordland, pold. in de Z.- Holl. gem. Geervliet. Olld-OOMtbroek, pold. in do Z.- Holl. gem. Spijkcnisse. Ondorp, gom. in N.-Holl., ingeslo- ten door de gem. Alkmaar, Koedijk, St.-Pancras, Heer-Hugowaard, Oterleek on Zuid-en-Noord-Schermor. Hare grootte beloopt bijna 833 heet. deels oud land, deels een ged. van do drooggemaakto Schermeer. Do grond is meost klei, doch in het noordoosten bovat h(j ook zand. Tn 1822 telde Oudorp 339, in 1840 463, in 1875 620, in 1890 722 inw. In 1890 berekende men deze bev. te bestaan uit 452 R.-Kath., 262 Ned.-Herv., 4 Doops- goz., 1 Luth., 3 onbek. Behalve het d. Oudorp, vindt men er de b. De Nollen on het geh. Den Huigendjjk. Het d. Oudorp ligt wyd uiteen. Do kerk der

-ocr page 641-



		Oudorperpolder.
		O u <l-Valkenburg. 661


		Herv. staat in bet oosten, die der R.- Katli. in het noordwesten van de kom. In 1890 telde men er 276 inw. Ofschoon de par.-kerk van Oudorp slechts eenige minuten van Alkmaar lipt verwijderd, liet Graaf Floris Y aan don weg tus- schen boide plaatsen drie sterke kastee- len bouwen: Toronburg, Middelburg en Nijburg, het oersto zoo nabij Alk- maar, dat de plek thans aan den noor- derwal dezer stad moet gezocht worden. Oudorperpolder, pold. van 218 heet. in de N.-Holl. gom. Oudorp. Ondover, of Ondoever, fraaio b. in do Utr. gem. Loosdrecht, langs de Vocht togenovor bot d. Loenen. Men vindt er conige groote landgoedoron. In 1840 had Oud-Oever 531, in 1870 622, in 1890 839 inw. Oud-Ovesr.ande, pold. van ruim 61 heet. in de Zeeuwsche gem. Ovezande. Oud-Pendrecht, pold. van ruim 33 heet. in de Z.-Holl. gom. Roon. Ond-Pernis, pold. van ruim 32 heet. in do Z.-Hol!. gein. Pornis. Oiid-Piersliilsche-Polder, p. van 345 hoct. in do Z.-Holl. gom. Piers- hil. Oud-Poelgeest, oudtjjds Poel- geest, fraai landgoed in de Z.-Holl. gem. Oegstgeest, weleer door Boerkaavo bewoond. Oud-Prinseland, pold. van ruim 2008 hoct. in N.-Brab., deels in de gom. Dinteloord, deels in de gem. Oud-en- Nieuw-Gastel. Oud-Keeinst, gch. in de Gold. gem. Ede, onder het d. Otterloo. Olld-Keeuwijk, geh. in de Z.- Holl. gom. Keeuwijk. Oud-Keiei\'M waard, of O ml Riederwaard, pold. van 530 hoct. in de Z.-Holl. gom. Ridderkerk. Bedjjkt in 1373 en 1403. Ond-Rokkaiije, pold. van 94 hoct. in de Z.-Holl. gem. Rokkanjo. Oud-Rozenburg, pold. in de Z.- Holl. gem. Rozonburg. In 1586 ingo- djjkt. Met hot lator bedijkto Kooiland is het 312 heet. groot. Oud-Rijzenburg, goh. in de Utr. gem. Rijzonburg. Oud-Sabbinjje, pold. van 155 heet. in do Zeeuwsche gem. Wolfaarts- dnk. Ou«l-Srliaïk. pold. van 217 heet. in do Z.-Holl. gom. Leerdam. Oud Scliiiddcbciirs. pold. van 880 hoct. in Z.-Holl., deols in de go-		meente Geervliet, deels in Hekelingen\' Oudshoorn, gem. in Z.-Holl., tns\' schen Woubruggo, Ter-Aar, Aarlander- veen, Alfen en Koudekerk, ruim 1460 heet. groot, bestaando de grond thans moest uit klei, deols uit lang veen. Vroeger was het laag veen uitgestnk- ter, doch door het uitbaggeren en we- der droogmaken der veenplassen is een ) andere gesteldheid ontstaan. In 1822 bevatte Oudshoorn 1385, in 1840 1695, in 1875 2252, in 1890 2222 inw. In 1890 vond men er: 1460 Xed.-Herv., 2 W.-Horv., 5 Rem., 149 Chr.-Oerof., 3 Doopsgez., 7 Luth., 338 Ned.-Geref., 168 R.-Kath., 28 Isr., 49 ongon. De bev. vindt haar bestaan deels in land. bouw en veeteelt, deels in pannen* en pottenbakkorij en anderen fabriokarbeid. De gem. bestaat uit do beide heerl. Oudshoorn en Gnephoek Heeren van Oudshoorn worden reeds omstreeks 1300 vermeld. Behalve hot d. Oudshoorn, be- vat do gom do Ridderbuurt en Mole- naarsbrug. Het d. Oudshoorn ligt aan eeno kromming van den Kijn en strekt zich langs deze rivior, zuidw. tot de Aarlanderveenschc-Kerkbiiurt, west- waarts tot Molenaarsbrug uit. De Herv. kerk van Oudshoorn, van 1663 tot 1665 gebouwd behoort tot do fraaiston van Rijnland. Oud-Sint-.Iooslaiid, pold. van 266 heet. iu de Zeeuwsche gom. St.- Joostlnnd, ingedijkt in 1631. Oud-Smallaiid. pold. van ruim 52 hectaren in de Z.-Holl. gemeente Pernis. Oiid-Stoinpert, of Ond-Stoinp- aarri. pold. van 71 heet. in de Z.-Holl. gom. Georvliot. Ond-Thanien, geh. in de N.-Holl. gem. Uithoorn. Oudterp, b. in het Fr. dorp Ee (Oostdongeradeel). Olld-Tollaud, polderl. in de Z.- Holl. gom. Geervliet. Oud-l\'ppelscIie-Polder, of BaiiiH\'ii-van-l "ppel. pold. van 242 hoct. in do N.-Brab. gem. Almkerk. Ond-Valkenburg, gem. in Limb. tusseben Valkenburg, Scbin-op-Geulle, Strucht, Wijlré, Bemmolen en 15erg-en- Terblijt, bijna 778 heet. groot. Langs de Geul, die do gem. in het noorden bo- zoomt, ligt beekklei. Luudwaarts in bo- staat do hoogo rjjzondo en dalende grond uit Limburgsehe klei of mergel. In 1822 had dozo gem. 512, in 1840 607, in 1875

-ocr page 642-



		662 Oud-Valkenisse. Oud wonder «ijl.

		658, in 1890 590 inw. Allen behooren tot do K.-Kath. Kerk en vinden vooral in den landbouw bun bestaan, maar des zomers ook door bet vertier dat de vele vreemdelingen aanbrengen, die in deze streek korter of langer tijd verwijlen. De gem. bevat de dorpen Oud-Vnlken- burg en Sibbe, benevens do b. IJzeren. Het dorp Oud-Valkenburg, oudtijds ook Alden-Valkenborcb en door de Walon Vieux-Fnuquemont genoemd, aan do Geul, heeft eene R.-Katk. kerk on oen riddermatig kasteel. Dit kasteel, ofschoon thans van een modern aanzien, is een der oudste van het land van Overmaze. Gerard en Reinier van Alt-Valkenburg worden genoemd in eeno oorkondo van 1285. In 1840 telde men binnen het d. Oud-Valkenburg 104, in 1870 129, in 1890 125 inw. Er is oen halte van de stoomtram MaastrichtAken, dio don spoorweg volgt. *Oud-Valkenise, pold. van 85 hectaren in do Zeeuwscho gemeente Waarde. Oud-Velgersdijk, polder van 211 hectaren in do Z.-Holl. gemeente Zuidland. Oud-Vojjelscliorre, of Zuid- Westenrijk. pold. van 703 heet. in de Zeeuwscho gem. Westdorpe, in 1700 bedijkt. On<I-Vosmeer,** 1. gem. op het Zeeuwscho eil. Tolen, in hot noordon door de Krabbekreek en de Mosselkreek van St.-Filip>land en in het oosten door do Eendracht van Nieuw-Vosmeer in N.-Brab. gescheiden, terwijl het naarde landzijde bepaald is door do gem. Tolen, Poortvliet en St.-Annaland. Zij beslaat, met de nieuw-gewonnen polders in het noorden 2432 heet. alles kleiland, is saamgcsteld uit liet westerdcel der heerl. Vosmeer en do lieerl. Vrijbergo en be- staat meest uit vruchtbare akkers, deels uit weidon, in verschillende polders. Jn 1822 had zij 1105, in 1840 1479, in 1875 1883, in 1890 1902 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in 1001 Ned.-Hcrv., 506 C\'hr.-Geref., 7 Ned.- Geref., 80 R.-Kath., 2 ongen. Behalve het d. ()ud-Vosmeer bevat de gem de geh. Botdioofd en Vrijbergo. Het dorp Oud-Vosmoer teldo\' in 1890 binnon de kom 1031 inw Het ligt een kwartier uur van do Eendracht en vertoont zich als een aangename plaats aan hot oog. Het frnaio Raadhuis dagteekent van 1767. Er*z\\jⁿ ³ kerken: een der Herv.,
		! een der Chr.-Gerof. en oon der R.-Kath. Den 8 Mei 1573 viel hior een gevocht voor tusschen de Staatschen on do Span- jaarden, welke ontmoeting voor do eer- sten treurig afliep. Den 7 October 1576 werd het dorp door do Staatschen ver- brand. S8. pold. van 725 heet. in do Zeeuwscho gom. Oud-Vosmoor. Ond-Vreeland, p. in do Zeeuw- scho gem. Bnarland, ruim 20 hectaren groot. Ond-Vroenlioven, gom. in Limb. ingesloten door do Noderl. gem. St.- I\'ieter, Maastricht, Meersen on Borg- baron, alsmede door de Belg. gem. La- i naken, Veldwozelt, Vroonhoven on Canne. Zij is eerst ten gevolge der scheiding van België ontstaan en heeft baar togen- woordige grenzen niet voor 1843, bij do beslisto grensrogeling verkregen. Vroe- ger maakte zij deel uit van nl die boven- genoenide gemeenten, welke thans aan België behooren. Hare grootte beloopt ruim 1578 boet., bestaande do grond, dio in hot noordoosten door do Maas, en in het zuidoosten door do Jekor wordt bespoeld, uit mergel en riviorklei. In 1840 teldo zij 1100, in 1860 1324, in 1875 1505, in 1890 1759 inw., in laatBt- gon. jaar onderscheiden in 1753 K.-Kath. 6 Ncd.-Herv. Zij bestaan meest van den landbouw. Ook is er cene fabriek van gewoerloopen. De gom. bevat het d. Wilre, doelen van de dorpen Smeer- maas en Kanne, de b. Biesland en Ka- berg, benevens de goh. Nekem, Voel- wainus (Vuilwammes) on Hasendans. Olldterp, geh. onder hot d. Ee in de Friescho gom. Oostdongcradool. Oiul Wüssciiaai\'. groot landgoed in do Z.-Holl. gem. Wassenaar. Oiid-Westcnrijk, pold. van 232 heet. in de Zeeuwscho gom. Neuzen, in 1638 ingedijkt. Ond-Westerloo, pold. in de Z.- Holl. gem. Goedereede. Ondwoude, d. in do Friescho gem. Kollumerland c. a. Het teldo mot de daartoe behoorende gehuchten Veen- klooster, Wijgeest, Wirden en Oudwou- dcrzijl, in 1811 431, in 1840 693, in 1875 742, in 1890 664 inw. Binnon do (lorpskom nlleen vond men in 1890 339 zielen. Men vindt er eeno Herv. kerk en het scboono landgoed Vogelzang, een dor prachtigste buitenplaatsen dor prov. Oudtijds bloeiden or do staten Rosema en Rinsema. Ondwonderxijl, geh. onder het

-ocr page 643-

-ocr page 644-



		664 Overasselt. Overasselt, gem. in Gold., inge- I sloten tusscken de gem. Heumen, Xj- \| megen, Wichen, Balgooi, Reek, Velp, i Grave, Escharen, Gassel en Linden, de vier eersten mede in Geld., do zos laat- sten in X.-Brab. Do gem. is groot 2246 heet., bestaande de grond, die in het zuiden door de Waal wordt bozoomd, j deels uit klei, deels uit aluviaal zand. In 1822 had Overassolt 1249, in 1840 1500, in 1875 1594, in 1890 2723 inw. in laatstgen. jaar ondorsohoiden in : 89 \\ Ned.-Herv., 1 Ev.-Luth., 1633 R -Kath. Zy bestaan over het algemeen van den land- bouw. Do gemeente is verdeeld in Overasselt en Xoderasselt en bevat j de dorpen Overassolt, Xoderassolt en j Schoonenberg, benevens de b. Worm- gum, Do Heide, Hoogeveld, Eiudsche ot\' Einsohe en De Molen. Het d. Overasselt, of Ovor-Asselt aan den Maasdijk go- i bouwd, bevatte in 1890 266 inw. Er is eene Herv. kork. Vroeger vond men ook het klooster Walrich. Overboek. 1. prachtig landgoed ia het Geld. d. Velp. gem. Rheden, aan den straatweg. 2. geh. in do X.-H. \' gem. Monnikendam. 3. geh. in do Óverijs. gem. Hongeloo. överborg, 1. b. in de X.-Brab. gem. Huibergen. Si. b. in de Utr. gem. Amerongen. Over-Bicst, goh. in do X.-Brab. gem. Boxmeor. Overbiel, b. in do Geld. gem. Borkeloo, ia 1840 met 136, in 7870 met 128, in 1890 met 131 inw. Overbraker-Binnenpolder, pold. in X.-Holl. van 151 heet. opper* vlakte, docls in do gom. Amsterdam, deels in do gem. Sloton. Overbraker-Bnitenpolder, p. in X.-Holl. van 83 heet., deels in de gem. Amsterdam, doels in do gom. Sloten. Overbroek. 1. b. in de Limb. gem. Hoensbroek, in 1840 met 228, in 1870 met 242, in 1890 met 172 inw. Ü. b. in do Limb. gom. Vonraai, in 1870 met 128, in 1890 met 130 inw. 3. geh. in de X.-Brab. gem. Prinsen- hage, in 1890 met 117 inw. Overbrug, goh. in do X.-Brab. gem. Aarlo-Rixtel, mot overblijfselen van schansen, die in hot begin der 16de eeuw tegen de Gelderschon zijn opgo- worpen. Overburen, 1. geh. onder het d. Steggcrda in de Eriesche gem.. West-
		O verkwartier. stellingwerf. Ü. goh. in de Gron. gem. Zuidbroek. *Overbnnrtche-Polder,inl753 bedijkte polder in de Z.-Holl. gem. Bleiswijk, 970 hoct. groot. Over-lle-Oouw, pold. van 52 heet. in do X.-Holl. gem. Schagen. Overdieiuen, b. in de X.-Holl. gem. Diomen. Overdiepolder, pold. van 156 heet. in do X.-Holl. gem. Alkmaar. Overeind, geh. in de X.-Brab. gem Eisen. Over-ÏSsselyk, b. in de X.-Brab.. gem. Oud-en-Xieuw-Gastel, in 1890 met 533 inw. Over-Eis, b. in do Limb. gem. Wittem, in 1870 met 145, in 1890 157 inw. Overflakkee, oostelijk deel van hot eil. Goedereede-on-OvcrHakkee, doch vóór 1757 een afzonderlijk eiland. Oud- tjjds behoorde OverHakkee ten deelo (Duiveland, Melissant en Horkingen) tot de hoorl. Voorno; ten deele (Middel- harnis, Stad-aan-\'t-Haringvliet, Ooltgens- plaat on Don Bommel) tot de heerl. Putton; deels tot Zeeland (Sommels- dijk). Overgenl, buurt in de Limb. gem Wittem, in 1870 met 94, in 1890 met 91 inw. Overhalen, b. in do Limb. gem. Halen, in 1840 met 109, in 1870 met 116, in 1890 met 200 inw. O ver-Hei kop, b. in Z.-Holl., deels in do gom. Leerdam, deels in de gem. Sehoourewoerd. Het deel dor eerstgen. gom. had in 1840 72, dat in laatstgen. gem. 89 inw. Over-het-Water, buurt in do X.- Brab. gem. Moergestel, in 1890 met 501 inw. Zij is in 3 goh. ofwyken: Heikant, Stokskc on Hilt, gesplitst. Ovcrlioeven, pold. in do Z.-Holl. gom. Hagestein, 64 hoct. groot. Over-Holland, prachtig landg. in do Utr. gem. Loenon, aan de Vecht en door den straatweg van Amsterdam naar Utrecht doorsneden. Overlioven, b. in de Limb. gem. Sittard, in 1840 mot 575 in 1870 met 586, in 1890 met 653 inw. Ovcrkwartier, 1.** eon der vier deelon, woarin 1795 liet platteland van Utrecht was verdeeld. Het bevatte do heerl. Amerongen, Leersum of Zuilen- stein, Ginkel, Dartkuizen, Doorn, Lang- broek, Hardenbroek, Sterkenburg, Ivoten.

-ocr page 645-



		Overschie. 665
		Over-Langbroek.


		I is gegeven door de Brabanters aan die I landen, welke aan Brabant achtoreen- ^! volgens tusschen de Maas en de Roer zijn gekomen, namelijk het Graafschap Dalem, do heerl. \'s-Hertogonrado en het graafschap Valkenburg. Sommigon re- kondon zelfs hot geheele Hertogdom Limburg tot het Land-van-Overmaze. By den vredo van Munster in 1G48 waren deze landen tusschen Spanjo en de Vereenigde-Nedorlandon onvordeold j gebleven. In 1661 kwam evenwel die verdeeling tot stand. Eene nieuwe grens- regeling werd by don vrode van Versailles in 1785 bepaald. Overmeer, heerl. in do N.-Holl. gom. Nedcrborst-den-Berg, in 1840 met 234, in 1870 met 301, in 1890 met 361 ; inw. Er is daarin oone bevallige b. aan ; de Vocht, mode Overmeer genoemd. O vermeerN<he-Polder, pold. van 158 heet. in de N.-Holl. gom. Ne- derhorst-den-Berg. Over-Ouderkerk, b. in de N- Holl. gem. Nieuweramstel, door oene brug over den Amstel met het d. Ouder- kork verbonden. Zij had in 1870 227, in 1890 322 inw. Over-Kijnwclie-Waard.uiterw. die ofschoon ten zuiden van den Rijn liggende, bij de noordwaarts van dien \| stroom golegon Geld. gom. Doorwerd, behoort. Deze waard is ruim 45 heet. groot. ©versclieeiie, b. in hot Fr. d.* "Wolvega (Weststollingwerf). *OveiMcboenMi\'lie-]tci^a£rerpol-** \| der, pold. van 35 heet. in do N.-Holl. j gom. Naarden. OverMt\'llie, gem. in Z.-Holl., tus- schen Rotterdam-Delftshaven, Schiedam, Ketel, Vrijonban, Berkel en Schiobroek, 1894 heet. groot, en zoowol door laag veen als klei gevormd. In 1822 had zjj 1985, in 1840 2457, in 1875 3414, in 1890 4188 inw. Bij do telling voor 1890 vond men er: 2814 Nod.-Herv., 15 Re- monstr., 105 Christ.-Gorof., 2 Doopsgoz , 64 Evang.-Luth., 12 Herst.-Luth., 178 Nod.-Geref., 985 R.-Kath., 1 O.-Roomscho, 12 onbek. Zij bestaan moest van vee- teelt en zuivelboreiding, deels van land- bouw, den arbeid op houtzaagmolens, onz. De gom. is uit de hoerl. Overschie en Hogenban saamgesteld. Hot d. Overschie ligt aan de Schio, ter plaatse waar daaruit do Belftshavensche-Schie en de Rotterdamsrbe-Schio voortkomen. Oudtfcds droeg hot de namen van Schie
		Nflendjjk of Dwarsdjjk, Werkhoven, Odyk, Zeist, Driebergen, Rozenburg, de Bilt-en-Oostbroek, Amelisweerd, Bunnik- en-Vechten, Slachtmaat, Rijnauwen, \'t Overoindo-van-Jutfaas, Rijnhuizen, de Grooto-en-Klcine-Koppol, Maarschalkor- waard, Oud-Wulven-en-Wnaien, Heem- stede, "Wulven, Houten-en-\'t-Gooi, Scbo- nauwen, Schalkwijk, Honswijk, Tul-en- \'t-"Waal, Heoswijk, Oost-Raven en Hnge- stein. ü. zuidelijk deel van het Her- togdom G?lder, dat in 1648 bij den vrede van Munster aan Spanje bleef, in 1715 tusschen Oostenrijk, Pruisen en de Vereenigde-Nederlanden word ver- deeld en voor een klein deel aan Pfalz- Neuburg kwam. Het wordt ook wel Oppor-Golder, alsmodo het Kwartier van Roermond genoemd. In uitgestrektheid heeft het meermalen gewisseld. Sedert den tijd van Keizer Karel V behoorden daartoe do steden: Roermond, Vonloo, Gelder, Stralon, "Wachtendonk, Erkelens, Nieuwstad en Montfort. In 1795 werd het deels gevoegd bij het Departement- van-do-Neder-Maas, deels by het Depar- tement van do Roer. Thans behoort het deels tot Nederland (Limburg), deels tot Pruisen (Rijnpruiseni. ©ver-I-iaiijjbroek, d. met eone Herv. kerk in de Utr. gem. Langbroek, in 1840 met 263, in 1870 met 218, in 1890 met 242 inw. "Wegens do bosch- ryko streok levert het zeer bevallige gezichten op. Over-I^ailjfel, 1. dorp met eene Herv. kerk in de N.-Brab. gem. Herpen, aan do Maas. Het had in 1890 292 inw. 2. -Xeerl©©ii-lIuiMeliiig;- DenrKCii-l>iiiiieiibiir{jr-Ijaii- Kel-]>eiiien-eii-I>ieden, pold. van 1533 hectaren in het noordoosten van N.-Brab. Overleck, gohucht in de N.-Holl. gem. Monnikendam, in 1890 mot 134 inwoners. överlooil, d. met eene R.-Kath. kerk in de N.-Brab. gom. Maasheos-en- Overloon. Het had in 1840 532, in 1870 612 inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. ©verlotbroek, geh. in de Limb. gem. Hoensbroek. *överiiiaa,ofï.,aiid-vaii-Over- llliliis. landstreek in Z.-Holl. tegenover do 3tad Rotterdam. OvermaiBO,ofIiand-vaii-Over-** lliay.t\'. landstreek grootendeels in het tegonw. Hert. Limb., doch deels ook in België en Pruisen. De naam Overmaze

-ocr page 646-



		^66 Overschot. Overwetering.

		voor korten tjjd ten behoeve van do krijgsverrichtingen der Spanjaarden. In 1807 is de dam echter andermaal weg- genomen en door eene sluis vervangen, waardoor do schepen thans kosteloos geschut worden. Overtooinsche-Weg, oudtijds de Heiligeweg, uitgestrekte b. in de N.-Holl. gem. Nieuweramstol, in 1870 met 1532, in 1890 met 3552 inw. Er waren vroeger vele kalandorijon en fa- brieken o. a. eene grooto pottenbakkerij, tegenwoordig echter krijgt ook deze buurt geheel on al het karakter van een stadsgedeelte van Amsterdam. Do Overtoomsche-Wog strekt zich ook onder do gem. Amsterdam uit, doch dit gcd. hoeft in 1876 den naam van Vondelkade verkregen. De Overtoomsche-Weg heeft dikwijls veel geleden door det springen van kruitmolons, zooals don Juni 1622, den 14 November 1624, in Juni 1625, den 12 September 1650 en in Juni 1709. Overval,* geh. in de N.-Brab. gem. Steenbergen c. a. Overveen, of Tetrode, fraai d. in do N.-Holl. gom. Bloomendaal c. a. Hot is een zeer bevallige plaats, vooral uithoofde der talrijke bloemisterijen en uitgestrekte buitengoederen. Men vindt er ook eene R.-Kath. kerk van eens voortreffelijke bouworde, een Ge- meentehuis en aan de hooge duinen, die het d. ten westen bepalen, den schoo- nen vijver do Brouwerskolk. In 1840 telde Overveen, met de huizen aan de Houtvaart, in de Kampenlnan, enz., 1036, in 1870 1365, in 1890 1745 inw. Er is een station Overveen-Bloemendaal van don spoorweg HaarlemZandvoort. Overveld, b. in de N.-Brab. gem. Prinsonhage, in Groot-Ovorveld en Klein-Overveld afgodeeld. Overwaard, streek in Z.-Holl., het oostelijk deel van do Alhlasser- waard uitmakende. Zij bevat de ge- meento Hardinxveld, Groot-Ammers, Nieuwpoort, Langorak, Ameido, Tien- hoven, Noordoloos, Goudriaan, Ottoland, Peursum on Gicson-Nieuwkerk, benevens gedeelten van Hoog-Blokland on van Meerkerk. Overweerdsche-Polder, pold. van 397 heet. in N.-Holl., deels in do gem. Purmorend, deels in Oosthuizen, deels in Kwadijk. Overwetering, buurt in de Over- ijselsche gem. Olst, in 1840 met 276, in
		en Ouderschio. Men vindt er kerken der Herv. en der Kntli., benevens een fraai Ambachts- of Gemeentehuis. In 1489, tydens den Jonker-Eransen-oorlog, had Overschie veel te lijden. Over de door- vaart uit de Schio naar do Rotterdam- scho-Schio bobben eeuwen lang ver- flcbillen tusseben do steden Rotterdam on Delft geheerscht. In 1890 teldo do kom van bet d. 2714 inw. Er is cono stoomtramverbinding met Rotterdam. Overschot, geh. in de N.-Brab. gem. Bakol. Overseilld, b. in do N.-Brab. gem. Escb, in 1890 met 102 inw. Overslag, gem. in Zeeuwsch-Ylaan- doren, ingesloten door de Nederl. gem. Koewacht en Zniddorpe en de Belg. gem. Wachtebeke en Moorbeke. Zij bo- slaat 546 beet. alles zandboudende klei, en teldo in 1822 472, in 1840 459, in 1875 494, in 1890 472 inw., in laatstgon. jaar bestaande uit 405 K.-Katb., 7 Ncd.- Herv. De gem. bevat bet Nederl aan- deel van het d. Overslag. Het d. Overslag ligt deels in Zeel., deels in Oost-Vlaanderen. Hot hoeft eene K.- Katb. kerk (op Belgischen bodem). Overslag-polder, pold. in do Zoeuwsche gom. Overslag, in 1687 en 1689 bedijkt en ruim 75 hectaren groot. Over-Slingeland, heerl. en pol- der in de Z.-Holl gem. Noordeloos, 250 hectaren groot. In 1840 telde men er 124, in 1870 125, in 1890 105 inwoners. Ovcrtegeleil, goh. in do Limb. gem. Tegelon. Ovcrspitting, vaart in de Frio- scho gom. Haskerland, voerende van Njjohasko naar Joure. Oversticht, naam dien Overyscl gedurende bet Bisschoppelijk tijdperk heeft gedragen. Overtocht, 1. wijk van het Z.-Holl. dorp Zwammerdam, met do K.-Katb. kerk. Zn" bad in 1890 391 inwoners. Ü. goh. bij het d. HevcHkcs in de Gron. gem. Delf/ijl. Overtoom, b. in do N.-Holl. gem. Sloten, in 1870 met 662, in 1890 met 1643 inw. Zij ontleent haar naam aan een overtoom, zjjnde een dam, die de vaart van Amsterdam naar het Haar- lemmermeer voor grooto schepen ver- hinderde. Deze dam was er reeds ton tyde van Gravin Jakoba. IIjj werd in Februari 1573 weggebroken, doch slechts

-ocr page 647-

-ocr page 648-



		668 Overijsel. Overijsel.

		I zijn aangelegddo spoorlijnen Hattum Zwolle geopend 6 Juni 1864; Zwolle Kampen, geopend 10 Mei 1865 ; Doven- ! ter Gelderscho grens aan de Dorter- heek, geopend 5 Aug. 1865; Almeloo Bentheimsche grens bij de Poppe,geopond den 18 Octobor 1865; Geldersche grens bij DiopenhoimHongeloo, den 30 Octo- ber 1865; HengelooEnschede, den 1 Juli 1866; DeventerZwollo, den 1 Octobcr 1866 ; Zwollo Drentsche grens bij Meppel, den 1 October 1867; En- schededo Glanerbeek, geopend den 1 Januari 1868 en den 6 Dec. 1875 ver- lengd in de richting naar Gronau ; Drentsche grens bij Nijeveen langs Steenwijk tot de Friesche grens bij Willemsoord, geopend 15 Januari 1868. Later zijn aangelegd do lijnen Deventer Almeloo,Geld.grens by NoedeEnschede, EnschedeBoekeloo op deze lijn,Zwollo Almeloo. Tramlijnen verbinden Zwolle met Kntervocr, Kollekato (aan do spoor- liju ZwolleMeppel) mot Hardenberg via Dedemsvaart, Deventer met de Geld. grens, richting Lochem. Overijsel had \| in 1822 153,558 inw. Bij de telling van j 16 Xov. 1829 was dit cijfer toegenomen \| tot 208,895, bij die van 31 Dec. 1859 tot 234,376, bij die van 31 Doe. 1869 ¹ tot 254,051. Op den 1 Januari 1875 be- \' rekende men de bevolking op : 263,008 ; zielen, t. w. 134,201 mannelijke en 128,807 vrouwelijk personen. Op 1 Jan. 1890 bedroeg do bevolking 150,366 man- nelyke en 145,079 vrouwelijke personen, totaal 295,445 zielen. Zij splitsten zich in 176,063 Ned.-Horv., 141 Waalsch- Herv., 142 Kemonstr., 17,618 Christ- Geref., 3271 Doopsgez., 1233 Evang.- Luth., 748 Horst.-Luth., 8309 Ned.- Geref., 80,740 R.-Kath., 13 Oud-Roomsch, 4150 Ned.-Isr., 32 Port.-Isr., 9 Eng.- Presb., 14 Anglic.-Episc, 4 Duitsch- Evan., 3 Apost., 27 Evang., 93 Vrijo- Evang., 10 Vrije-Protest., 105 Bapt., 1 Unitar., 38 Morin., 2399 tot geen kork- genootschnp behoorende en 287 onbek. Do bronnon van wolvaart zijn in do oorste plaats landbouw, paardenfokkerij, vee- i teelt on zuivelbereiding; verdor koop- j handel, fabriekarboid, scheepvaart, veon- j derij en visschory. Tot do belangrijkste , fabrieken behooren zeer aanzienlijke \| katoenweverijen en spinnerijen, (die vooral sedert 1830 aanmerkelijk zijn I uitgebreid) te Enschede, Almeloo, Hen- geloo, Borne, Nyverdal, Oldonzaal, ver- werjjeu, bleekaryen, ü^zcrK\'^oterÜ^en) ^to
		leen waren uitgezonderd de kerspelen Roden, Rodcrwolde, Poize en Eelde), het noordelijk ged. dor Veluwe, bene- vens de Hollandscho heerlijkheid Em- moloord. Dit nieuw-gevormde landschap kreeg toen don naam Departement-van- den-Ouden-IJsel. In 1802 hield dat De- partemnnt op als zoodanig to bestaan en werd Overijsel" als departement hersteld, doch nu saamgesteld uit de voormalige provincie Overhel met hot landschap Drente. Den 19 Juli 1805 werd Drente weder van Overijsel ge- scheiden. In 1807 verloor Overijsel aan Gelderland: Marie, "Welsum, het grondgebied van Deventer dat ten westen des IJsel\'s ligt, en nagenoeg al het land ten zuiden van de Schipbeek. Daarentegen vorwierf het van Holland andermaal Emmeloord. Onder het 1\'ransch bestuur kreeg Over- y\'sel den naam van Depnrtoment-van-do- Honden-van-don-IJsel (Houches-de-l\'-l8- Bol). In 1815 herkreeg Overijsel zijne grootte van vóór 1795, met dien ver- stande dot het Emmeloord behield. Overij- sel is nu groot 3114,305 heet., of 60\'-7₃ vierk. Duitsche mijl. Do grond is zeer ver- scheiden. Hot grootste deol des lands bestaat uit zand, dat in heuvelen op- rijst, waarvan enkelen zich tot meer dan 70 meter hoven A. P, verheffen. Langs den Usel, de Vecht, het Zwarte- water, de Kegge, de Dinkel, de Schip. beok en enkele kleine beken, ligt rivier- klei, terwijl zeeklei het Kamperciland en een deel van het kustland bedekt. Lang veen vindt men in een groot deel van het oude kwartier Vollenhove, in Mastenbroek, benevens in het HusseU terambt, aan do oevers van de Keest en in ecu streek ten noordwesten van Almeloo. Hoogveen wordt veelvuldig tusschen Almeloo en Hardenberg, als- mede op enkelo plaatsen hij Avereest en Buurse gevonden, torwy\'1 hij Losser oeno plaats is, die steen bevat, gelijk aan dien van Gildcbaus in het graaf- schap Bonthcim. Overijsel bezat in vroe- gere eeuwen slechts weinige en niot dan kleine, smallo kanalen. In onze eeuw is te dezen aanzien krachtig gearbeid, zoodat de provincie nu een merkwaar- dig net van waterwegen bezit, t. w. de Dedemsvaart, de Koord-Willemsvaart, de Overijselsche-Kanalen, de Lutter-Hoofd- wijk, het Koevorderkanaal, enz. Alleen het oostelyk Twente is nog van gomoen- scuap to wator uitgesloten. In Overijsel

-ocr page 649-



		Overijsel. Oveaande. 669

		\' Steenwijk, Jleppel, Kampen, Ommen, Almeloo, Enschede en Deventer. Voorts heeft het Geldersche distr. Lochem vcr- seheidene Overijs. gemeenten. Voor de verkiezingen der Provinciale Staten is Overijsel in 12 distrikten gesplitst. De distr. Zwolle, Deventer, Steenwijk, Kaalte en Ommen benoemen elk 4, Kampen, Dalfsen en Markeloo elk 3, Oldenzaal en Almeloo elk 5 loden, Zwartsluis vuar- digt er 2 en Enschede 6 af. Voor do rechterlijke macht bevat Overijsel 2 ar- rondissementen: Zwolle en Almeloo, te zamen met 7 kantons. OvcriJNolNi\'li-Iimianl, vaart in Overijsel, die het midden en noordoosten van dit gewest met de beide hoofdstc- den Zwolle en Deventer in verbinding brengt. Het kanaal bestaat uit vijf pan- den: van Zwolle naar de Dalmsholte, van Deventer naar de Dalmsholte, van de Dalmsholte naar Daarlo, van Daarlo naar Almeloo en van Daarle naar Grams- bergen. Mot het graven is in 1851 be- gonnen, nadat daartoe door Koning Wil- lem III in October 1850 concessie vas verleend. Het noordwestelijk ged. is de verbreede en verdiepte Xieuwe-Wetering, t. w. van Zwolle tot de Wetering, lang ongeveer 7000 meter. Dit werk is in Mei 1852 voltooid. Het ged. van do Linthorst tot de Kegge, ruim 20,000 M. kwam in Mei 1853, dat van do Keggo tot Almeloo, 21,900 M., in Juni 1855, dat van Daarlo tot de Vecht, lang 21,400 Meter, in December 1855, dat van do Dalmsholte naar Deventer, lang 27,000 \' Meter, in September 1858 gereed. De kosten, oorspronkelijk geraamd op ; f 1,100,000, hebben nagenoeg l¹\'. mil- lioen bedragen. In 1872 brachten do doorvaartsgelden op f66.832.61, in 1873 f 03,882.46, in 1874 f58,946.26\'k Ovexande, 1. gem. in Zool. (Z.- Beveland), ingesloten door de gom. Hoinkenszand, \'s-Heoronhook, Borsele, Driowegon, Oudelando on Nisso, mot eeno oppervl. van 1074 heet., alles met zand vermengde kleigrond. In 1822 had deze gem. 621, in 1840 807, in 1875 904, in 1890 906 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 196 Ned.-Herv., 1 Chr.-Geref., 11 Ned.-Goref., 689 R.- Kath. en 9 ongen. Zij vinden meest hun bestaan in den landbouw. Het dorp Ovezande, ook Overzande genoemd, I telde binnen de kom in 1870 243, in : 1890 280 inw. Men vindt er kerkon voor I de R.-Kath. en do Herv. Den 25 on 26
		Zwolle, de tapytfabriek te Deventer, steenbakkerijen, kalkbranderijen, hout- zaagmolons,meubelmakerijen, oliemolens, beetwortelsuikerfabrieken, cichoreifabric- ken, fabr. van verduurzaamde levens- middelen, boom- en bloemkweekerijen enz. Aan de monden van den IJsel en het Zwartewater bloeien vooral matten- makerijen, waartoe men aan de kust de noodige biezen in overvloed kan inza- melcn. Op 31 Dec. 1890 waren in do provincie 267 fabrieken met stoom, 8 stoomwatergemalen, 28 zeeschepen en rivierbooten met stoomvormo^en, 36 locomobielen, locomotieven, stoomkra- nen enz., 10 tramlocomotioven. Do scho- len voor lager onderwijs staan in Over- ijsol onder één inspecteur niet Friesland, Groningen en Drente (derde inspectie). De prov. is verdeeld in twee districten: Zwolle en Deventer. Het eerste is on- derverdeeld in de arrondissementen Zwolle, Kampen, Ommen en Steenwijk, het tweedo in de arrondiss. Deventer, Almeloo, Enschede en Ootmarsum. Er waren in 1891 in Overijsel 241 openb. lagere scholen en 42 bijzondere scholen, waarvan 2 gesubsidieerd. Het aantal onderwijzers bij het lager onderwijs bo- droeg 735, het aantal onderwijzeressen 198. Bij het bijz. lager onderwijs was manu. onderwijspersoneel 107, het vr. 38. Voor middelbaar onderwijs behoort Overijsel tot dozelfdo inspectie als N.- Brab., Gelderland, Zeeland, Utrecht en Limburg. Er zijn hoogere burgerscho- len met vijfjarigen cursus te Zwolle, Kampen en Deventer, een hoogere bur- gerschool met driejarigen cursus voor jongens te Stad-Almeloo, voor meisjes te Deventer, een school voor nijverheid en handel met zesjarigen cursus te En- schede. Voorts hoeft men burgeravond- scholen te Zwolle, Deventer en Kampen, gemeentelijke teekenscholen te Zwolle, Dcvonter, Kampen on Almeloo on oono gemeontol. ambachtsavondschool te En- sehode. Te Kampen heeft men den hoofd- cursus tot opleiding van onderofficieren tot tweede-luitenant der infant, en tot tweede-luit.-kwartiermeoster. Voor het hoogere onderwijs heeft Overijsel gym- nasia te Zwolle, Deventer en Kampen en eone theologische school der C\'hr.- Geref. Kerk te Kampen. Naar de Eerste Kamer der Staten-Generaal vaardigt Overijsel 3 leden af. Voor de verkiezin- gen van leden voor do Tweedo Kamer omvat do prov. de distrikten Zwolle,

-ocr page 650-

Oxe.

J\'almar.

Ü70

Jlaart 1697 violen Lier zeer onaangc-
name twisten onder de ingozetonon
voor. Si. dijkland in do Zeeuwsche
gem. Ovezande, ruim G58 heet. groot.

Oxe, b. in de Ovcrijsclsche gein.
Diepenveen, in 1860 met 150, in 1870

met 172, in 1890 met 151 inw. Vroeger
vond men hier den Hof te Oxe en een
versterkte punt, den Zwormortoren gc-
noemd.

Oxwerd, b. in do Gron. gemeente
Zuidhoru, in 1890 met 203 inw.

I\'aal. 1. buurt in de Zecuwsche
gom. Grauw, in 1840 mot 412, in 3890
met 52G inw. Do ingezetenen bestaan
meest van de mosselvangst, visscherij,
hot vletten van schoraarde. \'ï. buurt
in do N.-Brab. gom. Zundert.

Paaptil, gehucht onder het dorp
Oldenzijl in do Gron. gem. l\'ithuister-
meeden.

PaapwegBche-Polder, polder

van 94 heet. in do Z.-Holl. gem. "\\Vas-
senaar.

Paai\'delauden, b. in do Dr. gem.
Zuidwolde.

Paai\'deillliarkt, zandbank in do
Noordzoo voor het voorin. Zwin in
Zeeuwsch-Ylaancloron, vroeger eeno
bloeiende lnndstreck, met de d. Haver-
kerk, Rommelsdorp en St.-Lambreeht.
Nog in de 13de eeuw was het een
vruchtdragend land.

Paarloo, geh. in de Limb. gem.
St.-Odiliönberg, in 1847 met 49, in 1890
met 42 inw. Het komt in de oude ge-
schriften onder do namen 1\'airdelo en
Pairdeluir voor. In de dagolijksche wan-
doling noemt men het l\'aalder.

PaaMchberg, 1. heuvel in do Geld.
gom. Ermoloo, bij Xunspcet, 60 Meter
hoog. 2. heuvel in de Geld. gom.
Ede, met eon gedenkteeken voorMejuf-
vrouw Anna Maria Moens. 3. hoogte
in do Rozcndaalsche Bossclten in de
Gold. gem. Rozondaal.

Paasclllioef, goh. in de N.-Brab.
gem. Gemcrt.

I\'aasclnici. uiterw. onder Elden
de Geld. gem. Eist, byna 62 heet. groot.
Roeds in 834 komt de naam dezer plaats
voor. Oudtyds zat er het gericht. Nu

nog wordt op een gedeelte der woide
met I\'aschen eeno tweedaagsche kermis
gehouden.

Paasloo. d. mot eeno Horv. kerk
in de Overijselsche gem. Oldemarkt.
Het had in 1840 348, in 1870 560, in
1890 671 inw. Oudtijds was do have-
zate 1\'uasloo een voorn, landgoed.

Paat, (I>e), pold. van ruim 11
heet. in de N.-Holl. gem. Schagen.

PaddeitliuiN, b. in het Fr. dorp
Exmorra (Wonseradeel).

I\'addepoel, lage streek in de
Gron. gem. Adorp en Noorddijk met
oen klein goh. van denzelfden naam in
cerstgen. gem.

Fade tl>e), b. in N.-Holl., in 1840
met 136, in 1873 met 192, in 1890 met
173 inw., deels in de gem. Hoogwoude,
deels in Opmeer.

I\'adhuiw. goh. in de Dreutsche
gem. Kocvordcn. Het was reeds in 1227
bekend.

Palen, of Op-de-Palen, geh.
in de Grou. gem. Middelstum.

Palenberjj, \' d. met eeno R.-Kath.
kapel in de Limb. gom. Schaasbcrg, in
1840 met 259, in 1870 met 307, in 1890
met 251 inw. JJ. b. in de Limb.
gein. Hoensbroek.

l^,aleii*teiiiselie-Polder, pold.
in de Z.-Holl. gom. Zogwaard. Deze pold.
ontleent zijn naam aan het voorin, adel.
huis Palenstcin.

Palillgstraat, b. in N.-Brab.
deels in do gom. Etton c. a., dools in
do gom. Hoeven c. a. Zij is met de b.
Donk in dezelfde gem. nauw verbonden.

Palmar, voorm. klooster in Gron.,
dat door den Dollard is verzwolgen.

-ocr page 651-



		Pampelt.		Panningen, 671

		In 1327 werd in dit klooster een land- recht voor Keidcrland vastgesteld. Pampelt, boerenhoove in de Geld. gem. Ede, aan den weg van Otterloo naar Hoondcrloo, door schoone koren- velden omringd. Men kan het eene oase in eene woestijn noemen, daar wijd en zijd zich dorre, eenzame heiden uitstrek- ken. Hierbij verheft zich de Pampelt of Fransche-Borg. l\'ampiiK. ondiepe plaats in de Zuiderzee, tusschen Waterland en Gooi- land, aan den mond van het IJ. Vóór het graven van het Noord-Hollundscho Kanaal werden de groote schepen, die van of naar Amsterdam stevenden, hier met schecpskameelen over do droogte gebracht. Er is, ter bescherming van de Oranjesluizen, een pantserfori; op gebouwd. Pankra* (SJ.-). gem. in N.-Holl., ingesloten door Koedijk, Oudorp, Heor- Hugowaard on Broek-op-Langendijk, groo;endeels zandgrond, met eenig klei in het westen. De gem. is 440 heet. groot en telde in 1811 248, in 1S22 265, in 1840 330, in 1875 475, in 1890 525 inw. Bij do telling voor 1890 vond men er: 444 Ncd.-Horv., 1 Wanlsch-Horv., 2 Doopsgez., 10 Ned.-Gorof., 49 R.-Kath. en 4 ongon. Zij bestaan moest van land- bouw, veeteelt on zuivolbereiding. De gem. bevat hot grootsto deel van den St.-l\'ancras, het geh. Boterhuizen, bene- vens een deel van c!o Vronermeer. Het d. St.-Paucras, waarvan het zuider- deel tot Koedijk behoort, bestaat uit eene lange reeks wjjd uiteen gebouwde woningen rondom een vlakken zand- grond. Oudtijds droeg het don naam van Vróno, doch sedert de verwoesting der plaats door Graaf Jan I in 1297 en hare herbouwing is zij alleen bij den naam van haren beschermheilige bekend ge- weest. Do bev. bedroeg in 1890 216 zielen, waarvan 200 in Koedijk. De ver- woeste kork van Vrone stortte in 1303 in; de dorpelingen noemen de plek waar zy stond, nog hot Oude-Kerkhof. De tegenw. kork, die in 1574 aan de Horv. kwam, is in 1740 en 1841 vernieuwd. Pailgl-asgors, pold. in de Z.-Holl. gom. Kokkanjo, in 1697 tor bedijking uitgegeven en ruim 98 heet. groot Pandelaar, of Pantelaar, b. in de X.-Brab. gom. Gomert. Panheel, buurt in de Limb. gem. Heel, in 1840 met 175, in 1870 met 189, in 1890 met 126 inw. Er zijn hier		meermalen Romeinscho oudheden op- gegraven. Panhovensche-IIeide, geh. in do Limb. gem. Ottersum. Pannekeet, geh. in de JJ.-HolL gem. Zuid-Scharwoude. Pannekoek, 1. geh. onder Leego- meeden iu do Gron. gem. Aduard. 2. pold. iu do N.-Brab. gem. Werkon- dam. Pannerden, gem. in Geld., tus- schen Zevenaar, Herwen-en-Aart, M11- lingon, Bemmel en Duiven, 1124 heet. groot, alles vruchtbare klei. De Kijn on do Oude-Kijn bespoelen deze gem. naar het zuiden, westen en noorden. Van die stroomen is de Oude-Kijn vol biezen en slijk. Vroeger was de gem. grooter, doch door het graven van het 1\'aiinerdcnscho-Knnaal, is het westelijk ged. bij de Honderd-Morgen daarvan go- scheiden en in 1818 bij Bemmel geko- mon Daarentegen is de vroegere Kleef- sche streek en Kijfwnard, die in 1816 bij Nederland kwam, in 1836 mot Bun- nerden vereenigd. In 1822 had dezo gem. 571, in 1840 761, in 1875 1054, in 1890 1015 inw. in laatstgon. jaar onderscheiden in 1013 R.-Kath. en 2 Horv. Zij bestaan deels van den land- bouw, deels van den arbeid aan grooto publieke werken, benevens het steon- bakken, vervoer van hout en andero materialen, het wasschen van grint, enz. De gem. bevat het d. Bannerden, de Banuerdensche-Waard, do Kijfwaard en Lobberden. Het dorp Banuerden ligt fruai aan het pand van den Rijn, dat door het Pannerdensche-Kanaal is gevormd, tegenover het groote fort op den dam, welke do waterschei- ding van Rijn on Waal regelt. Het toldo bi.non do kom in 1840 507, in 1890 462 inw. Bannerden is ceno oude plaats. In de 13do eeuw behoorde hot aan den Broost van Luik, doch kwam door koop in 1281 aan het kapittel te Emmorik. Pannerdensche-Kanaal, pand van den Rijn, in Gelderland tusschen Bannerden en Bemmel. Het is van 1707 op kosten dor provinciën Gelderland, Utrecht on Ovorijsel gegraven. Paiuiordciisclie-Waiii\'d, pold. van 228 heet. in do Geld. Gom. Ban- nordon. Do waard had in 1840 189, in 1890 471 inw. Panningen, of Paningen, d. mot eene R.-Kath. kerk in de Limb. gom. Holdon. Het bevatte in 1870 242,

-ocr page 652-



		Parochie-Polder.
		672 Pannoven.


		Geref., 96 R.Kath. Veeteelt, zuivelbe- reiding landbouw, het aankwoeken van rijshout, het arboiden aan groote publieke werken, het vlechten van matten, onz. zijn hunne middelen van bestaan. Hot d. Papendrecht wordt in de West- buurt, Kerkbuurt en Oostbuurt verdeeld. Do eigonljjke kom had in 1870 416, in 1890 1954 inw. Het d. is door een veer met het tegenoverliggende Dordrecht verbonden. Do Herv. kerk is een aan- zionlijk gebouw. In 1418 stond hier een blokhuis, dat door Adriaan van Beieren, neef van Vrouwo Jakoba, togen de Dordrechtonaars dapper word verdedigd. Door do overmacht word hij echter ge- dwongen hot over te geven. Papendreckt, geh. in de Zecuw- sche gem. Breskens (in den Elizabet- poldor). Papendrechtsche-Polder, p. van 632 heet. in de Z.-Holl. gem. Pa- pendrecht. Papenlioek, geh. in de X.-Brab. gom. Ossendrocht. Papenhoveil, d. met eeno R.- Kath. kerk in do Limb. gem. Obbicht- en-Papcnhoven. Het had in 1840 190, in 1870 180, in 1890 194 inw. Papenpolder-Eerste-Deel, p. van 09 heet. op de grenzen van Neder- land en België, voor nagenoeg 30 heet. tot de Zeeuwscho gem. Heille behoorende. Dezo polder is ten jare 1700 inge- dijkt. Papenpolder-Tweedc-I>eel, polderland deols in do Zeouwsche gem. Heille, deels in België, in 1710 bedijkt. Papenwegsche-Polder, polder van 279 boet. in de Z.-Holl. gein. Voor- schoten. Papeschorre, pold. van 142 heet. in de Zeeuwscho gem. Wcstdorpe, in 1711 bedijkt. Papevoort, 1. goh. in do N.-Brab. gom. Beugen. &. goh. in do N.-Brab. gom. ZoH-Oohuchten. Papierinolenstreek, goh. onder het d. ldsegahuizon in do Friescho gem. Wonsoradoel. Parailijs-Polder, polderl. in de Zeeuwscho gom. Groedo, een der aan- wasson van Baarzande. Parijs, voorm. heerl. en buurt, die grootendeols binnon do Geld. stad Kui- lenburg is getrokken. Park, gehucht in de N.-Brab. gem. Wanrooi, in 1890 met 150 inw. Parochie-Polder, pold. van 12
		in 1890 323 inw. Bij dit d., in de Peol, is o. n. oeno groote Romoinsche medaille opgegraven. Pannoven, buurt in de Limb. gem. Gennep, in 1870 met 37 in 1890 met 02 inw. Pnnoveil, buurt in de Utr. gom. IJselstein, in 1890 mot Hoogland, La- gendijk en Hoogendijk. Panser, voorm. burg. in het Gron. dorp Yierhuizen, in of kort vóór 1769 afgobroken. Pan-van-Cüroot-Iterkhei, duin- vallei in do Z.-Holl. gom. Wassenaar. Pan-vnn-Klein-Berkhei, duin- vallei in do Z.-lloll. gem. Wassenaar. Pan-van-Per«iji», duinvallei in de Z.-Holl. gem. Katwijk. Papekop-en-l>iemerbroek, gem. in 1820 van Utrecht b(j Z.-Holl. gekomen en bepaald door de gem. Waarder, Lango-Kuigewoide, Hokondorp en Oudewater in Z.-Holl. en Snelrewaard en Linschoten in Utr. Zij beslaat 698 heet. en is door laag veon gevormd. In 1822 had zy 241, in 1840 284, in 1875 319, in 1890 368 inw. Bfi do tolling voor 1890 vond men er: 272 Horv., en 96 R.-Kath. De bevolking bestaat meest van do veeteelt on zuivelbereiding. De gem. bevat de buurten Papokop en Die- merbroek, benevens hot station Oude- water van den spoorweg Woerden Gouda Do b. Papekop had in 1840 151, in 1890 228 inw. Papekop-en-IMemerbroek,p. van 716 heet. in do Z.-Holl. gom. Papo- kop. Papeildijk, 1. citadel der voorm. vesting \'s-llortogenbosch. 2. goh. in de N.-Brab. gem. Gcffen, in 1840 mot 246, in 1890 met 56 inw. Papendorp, heerl. in do Utr. gem. Oudenrvjn, 232 heet. groot, in 1840 met 80 inw. De naam komt reeds in eeno oorkonde van 1260 voor. Papendrecht, gom. in Z.-Holl., bepaald door de gem. Alblasserdam, Oud-Alblas, Wijngaarden, Sliedrecht, Dordrecht, Zwijndrecht en Hendrik- Ido-Ambacht. Do grond, die door de Morwede en Xoord of Oord wordt bo- spoeld, bestaat meost uit klei en voor een klein gedeelte uit laag voen. Hot geheel is 1011 heet. groot. In 1822 had dezo gem. 1264, in 1840 1986, in 1875 2436, in 1890 2995 inw. Bn\' de telling voor 1890 vond men er: 2911 Xed.- Horv., 21 Chr.-Gerof., 1 Luth., 18 Ned.-

-ocr page 653-

Peeloo.

Parrega.

673

in de Zoeuwsche gemeente Westdorpe.

Panluspolder, 1. of Sir-Pan-
Inspolder, voorm. d. in de Zeouwscho
gem. Stoppeldijk. De R.-Katli. kerk dio
er vroeger stond, is voor eonigo jaren
] naar Rapenburg verplaatst. Ji. pold.
van 494 heet. in de Zeeuwscho gom.
Stoppeldijk, in 16G8 ingedijkt.

Pauw (De), prachtig landgoed in
de N.-Holl. gem. Wassenaar, de lust-
plaats van wijlen Prins Frederik der
Nederlanden. De buitengoederen Raap-
horst en Bakkershagen zijn daarbij aan-
getrokken.

Paveieil, voorm. heerl. en b., dio
bij de vergrooting van Kuilenburg bin-
nen deze stad is getrokken.

Peckedam, havezate in de Over-
i ijselsche gem. Diopenheim.

Peeboscll, b. onder het d. Doezum
in do Gron. gein. Grootegnst.

Peel, 1. hoogo veonstreok in N.-
Brab. en Limb., die zich van Zeeland in
het Land-van-Ravestein in oon boog
tot Budel aan de Belg. grens uitstrekt.
Dezo grond Is van 20 tot meer dan 40
motor boven A.P. verheven en heeft
eone breedte van 13 uren. Daar het
oudtijds een bolwerk was om den Bra-
banters te beletten in Opper-Gelder en
den Gelderschen om in Brabant te
stroopen en de ingezetenen der aanpa-
lendc dorpen het in een onbewoonden
staat wenschten te behouden om er turf
te trokken, bleef do Poel eeuwen lang
zonder ontginning. Sedert de regoering
van Koning Willem III is dit zeer ver-
anderd: verschillende ontginningen doen
do wooste streek inkrimpen, inzonderheid
in on bij de kolonie Holenaveon. 2.
goh. in de N.-Brab. gom. Reuzel.

Peelcresch, b. in de Dr. gom.
Assen.

Peellaild, zuidoostelijk kwartier
dor Meierij van \'s-Hertogenbosch bevat-
tende do stad Helmond, de vrijbeid St.-
Oedenrodo, on de dorpen Geldrop,
Dourne, Vlierden, Asten, Liemdo, Schijn-
del, Vochol, Aarle-Rixtel, Zomeren, Erp,
Nunen, Oerwen, Nederwetten, Meerloo,
Bakel, Maarhoes, Soerondonk, Heeze,
Leende, Lieshout, Zon, Brougel,Tongolre,
Lierop, Budel, Stiphout, Beek, Opwotten,
Liosel, Ominol, Sterksol on Gastol.

Peeloo, oudtijds Pithelo, goh. in
de Drontsche gem. Assen, in 1811 met
34, in 1840 met 39, in 1870 met 67, in
1890 met 271 inw. Het wordt reeds in
eeno oorkonde van 1040 vermeld.

hectaren in de Zeeuwsche gemeente
Groede.

Parrega, d. met eono Herv. kerk
in do Friesche gem. Wonseradeel, nabö
de trekvaart van Bolsward naar Wor-
kum. Met de geh. Zuidereind, Monebu-
ren, Angterp en Anniburon, telde het
in 1811 108, in 1840 276, in 1875 369,
in 1890 519 inw.

Parregasteriiieer,vischrijkmeer
in de Friesche gein. Wonseradeel.

Partij, peli. in de Limb. gem. Wit-
tem, in 1890 met 191 inw.

Pas, oudtijds \\ien«-lluiden on

(«i\'oot-l\'ii\'s. goh. in de Zeouwscho
gom. Sluis, in 1840 met 50 in 1870 met
43, in 1890 met 53 inw., vroeger eone
aanzienlijke voorstad van Sluis en door
belangrijke vostingwerken gedekt.

Pas-, lfi>\\ <ii [xi lil «i-c ii II id-
del waard, drie sedert 1827 veroenigdo
poldors in de Geld. gem. Dodewaard,
groot 289 heet. zijnde een uiterwaard
aan de Waal.

Paspolder, pold. in de Zeeuwscho
gem. Sluis, meermalen bodykt en hor-
dijkt, het laatst na de ondervloeiing in
1808. Hij is 106 hoct. groot.

Passegenie, kreek in het Westc-
ljjk-Zeeuwsch-Vlaanderen, een annzien-
lj\'ko stroom, vóór zjj in 1282 werd afgo-
damd.

Passegenlepolder, polder van
848 hoct. in de Zoeuwsche gem. IJzen-
dijko, Watorlandkerkje en St.-Kruis, van
1780 tot 1789 ingedijkt. Hjj is ruim 3
nren lang, bij eeno breedte van gemid-
deld 15 minuten.

Passerot, buurt in de Gold. gem.
Wichom, in 1890 mot 725 inw.

Passé waai, b. in de CJold. gem.
Wadenooion, bij Drumpt, in 1840 met
153, in 1870 met 239, in 1890 met 253
inw.

Pasveer, geh. onder het d. Loïnga
in do Friescho gom. Wymbritseradeel.

Paterswolde, of Paterwolde,
b. mot fraaie buitengooderen in do
Drontscho gem. Eolde. Hot had in 1811
895, in 1840 795, in 1870 746, in 1890
646 inw.

Patijnenbnrg, voorm. beroemd
landgoed in do Z.-Holl. gom.Naaldwijk,
in 1799 gosloopt.

Paulinapolder, pold. van 265
heet. in de Zoeuwsche gem. Biervliet,
in 1845 ingedekt en naar een vrouwelijk
lid der familie Thomaes genoemd.

I\'aulinepolder, pold. van 22 heet.

W11KA.MP.

-ocr page 654-



		674 Peelschehnis.
		Pernis.


		Peelscheliuis, b. in do N.-Brab. gein. Boekei. Peeistraat, I. buurt in do N.-Brab. gem. Boekei. 2. buurt in de N.-Brab. gem. Wanrooi, in 1840 met 106, in 1870 met 108, in 1890 mot 181 inw. Peest, buurt in do Drentscho gom. Norg, in 1811 met 65, in 1840 met 80, in 1870 met 80, in 1890 met 69 inw. Peï, dorp met eenc niouwe K.-Katb. kerk in de Limb. gem. Ecbt. Het had in 1840 434, in 1870 524, in 1890 152 inw. De Pipinusbrug in do nabuurBehap ontleent, naar men meent, haar naam aan den GrootmeesterPeppin van Herstal. PeillM, dorp met ecno Horv. kerk in de Friosohc gem. Franekeradeel, tel- lende met het goh. Tamterp in 1811 161, in 1840 168, in 1875 253, in 1890 252 inw. Oudtijds lagen hior verschil- lende staten, zoo als Doekema, 01\'finga en Kampema. Peiase, gem. in Drente, ingesloten door de gem. Roden, Vries en Kolde in Drente en do gem. Hoogkerk en Gro- ningen in de prov. Groningen. Zij be- slaat 2771 heet. en bestaat deels uit diluvisch zand, deels uit laag veon. Hot laag veen is kaal, doch bet zand boschrijk. In 1811 had Peizo 830, in 1822 929, in 1840 1289, in 1875 1440, in 1890 1591 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 1523 Ned.-Herv., 39 Chr.-Gercf., 2 Doopsgez., 3 Luth., 2 R.-Katb., 8 lsr., 9 ongen. Zij bestaan meest van landbouw en veefokkcrij. De gein. bevat het dorp Peize, benevens de geh. Peizerwold, Peizerhorst, Do Pol on Klundersveen. Hot dorp ligt wijd uiteen, hooft veel geboomte en eene Herv. kerk. In 1870 bevatte het 834, in 1890 788 inw. Peizerhorst, b. in de Drentsche gem. Peize, in 1840 50. in 1870 met 105, in 1890 met 114 inw. Pci«erw©I«l, buurt in de Dr. gem. Peize, in 1840 met 50, in 1870 met 100, in 1890 met 122 inw. Pekela, 1. veenkol. in Gron., in tweo gemeenten Oude-Pekeln en Nieuwe- Pokela gesplitst. ii. klasso der Chr.- Geref. Kerk in Gron. Zfj bevat do gem. Nieuwe-Pekela, Onstwedde, Onstwedder- MuBsel-on-Stad-Musselkanaal, Nieuw- Beerta, Meeden, Midwolde, Oude-Pokela, Stadskanaal, Schoemda, Veendam, Wil- dervunk, Winschoten, Zellingen. Pekel-A, kanaal in Gron., oor- spronkolijk een watertje, dat uit het
		Hoetmansveen kwam en naar de "Wes- terwoldsehe-A kronkelde. Sedert het begin der 17de eeuw is dit riviertje be- vaarbaar gemaakt en binnen een moor rechtljjnig bed gebracht om de voort- brengselen der toon aangelegde kolonie af te voeren. Pekelburg, voorm. b. in Gron., nan do Pekel-A, in de 15de eeuw ge- sticht, doch reeds voor lang gesloopt. PekelderwejEj, halte van destoom- tram Zuid broekBuinerwold. Pekeler-Zuiderveen, b. in do Gron. gem. Oude-Pekela, in 1840 met 75, in 1890 met 1300 inw. Voor 1890 niot afz. opgegeven. Pelgrini- en Brniiiing»i-Pol- «Ier, pold. van 225 heet. in de N.-Br. gom. Zevenbergen. Pelsemlijk, buurt in do N.-Brab. gem. Nieuw-Vosmeer. Pelsert, rivierarm van de Maas in Z.-Holl., en wel van het pand de Noord of Oord genoemd, tusschen het Roode- Zand on den vasten wal van de Alblas- serwaard. Pemlreclit, voorm. heerl. in de Z.-Holl. gem. Roon, 185 heet. groot, thans verdeeld in de pold. Nieuw-Pon- drocht en Oud-Pendrecht. Tot in de 15do eeuw was Pendrecht een dorp, doch dit is in 1421 door overstrooming vernield. l\'emiiilgsveer, geh. met eene brug over de Liede in de N.-Holl. gem. Haarlemmerliode-en-Spaarnwoude, ter plaatse waar vroeger alleen een veer waB. Don 18 Februari 1573 sloeg de watergeus Jacob Anthonisson hior de Spaanschgezindo Amsterdammers. Pepergtt, d. met eene Her», en eeno R.-Kath. kerk in do Friescho gem. Weststellingwerf, aan den straatweg en den Staats-Spoorweg tusschen Hoeren- veen en Steenwijk. Het tolde in 1840 162, in 1870 228, in 1890 365 inw. Er is een station van het spoorwegtraject HeorenveonMoppel. Pereboomspolder, pold. van b\\jna 24 hectaren in de N.-Brab. gem. Dussen. Perk polder, pold. van ongeveer 192 heet. in de Zeeuwsche gom. Hon- tenisso. Pernis, gem. op het Z.-Holl. oil. IJselmonde, ingesloten door do gem. Hoogvliet, Poortugaal, Roon, Charlois, Schiedam, Vlaardingerambacht, Rozen- burg en Spljkeniese. Zjj beslaat 1371

-ocr page 655-



		Perponcherpolder. Pezen». 675

		en Schoor), 557 beet. groot, alles zand- en duingrond. In 1822 had zjj 260, in 1840 358, in 1875 507, in 1890 356 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 282 Nod.-Herv., 8 Doopsgez., 17 R.-Kath., 1 Oud-R., 48 onbek. Vroeger blooido dit d. door de zeevaart en de visscherg. Tegenwoordig bestaan do ingezetenen meest van bet werken aan de zeewering der Hondsbossche en den Pettemerdijk, alsmede van liet schelpon verzamelon. Behalve het d. Petten, bevat de gem. do geh. Spreeuwendijk en Leihoek. Het d. Petten is zeer oud, want het wordt reeds in de 11de eeuw vermeld. Het hoeft dikwijls door wntervloedon geleden en is dnnrdoor meer binnen- waarts gebracht. Voornamelijk den 1 Nov. 1470, in het begin van 1575 en den 8 Maart 1625 is het d. zwaar ge- teisterd. In den nacht tusscheu 9 en 10 November 1653 werd \'sLands vloot, die in de Noordzee ter hoogte van Petten lag, door een storm deerlijk gehavend. Ook door oorlogsrampen heeft Petten geloden, als in Mei 1489 door eene bende zeeschuimers en in den oorlog dor Ba- taveu on Franschon tegon do Engel- schen en Russen in 1799. Men vindt er eene Herv. kerk. In 1890 telde het d. 225 inw. Penkepolder, pold. van ruim 87 heet. in de Zeeuwsche gem. Tolen. Penlen, pold. in de Z.-Holl. gem. Hardinxveld. *Peul y\\* ijk. geh. en poldl. in de Z.- Holl. gem. Groot-Ammers. Peuranni, gem. in Z.-Holl., tus- schen Giesendam, Ottoland, Noordeloos, Hoornaar on Giesen-Nieuwkork. Zjj wordt in het zuidoosten door do Gieson be- zoomd en bestaat uit 637 heet. laag veen. In 1822 had z\|j 164, in 1840 243, in 1875 400, in 1890 393 inw., allen Herv. Zy bestaan meest van do veeteelt. De gem. bevat alleen do b. Peursum of Peursem. De Peursum ligt aan do Giesen. Oudtijds stond er eene kapel. Penrsnmsche-Polder, [polder van 375 heet. in de Z.-Holl. gemcento Peursum. Penterseind, of Poterseind, geh. in de N.-Brab. gem. Borkel-en- Schaft. Pezen,* d. mot eene Herv. kerk aan do Wadden, in de Frioache gem. Oostdongeradeel. Het had in 1811 479, in 1840 637, in 1875 641, in 1890 666 inw., meest visschera. Het d. ontleent
		heet., wordt door de Nieuwo-Maas be- spoeld en is door zeeklei gevormd. In .1822 had z(j 1044, in 1840 1595, in 1875 1972, in 1890 2646 inw. Bg de telling voor 1890 vond men er 1821 Ned.-Herv., 801 Chr.-Geref., 13 Ned.- Geref., 4 R.-Kath., 7 Isr. Zg bestaan meest van landbouw, vlassery en vis- «cherij. De gem. is saaingestold uit de hoerl. Pernis en \'s-Gravenambacht. Het dorp Pornis heeft eone Hcrv. en eene Chr.-Geref. kerk. Men telde er in 1870 binnen de kom 1161, in 1890 1986 inw. Perponcherpolder, polder in Zeel. ter grootte van 191 heet., in 1846 bedijkt. Een deel behoort tot do gem. Wolfaartsdyk, een ander deel tot \'s-Heor- Arendskorke. Persingen, heorl. van 486 heet. in de Geld. gem. Ubbergen Zij telde in 1872 138, in 1890 124 inw. Vroeger was er in Persingen een kerkdorp, doch dat door de menigvuldige overstroomingen tot een geh. is afgedaald, liet oude Huis te Persingen is in Januari 1809 .gesloopt. Perzik, buurt in de N.-Brab. gem. W(jk. Pesaken, of Pesken, b. in de Limb. gem. Gulpen, in 1870 met 152, in 1890 met 138 inw. Pesse, d. met eene eerst voor wei- nige jaren gestichte Herv. kerk in do Drentsche gem. Ruinen. Het telde, met de onderhoorige gehuchten Anholt, Kra- loo, Nuil, Eursinge, Oostering, Toldijk, Fluitenberg en Kalcnberg, in 1811 250, in 1840 579, in 1870 537, in 1890 536 inwoners. Pesserdi.jk. geh. in de Drentsche gem Ruinen, in 1890 met 81 inw. Pessink (De), halte van de stoom- tram DovonterBorkoloo. Pestlmispolder, pold. van 80 beet. in de Z.-Holl gem. Oegstgeest. Peterseind, geh. in do N -Brab. gem. Bakel e. a. Pettelanr, geh. in de N.-Brab. gem. St.-Michelsgestel. Vroeger lag hierbij eene schans, die in 1629 op don- zelfden dag als het naburige \'s-Herto- .genbosch aan de Staatschen werd over- gogevon, en in 1672 geslecht. I\'et temer pol der. pold. van 151 beet. in N.-IIolï. gom. Potten. Petten, gom. in N.-Holl., in het westen bcspocld door de Noordzee en vorder ingesloten doorKallantsoog, Zjjpe

-ocr page 656-



		Piershil.
		676 Philippine.


		het woder boverscht. Andermaal werd? het in 1511 en nog eens in 1530over- stroomd. In 1629 werd do heorl. als een goed Zeeuwsch leen door de Sta- ten uitgegeven, doch eerst in 1645 word het opnieuw ingedijkt. In 1776 won men den Nieuwepolder, in 1847 den Kramerspolder en den Annn-Jakobapol- der, waarna in 1856 de Willemspolder werd ingedijkt. Door deze talrijko indij- kingon is deze gem. weder tot eene grootte vau 3114 heet. toegenomen, alles vruchtbare zeeklei. In 1822 had zij 438, in 1840 654, in 1860 1774, in 1875 1551, 1890 1588 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 681 Ned.-Herv., 901 C\'hr.-Geref., 3 Ev.-Luth., 1 Ned.-Geref., 2 R.-Kath. Zij bestaan voorn, van den land- bouw. Het d. St.-Filipsland ligt in den zuidoosthoek van den Oudonpolder. Het is wclgebouwd en heeft kerken voor de Herv. en de C\'hr.-Geref. Het bevatte binnon de kom in 1890 1069 inw. IMiilisti.jii»clic- (of Filitijn- sche-)Polder, pold. van 201 hoct. in de N.-IIoll. gom. Bergen. I\'ïaa* 111. oudtijds ook Pialdum ge- noemd, d. mot eene Herv. kerk in do Friescho gom. Wonseradeol, aan de Zuiderzee. Er worden eenigo eonden- kooion gevonden. Ten jare 1811 tolde hot met het goh. Koothuizen 67, in 1440 100, in 1875 138, in 1890 136 inw. Pïcardië, geh in do Limb. gem. Gennep, in 1890 mot 83 inw. Piekenwaard, uiterw. in de N.- Brab. gem. Alem c.a_v 58 heet. groot. Pieper, of Piepert, goh. in de Limb. gem. "Wittern. Pier-eii-Hiiixpolder-en-Jan- Pier-en-PinxpoIder, twee veree- nigdc pold. in de Zeeuwsche gom. Goes, te znmen bijna 10 heet. groot. Piei\'Mliil, gein. in Z.-Holl., inge- sloton door Goudswaard, Zuidbeierland, Niouwbeierlnnd en Geervliet, tusschen welke laatste gem. en Piershil het Spui loopt. Zij is ruim 1136 heet. groot en door zeeklei gevormd. In 1822 had zij 256, in 1S40 689, in 1875 711, in 1890 774 inw. In 1890 telde men er: 639 Mod.-Herv.. 65 Ch.-Goref., 1 Doopsgoz., 63 Ned.-Gorof., 3 R.-Kath., 3 onbok. Zij bestaan meest van don landbouw. Het d. Piershil ligt aan don Spuidijk. Hot heeft oone haven on eene Herv. kerk. Het hof to Piershil, een adelijk huis, is in 1831 gesloopt. Men tolde binnen de dorpskom in 1890 387 inw.
		ijjn naam aan het stroompje de Pe- zens, dat vroeger aanzienlijker was dan thans, nu hot eene dorpvaart is. Deze Taart maakt de scheiding uit tusschen Oostdongeradoel en Westdongeradeel. Pliilippine (of Filippine), gem. in Zeeuwsch-Vlaand., ingesloten door de Nederl. gem. IJzendijke, Bier- yliet, Hoek, Neuzen en Sas-van-Gent, alsmede door de Belg. gem. Bouchoute. Zij wordt in het noorden door den Braak- man bespoold on heeft eene oppervlakte van ruim 1486 heet., alles zandhoudendc klei. In 1822 had zij 422, in 1840 454, in 1875 737, in 1890 835 inw., onder- scheiden in 798 K.-Kath. on 37 Ned.- Gerof. De inw. bestaan deels van den landbouw, deels van de mosselvangst, visscherij enz. Er is een station van den spoorweg TerneuzenGent. De gom. bevat de voormalige vesting Filippino, alsmede den Hnvenpolder, Groote-Iza- bellapolder en Kleine-Izabellnpolder, bo- nevens deelon van den Klarapolder en yan het eiland Angelinapolder. Ook vindt men er do gehuchten Bouchouter- havc en Posthoorn. Do voormalige ves- ting Filippino, aan den Braakman, is oor- spronkelijk op last van Filips II aange- legd. Van de vroegere wallen bestaan nog overblijfselen. Het Gemeentehuis draagt nog den naam van Stadhuis. Voorts zijn er kerken dor R.-Kath. en dor Herv. Do voorm. vesting bevatte in 1890 niet meer dan 32 huizen met 234 inw. Prins Mau- rits bemachtigde Filippine den 21 Juni 1600. Na weder in de macht der Span- jaardon gevallen te zjjn, veroverde Wil- lem Frederik van Nassau deze vesting den 11 September 1633. In het laatst dier maand en in Mei 1635 mislukten aanslagen van den vijand. In 1747 gat\' de kommandant do plaats aan de Fran- schen over. PliilippinepoMer (of Filip- pinepoldei). pold. van 114 heet. in de Zeeuwsche gem. Filippino, ten jare 1700 ingedijkt. PfaillpMland {Ht.-y, (of Filips. land . gem. en eiland in Zeeland, om- ringd door do Eendracht, do Mossol- kreek, het Zijpe, het Krammer eu hot Slaak. In 1858 is eene poging gedaan om dit eiland aan den vasten wal van N.-Brab. te hechten, doch de toen ge- legde dam over do slikken van Meerloo is Bpoedig woder stuk geslagen. Sint- Filipsland lag op het einde van do 15do eeuw overstroomd, doch in 1496 word

-ocr page 657-



		Piespolder.
		Pieteisdijk <St.-). 677


		Piespolder, polder, van 14 hec- taren in de Z.-Holl. gemeente Wou- brugge. Piet, d. in het noorden van Vlaand. (Zeeuwsen" Vlaanderen), waar nu de Braakman is, in 1377 verdronken. St.-Pieter, 1. gem. in Limb. die vroeger eeno vrije heerl. van het Prins- bisd. Luik uitmaakte. Zij wordt door de Jeker en de Maas besnoeid en is om- ringd door do Xed. gem. Oud-Yroenho- ven, Maastricht, Heer en Gronsveld, alsmede door de lielg. gem. Lnnaye en C\'annc. Zij beslaat 508 beet., waar- van de gronden, met uitzondering van smalle stroken langs de rivieren, waar rivierklei ligt, een bergachtig terrein vormen, dat zich tot 123 nieter boven den zeespiegel of 78 nieter boven de Maas verheft. Dat gebergte draagt den naam van St.-Pietersberg en is merk- waardig wegens z(jn versteeningen, do zoogeuoemde orgelpijpen on veelvuldige daarin uitgehouwen galerijen. In 1822 had St.-Pietor 581, in 1810 075, in 1875 882, in 1890 1134 inw., in Inatstgenoemd jaar onderscheiden in 1120 K.-Kath. en 14 Herv. Do inw. bestaan meest van land- en tuinbouw, warmoozerij, het werken in de steengroeven, enz. Voorts is er eeno fabriek van geweerloopen. De gem. bevat het d. St.-Pieter en eenige verstrooido huizen aan den St.- Pietersberg en den Kanaaldijk. Het d. St.-Pieter heeft eeno nieuwe K.-Kath., aan St.-Petrus gewijdo kerk, benovens eene aan St.-Lambertus gewijde kapel aan den Kanaaldijk. JJ. geh. in de Limb. gem. Schin-op-Geulle, in 1840 met 71, in 1870 met 78, in 1890 met 103 inw. 3. voorin, fort op de noord- zijde van den St.-Pietersberg, in 1702 op last der Algemeeno Staten aangelegd. "Wijl do grond tot het Prins-bisd. Luik behoorde, ontstonden over dien aanleg moeilijkheden, die echter in 1717dooreen verdrag uit den weg geruimd werden. Bij de ontmanteling der vesting Maastricht in den jongsten tjjd, zjjn ook de vesting- werken van St.-Pietor gesloopt. Do ge- bouwen binnen den wal worden thans door arbeiders-gezinnen bewoond. Pieterbureil, d. in de Gron. gem. Eenrum, in 1840 met 605, in 1870 met 660, in 1890 met 704 inw. Er is eene Herv. kerk, waarin het ljjk van den krjjgsbevelhebber Diederik Sonoy in 1597 werd bijgezet. Hot d. bestaat uit drie eenigszins van elkander verwijderde
		buurten. In 1583 werd Pieterburen door Statenvolk verbrand. Pieterman, b. in de Z.-Holl. gem. Zwijndrecht. Pieter-Kaejfherepolder, voor- malige polder in bet tegenw. Zeeuwsch- Vlaanderen, in 1387 vermeld. St.-Pietersberg, berg in de Limb. gem. St.-Pioter, dio zich tot 78 meter boven het Maasdal en tot 123 motor boven A. P. verheft. De kruin des bergs bestaat veelal uit kiezelsteen. Dan vol- gen twee horizontale lagen vnn kwarts- achtig zand, zijudo de een met donker- bruino oker vermengd, de tweede groon- achtig grauw van kleur. Het hoofdbe- standdeel van don St.-Pietersberg is echter een grys- of witgele niergel- steen, waarin talrijke versteeningen, als madreporen, aiimionshorens, schelpen en hnaitanden, voorkomen. Men hoeft daarin zelfs geraamten van krokodillen, glavialen, zooschildpadden enz. govon- den. Daar de mcrgolsteen, dio in den berg zoo zacht is, dat men dien niet de vingers tot gruis kan wryven aan de lucht blootgesteld zijnde, hard wordt on zich voortreffelijk tot bouwsteen loont, hoeft men sedert eono reeks van eeuwen den berg uitgoboord, waardoor een not van gangen is ontstaan, die een doolhof vormen, waarin de onkundige onmogelijk den weg zou vinden. Daarom zijn dik- werf personen, die binnen de groeven vluchtten, daarin omgekomen. Behalve talrijke galerijen en zijne versteoningen, bevat do berg ook dusgenoomde aard- pijpen (trechtervormige verdiepingen) en de Nogendrup, eeno bron in een ver- steenden boomstam. Bij de verschillonde belegeringen van Maastricht hebbon ia en bü den St.-Pietersberg merkwaardige voorvallen plaats gevonden. Pietersbierum, dorp met eeno Herv. kerk in de Friesche gem. Barra- deel, vroeger ook mot do staten Kro- nenburg en Hottinga. Het d. tolde in 1811 305, in 1840 400, in 1875 472, in 1890 456 inw., die van het geh. Ropta- zijl (in 1840 20) modegorekend. Men vindt er do buitenpl. Walburga-Stato. Pietersdijk (St.-). dijk in Zeeuwsch-Vlaanderon, in de gem. Hoille, Aardonburg en St.-Kruis. H$ is gelegd in 1611, on, na verwoest to zyn, in 1651 vernieuwd. In 1672 on 1682 werd hjj andermaal bij gedeelten vernield, eerst voor do verdediging des Lands, later door een stormwind.

-ocr page 658-



		678 Pieterspolder.
		Plaat (De).


		Pietei\'spolder, 1, pold. van bijna 42 heet. in de Zeeuwsche gem. \'s-Heer- Arendskorke, in 1395 bedijkt. 2. p. van 309 heet. in de Zeeuwsche gem. Biervliet, in 1699 ingedijkt. 3. <St.-). pold. van 107 boet. in de Zeeuwsche gem. Sas-van-Gont, in 1690 ontstaan door het indijken van bet Raadsheeron- schor. Piet-ttyzenbrng, station van den Hollandschen-Spoorweg in de Z.-Holl. gein. Voorhout, o[> de grens van Noord- wijkerhout, ingericht ten dienste van het verkeer met Noordwijk, Noordwij- kerhout, Sassenheim, Voorhout, enz. Het ontleent zijn naam aan eeno brug over de trokvaart tusschen Leiden en Haarlem. Pieterzïjl, d. met eene Doopsgez. kerk in de Gron. gem. Grijpskerk, vroeger mot eene zoesluis, die later naar Munnekezijl werd verplaatst. Pietorzijl had in 1840 342, in 1870 345, in 1890 371 inw. Pieteraiijlsteriliep, vaarwateren watorloozing in het noorden der prov. Groningon, loopende van het Visvliet naar bet Roitdiop. Pikgat, geh. in de Zeeuwsche gom. Zierikzee, dat vroeger tot Kerkwervo behoorde. *Ii U ma nspohier. pold. in de Utr. gem. Baarn, 41 heet. groot. Pikmeer, meer in de Friesche gem. Idaarderadool, aan welks westzijde bet d. Grouw is gebouwd. Piksen, b. in de Overijs. gem. Hellendoorn. Pikveld, geh. in do Drentsche gem. Koevorden, in 1870 met 28, in 1890 met 55 inw. Pingjum, dorp in de Friesche gem. Wonseradeel. Hot telde in 1811, 533, in 1840 680, in 1875 1072, in 1890 1016 inw., die van de geh. De Kyge, of Riege, Pingjumerstraat, De Blokken en Bootland medogerokend. De stins Hania, die er vroeger lag, werd in 1496 verbrand, met alle menschen die daarop woonden. Te dien tijde vond men er ook het klooster Vinea-Domini, doch dit is, even als de staten Hiddema, Adelen, Wattinga of Watinga en Agge- ma, gesloopt. Do landen van hot dorp Pingjum zijn door oen djjk, den l^>ing- jumer-Goudon-Halsband, omsloten. Pingjumerstraat,** of Straat- je-van-Pingjum, geh. onder het Friesche d. Pingjum, in 1890 met 99 inw.
		Pinkegat, diep vaarwater tusschen de Friesche eilanden Ameland en Schier- monnikoog. Pinksteren, buurt in do N.-Bral>. gem. Tilburg. Pinseil, verv. fort in de N.-Brab. gom, Halsteren, in 1628 aangelegd. Pippers, buurt in de Geld. gem. "Winterswijk. Piramide-van-Austerlitz, gc- denkteeken in de Utr. gem. Wouden- berg op een heuvelrug, tot eeno hoogte van 65 moter. De piramide zelf was tot voor korten tijd 23 M. hoog en 31 31. lang op elk der vier zijden. Dit gedenk- teeken is in 1804 door het leger van Marmont opgeworpen. De kolom en do opschriften, die er op gesteld waren, werden na de Omwenteling van 1813 vernield of vervielen door den tijd. In 1894 is bet monument geheel gerestau- roerd. Do burgemeester van Wouden- berg, J. B. de Beaufort, had reeds voor- lang het plan daartoe opgevat; er volg- den besprekingon mot zijn medeleden van Flohite" te Amersfoort, oude af- boeldingon werden nagegaan, opmetin- gen gedaan en ten slotto werd door don eigenaar van het historisch godonktee- ken aan D. van der Werf te Amersfoort opgedragen om hot in overleg mot den Rijksbouwkundige Dr. Cuvpers te Am- sterdam te restaureeron. Do zoogenaamde Marmont-Berg werd een weinig opgc- hoogd on in zijn oorspronkelijke ge- daanto gebracht; do boompjes er om boon werden gerooid. Op den berg ver- rijst thans een zuil, zooals do Fransche troepen er een in 1804 plaatsten, doch niet massief maar inwendig hol. Het bovendeel der zuil reikt omstreeks 13 M. boven den beganon grond; de zuil zelf rust op een fondament van metselsteen, waarop een omgang met een ballustrado van hardsteen, en is aan den voet 3 H. in hot vierkant en aan don top 1.85 M. De zuil is opgetrokken van metselsteen en van drie kijkgaten voorzien. Een bouten wenteltrap voert naar boven, waar eon dekstuk van hardsteen, van binnen koepelvormig uitgehouwen, vier kijkgaten vormt, welke door stevige rui- ten kunnon worden afgesloten. Pishoek, geh. in de Z.-Holl. gem. De Lier. Pishorne, geh. onder het dorp Goutum, in de Friesche gem. Leeuwar- doradeol. Plaat (l>e), 1. geh. in de N.-Brab.

-ocr page 659-



		Plaats (De). Poederooien. 679

		gem. Standdaarbuiien. 2. in de Utr. £em. Jaarsveld. Plaat» (De), geh. in de N.-Brab. gem. Boers. Plaggenburg, geh. in de Gron. gem. Ylachtwedde. Plagdel, afgezonderd gelegen boe- renwoning in do Geld. gem. Rozendaal. Plaggenberg, buurt onder Ter- Apel in do Gron. gem. Vlachtwedde. Plak, buurt in de Geld. gem. Groes- beek, in 1840 met 213, in 1872 met 361, in 1890 met 458 inw. Plakkebord, geh. in do Zeeuw- sche gem. St.-Kruis (St.-Lievenspolder.) Plankeiisloot, geh. in de Drent- sche gom. Zuidlaren. Plankenwambuis, of Den- nenkanip, alleenstaand huis in de Geld. gem. Ede. Plankraai, geh. in de Limb. gem. Mook, in 1870 met 17, in 1890 met 16 inwoners. Plantsoen (Het), zuidelijk deel van het N.-Brab. d. Lage-Zwaluwe. Plas, 1, (De), van 29 heet. pold. in do Z.-Holl. gom. Goedereede. Ü. geh. in do Overijsolsche gem. Usel- muiden. Plasmolen, fraai goh. in de Limb. gem. Mook-on-Middelaar, deels op de helling van hot Groosbooksche-Goborgte, doels aan don voot daarvan. Men vindt er molens, vijvers, slingerende beekjes en verrassende vergezichten. In 1840 had het 31, in 1870 44, in 1890 50 inw. Plaspolder, 1. pold. in de \'Z.- Holl. gem. Goederoede, in 1546 inge- dijkt, doch in 1551 overstroomd en in Dec. 1553 opniouw ter bedijking uit- gegeven. Deze pold. beslaat nagenoeg 32 heet. en vormde vroeger eene af- zonderlijko heerlijkheid. ü. pold. in de Z.-Holl. gem. Veur. 3. pold. van 14 heet. in do Z.-Holl. gom. Woubrugge. Plassestraat, goh. in de N.-Br. gem. Biothoven. Platen (De), pold. van 37 heet. in de N.-Brab. gom. Klundert. Platenpolder, pold. van ruim 47 heet. in de Zeeuwscho gem. Heinkens- zand. Platluis, geh. in do N.-Brab. gem. Ossendrecht. Platschorrepolder, pold. in de Zeeuwsche gem. Bnarland. Plattenburg, landgoed in de Utr. gem. Maarn.		Platvoet, 1. geh. in de Geld. gem. Borkeloo. 2. geh. in de Overijsel- sche gem. Zwollorkerspel. In 1724 brak hier de l.lsrMijk door. 3. of llat- voetshuis, geh. in de Gron. gem. Aduard. 4. halte voor lokaal ver- keer, tusschen Deventer en Diepenveen, van den spoorweg DeventerZwolle. Pleegste,* b. in do Overijselscho gem. Kaalte, reeds in 1706 vermeld. Zjj ! had in 1840 295, in 1870 316, in 1890 314 inw. Pleien (De), uiterw. in de Geld. gemeenten Huisen on Westervoort, on- I derscheiden in do Gelderscho-Plei en de I Konings-Plei, zijnde to zaïnen 220 heet. groot. De Pleien ontvingen eono geheel andere gedaante, toen de loop van den Usel in 1773 en 1774 werd gewijzigd. Plein, geh. in de N.-Brab. gein. Schijndel. Plettenberg, 1. adel. landgoed in de Limb. gem. Wittem. t£. voorm. ridderhofstad in do Utr. gem. Jutfaas, omstreeks het jaar 1300 gesticht. Zg is in 1812 on 1813 gesloopt en heeft in 1819 plaats gemaakt voor het fort, dat den weg van Houton naar Jutfaas be- strijkt. Pleuniswaard, of de l!iter- waarden-vaii-de-Kaasiiiake- I"ij, polder in de Geld. gom. Zeve- naar, 35 heet. groot. Ploinpert, polderl. in de Z.-Holl. gem. Charlois, in 1582 bedijkt en 465 heet. groot. Pluilll(De), 1. kreek in Zeeland, van St.-JIaartendijk tot do Ooster- schelde. Oudtyds strekte zg zich veel verder naar het noorden uit en kwam uit het Kroekerak voort. *li.* pold. van 52 heet. op het Zeeuwscho eil. Tolen, deels in de gem. St.-Maartens- dgk, deels in Seherpenisso, deels in Poortvliet. Deze pold. is in 1566 be- dijkt. Pluis, goh. in de Overjjselsche gem. Den Ham. Plijn (Het), b. in de N.-Brab. gem. St.-Jlichielsgestel, in 1890 met 454 inw. Poederooien, 1. gem. in Geld., het zuidwestelijk deel van de Bomme- lerwaard beslaande en omringd door de gein. Vuren, Brakel, Gameren, Kerk- wjjk, Ammorzoden en Nodorhomert, in Geld.; benovens door "SVyk-on-Aalburg, Veen, Andol, Gioson, Ivijnv. ijk on Wou- drichem, in N.-Brab. Deze gem. wordt

-ocr page 660-


		t

		680 Poeiers. bozoomd door de Maas en door de "Waal, beslaat 1623 heet. en is door riviorklei gevormd. Oudtijds was zij deels eone Geld. heer]., deels, namelijk Loevenstein on hot Monnikonland, eone Hollandscho bezitting. In 1822 had do gem. Poedc- rooien 793, in 1840 1058, in 1875 949, in 1890 957 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 821 Ned.-Herv., 63 Christ.-Geref., 1 Doopsgez., 1 Luth., 63 Ned.-Herv., 4 K.-Kath., 4 Isr. Land- bouw en veeteelt zijn er do voorn. mid- delen van bestaan. De gem. bevat do beide dorpen Poederooien en Aalst, het fort Loevenstein, het goh. Hoek en den polder het Monnikenland. Het d. Poederooien ligt aan den Maasdijk on is eene oudo plaats, die roods in do 9de eeuw wordt vermeld. Men tolde er in 1840 425, in 1872 (Hoek modegorekend) 382, in 1890 379 inw. Er zijn kerken voor do Herv. en de Chr.-Geref. Oud- tijds stond er ook een kasteel, dat do Hollanders in 1507 te vergeefs beleger- den, doch bij een nieuwen aanval in 1508 veroverden. 2. pold. van on- gevoor 250 heet in de Geld. gem. Poe- derooien. Poeiers, goh. in do N.-Brab. gem. Stratum. Poel (I>e), 1. streek van het Zeouwsche landschap Zuidbeveland, be- vattendo do dorpen \'s-Hocr-Abstkorke, Sinoutskerke en Baarsdorp. 2. voorm. nonnenklooster te Leiderdorp, ter plaatse waar tot 1420 de hoofdstad Podikenpoel had gelegen, die toen werd verwoest. Bij do Hervorming is het gesloopt. 3. geh. in de Z.-Holl gem. Alkemade, aan de Kiekpoel. 4. geh. onder hot d. Oostcrwolde in de Friescho gem. Ooststellingwerf. Oudtijds stond er do state De Poel. 5. pold. in de Z.- Holl. gem. Naaldwijk. 6. pold. in de N.-Holl. gem. Modemblik. V. pold. in do N -Holl. gem. Broek-in-"Watorland. Poeldonk, goh. in de N.-Brab. gem. Den Dungen. Poeldijk, d. in de Z.-Holl. gom. Monster, met vele warmoezerijon. Er is eene kork der R.-Kath., die in 1715 werd gesticht, in 1780 vergroot en in 1850 geheel vernieuwd. Dit gebouw prijkt met 2 torens. Poeldijk had in 1840 776, in 1870 861, in 1890 1021 inwoners. Poelen (De), geh. onder het d. Dronrn"p, in de Friescne gom. Menaldu- madeel.		Po lanen. Poelgeest, 1. landgoed in de Z.- Holl. gem. Koudekerk, oorspronkelijk eene riddermatige bezitting van 18 morgen oppervlakte, met 45 achterlee- nen. Het word in 1326 door Dirk van Poelgeest aan Graaf Willem van Hol- land in leen opgedragen. 2. gehucht in de Z.-Holl. gom. Oegstgoest, met het adel. huis Oud-Poelgeest. Poellinixen, geh. onder het d. Finkum in de Friescne gem. Leeuwar- deradeel. Poelmeer, pold. in de N.-Holl. gem. Broek-op-Langedijk. Poelinolens, geh. in de N.-Holl. gem. Brook-in-Waterland. Poelpolder, l. pold. van 50 heet. in de Z.-Holl. gem. \'s-Gravenzando. \'.* polder in do Z.-Holl. gom. War- mond. 3. pold. van 129 heet. in de N.-Holl. gem. Haarlommerliede ca. 4. pold. van 129 heet. in de Zeeuwsche gem. Sas-van-Gent, ten deele eerst bjj het grenstraktaat van 5 November 1842 van België (gem. Assonede) aan Neder- land gekomen. Poelwijk, voorm. d. in de Z.-Hol- landsche-Waard, in 1421 verdronken. Poepershoek, wijk dor Drentsche gem. Hoogeveen. Poeschelieide, of Poescliens- heide, geh. in de Limb. gem. Sim- pelveld. Poest, buurt in de Drentsche gom. Norg. Poifert (De), geh. in de Gron. gem. Aduard. Pol, 1. b. in de Geld. gem. Gen- dringen, in 1890 met 357 inw. De have- zate de Pol alhior is in 1828 afgebro- ken. 2. buurt in de Limb. gom. Wessem, in 1840 mot 89, in 1870 met 113, in 1890 met 117 inw. 3. geh. in de Limb. gom. Heel. 4. (De), buurt in do Drentsche gom. Peizo, in 1870 met 180, in 1890 met 307 inw. 5. prachtig landgoed bij het d. Wilp in de Gold. gem. Voorst. Polanen, 1. voorm. heerl. in Z.- Holl., omvattende de d. Monster en Poeldijk, bonevens de zuiderhelft van Loosduinen. Het huis Polanon, reeds voor lang gesloopt, stond tusschon de d. Monster en Poeldijk. 2. oosteljjk deel van do voorin, gom. Houtrijk-en- Polanen, met het d. Halfweg, thans een deel uitmakende der N.-Holl. gemeente Haarlemmerliede c. a. 3. heerl. in de Utr. gem. Linschoten.

-ocr page 661-



		Poortugaal. 681
		Polbeek.


		Polbeek, beek in de Geld. gem. Gorsel en Zutphen, die de grenzen tus- schen beiden helpt vormen on in den IJsel uitloopt. Polder (De), d. met eene R.-Kath. kerk in do N.-Brab. gem. Dussen. Het had in 1890 met Buitendijk 1151 inw. *Polder-l>ewesteii-ter-llofte- de, pold. van ruim 35 hectaren in de Zeeuwsche gem Retranchement, in 1541 ingedekt. Poldervaart, vaart in Z.-Holl., loopende op korten afstand van het d. Ketel uit de Sehie naar de Maas by do Vijf-Sluizen. De brug van don Holland- schen-Spoorweg over dezo vaart is uit- hoofde van do buitengewone slapheid van don grond ter wederzijde, een meos- terstuk van bouwkunst. Niet ver van deze brug stond eens het kasteel Pol- derburg, in 1313 door Heer Filips van Wassenaar gebouwd en in 1486 door de Delvenaars gesloopt. Poliler-van-der-Eigen, polder van 2821 heet. in N.-Brab., deels in de gem. \'s-Hertogenbosch, deels in Rosma- len, deels in Nuland. Polenberg, b. in de Limb. gem. Schaasberg. Poll (De), voorm. havezate in de Overijselsche gem. Staphorst, onder IJhorst, in do 18de eeuw hot verbln\'f van don staatsman Joan Dirk van der Capellon. Het is reeds sedert lang ge- sloopt. Polle, 1. goh. onder het d. Grouw in de Friescho gem. Idaarderadeel. 2. geh. onder het d. Western in de Friosche gem. Wymbritsoradeol. 3. geh. onder het d. Rotsterhaule in de Friosche gem Schotorland. 4. geh. onder het d. Oudega in do Friesche gem. Wymbritseradeel. Polsbroek,** gem. in Utr., ingeslo- ten door de Utr. gem. Honkoop, Wil- leskop, Benschop, Lopik en Willigo- Langerak, benevens door de Z.-Holl. gem. Vlist-en-Bonropas. Zij is saamge- steld uit do voorm. gom. Noord-Pols- broek en Zuid-Polsbroek, waarvan do eerste ondtijds een schoutambt was der baronie van IJselstoin, terwijl de laatste eene vrije heorl. vormde. Bij do Grond- wet van 1814 werd bepaald dat Noord- Polsbroek bij de prov. Utrecht zou bo- hooren. Zuid-Polsbroek kwam eerst door een besluit van den 27 April 1820 aan Utrecht, doch niet eer dan door de wet van 27 Juni 1857 zjjn beide gem. ver-
		eenigd. Polsbroek is thans groot 1165 heet., meest laag veen. In het zuiden ligt nochtanB klei. In 1822 had Noord- en Zuid-Polsbroek (toen nog gescheiden) te zamen 550 on in 1840 675 inw. De nieuwe gom. Polsbroek telde in 1860 677, in 1875 847 en in 1890 910 inw., in laatstgon. jaar onderscheiden in: 692 Ned.-Herv., 200 R. Kath., 15 Ned.-Gor., 2 Christ.-Gerof., 1 onbek. Zij bostaan meest van veeteelt en zuivelbereiding. Het d. Polsbroek strekt zich in do lengte uit van het zuidwesten naar het noord- oosten langs eene smalle vaart, die Noord-Polsbroek en Zuid-Polsbrook scheidt. De Herv. kerk staat aan het westelijk einde. Polsbroekerdam, oostel. einde van het Utr. d. Polsbroek. Polstraat, geh. in de N.-Brab. gem. Wijk-en-Aalburg. Pomp (De), 1. geh. onder het d. Westorwijtwerd in do Gron. gom. Mid- dolstum. 2. of I«>! I Illll01\']>011l p,* geh. onder het d. Kollum, in de Frie- schc gem. Kollumerland. Poinpveld, pold. van 197 heet. in de N.-Brab. gem. Veen. Poolland, geh. in de N.-Holl. gem. Barsingerhorn, aan den Wost- Frieschon-Zecdijk. Poolshoek, b. in do Overijs. gom. Tubbergen. Poonliaveil, geh. in de Zeeuwsche gem. Zaamslng, in 1890 met 67 inw. Poortambacllt, platteland der Zeeuwsche gem Zierikzee, in 1870 met 246 inw Oudtijds droeg het den naam van Quad-Ambacht. Poorterij (De), 1. ged. van het platteland van de N.-Brab. gom. Bor- gen-op-Zoom, in 1840 met 552, in 1890 met Borgvliot 1994 inw. 2. of het Poortland, hot platteland der Z.- Holl. gem. Delft. Poortugaal, gem. op het Z.-Holl. eiland IJsolmondo, ingesloten door de gemeenten Hoogvliet, Pernis, Koon, Oudbeiorland, Hekelingen en Spijker- nisso. Zij wordt in het zuiden door de Oudo-llaas bezoomd, is door zeeklei gevormd en beslaat 1377 heet. Deze oppervlakte heeft de gemeente eerst in 1842 verkrogen, toen do gem. Albrands- waard daarbij werd ingelijfd. Vóór deze vereeniging had Poortugaal: in 1822 554, in 1840 808 inw. Sedert de ver- eeniging boliep do bev. in 1850 928, in 1875 1165, in 1890 1192 zielen. B\\j de

-ocr page 662-



		682 Poortvliet. tolling voor 1890 vond men er: 954 Ned.-Herv., 41 Chr.-Geref., 111 Ned.- Geref., 85 R.-Kath., 1 Isr. De landbouw maakt hun hoofdbostaan uit. Men vindt er liet d. Poortugaal en do 1). Albrands- waard. Het d. Poortugaal, of Portu- gaal, hoeft eene Hcrv. kerk en een Raad- huis. Tot in het eorste vierde dezer eeuw stond er ook het kasteel Valkon- stein. Binnen de kom telde men in 1890 623 inw. Het wordt het eerst in 1305 onder den naam Portegahle vermeld. Poortvliet, 1. gem. op het Zeeuw- sche eil. Tolen, in hot /uiden door de Oosterscbelde bespoeld en voorts inge- sloten door do gem. Tolen, Oud-Vos- meer, St.-Annaland, St."Maartensdijk on Scherpenisse. Do gem. is 2327 heet. groot en door zeeklei gevormd. Zij telde in 1822 965, in 1840 1288, iu 1875 1646, in 1890 1625 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1281 Ned.-Herv., 321 Ned.-Geref., 17 R.-Kath., 5 Christ.- Geref., 1 onbek. In de 13de eeuw be- stond Poortvliet uit één of moor eilan- den, en was o. a. van Tolen door een breed wator afgeseheidon. Do inw. vin- den meest hun bestaan in don landbouw. Behalve het dorp Poortvliet, bevat do gom. de geh. Schoilag of Schellach, Oude-Kerkhof en Do Rand, benevens de heerl. Niouw-Strijon. Hot dorp Poort- vliet telde binnen do kom in 1870 773, in 1860 1166 inw. Het belangrijkste go- bouw is de Herv. kerk. Vroeger stond er ook oen merkwaardig kasteel, in 1204 door Hugo van Voorne gebouwd. 2. pold. in do Zeeuwsche gom. Poort- vliet, 1416 heet. groot. Pophorne. geh. onder het dorp Usbrechtum in de Friesche gem. Wym- britseradeel. Popkensburg, voorin, kasteel in de Zoeuwsebo gom. St.-Laurens, dat reeds in 1290 bostond en eerst voor weinige jaren werd afgebroken. Poppe, goh. in de Overijselsche gem. Losser, met oon grenskantoor aan don weg van Oldenzaal naar Bontheim. Poppekinderendorp, voorma- ligo kleine heerl. in do Zeeuwsche gem. Grijpskork. Poppentlailime, voorm. buurt of geh. in do N.-Holl. gem. Runsdorp, allengs gesloopt. Poppendijkepolder, of Mo- lenpolder, kleine polder in de Zeeuwsche gem. lerseko. Poppenhuizen, geh. onder het
		Posterhol t. vlek Oldeboorn, in de Friesche gem. Utingeradeel. Poppingawier, dorp men een» Herv. kerk in do Friesche gom. Rau- werderhem. Het telde iu 1811 244, in 1840 317, in 1875 370, in 1890 391 inw., die van de geh. Meershorne, Hazeburen en klooster Engwerd (in 1840 88) mede- gerekend. Oudtijds vond men er de sta- ten Albada of Douma, Heslinga en Hartsma, benovens het klooster Eng- werd. Poproeden-Aiiibaelit, of Seis- Ambacht, god. van het platteland der Zoouwscho gem. Middelburg, eeno oude heerlijkheid, ruim 7 hectaren groot. Portengen, 1. voorm. heerl., die, na in verschillende deelen gesplitst te zjjn, thans voor het noordelijk gedeelte (het Noordeinde genoemd) tot de gem. Ruwiel behoort, voor het middeldeel (het Dinkelsgerocht) sedert 1857 onder Breukelon-Nijenrode is gebracht, en voor het Zuideinde een deel van Laag- Nieuwkoop uitmaakt In 1320 wordt Portongon onder den naam van Barton- gen vermeld. Hot middelgedeelte, dat door do Heikoperwetering wordt door- snedon, had als zelfstandige gem. in 1822 56, in 1840 55, in 1850 58 inw. Dio gom. was groot 93 hoct. 2. Znideinde, pold. van 232 hectaren, deels in do gem. Laag-Nieuwkoop, deel» in Breukelen-Nijenrode. Portlandspolder, pold. van 158 heet. in de Z.-Holl. gem. Roon. Post (Ten), d. of kerkbuurt in de Gron. gem. Ten-Boer, aan het Damster- diep, in 1840 met 228 inw. De kerk is in 1846 door de Chr.-Afgosch. (thans Chr.-Goref.) gesticht. Bij Ten-Post stond vroeger het Huis Ter-Mude, de baker- mat van het geslacht Rengers. Ten-Post wordt het eerst in 1335 vermeld. Post bruj»\', oud posthuis en brug in de Z.-Holl. gem. Oegstgeest, aan den weg van Haarlem naar Leidon en \'s-Gra- venhage. Postel, dorp met eene R.-Kath. kerk in de N.-Brab. gemeente Zo- meren. Postelstraat, b. in de N.-Brab. gem. Tilburg. Posterholt, gom. in Limb., inge- sloton door de Ned. gem. Echt, St.- OdiliGnberg en Vlodrop, benevens door den Pruis, kreits Heinsberg. De grond bestaat uit diluvisch zand en is ruim

-ocr page 663-

-ocr page 664-



		684 Prinsenpoldertje. Pnnt (De).

		Prins-Willemspolder, 1. p. in de Geld. gem. Echteld, 485 heet. groot. 18. pold. in Zeouwsch-Vlaan- deren, deels in de gem. Schoondjke, deels in Waterlandkorkje, deels in Oost- burg. De polder wordt in Prins-Willems- polder-Eerste-godeelte en Prins Willems- polder-Twoedo-gedeelto onderscheiden. Het eerste is 1050, hot tweede 1974 heet. groot. De bedijking van hot eerste deel werd voltooid in 1650, het tweede in 1651. Prooienpolder, polderl. in de Zeeuwscho gem. Nisse. Proostmeei", meer van ruim 12 ! heet. in do Gron. gemeenten Delfzyl en , Termunten. Proostdij, of Proostdijer- Polder, pold. in de Utr. gemeente Abkoude-I\'roostdij, 332 heet. groot. Proowtdij-iii-het-Veeii, b. in do Utr. gem. Abkoude-Proostdij, een deel der Ronde-Venen, in 1870 mot 332, in 1890 mot 228 inw. PrOOStpolder, pold. in de Zeeuw- i seho gem. Groede, in 1615 herdijkt en ruim 184 heet. groot. Men vindt dien polder, ook \'s Abtspolder genoemd, roods in 1350 vermold. Prosperpolder, pold. in deZeeuw- sclio gein. Klinge en in do Belg. gom. Kieldreeht, in 1847 ingedijkt. Hot Ne- derl. deel is 544 heet. groot. I\'iii i m o il «1 ijl» (De), b. in do Z.- Holl. gem. Ridderkerk. Prutpoldei\', pold. van 104 heet. in do N.-Holl. gem. Nederkorst-den-Berg. Pruttelaar, b. in de N.-Brab. gem. Zeeland. Pniflijk, d. met eene R.-Kath. kerk in de Geld. gem. Druten, in 1840 met 486, in 1872 met 670, in 1890 mot 727 inw. De vroegere Herv. kerk en een deel der adel. huizen Op-tcn-Holto on Puiflijk zijn gesloopt. Puirlijk wordt reeds in 1176 vermeld. Pninweg, een halte voor lokaal verkeer tusschen Diepenveen en Olst van hot spoorwegvak DeventerZwolle. Puit-en-Peukepolder, pold. in de Zeeuwsche gem. Tolen, 128 heet. groot. Do Puitpolder, het noordoostelijk deel, beslaat alleen 41 heet. Pnnt (De), 1. geh. in de Z.-Holl. gem. IJsolmonde. 2. geh. deels in de Gron. gem. Haren, deels in de Drentsche gem. Vries, aan do Drent- sche-A en den grooten weg van Assen naar Groningen. Er is een station van
		voor 18A0 onderscheidde men er: 6860 K.-Knth., 265 Ned.-Herv., 7 W.-Herv., 4 Doopsgoz., 8 Luth., 6 onbek. Land- bouw on veeteelt maken er do hoofd- bronnen van welvaart uit. Er wordt mede veel hout gewonnen: o. a. vindt men er het schoone Liesbosch. Einde- lijk zyn er ook eenige fabrieken. De gom. bevat do dorpen Prinsenhage en Boek, do b. Steenweg, Heuvel, Overa, Hout, Effen, Kit, Bagben, Lies, Vrucht- schoot, Vareind, iloleneind, Groot-Over- veld, Klein-Overveld, Heilaar, Buurste- deheido en Emer, benevens de geh. Burgst, Booimeer, Vloed, Overbroek en Gageldoek. Het dorp Prinsenhage, oud- tijds Martersen en Mertersheim genoemd, ligt nabij Breda, aan het vereenigings- punt der wegen van Bergen-op-Zoom en Antwerpen naar de hoofdplaats der oude Baronie. Door vele buitengoederen en fraaie akkers ingesloten, is het eeno zeer bevallige plaats, die binnen de kom in 1870 1146, in 1890 1949 inw. telde. In hot midden is een ruim marktveld, waaraan het Gemeentehuis staat. Er zyn kerken dor Herv. en der R.-Kath. Ook is er een station van hot spoor- wegvak BredaRozendaal. Prinsenhage was oudtyds eeno hoerl., die tot de Ba- ronie van Breda behoorde, uitgezonderd een klein deel, dat den Hertog van Bra- bant toekwam. Dat laatste doel werd don 9 April 1386 door Hertogin Johanna in pandschap gegeven aan Jan van Po- lanen, Heer van Breda. PrillKeiipoldertje, p. van ruim l/i heet. in de N.-Brab. gem. Oosterhout. Prinseiipeel, ontginning in de N.-Brab. gem. Mil c. a. Prinaenlioekje, pold. in de N.- Brab. gem. Geertruidenberg. Prinseillioeven, b. in de N.-Br. gem. Mil c. a. Prins-Frederik,* fort in de Z.- Holl. gom. Ooltgensplaat, in den Fran- schen tijd Du(iuesno geheeten. PriiiNeM-LoniMai-Poldei\', pold. in do N.-Brab. gum. Zwalowe. PriiiM-lIeiidrik-Polder, pold. aan de zuidoostzijde van het eiland Tessel, van 1846 tot 1848 op de zee gewonnen en 460 heet. groot. Reeds in 1768 was deze streek onder den naam van Hoorn-en-Burgpolder bedijkt ge- weest. Prina-Karelspolder, pold. in de N.-Brab. gem. Woensdrecht, in 1728 bedijkt en 204 heet. groot.

-ocr page 665-



		Pnnte.		Purmerend. 685

		het spoorwegtraject GroningenAssen. Ook is er een baan voor paardenwed- loopen en harddraverijen. Plinte. geh. in de Overijselsche gem. Losser. Pnnthorst, geh in de Overijs. gem. Staphorst. Farmer, 1. of Pnrmcrmecr, drooggemaakt meer in N.-Holl., met de daarbinnen getrokken oeverlanden, 2712 heet. groot. Het meer is ingedijkt en drooggemalen van 1618 tot 1622. De Purmer is verdeeld onder do gem. Edam, Monnikendam, Purmerond en Ilpendam. Eerst in 1865 is eene kerk in de Purmer gesticht, on wel in het ged. dor gem. Purmerend. Zij behoort den Hervorm- don. 2. voorm. d. in N.-Holl. tus- Bchen het Purmermeor en de plok waar thans de stad Purmerend wordt gevon- don. Het schijnt door watervloeden in de 13do eeuw geteisterd en grootendeels vernield te zijn. Purmerend, I. prov. kiesdistr. in N.-Holl., bevattende do gem. Pur- merend, "Wjjdowormer, Ilpendam, Lands- meer, Beemster, Oosthuizen, Kwadjjk, Warder, Schermerhorn, Rijp, Graft, Zuid-en-Noord-Schermer,Wormor,Jisp. 2. dorde kanton van het N.-Holl. arr. Haarlem, bevattende de gem. Purmerond, Ilpendam, Landsmeer, "Wijdewormer, Wormer, Jisp, Beemster, "Warder, Kwa- dijk, Brook-on-Waterland, Edam, Kat- woudo, Marken, Middelie, Monnikendam, Oosthuizen. 3. kerk. ring der klasso Edam van de Herv. Kerk, bevattende de gom. Purmerend, Beemster, Buik- sloot, Ilpendam, Kwadijk, Landsmeer, Purmer, Purmerland-on-de-Ilp, AVater- gang. 4. dek. van het bisd. Haar- lom, bevattende de par. Beemster, Edam, Ilpendam, \'t Kalf, Monnikendam, Nieu- wendam, Purmerend, Ryp, Volondam, Wormor, Zaandam. ."». gem. in N.- Holl., ingesloten door do gem. Beem- stor, Jisp, Wormor, Wijdewormor, Ilpen- dam, Monnikendam, Edam, Kwadijk on Oosthuizen, 1355 heet. groot, t. w. laag veen in het oude land, en klei in hot aandeel van de drooggom. Purmor. In 1795 had deze gem. 2403, in 1811 2562, in 1822 2693, in 1840 3372, in 1850 3848, in 1860 4331, in 1875 4783, in 1890 5549 inw. Bij do telling voor 1890 vond men er: 3185 Ned-Herv., 1515 R.-Kath., 2 "W.-Herv., 2 Rem., 22 Chr.- Geref., 221 Doopsgez., 435 Luth., 25 Herst.-Luth., 81 Ned.-Geref, 1 Oud-		Kath., 19 Isr., 41 onbek. Do gem. be- staat uit de stad Purmerond, de b. Nek en een deel van do Purmer. Do stad Purmerend ligt aan het zuid-oostelijk einde van de Beemster, en aan het N.-Holl. Kanaal. Zij beslaat bijna 29 hectaren en bevatte in 1840 3055, in 1870 3777, in 1890 4403 inwoners. Purmerond is ovor het geheel ruim en net gebouwd. Do Markt is een bevallig plein. De Beestenmarkt is van aanzien- lijko uitgestrektheid. De wallen zijn in aangename wandelwegen horschapen. Tot do voorn, gebouwen behooron het in 1766 en 1845 verbouwde Raadhuis, waarop verscheidene fraaie schildor- stukken aanwezig zijn; do Herv. kork, die ten jaro 1853 in plaats der vroegere is gebouwd en een uitmuntend orgel bezit; de in 1709 gebouwde Luth. kork, de voor ettelijke jaren vernieuwde Doopsgoz. kerk, en de bezienswaardige R.-Kath. kork. Er zijn ook oonige liofdo- gestichton, waaronder uitmunt het Gast- huis, dat in 1846 geheel van gebakken steen is gebouwd. Vroeger stond te Purmerend het kasteel Purmerstein, hetwelk in 1741, op een klein deel na, is gesloopt. Purmerend bloeit door een belangrijken binnon- en buitenlandschen handel, vooral in voe, kaas en hout. Ook zijn er 2 scheepstimmorwerven, touwslagorij, tegelbakkorij, draineerbui- zonfabriok, zoutkeet, gasfabriek, fabr. van gecondensoerdo melk, 2 boekdruk- korijen, houtzaagmolen, stoomhoutzagorij en andere inrichtingen van volksvlijt. Er is een station van hot spoorwegvak ZaandamHoorn. Deze plaats schijnt oorspronkelijk hot oostol. uiteinde ge- weest te zijn van het d. Purmer. In 1355 werd echtor de kapel van Purmo- rend reeds bestemd tot een kerspelkerk. De plaats bleef echter oen d., dat nochtans zoor in aanzien toenam, nadat de rijke Amstordamschc koopman Wil- lem Eggert in 1410 Heer der plaats was geworden on don ingezetenen met roch- ton begiftigde. Hij liet er het slot Pur- morstoin bouwen, dat in 1413 volbouwd geraakte. In 1573 werd Purmerend bo- muurd on onder de stemmendo steden opgenomen. In de 17de eeuw is hot aan de noord-oostzijde vorgroot. Vordore historische herinneringen zijn : de brand van 1519 ; hot afslaan dor Spanjaarden, op Pinksteren 1574: do komst van Prins Maurits, in 1618; do oproorige bowe- gingen van 1672, 1748, 1786, 1787 on

-ocr page 666-



		686 Purmerlanu.		Putten.


		oudtijds eene heerschappij, welker bo- zitters niemand dan den Keizer boven zich rekenden. Zij bevatte de streek ten oosten van Elburg en daarin do kasteo- len Putten en Puttenstein. De Heeren van Putten leefden dikwerf mot hunne naburen in twist, voornamelijk met de steden Kampen, Elburg, Hattem en Harderwijk. Eerst in 1363 werd hun land leenroerig aan Gelder, en sedert hun slot in 1483 door de burgers der ge- genoemde steden word veroverd en ge- slecht, verminderde hun aanzien meer en meer. Het huis Putten, ook 01d- Putten genoemd, later in modernen staat weder opgebouwd, is nu eon landhuis in do gem. Doornspijk. 2. voorm. heerl. in Z.-Holl., reeds in 1048 ver- meld. Z\\j strekte zich uit van de oostelijke grenzen van Voorno aan do Oude-Maas tot over het Haringvliet, doch do over- stroomingen hebben deze streek zoo ge- toistord, dat onmogelijk de grenzen van de 11de tot de 15de eeuw zijn aan te geven. Tijdons hot Bourgondischo Huis is te Putten aan de grafelijkheid geko- men, en door het bedijken van slikken voel oud verdronken land weder be- woonbaar geworden. Sedert bleef Putten oen Hollandsch landschap, bevattende het eiland Putten, het westelijk deel van IJselmonde, t. w. Roon-en-Pen- drecht, Poortugaal, Hoogvliet, Pernis, Charlois, Katendrecht en \'s-Gravenam- bacht, Goudswaard, in de Hoeksche- "Waard, on üoltgensplaat, Den Bommel, Stad-aan-\'t-IIaringvliet en Middelharnis op Overflakkee. 3. voorm. oil., dat door de Oude-Maas, het Spui en do Bornisse of Bernisso bespoold, het stadje Geervliet, bonevens do d. Spijko- nisse, Hokelingen, Simonshaven en Biert bevatte. Sedert de Bornisse is opgeslykt, maakt dit eiland hot oostel. dool van Voorne-en-Putten uit. 4. gem. in Geld. in het noordoosten door de Zuiderzee bespoeld en verder ingesloten door de gom. Njjkerk, Barneveld en Ermeloo. Z(j beslaat 8434 heet. en bestaat uit klci- gromk\'11 langs de Zuiderzee, doch meor nog uit diluvisch zand. Men vindt er zoowel bouw- en weiland, als bosch en woeste heide. In 1822 had deze gem. 2017, in 1840 8331, in 1875 4483, in 1890 5070 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 4123 Herv., 503 Ned.- Geref., 2 "W.-Herv., 165 Chr. Geref,7 Doopsgez., 10 Luth., 10 onbek. ZJj be- staan meest van den landbouw. Ook z\\jn
		1788; hot muiten der kanaalwerkers, in Augustus 1821; do watervloed van Fo- bruari 1825. Purmerland, d. met eone Herv. .kerk in de N.-Holl. gem. Ilpendam. Hot telde in 1840 271, in 1870 402, in 1890 399 inw. Doch het was veel aanzienlij- ker vóór de Beemster, Purmer en "\\Vor- nier werden drooggemiakt. Vroeger (in 1574) had hot d. veel van de Spanjaar- den geleden. Pm-iiielanuVrpolrier, pold. van 712 heet. in de N.-Holl. gem. Lands- meer. Put. b. in de Limb. gem. Schinnen, in 1840 met 502, in 1870 met 605, in 1890 met 573 inw. Men vindt er het adel. huis Puth. Putbroek, 1>. in de Limb. gom. Echt, in 1820 aangelegd, in 1840 met 130, in 1870 met 200, in 1890 met 168 inwoners. Pntselie-Straat, b. in de N.- Brab. gem. Putte, in 1840 met 247 inwoners. Putte, of Putten, gem. in N.- Brab., ingesloten door do N.-Brab. gom. Ossendrocht en Huibergen, on door de Belg. gemeenten Calmpthout, Putte, Stabroek, Beerendrecht en Santv iet. Zjj beslaat 1846 heet., alles diluvisch zand. In 1822 had zij 434, in 1840 671, in 1375 1029, in 1890 1093 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 1091 R.-Kath., 2 Herv. Zij bestaan meest door land- bouw, houtteelt en mattenvlechten, ter- wjjl " de roep gaat dat velen zich aan den ^smokkelhandel overgeven. De gem. bevat een deol van het d. Putte, de b. Putscho-Straat en het geb. Kouwheide of Koudeheide. Hot d. Putte ligt aan den weg van Bergen-op-Zoom naar Ant- "werpen, deels in .Ncderl., deels in België. Het heeft eono R.-Kath. kerk, op Bel- gischon grond, en telde in het Nederl. deel in 1840 411, in 1870 472, in 1890 520 inw. In 1794 is de Herv. kerk af- gebroken, en in 1844 om de drie zer- ken der graven van de beroemde schil- der Jakobus Jordaens, Adrianus van Stalbent en Guillaume de Rapé een ijzeren hek geplaatst. Sedert bet einde van 1875 worden pogingen aangewend om doze graven door een gedenkteeken te versieren. Puttelaar, of Pruttelaar, b. in de N.-Brab. gem. Zeeland in 1890 met 36 inw. Putten, 1. heerl. op de Veluwe,

-ocr page 667-



		Pijper (De). 687
		Pnttenstein.


		«r papier fabriek on en enkele andere in- richtingen van nijverheid. De gom. be- vat het d. Putton, de geh. Norden, Hal- vinkhuizen, Huinen, Gerwon, Hel, Dier- men, Den Hoef en Nulde, benevens het geh. Bysteron. Ook zijn er oenigo groote landgoederen als Oldon-Aller, Bijsteren, enz. Het dorp Putten ligt aan den grooten weg tusschen Nijkerk en Har- derwijk, te midden van korenlanden en nabij groote bosschen. Het had in 1840 864, in 1872 1090, in 1890 942 inw. De Herv. kerk is een aanzienlijk ge- bouw. Do R.-Kath. kerk is de oude kellerij of collenarjj van de Westfaalsche abdjj Abdinghof. Verder is er een Chr.- Geref. kerk Het station Putten van den Centraal-Spoorweg ligt westwaarts van het d aan den weg van Putten naar de Zuiderzee. De naam Putten wordt reeds in 855 in den vorm van Puthem vermeld. 5. voorm. dorp in de Z.- Holl. heerl. Putten, in 1421 door het water vernield. ($. geh. in de Z.- Holl. gem. Hekelingen. Pnttenstein, 1. voorm. kasteel der Heeren van Putten in do Geld. gem. Oldenbroek, in 1375 door do Kampe- naars geslecht. 2. voorm. kasteel der Hoeren van Putten aan de Oude- Maas omstreeks Oudboierland, in 1421 door overstrooming vernield. Pntterslioek, 1. gem. op het Z.- Holl. eil. do Hoeksche-AVaard, tusschen de gem. \'s-Gravendeel, Maasdam, Mijns- heerenland, Heinenoord en Groote-Lint. Zij wordt in het noorden door de Oudo- Maas bospoeld er bestaat uit kleigron- den. In 1822 had z« 1001, in 1840 1585, in 1875 1980, in 1890 2028 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 1847 Herv., 1 W.-Herv., 144 Chr.-Geref., 14 Ned.-Geref., 3 R,-Kath., 19 Isr. Zij be- staan meest van landbouw en vlasserij, handel in riet en biezon, visscherij, enz. Het dorp Puttershoek hoeft eene aanzienlijko kerk, die waarschijnlijk in of omstreeks 1442 werd gesticht en sedert 1575 don Herv. behoort. Ook is er een Chr.-Geref. kerk. Binnen de kom		van het fraaie dorp telde men in 1890 1969 inw. 3. geh. in de N.-Brab. gem. Nuland. Pylkwier, geh. onder het dorp Huizum in de Friesche gem. Loouwar- deradeel. Pijlsweercl, of Oudr Voonl. ambachtsheerlijkheid in de gemeente Utrecht, 25 heet. groot, op den wester- oever van de Vecht. I\'ijna kl.cr. gem. in Z.-Holl., tus- schen Zoetermeer, Zegwaard, Berkel, Vrijenban en Nootdorp, zijnde 2086 heet. groot, deels laag veen, deels kloiland, dat de uitgeveendo en weder drooggem. plassen vervangen heeft. In 1822 had deze gem., (waartoo eerst sedert 1846 de heerl. Kuiven behoort), 1085, in 1840 1404, in 1875 1752, in 1890 1572 inw. By de telling voor 1890 vond men er : 778 Ned-Herv., 683 R.-Kath., 1 Oud- Kath., 22 Chr.-Geref., 2 Rem., 15 Ev.- Luth., 7 Herst.-Luth., 62 Ned.-Geref., 2 onbek. Zjj vinden meest in de vee- teelt en zuivelbereiding hun bestaan. Vroeger was er do veenderij van belang. De gem. bevat het d. Pijnakkor, be- nevens do goh. Katwijk, Keulen, Rui- ven, enz. Het d. Pijnakker splitst zich in twee b., waarvan de eene inzonder- heid Pijnakker, do andere De Laan heet. Het eerste deel bevat de Herv., het tweede do R.-Kath. kerk. Den 12 Sept. 1773 en den 19 Sopt. 1782 heeft dit d. veel door brand geledon. Men telde bin- non de kom in 1890 571 inw. Pijnenburg, geh. in de Utr. gem. Baarn, met een groot landgoed van denzolden naam. PijnenburgKche-Cirrift, of de l\'raaniji\'rsiclit, vaart in Utr., in de gem. Baarn, van Soest naar de Eem. Pijp (Do), haven der stad Bever- wijk. Pijper (De), ged. van het Kam- poreiland tusschen het Noorderdiep en hot Rechtediep, in de Overijselsche gem. Kampen. Het wordt in den Grooten- Pjjper on den Kleinen-Pijper afgedeeld.

-ocr page 668-

688 ((uabeok. Kaalte.

<?

tijd-Polder, voorm. polder in hot
tegenwoordige Zeeuwsch-Vlaanderen, in
de 16do oeuw of reeds vroeger onder-
gevloeid. Hij maakte een deel van Oude
IJvo uit en wordt in 1560 vermeld.

Qnerdain, pold. volgens de
overeenkomst met Pruisen van den 14
Sept. 1853 gevormd uit den Nederland»
schen poldor Millingen en de Pruisische
polders Dutfelt, Kranenburg, Rindern en
Zinek-Wyler.

<{iiirijiisiol». geh. in do N.-Brab.
gem. Tilburg. Oudtijds stond er eene
aan St.-Quirinus gewijde kapel.

QniMdoKte-Polder, pold. van 32
heet. in de Zoouwsche gem. Baarland.

Qnabeck, goh. in do Limb. gom.
Bingelrade, in 1870 met 14, in 1890
met 23 inw.

Snack, do Kwak.ofSt.-Kor
In-polder, pold. in de Z.-Holl.
gem. Nieuw-Hcllevoet, 257 heet groot.
In 1475 was het slechts een schor,
doch werd toen door Hertog Karel den
Stoute tot bedijken uitgegeven.

Quad- \\ mbacht, streek op het
Zeeawsche eiland Schouwen, thans het
Poortambaclit genoemd, zijnde een ged.
der gem. Zierikzee.

ilnalbeek, beek in de N.-Brab.
Meierij, uitloopendo in de A.

Qnatijdspolder, of 4£uaden-

IC:i. b. in do Gold. gem. Steendcren,
in 1840 met 167, in 1872 met 131, in
1890 met 153 inw.

Raaieind, b. in de Limb. gem.
Grubbenvorst, in 1870 met 105, in 1890
met 125 inw.

Raakeind, b. in de N.-Brab. gem.
Gilzo-cn-Rijon.

Raaklioven, b. in de N.-Brab.
gem. Gilzc.

Raakwold, goh. in do Dr. gom.
Havelte.

Kaalte, 1. prov. kiosdistrikt in
Overijsol, bevattende de gom. Raalte,
Hollondoorn, Heinoo, "Wijbo, Olst.
2. gem. in Overijsol, ingesloten door
Heinoo, Ommen (Ambt-), Hellendoorn,
Holten, Diepenveen, Olst on Wijbo. Do
grond bestaat meest uit alluviscli znnd,
doch ten deele ook uit klei. De gem. is
13,612 heet. groot. In 1822 had zy
4466, in 1840 5005, in 1875 5513, in
1890 5695 inw., in laatstgen. jaar on- I
dorscheiden in 4003 R.-Kath., 1554

Horv., 66 Chr.-Gerof, 1 Rem., 1 Luth.,
3 Doopsgez., 60 Ned.-Isr., 1 Port.-Isr.
on 6 ongen. Het meorendeel der bev.
bestaat van den landbouw on den handel
in veldproducten, vee on hout. De gem.
bevat de d. Raalte, Heoten en Lutten-
borg, bonevens do b. Tijonraan, Linderto,
Booteloo, Ramele, Pleogsto on Broek-
land. Hot d. Raalte, een der schoon-
sten van Overijsol, ligt aan den grooten
weg van Zwolle naar Twente on aan
het pand van bet Overijselscho-Knnaal,
dat van Deventer zich in do Dalmsholto
met do vaart van Zwolle naar Almeloo
voroenigt. Er is een station van hot
spoorwegvak ZwolleAlmeloo. Het telde
in 1840 463, in 1870 531, in 1890 533
inw. Do Herv. kerk hooft oono zonder-
lingc gedaante, daar do toren benedon
hot dak blijft. Do R.-Kath kerk is den
14 Nov. 1857 ingewyd. Op korten af-
stand ligt do fraaio havezate Schoon-
heoton. Raalto wordt reeds in 1123
vermeld.

-ocr page 669-

Raniinekens. 689

Raam.

Raam, 1. geh. in de N.-Brab. gem.

Helvoort. JJ. beek in N.-Brab. die
bn* het d. St.-Hubert ontstaat en in de
grachten van Grave uitlooi)t. Z{j neemt
de Lage-Raam op.

Raamberg, b. in de N.-Brab. gem.
Zundert.

Raa mscliew ijk, b. in de Oron.
gem. Oude-l\'ekela.

Raamsdonk, gem. in N.-Brab.,
tusschen Geortruidenberg, Oosterhout,
\'s-Gravenmoer, "Waspik, DusBen en Mado
c. a. Zij beslaat 2281 boet., wordt door
de Dongo en hot Oude-Maasje doorsne-
den en is doels door klei, deels door
laag veen en diluvisch zand gevormd.
In 1822 tolde zij 2086, in 1840 2981,
in 1875 4188, in 1890 4899 inwo-
ners. By do telling voor 1890 vond
men er: 3594 R.-Kath., 1262 K-Herv.,
1 "W.-Horv., 9 Chr.-Geref., 8 Doopsgez.,
14 Nederd.-Geref., 9 Ned.-Isr. en 2
ongen. De inw. bestaan meest van de
veeteelt, don hooibouw, den handel in
biozon, riet, hoepels, rys, enz. Men vindt
er do d. Raamsdonk en het Raamsdonk-
sohe-Veer, benevens hot goh. Het Gat.
Oudtijds was Raamsdonk een hoerl., tor
leen uitgegeven door den Graaf van
Holland. Raamsdonk is een der d.
van do Langstraat, mot een station van
het spoorwegvak \'s-Hertogcnbosch
Lago-Zwaluwe. Het telde in 1840 1099,
in 1870 1259, in 1890 1466 inw. en
heelt 2 kerken, oene Herv. en een R.-
Kath. Het wordt in 1295 vermeld als
Ramcsdong. Ook dit d. werd door den
Allerheiligenvlood van 1421 onderwater
gozet, doeb do kerk bleef bohouden.

Raamsdoiiksclie-Yeer, d. in de
N.-Brab. gem. Raamsdonk, waarvan het
tot 1843, toen do R.-Kath. kerk werd
gesticht, slechts een uithoek was. Hot
had in 1840 1856, in 1870 2375, in 1890
3432 inw., waaronder in laatstgon. jaar
193 op schepen.

Raamst, wyk van het Overijsel-
sche d. Heeton.

Raan, b. in do Ovorijselscho gem.
Hellendoorn. Hot had in 1840 met
Egedo 378, in 1870 408, in 1890 450
inwoners.

Raapliorst, schoon landgoed in
de Z.-Holl. gem. "Wassenaar, het stam-
huis van hot geslacht Raaphorst. Het
is door wjjlen Prins Frederik der Ne-
derlanden aangekocht en bg de Pauw
aangetrokken.

Raaphorsterpolder, pold. van

82 heet. in de Z.-Holl. gem. "Wassenaar.

Raar, l>. in de Limb. gem. Meersen
in 1840 met 148, in 1870 mot 146, in
1890 mot 152 inw.

Baard, d. met eene Herv. kerk in
de Friescho gem. "Westdongeradeel. Het
had in 1818 100, in 1840 133, in 1875
173, in 1890 160 inw. Hot d. wordt ook
Rauwerd genoemd.

Raas, geh. in do Overyselsche gom.
Kampen.

Raasdorp, voorm. ambacht in N.-
Holl., dat door het Haarlemmermeer
zeer verkleind, na 1795 met Sloten is
veroonigd.

Raas-en-Pijper, pold. in de
Overyselsche gem. Kampen, ruim 33
heet. groot.

Raat, of Rade, d. in de Limb.

gem. Bingelrade, met een kasteol en eene

R.-Kath. kerk, die door een rector wordt

bediend. Raat had in 1840 271, in 1870

| 237, in 1890 220 inw.

Raax, vaart in N.-Holl., loopende
van de duinen bij Overveen naar Haar-
lem.

Raaxmaat, bedijking in N.-HoU.,
ten oosten van de Zijpe, 12,848 heet.
groot.

Rade, b. in de N.-Holl. gem. Kor-
tonhoef, zich langs de \'s-Gravolandscho-
Vaart uitstrekkende, mot eonigo blooko-
rijen. Zij had in 1840 179, in 1870 268,
in 1390 378 inw.

Rademakerszijl, sluis aan hot
Zwartewator in de Overijselsche gem.
Zwolle.

Raderlieui\'iie, geh. in de Over-
ijsolscho gem. Donekamp.

Rilden ijk. b. in de Overijselsche
gem. Ambt-Hardenberg, in 1840 met 130,
in 1870 mot 317, in 1890 met 409 inw.

Rafeldei\', buurt in de Gold. gem.
Gendringon, in 1840 met 114, in 1890
met 100 inw.

RakeilS, geh. in de N.-Brab. gem.
Ginnoken.

Rakt, buurt in N.-Brab., deels in
de gom. Uden, deels in de gem. Nistel-
rode.

Raiuele, buurt in de Overyselsche
gem. Raalte, in 1840 met 265, in 1870
mot 289, in 1890 mot 313 inw.

Rammegors, schor ten zuiden
van het Zeeuwsche eiland St.-Filipsland.

Raiiiniekens, of Zeeburg, fort
in do Zeeuwsche gom. Ritten), aan de
11 ont. Het is oorspronkelijk, op voor-
dracht der Landvoogdes Maria, door

Witkamp.

-ocr page 670-



		690 Rammeland.
		Ramiiii.


		Ransdaal, b. in Limburg, deels in de gem. Klimmen, deels in "Wjjlre, deels in Schin-op-Geul, in 1840 met 255, in 1870 mot 327, in 1890 met 248 inwoners. Ransdorp, gem. in N.-Holl., die haar tcgenw. omvang eerst door de wet van 13 Juni 1857 verkregen heeft, welko wet Schellingwoude daaraan toevoegde. Do gem. wordt door de Zuiderzee en het IJ bespoold en is naar de landzijde bopaald door de gem. Brook-in-Water- land en Nieuwondam. Zjj is thans groot 1977 heet., meest laag veen, doch er zijn ook enkele kleigronden (t. w. de Bolmermeer). In 1822 had Bansdorp (zonder Schellingwoude) 813, en in 1840 1022 inw. Ka do voreeniging tolde Bans- dorp in 1860 1124, in 1875 1305, in 1890 1715 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 1498 Ned.-Herv., 5 Ev.- Luth., 2 Herst.-Luth., 33 Chr.-Geref., 19 Doopsgez., 62 Ned.-Geref., 86 R.- Kath. en 10 ongen. Die van Bansdorp, Holiesloot en Schollingwoudo bestaan van landbouw, veeteelt on zuivelberei- ding, terwijl de Durgerdammors meest door de visscherij het noodigo winnen. Do gem. bevat de d. Bansdorp, Durger- dam, Holiesloot en Schellingwoude, be- nevens het zuiderdeel van do Belmer- meer of Bollemermeer. Het d. Bansdorp, door de landlieden Barop genoemd, ligt te midden van boomloozo weiden. Noch- tans is het niet onbevallig. Hot was in vorige ecuwen grooter, want toen bloeide hot door zeevaart. Van het vroegere aanzien getuigt de breode, zwaro, doch onvolmaakto toren dor Herv. kerk, die reeds van verre te zien is. In 1840 tolde het 295, in 1870 308, in 1890 337 inw. In 1422 werd do kerk to Bansdorp door brand verwoest. De bonden van den Graaf van Bossu logden in Soptom- ber 1573 hot d. aan kolen, on in Fe- bruari 1825 werd het door ovorstroo- miug ondor wator gezet. Ransdoi\'per-en-Holieslotcr- Die, lange, smalle plas in do X.-Holl. gom. Bansdorp. Oudtijds schijnt hot in de Zuidorzeo uitgeloopon to bobben. Do sluis in den dam is in 1395 gelogd. Rans werd. geh in do Gron. gem. Appingodam. Rannni, goh. in de Gron. gem. Winsum, in 1840 met 61, in 1870 mot 55, in 1890 met 05 inw. Het was vroe- ger een dorp, doch de kork, dio op-
		Keizer Karel V in 1547 aangelegd. In 1652, 1811 on 1812 z\\jn nieuwe Testing- werken om het kasteol gelegd. Het dient thans tot het hewaron van bus- kruit. Den 15 September 1556 scheepte Keizer Karel V zich hier in, om naar Spanje te reizen. In 1573 werd het door Boisot op do Spanjaarden genomen. Van 1585 tot 1016 was het aan Enge- land verpand. Rainmelaml, pold. van 28 heet. in de Z.-Holl. gom. Geervliet. Rnmmelli nizen, b. in de Over- ijselsche gom. Denekamp. Rainmelwaard, pold. in de Geld. gein. Voorst. Kam nietje, geb. in de Limb. gem. Mook c. a., in 1870 met 32, in 1890 met 09 inw. Ramspol, eil. aan don kant der Overijselsche gom. Kampen, met rys- werk aan het Kampcreiland verbon- dcn. Rand, geh. in de Zeouwscho gem. 1\'oortvliet. Randdijk, buurt in do Utr. gem. Jutfaas. Railde, b. in de Overijselsche gem. Diepenveen, in 1840 met 214, in 1870 met 454, in 1890 met 514 inw. Men vindt er een landgoed van denzolfdcn naam, vroeger een adel. huis. Er is een halto voor lokaal verkeer van den spoor- weg DeventerZwolle. Randelsweer, geh. in de Gron. gem. \'t Zandt. Raiidenliroek, landgoed in de Utr. gem. Amersfoort, eens eene bezit- ting van den bouwmeester van het Pa- leis op den Dam to Amsterdam, Jakob van Campon. Kandenburg, 1. of Raam- burg, dorp met ©ene R.-Kath. kerk in do Z.-Holl. gem. Beonwjjk, In 1890 met 150 inw. Bandenburg is een oudo heerl. van 185 heet. oppervl. H. of het Rlok-Randeiiburg, pold. van 182 hectaren in do Z.-Holl. gemoente Keeuwijk. Raudci\'wccrdeii, uiterw. in do Ovcrijs. gem. Diepenveen, langs den IJsel, 37 heet. groot. Randwijk, dorp mot oeno Herv. kerk. in de Geld. gom. Hotoren. Het vormt met den omtrek eeno oude heerl., die in 1840 600, in 1872 600, in 1890 712 inw. telde. Rn ml wij kwclien aard, uiterw. in do Geld. gom. Heteren.

-ocr page 671-



		Rapenburg.		Kavesteiii. 691


		eene wierde stond, is in 1820 afge- broken. Rapenburg, dorp mot de niouwe R.-Katb. kerk der parochie Stoppeldjjk in de Zeouwschc gein. Stoppeldijk. Het had in 1840 228, in 1870 278 inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. Rapijnen-eii-IJaelveld, pold. in do Utr. gem. Linschoten. Karen, b. in do Liinb. gem. Vaals, in 1840 mot 114, in 1870 mot 130, in 1890 met 155 inw. Raskwerd, b. in do Gron. gom. Bafloo, in 1840 met 371, in 1870 met 389, in 1890 met 385 inw. Vroeger was bet eon d., waar zoowel do Herv. als do Doopsgoz. kerken bezaten. Oudtijds bad men or ook de burgen Meima, Oud-Matbonesso, Klundorburg en Bran- denburg. Rateles, oude heerl. van ruim 53 heet. in de Utr. gem Hoenkoop. Raten, b. in de Gron. gem. Sloch- teren. Ratlmon, oudo plaats, reeds in 996 vermeld, vermoedelijk het scboutambt Ratting in do Overijselsche gem. Bat- men, in den Dorsterhook. Ratttbaak, b. onder Varscveld in de Geld. gem. Wisch. Ratnin, of Rotnm, b. in de Geld. gem. "Winterswijk, in 1840 mot 484. in 1872 met 452, in 1890 met 438 inw. Ranwerd, of Raard, d. in de Friescbo gem. Rauwerderhom, waaraan het ten hoofdplaats strekt. Het is eene aanzienlijko, wolgebouwde plaats, die in 1811 477, in 1840 644, in 1875 757. in 1890 717 inw. teldo, daaronder be- grepen die van do goh. Honsterburen, Bernsterburen, Flanzuin, Laard on Do Blink. Oudtijds vond men hier vorschei- denc staten, als Jongoma of Juwinga, Heringa, Inhimineren, enz., van welken alleen do eerste nog over is. In 1814 en 1815 is hier eene nieuwe, fraaio Herv. kerk gebouwd, dio uithoofde van haro hoogo ligging reeds van verro in het oog valt. In of omtrent 1515 is dit d. door den Zwarten Hoop verbrand. Rauwerderliem, gem. in Friesl., ingesloten door do gemeenten Baarde- radeel, Idaardoradool, Utingeradoel, Doniaworstal en Wymbritseradeol, zijnde 3491 beet. groot. Voor eon groot doel door hot opslijken van do Middelzee, ontstaan, bestaat do grond meest uit vruchtbare klei. Doch in het oudo land,		het noordoostelijke deel, ligt de klei met zand vermengd. In 1744 had deze gem. 1332, in 1811 1687, in 1822 1835, in 1840 229\', in 1875 2717, in 1890 2934 inw., in laatstgon. jaar onderschei- don in 1776 Herv., 378 Doopsgoz., 85 Chr-Geref., 3 Luth., 2 Rem., 109 Nod.- Geref., 433 R.-Kath. en 148 ongenoem- den. Landbouw en veeteelt maken do hoofdbronnen der welvaart uit. Do gom. telt 6 dorpen, Rauwerd, Irnsum, Poppingawier, Terzool, Deersum en Sy- brandaburen. Raven 1. streek in Utr., uit do heerl. Oost-Raven en "West-Raven be- staande. 3. (Hoog- en Laag-) polders en gehuchten in de Utr. gemeente Jutfaas. 3. (Xienw-) landhuis in do Utrochtsche gemeente Utrecht. Ravenborst, b. in de L\'tr. gem. Renswoude. Ravensgat, geb. in de X.-Brab. gem. Bakel c. a. Ravensberg\', poldert, ter grootte van 127 beet. in de Z.-Holl. gomoonte Reeuwijk. Ravensboscb, voorm. bosch van ruim 130 heet. in de Limb. gem. Hou- tem. Men heeft ter plaatse waar het gestaan hoeft, verscheidono malon oud- heden opgedolven, weshalve sommige oudheidkennors van gevoelen zijn, dat hier bet Coriovallum dor Romeinen moet gezocht worden. Raveiisoord, of Eflewn -l{«- venMOord, pold. van 141 boet. in do Zeouwscbo gem. St.-Maartonsdijk. De pold. is in 1475 bedijkt. Ravenswaard, pold. van 31 heet. in do N.-Brab. gem. Veen. RaveilMwaai, dorp in de Geld. gem. Maurik, in 1840 met 368, in 1872 met 429, in 1890 met 415 inw., dio van het daartoe behoorond platteland der voorm. hoerl. Ravenswaai (520 heet.), mcdegerekend. De Herv. kerk is in 1644 gesticht. Het slot van Ravonswaai, in 1415 op last van Hertog Reinald IV gesticht, is in 1506 door do Bourgon- diërs veroverd en vernield. Itavestein 1. Ravenstein, of Iiand-van-Raveiisteiii,oudcheer- lijkhoid in Brabant, bevattendo de stad Ravenstoin en de d. Uden, Bedaf, Vol- kei, Boekei, Zeeland, Volp, Reek, Hor- pen, Schaïk, Huiseling, Deurzon, Den- neuburg, Domen en Langel. Oorspron- kelijk droeg deze heerl. den naam van Horpen, en was een vry, eigen goed.

-ocr page 672-



		692 Ravenstein.
		Ravenstein.


		Doch nadat Walraven van Valkenburg zjjn ouders, Jan van Valkenburg en .Maria van Herpen, in hot bezit was op- gevolgd, stichtte hij omstreeks het mid- den der 14de eeuw het kasteel Kaven- stein, waarnaar de heerl. later werd ge- noomd. Walraven kwam over de leen- roerigheid aan Brabant met Hertog Weuceslaus in of omstreeks 1363 in hevige botsing, doch zijn broeder en opvolger lieinald verhief het loen ten genoegen van Brabant\'s Hertogin 1378. Na het kinderloos afsterven van Hoer lieinald, kwam Ilavenstein (toon nog Herpen genoemd) aan den zoon zijner zuster Filippino, met naino Simon van Salm. Simon was echter niet lang in het bezit dezer heerl., want in 1397 door Adolf, den eersten Hertog van Kleef, gevangen genomen, moest hy als los- geld de heerl. Kavenstein nnn Kleef overgeven. Jan I van Kleef stond do heerl. in 1450 aan zijn broeder Adolf af, wiens nazaten haar bezaten tot 1527, toen zij door het overlijden van Heer Filips weder aan Kleef terugviel Na den dood van Johan Wilhelm, Hertog van Gulik, Kleef en Berg, in 1009, maakten verschillende Huizen aanspraak op \'s Vorsten erfenis, t. w. Brandenburg, Pfalz-Xeuburg, Zweibrücken, Saksen en meer anderen. Brandenburg riep de hulp der Staten in, die in Maart 1021 het stadje Ravenstein door hunne krijgs- benden lieten bezetten. Ook werd in 1024 bij verdrag Kavenstein aan Bran- deiiliurg toegekend, doch bij eene nieuwe overeenkomst, in lti30 gesloten, Raven- stein aan IM\'alz-Neuburg afgestaan. Na het uitsterven van het huis Pfalz-Neu- liurg in 1742 kwam Ravenstein aan 1\'falz-Sulzbacb, dat do heerl. behield, tot dat deze in 1794 door de Franschen in bezit werd genomen Zij kwam nu aan do Fransche-Republiek en word vervolgens bij het Üepartement-vnn-de Roer ingedeeld, totdat deze streek, met Oemert, Megen en Boxmeer, in 1800 aan do Bataafsche-Republiek werd afgestaan. JJ. gom. in N.-Brab., tusschen do N.- Brab. gemeenten Dieden c. a. en Huise- ling e. a., alsmede do Celd. gcm. Ba- tenburg, nog geen 30"s heet. groot, zn\'ndo kleiland op den linker-Maasoever. In 1806 bevatte zjj 600, in 1822 764, in 1840 375, in 1875 977, in 1860 927 inw. Bü do telling voor 1890 vond men er: 905 R.-Kath. en 22 Herv. Do gem. bevat alleen het stadje Ravenstein en
		enkele heet. land buiten de kom. Het stadje Ravenstein, vroeger wèl versterkt, is sedert de beide laatste eeuwen een opene plaats, met twee straten, die door eenige zystraatjes met elknnder gemeen- schap hebben. Ook is er eene kleine I markt. Men treft er aan 2 leerlooierijen, bierbrouwerü, Btoom-koronmolen, etoom- smederij, 4 vorveryen, gasfabriek enz. De hoofdgebouwen zyn do R.-Kath., St.-Luciakerk, do Horv. kerk, die in 1838 werd vernieuwd, en liet klooster. Vroeger behoordo tot de inorkwaardigo gebouwen hot kasteel, doch dit is in 1818 afgebroken. Van 1872 tot 1874 is te Ravenstein een spoorwegbrug over \' de Maas gebouwd ten dienste van den Zuidooster-Spoorweg. Dczo spoorweg j thans deel uitmakende van de Staats- ! spoorwegen heeft te Ravenstein ook een station. Heer Reinald van Valken- burg schonk den 4 Mei 1380 zijne stad Ravenstein e/ne keur en voorrechten. Waarschijnlijk moet men het verhaal, i dat Luiksche kolengravers in 1387 of \' 1388 werden uitgezonden, om het ka- i steel Revestein te ondermijnen en in de lucht te doen springen, op Ravenstein toepassen. In 1544 werden de vesten van Ravenstein geslecht. Den 6 Juni 1606 word do geheelo stad, uitgezonderd het kasteel en een enkel huis, een prooi der vlammen. In Maart 1C21 bezetten ! Staatsche troepen Ravenstein voor Bran- denburg, doch den 16 Juni 1031 deed de burgerij in de kerk den eed aan den Paltsgraaf van Neuburg, nadat de Staten hunne troepen hadden teruggetrokken. i Een Staatsche krijgsmacht keerde wodor j in 1635 en bleef, niettegenstaande ern- j stige maatregelen van den Paltsgraaf, aldaar tot zij in 1672 bij de komst der Fransekon afmarcheerde 3. of liet Land > iwi-KlM t\'iisleiii. pold. van bijna 3510 heet in N.-Brab., in donBc- nedenpoldor on den Bovenpolder ver- deeld. Het benedengodeelte omvat de gem. Deurzen c. a., Demen c. a., Raven- stoin, Huiseling en Herpen. Het bovcn- gedeelte ligt onder Horpen, Schaïk, Reek en Velp. 4. en-JIejjen, dek. van het bisd. \'s-Hertogcnbosch, bevat- tende de 19 par.: Boekei, Demen-en- Dieden, Dennenburg, Deurzen, Escharen, Haren, Herpen, Huiseling, Macharen, Megen, Neerloon, Overlangel, Ravenstein Reek, Schaïk, Uden, Velp, Volkei, Zee- land. Onder Ravenstein behoort het rectoraat Neerlangel. Voorts zyn er

-ocr page 673-



		Reenwijk. 693
		Razernij pol der.


		Geld. gem. Balgooi. Zij beslaat 1283 heet. en is, met uitzondering van het uiterste noorden, dat door de Maas wordt bespoeld en waar klei ligt, door dilu- visch zand gevormd. In 1822 had Reek 742, in 1840 980, in 1875 925, iii 1890 831 inw. De ingoz. zijn allen R.-Kath. en bestaan meest van den landbouw. De gem. bevat hot d. Reek, benovens de geh. Duifhuis, Driebuis, Huifkens en Elf. Het d. Reek ligt wyd uiteen, zoodat de eigenlyke kom in 1870 niet meer dan 216, in 1890 slechts 165 inw. bevatte. Men heeft er een Raadhuis, een R.-Kath. kerk en een klooster der Franciskanesson. Reelaar, of Relaar. geh. in de Overijselsche gem. Raalte, met de ha- vezate Reelaar. Reemsterzand, zandvlakte in de Geld. gem. Ede, by Oud-Reemst en Kieuw-Reemst. Reest, riv., die een deel der grens- lijn tusseben Drente en Overüsel helpt vormen en bij Meppol haar water het Meppelerdiop toevoert. Zy was oudtijds breeder en dieper. Reet, b. in de Geld. gom. Eist, in 1890 met 175 inw. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg Am- hemNijmegen. Reeuwijk, 1. gem. in Z.-Holl., die in 1822 927 en in 1840 1032 inw. telde, doch sedert voel is vergroot, als bij do wet van 11 Juli 1855 met Mid- delburg, en bij die van 1 Juni 1870 met Sluipwijk en het grootste deel van Stein. Do nieuwe grenzon reiken thans in het noorden tot Allen en Zwammordam, in het noord-oosten tot Lange-Ruige-Weide, in het zuid-oosten tot Hekendorp, in het zuiden tot Haastrecht en Gouda, in het westen tot Waddinxvoeu en Bos- koop. De vroegere gem. Reeuwijk had 1070 heet. oppervlakte. Met Middelburg breidde het zich uit tot 1385, en met Sluipwyk en het oostolüke Stein tot 3321 heet. In 1860 kwam hot, mot Middel- burg, 1275, en den 30 Juni 1870 1310 inw. Daarby kwamen den 1 Juli 1870 963 ingezetenen vnn Sluipwyk en 339 van het niet bij Gouda gebrachte deel van Stein, zoodat do gom. Reouwyk binnen haar nieuwen onikring toen 2612 inw. bevatte. Deze bev. was den 1 Jan. 1875 tot 2584 verminderd. Bij de volks- telling voor 1890 bevatte Reeuwijk 2909 zielen, waarvan 1849Horv.,15Chr.-Geref., 159 Xed.-Ger., 10 Rem., 1 Luth.en863 R.-
		openbare kapellen te Deurzen, Langen* boom, Haren, Groot-Koolwyk, Megen, ann den Buitenhoek en in de Kapelstraat te Uden, benevens op Do Locht, Vor- Btenburg en Kniniaus. Razernijpolder, kleine pold. aan de Oosterscheldo in dj Zeeuwsche gem. To\'.en. Recllte-Angstel, vaart in do prov. Utr., van Nieuwersluis in de gem. Loenen tot de grens der gem. Loener- sloot, strekkende tot verbinding van de Vecbt met don Angstel. Reclltediep, een der monden van den Usel, in do Overys. gem. Kampen. Rechteren, b. in de Overyselsche gemeente Dalfsen, met eene oude havezate. Uit dit voorm. sterke slot deden de Heeren van Voorst en die van Heockeren tot Rechteren den ingezete- non van Overysel en voorbijtrekkende kooplieden zooveel schade, dat de ste- den zich meermalen met de Utrechtsche bisschoppen tot krygstochten tegen Rechteren verbonden. Onder andore na- men de Zwollenaren het slot in 1483 in. Ook in den Spaanschon oorlog was was het oen versterkt punt van belang. De b. Rechteren telde in 1840 223, in 1870 217 inw. Voor 1890 niet afz. opgeven. Oudtijds stond er ook eene kapel. Rechterensgracht, vaart van 3 uren lengte in de Overyselsche ge- meonte Staphorst, in of omstreeks 1831 gegraven. Rechtvaart, buurt in de N.-Brab. gem. Loon-op-Zaud. Rectum, buurt in de Overyselsche gem. Wierden, in 1840 met 339, in 1870 mot 376, in 1890 mot 303 inw. Redichem, b. in do Geld. gom. Kuilenburg, aan de Lekdyk, in 1870 met 387, in 1890 met 309 inw. Oudtijds stond er eene kapel. Ree, gehucht in de Drentsche gem. Vries, in 1870 met 37, in 1890 met 19 inw. Reedijk, gehucht in de Z.-Holl. gemeente Heinenoord, in 1840 met 50 inwoners. Reede-van-Tessel, belangrijke ankerplaats voor zeeschopen ann de zuidoostzyde van het eiland Tessel. Men heeft er van 145 tot 265 decimeter diepto. Reek, gem. in N.-Brab., ingesloten door de X.-Brab. gem. Velp, Eschareu. Zeeland, Schaïk en Herpon en door de

-ocr page 674-



		694 Reeuwijksche-Brug. Reiersoord.

		Kntli. De hoofdbronnen van bestaan zijn veeteelt, zuivelbereiding en veenderij, bestaande de grond der gehecle gem. uit laag veen. Roeuwijk bevat de wjjken Nieuw-Reeuwijk, Randenburg, Middel- burg, Sluipwjjk, Reouwijksche-Brug, Oud-Reeuwyk, Tempel, Nieuwkoop, Ou- koop, een deel van Stein, benevens de geh. Vogelzang, \'s-Gravenbroek, enz. Een korenmolen onder Reeuwijk staat ter plaatse van do buitenplaats Kant- wjjk, later Doosrust geheeten, waar de zeeheld Johan Arnold Zoutman geboren werd. Het d. Reeuwijk, of Nieuw-Reeu- wijk, telde in 1890 met Reeuwijksche- Brug, \'s-Gruvenbrockscbe-Dijk en Slnip- wyk 052 inw. Er is eene Herv. kerk. Het d. wordt liet eerst in 1300 ver- meld. "i. pold. van 2178 heet. inde Z.-Holl. gem. Reeuwijk en Zwammerdam. ReeuwijkMclie-Briig, b. in de Z.-Holl. gein. Reeuwijk, aan de vaart en den straatweg van Gouda naar Bo- degrave. ReesüO, b. in do Overijselsche gem. Hardenberg (Ambt-1, in 1840 met 190, in 1870 met 184, in 1890 met 173 inw. Reezerveen, geh. in do Over- ijselscho gem. Hardenberg (Ambt-), in 1840 met 56, in 1870 met 211, in 1890 met 213 inw. Rei\'elillg, geh. in de N.-Brab. gem. >"unen, onder Xederwetton. Regge, riv. in Westfalen, Geld. en Overijsel. Zij ontspringt op Pruisischen grond ton zuiden van Aalstede, komt onder den naam van Buurserbeek in Overijsel en valt na de gem. Haaksber- gen, Neede, Diepciiheim, Markeloo, Goor, Ambt-Delden, Wierden, Rijsen, Hellen- doorn, Den Ham en Ambt-Ommen door- sneden of be/.oomd te hebben in de Vecht. De Reggo is slechts ten deele en dit zelfs niet altoos bevaarbaar. Rellberg, heuvel aan het begin van Bovcnover in de gem. Arnhem, met een naar de plannen van den Amster- damschen architect C. Outshoorn opge- rieht sociëteitsgebouw. De heuvel kreeg den nnuin van Rohberg naar den be- woner van do tent" aldaar. Togen- woordig is do naam bijna vergoten. Reide, geh. in de Gron. gemeente Termunten, in 1840 met 10 inw. Het ligt op een vooruitstekende punt bui- tendijkschen grond, tusschen den Dol- lard en den mond van do Eems, en vtordt met voel kosten onderhoudon ten
		einde do aanslibbing van nieuwe gron- den te bevorderen. Waarschijnlijk is het een overblijfsel van het voorin, dorp Westerreide. Reiderland, voorin, graafschap in het tegenwoordige Groningen en Oost- Eriesland. Het deel, dat thans aan Jfederl. behoort, schijnt Bellingwolde en Biyham, wellicht ook Westerloo, Heiligcrlee, Winschoten en Boerta bevat te hebben. Toen de Dollard zich had gevormd, is van het door dien boe- zem gesplitste Reiderland het ged. dat thans tot Nederl. behoort, bij het OW- ambt gevoegd. Het voornaamste dorp van Reiderland, Reiderwolde, is in 1277 door overstrooming te gronde gegaan. Reiderwolderpolder, pold. van 1120 heet. in de Gron. gemeenten Fin- storwolde en Nieuwolda, van 1861 tot 1863 ingedijkt, Reidland, goh. in de Gron. gom. Bedum, in 1840 met 72, in 1890 met 76 inwoners. Reigersbergsclie-Polder, p. in Zeel., van 1564 heet., in 1773 inge- dijkt, in verschillende deelen der gem. Rilland-Bat. Reig;crsI»oscli, 1. voorm. domein der Hoeren van Amstel in Amatolland, doch na den val van het Huis van Amstel aan Holland gekomen. Het wordt tot 1378 vermeld. 2. voorm. fort in de Zeeuwscho gom. Axel, in 1586 aangelegd en in 1747 geslecht. Reijjersliofte, geh. in de Over- ijselsc.be gem. Almeloo (Ambt-). Rcirrskop-lireuningen, pold. I en voorin, heerl. in de Utr. gem. Veld- huizeu. 280 beet. groot. Reierckop-lndijk, pold. van ruim 199 heet. in do Utr. gem. Harme- len. Reierskop-I^iclitenbevg, pold. \| van 324 heet. in de Utr. gem Yeld- \| huizen. *Reiertkop-St.-Pieter, of ^! Reierskop-Mierloo, pold., voorm. i heerl. in do Utr. gem. Veldhuizen, 100 \' heet. groot. Reiei\'Nkoop, 1. polderl. in do Z.- Holl. gom. Leerbroek, 1137 heet. groot. : g. pold. van 119 heet. in de Z.-Holl. ; gem. Boskoop. Reiei\'MOOl\'d,** voorm. heerl. in de Geld. gem. Buurmalsen, 51 heet. groot. ! Het oude huis ReierBoord, ook Rei rs- : voort genoemd, is reeds voor lang af- gobrokon.

-ocr page 675-



		Reimers waal.
		Remmerdeii. 695


		Reimerswaal, of Romers- waal, voorm. stad op het Zeeuwsche eil. Zuidboveland, doch ofschoon van hoogen ouderdom, niet voor 1230 in overgebleven gedenkschriften vermeld. Zy werd de zetel van het kerkelijk-op- perhoofd van Zuidbeveland en de dorde stad in rang van geheel Zeeland. Graaf Albrecht van Beieren liet haar in 1374 omwallen. Men vond er eene aanzienlijke parochiekerk en twee kloosters. In 1520 werd de stad door een hevigen brand geteisterd en den 5 Nov 1530 van het omringende land door eene overstroo- ming afgerukt. Den 14 Januari en den 15 Februari 1551 werd do stad met het weinige polderland, dat ruim twintig jaren te voren was gered, door vloeden beloopen, die het water tot 12 voet hoog in de kerk opvoerden. De ramp werd zooveel mogelijk gelenigd, doch den 2 en 3 November 1555 werd Reimers- waal andermaal onder water gezet, sedert welken tyd van het omrin- gende land niets ovorbleef, zoodat de stad voortaan alleen door haar ring- mnur beschermd moest worden. Door <len vlood vnn den 11 en 12 Januari 1557 word deze muur verbrijzeld, met de poorten, het Stadhuis, kerken, kloos- ters, zoutkeeten en andere gebouwen. Den 31 Augustus 1558 woedde ander- maal een hevige brand. Den 15 Febr. 1561 en don 30 Sept. 1503 leed de be- volking opnieuw groote schade door watervloeden, en toen in 1573 de Staat- sche krijgslieden de stad, na een kort beleg innamen, oordeelden zij de plaats zoo onhoudbaar en van zoo weinig ge- wicht meer, dat zij er den brand in staken. Geheel ontmanteld en voor een goed deel ontvolkt, was de magistraat onmachtig om langer afgevaardigden ter Staatsvergadering te zenden. Weinig meer dan eenige visschers waren er overgebloven, van welken nog do mees- ten in 1631 vertrokken, toen het pol- dertje dat deze huizen omvatte, tot eene bewaarplaats van Spaansche krijgsge- vangenon werd bestemd. Eindelijk, in 1634, zijn op last der Algemcene Sta- ten de straatsteenen van Keimerswnal bjj openbare veiling verkocht, welk plaveisel toen nog ruim 1081 gulden opbracht. Dio som was echter te weinig om de schuldeischors der stad te vol- doen. Do laatste inw. waren meest naar Tolen verhuisd. Reit, w\\jk der N.-Brab. gem. Tilburg.		Reitdiep, benedenpand van de ri- vior de llun.se, namelijk hot ged. tus- schen de stad Groningen on Zoutkamp. Het is door een dijk en sluis van do Lauwerzee afgescheiden. Reitaema, voormaligo burg in de Gron. gom. Grüpskerk, waarschijnlijk op het eind dor 17do eeuw afgebroken. Reitsnm, d. met eene Horv. kerk in de Fricscho gem. Ferwerderadeel. Het telde in 1811 59, in 1840 88, in 1875 94, in 1890 91 inw. Oudtijds lag er do state Stania. Reiseei\'veen, b. in de Overjjselsche gem. Ambt-Hardonberg. Kekerwad, Rekere, of Rï- cliara, oude stroom in N.-Holl., op de grenzen van Kcnnemerland on West- Friesland. Mogelijk was dit water een meer, wellicht had het een zelfden loop als de latore Schagervaart van Alkmaar naar de Zype, thans een deol vnn het N.-Holl.-Kanaal. Velen meonon, dat do Rekere tusschen Kamp en Potten in zoo viel, ter plaatse van hot kostbare dijk- werk der Hondsbossche. Rekepolder, of Reekerpol- der, polderland langs het N.-Holl.- Kanaal in do N.-Holl. gem. Borgen, vor- deeld in den Mangel- en Noorder-Reker- polder, Midden-Rekerpolder en Zuider- Rekerpolder. Rekken, d. met eene Herv. kerk in do Geld. gem. Eiborgeu, aan de Ber- kel. De kom is zeer beperkt, doch met den naasten omtrek, tot aan de Pruis. grens by Oldenkotte telde men er in 1840 894, in 1872 932, in 1890 884 inwoners. Rekliem, of Rekkum, fraai landgoed in de Geld. gem. Ambt-Doe- tinchem, aan do Biolheimerbeek, ter plaatse waar vóór de Herv. het ver- maarde klooster Betlehem en in do 18o eeuw ceno ijzergieterij heeft gestaan. Die ijzergieterij is in 1800 naar Keppel verplaatst. Rekvissclierspolder, of Rik- visNcherapolder, pold. in de Utr. gem. Bunschoten. Rel <Re)* beek in N.-Holl., ouder do gom. Wijk-nan-Zee c. a. en IIeoms- kerk. Zy loopt met een breede sleuf in de Noordzee uit. Itelaarshoek, geh. in do Overys. gem. Knnlh\'. Reiuiuerdeu, b. in do Utr. gom. Rhenon, in 1840 met 41, in 1870 met 134, in 1890 met 136 inw., aan den

-ocr page 676-

-ocr page 677-



		Renknmsche-Beken.
		Retranchement. 697


		Kuilenburg, Hamel, Rheede, Pijnssen van der Aa en Taots van Amerongen is bezeten. De gein. bovat hot d. Rons- woude, de b. Emmikhuizen, Jlunnekeweg en Melm, benevens nog ruim vijftig verstrooide woningen. Het d. Rons- woude is eene nette, regelmatig ge- bouwde plaats aan den grooten weg van Amersfoort naar Arnhem. Het telde in 1840 482, in 1870 514 in 1890 568 inwoners. De Hervormde kerk, een fraai koepolgobouw, is in 1618 ge- bouwd. Doch van bijzondere schoon- heid is het kasteel Renswoude, met zjjne prachtige dreven, vijvers, moes- tuinen enz. De R.-Katholieko kerk van Renswoudo staat buiten hot dorp, aan den weg naar Vonendaal. Republiekpolder, pold. van 87 heet. in de N.-Brab. gom. Oosterhout. Respelhoek, b. in do Geld. gem. Borkeloo, onder Geesteren, in 1840 met 137, in 1872 met 101, in 1890 met 105 inwoners. Resseil, d. met eene Herv. kerk in de Gold. gem. Bemmol. Het is het hoofdged. oener heerl., die ruim 422 heet. beslaat, in 1840 200, in 1872 323 in 1890 348 inw. telde. Oudtgds werd de heerl. bezeten door do abdij van St.-Vedast te Atrecht. Vervolgens kwam het aan Kleef en in 1385 aan den Geld. Hertog Willem. Er stond vroeger te Rossen, dat reeds omstreeks 673 als Rexna wordt vermeld, een adel. kasteel. Er is een station, gemeenschappelijk voor Ressen on Bemmel, van den spoor- weg ArnhemNijmegen. Retersbeek, b. in de Limb. gem. Klimmen, in 1840 mot 205, in 1870 met 223, in 1890 met 192 inw. Het wordt reeds in eono oorkonde van den 1 Mei 1288 vermeld. Ret, gehucht in de N.-Brab. gem. Baarlo-Xassau. Retranchement, gemeente in Zeouwsch-Vlaanderen, in het noordwes- ten bespoeld door do Noordzee on ver- der ingesloten door de Nederl. gein. Kadzand, Zuidzando, Aardenburg, Hoille en Sluis, benevens door de Belg. gem. Westkopellc on Knocko Zij besloeg in 1870 ruim 1024 heet., doch deze grootte heeft eenigc wijziging in 1874 onder- gaan door het bedijken van den Wülem- Leopoldpolder on de nieuwe grensrege- ling dien ten gevolge met België. Met uitzondering van in do beperkte duin- strook, bedokt klei don bovongrond. In
		De R.-Knth. kerk is in 1875 eene eigene parochie geworden. Renkum is zeer oud: waarschijnlijk ontstond het reeds voor of in de 10de eeuw. In 970 vindt men het in eene oorkonde Re- dincghem genoemd. Er is een halte van de stoomtram ArnhemStation-Zeist. Reiikumsche-fieken, twee be- ken die op de hoogo Veluwe ontstaan en na eenigo papiermolens gedreven te hebben, te Renkum in den Rjjn vallen. RcnkuillM-Hni\'tcn, b. in de Geld. gem. Renkum, zeer fraai gelegen. Renkiinisclie-Waarden, uiter- waard van ruim 59 heet. in de Geld. gem. Renkum. Rcnneblli\'g, geh. in de Gron. gem. Vlachtwedde. Reniieneiik, prachtig landgoed in do Geld. gom. Arnhem, aan den Vel- perweg. Renooi, d. in de Geld. gemeente Beesd, aan de Lingo. Er zijn kerken voor de Horv. en L.-Kath. In 1840 telde men er 319, in 1872 345, in 1890 860 inw. Vooral in 1784 en 1809 heeft het d. veel door watervloeden geleden. Oudtyds stond te Ronooi een slot, het- geen Graaf Reinald van Gelder in 1287 aan Johan van Herve als erfkastelein toevertrouwde, doch in het begin der 16e eouw door de Hollanders gewonnen en vernield werd. Ronsel, voorm. rivier in Groningen, thans een dool van het Winschoter- of Schuitondiop. Reiisgars, geh. in de N.-Holl. gem. Schagen. ReiiSlima, landgoed in de Gron. gem. Uithuizermeeden. Reiisil oude, gem. in Utr., be- paald door de Utr. gom. Woudenberg, Amerongen on Yonendaal en door do Geld. gom. Ede, Barnoveld en Schor- penzoel. Zij beslaat 1973 heet., alles di- luvisch zand, en wordt door de Lunter- sche-Beek doorsneden. In 1822 had dezo gom. 912, in 1880 1099, in 1875 1091, in 1890 1287 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 1290 Ned.-Horv., 51 Chr.-Gerof., 1 Doopsgez., 1 Luth., 34 Nod-Geref., 90 R.-Kath. De bev. be- staat meest van den landbouw en vee- teelt, voor een doel ook van veenderij. Renswoudo was het eigendom der stad Rhenon, tot dezo dit in de 14de eeuw aan Bisschop Jan van Arkel verkocht. Toen word het eeno heerl., die sedert door do geslachten van Arkel, Zovenaar,

-ocr page 678-



		Rheden.
		-G98 Rent.


		Meierjj-van-den-Bosch kroeg noch haar beslag, noch hield stand, want in 1526 maakte Reuzel, volgens een oorkonde onder het bestuur van Keizer Karol V, weder een deel van hot Bosschor kwar- tier uit. Niettemin gaf hot besluit van Johanna aanleiding, dat de Oostenrjjk- sche regeoring in België na 1714 her- haaldelyk op den afstand van Reuzel en Bladel aandrong. Vooral deed dit Keizer Jozef II, doch bij den vrede van Ver- sailles in 1785 zag hij van dien eisch af. De gem. bevat het d. Reuzel, de b. Lensheuvel, Heikant, Kattenbosch en : Weiereind, benevens de goh. Peel, Hoeve \' en Voort. Het d. Reuzol heeft cone R.-Kath. kerk en telde in 1840 135, in 1870 245, in 1890 541 inw. 2. riv. die bij hot d. Rouzel ontspringt en by Oostorwijk in do Lei valt. Renzenhoek, of Boxen lioek, b. in do Zecuwscho gem. Zaamslag, in 1840 met 110, in 1890 met 120 inw. Rewerd, geh. onder het d. Huins in do Friesche gem. Baardoradeel. Reyd, of Reid, b. in de N.-Brab. gem. Luiksgestel, in 1840 met 195, in 1890 207 inw. Reymerstok, Rimmerstok, of Rijmei\'Ntok, d. in de Limb. gem. Gulpen. Het had in 1840 324, in 1870 337, in 1890 300 inw. Er is eene R.- Kath. kerk, die door eon rector wordt bediend. Rheden, of Reden, 1. distrikt voor de verkiezing van een lid dor Tweede Kamer van do Staten-Generaal, saam- gesteld uit de gem. Rhoden, Zevenaar, Rozondaal, "NVestervoort, Duiven, 1 luisen, Didam, Angerloo, Borg, Weel, Herwen- en-Aart. SS. gom. in Geld., ingoslo- ten door de gem. Arnhem, Rozondaal, Brommen, Steenderen, Hummeloo c. a., Doesburg, Angerloo en Wcstervoort. De grond in hot geheel 91 36 heet. wordt door den Usel bezoomd, on be- staat voor een deel uit heideveld, doch- het grootste doel kan mon oen park noemen van zeldzame schoonheid, daar het uit voortreffelijke landgoedereu, af- gewisseld door vruchtbare akkers on schoone weiden, bestaat. Langs den Usel ligt klei; al hot ovorige bostaat uit di- luviaal zand, dat tot schilderachtige heuvelen opklimt, waarbij eeuigen die meer dan 100 meter hoog zijn. In 1822 had deze gem. 4327, in 1840 6663, in 1875 10,280, in 1890 13,807 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 9310
		1822 had deze gem. 520, in 1840 768, in 1875 848, in 1890 823 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in: 675 Xcd.-Herv., 133 R.-Kath, 20 ongen. Landbouw mankt hun hoofdbedrijf uit, verder visscherij en dijkwerken. De gom. bevat het d. Ketranchement benevens do b. Ter Hofstede. Het d. Ketran- chement of Cadsandria telde binnen do kom in 1870 307, in 1890 469 inw. Het dankt zijn ontstaan aan eene versohnn- sing, naar een ontwerp van Prins Mau- rits in 1604 opgericht. Er werd om- streeks 1G30 een kork voor de Herv. gebouwd, doch vooral nam do plaats in bevolking toe nadat in 1682 do Zond- polder was ondergcloopen. Van de oude wallen en grachten is nog veel over, doch de vesting zelvo is, volgens eene bepaling van den Munsterschen vrede, om haar niet te ondorhouden, van hare oude sterkte beroofd. Rent, voormalig geh. in X-Brab. bg \'s-Hertogenbosch, ter plaatse waar later het fort l/.abella is aangelegd. Reiltjeil, b. in de Limb. gein. St.-Odilië\'nberg, in 1840 met 184, in 1870 met 214, in 1890 met 237 inw. Reutlllll, d. met eono in 1823 ge- stichte R.-Kath. kerk in de Over(jsel- scho gein. Tubbergen. Het had in 1870 543, in 1890 527 inw. Reaver, d. in de Limb. gem. Bec- zel, aan den grooten weg van Venloo naar Roermond. 3Ien telde er in 1840 224, in 1870 290, in 1890 297 inw. Er zn\'n o. n. eene R.-Kath. kerk, een sta- tion van den Staats-Spoorweg (baanvak RoermondVenloo) en eene groote bier- brouwerij. Reuzel, 1. gom. in X.-Brab., tus- schen de Xederl. gem. Hooge-en-Lage- Mierde, Bladcl en Bergeik, en de Belg. gem. Ifoll en Arendonck. Zij beslaat 3135 heet., alles diluvischo zandgrond. In 1822 had Reuzel 860, in 1840 868, in 1875 973, in 1890 1153 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 1147 R.-Kath., 6 Ned.-Herv. Zij bestaan ge- noogzaam allen van den landbouw. Reu- zel wordt in eene oorkonde, waarby Fnstradus, Heer van Uitwijk, zijne goe- deren te dezer plaatse aan de abdy te Postel gaf, t. w, in 1140, Rosilo ge- noemd. Men vindt opgeteekend, [dat Reuzel met Bladcl ten jaro 1400 door Hertogin Johanna van Brabant onder het kwartier van Antwerpen werd ge- bracht, doch deze scheiding van de

-ocr page 679-



		Rhederoord.
		Rheiien. 699


		Ned.-Herv., 2366 R.-Kath., 25 Waalsch- Herv., 44 Rem., 282 Chr.-Goref., 73 Doopsgez., 84 Luth., 22 H.-Luth., 1341 Ned.-Gerof., 78 Isr. De d. der gein. zijn: Velpi Dieren, Rheden, Rhedersteeg of Do Steeg\', Ellckom, Middnchtersteeg, Soeron en Spankeren. Voorts bevat zjj de b. Word-Rhcden, Havikkerwaard en Fraterwaard. Het dorp Rbeden, in 1840 met 965, in 1872 met 1325, in 1890 met 1639 inw. ligt aan een ouden arm des Usel\'s, do Laak gehceten. Er ia eene Herv. kerk en een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg Am- hemZutphen. Ook vindt men er het j schoono landgoed Heuven en de lom- merrijko liuitenplaata Scherpenhof. Rhederoord, groot en schoon landgoed in het Geld. d. Do Steeg, gem. Rheden. Rhedersteeg;, (zie De titeeg,) dorp in de Geld. gem. Rheden, in 1840 met 223, in 1872 met 216, in 1890 met 133 inw. Rhedervaart, vaart in N.-Holl., in do gom. Nedorhorst-den-Berg. Zij is gegravon om do scheepvaart op do Vecht te bevorderen, daar zij eeno groote bocht in deze rivier afsnijdt. Bhcnen, of Renen, 1. oude heerl. aan den Rijn en do Node (de Grebbe), zich noordwaards uitstrekkende tot Woudenberg on Scherponzeel. /ij is in 1178 grootondeels met hot bisdom Utrecht vereenigd, door het afstervon van den laatsten Heer, Godfried van Rhenon, Bisschop van dat Stift. Eenige afgelegen goedoron zijn echter aan Gol- derland gekomen. £. kerk. ring der Utr. klasse Wijk-bij-Duurstede, bevat- tende de gem. Amerongen, Doorn, Drie- hergen, Eist, Leersum, Renswoude, Rhe- nen, Veuendaal. 3. gem. in Utr., pa- lende in noordw. aan de gem. Venen- daal, in hot westen aan Amerongen, in het zuiden aan de Geld. gem. Lienden en Resteren, in het oosten aan de Geld. gem. Wageningen en Ede. Zy wordt in het zuiden door den Rijn bezoomd en door do Grebbe deels doorsneden, deels in het noordoosten bepaald. Do grond in hot geheel 4393 heet. wordt ge- vormd ton deelo uit diluvisch zand en voor een klein doel uit kloi. Deze grond ligt over hot geheel zeer hoog. De Hei- menberg verheft zich tot 40, de Buurt- ache-Berg tot 67 meter boven den zeo- «piegel. In 1795 had Rhenen 1630, in 1811 1922, in 1822 2377, in 1840 3274,		in 1875 4150 in 1890 5120 inw., in 1890 onderscheiden in: 4946 Ned.-Herv., 2 W.-Herv., 3 Rem., 12 Chr.-Goref., 15 Doopsgez., 5 Luth., 21 Ned.-Gorof., 80 R.-Kath., 32 Isr. on 4 ongonooinden. Onder do middelon van bestaan neemt do tabaksbouw don eersten rang in. Voorts heoft men er steenbakkerij, bierbrouwerij, 11 sigarenfabrieken, ta- pijtfabriek, stoomgrutterij onz. Do gem. bevat do stad Rhenon, het oostelijk deel van het d. Eist, de b. Achterberg, Grebbe en Remmerden. Do stad Rhe- nen ligt zeer bevallig op den noorder- Rijnoever, op korten afstand van den stroom, op deels glooiond grondvlak, zoodat het noordelijk deel eenige vrij steile straten heeft. De stad had in 1890 in en buiten do kom 459 huizen en 2538 ingezetenen. Er is een station van het spoorwcgtraject AmersfoortNijmegen, voor wolke lijn nabij de stad een fraaio ijzeren spoor- wegbrug over den Rijn is geslagen, on eene halte van de stoomtram Arnhem Station-Zeist. De sectio Wageningen Rhenon van de stoomtram word op 28 Juni 1887 feestelijk geopend. Do ge- zegde spoorbrug kwam in 1885 gereed. De onderbouw was aanbesteed voor f862,000, de bovenbouw voor f834,900. De opening had plaats 17 Fobr. 1886. Rhonen breidt zich thans meer en moer uit in do richting van hot station, dat gelegen is aan de oostzijde der stad. Rhenen is eene oude stad, daar roeds in een stuk in 855 van de villa Rhenen wordt melding gemaakt. Nadat zy aan het Sticht was gekomen, werd zij in \'s lands zaken gekend, bv. in 1354 bij het uitvaardigen van een bisschoppelü- ken brief. In 1346 versterkte Bisschop Jan van Arkel de stad op zijno kosten met muren wellicht niouwo vesten ter vervanging van vroegere. In 1840 zijn de poorthuizen gesloopt. De stad hoeft een marktplein van kleine afme- ting en bekoorlijke wandelingen. Het voornaamste gebouw van Rhenon is do Kunerakerk, dio van hoogen ouderdom is en in de tweede helft dor lGdo eeuw aan de Hervormden kwam. Do p.m. 100 meter hooge, schoono toren dezer kerk is van den 11 Mei 1492 tot do 28 Mei 1531 opgetrokken. De naam der kerk herinnert aan de volgende legendo: In het begin dor 8o eeuw trok Kimera, dochter van don Koning dor Orkadische eilanden, met 11,ooi) maagden naar

-ocr page 680-



		700 Rlienen.		Ridderkerk.


		1703; de verkleefdheid door de ingeze- nen aan de oude regonten betoond na de omwenteling van 1795. Rhenensche-Xude-en.Ach- terbergKchevHooilaiiden, pold. 885 ltoct. in de Utr. gom. Rhenen. *Rlienemclie-Waard, smalle i uiterwaard vóór de Utr. stad Uitenen, \' aan den Rijn. Rientleren, b. in de Geld. gem. \| Brummen, in 1840 met 856, in 1870 I met 1026, in 1890 met 1165 inw. Ridderbiiart, 1.** b. in de Z.-Holl. gem. Oudshoorn. \'4. b. in de Z.-Holl. \| gom. Venhuizen c. a, Ridderkerk, 1. distrikt voor do verkiezing van een lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, saamgesteld I uit do gem. Ridderkerk, Barendrecht, Hendrik-Ido-Ambacht, IJselmonde,Roon, \'s-Gravendeel, Strijen, Maasdam, Putters- hoek, Heinenoord, Oudbeierland, Mijns- hooronland, Westmaas, Klaaswaal, Nu- mansdorp. £. prov. kiesdistr. in Z.- ; Holl. bevattende de gem. Ridderkerk, Zwijttdrecht, Hendrik-Ido-Ambacht, Heer- j Jansdam, Groote-Lint, IJselmonde, Oost- ! on-West-Barendrecht, Charlois, Poortu- gaal, Roon, Hoogvliet, Pernis. 3. ] derde kant. van het Z.-Holl. arr. Dor- drecht, bevattende do gem. Ridderkerk, _: IJsolmonde, Oost-en-West-Barendrecht, Charlois, Pernis, Poortugaal, Hoogvliet, Roon, Heerjansdam, Hendrik-Ido-Am- bacht. 4. gem. op het Z.-Holl. eiland j IJselmonde, ingesloten door de gem. i IJselmonde, Oost-en-West-Barendrecht, j Hoer-Jansdam, Hendrik-Ido-Ambacht, Alblassordam, Niouw-Lokkorland, Krim- pen-aan-den-IJsel en Krimpen-aan-de- J Lek. Zij heeft haar tegenw. omvang van ruim 2483 heet. eerst verkregon door j de wot van don 11 Juli 1855. die de I gem. Rijsoord daarbij inlijfde. Vroeger bedroeg da grootte 2178 heet. De bev. beliep over den beperkten omtrek in 1822 2928, in 1840 4546 zielen. Na de voreoniging mot Rijsoord vond mon er in 1860 5074, in 1875 6588, in 1S90 7751 ingezetenen. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er 5903 Ned.- Herv., 3 AV.-Herv., 1 Rem., 334 Chr.- Gernf., 4 Luth., 1386 Nod.-Goref., 19 R.-Kath., 16 Isr., 68 goen gez., 17 on- bekenden. Do gom. die door de Noord of Oord on de Niouwo-Maas wordt be- zoomd en door don binnengodijkton stroom de "Waal ten deele wordt door- sneden, bestaat uit kleigrond, zoowel
		Rome. Op den terugweg werden zjj bij Keulen overvallen en allen vermoord. Alleen Kunera werd gered en meege- voerd door Koning Haymo (nnar wien de Heimenbcrg zou genoemd zyn). Deze bracht haar naar den burg Heimcrstein, gelegen aan de Grebbe, waar zij door hare weldaden aan het volk woldra als een goede feo bekend was. Alleen de Koningin wenschte hare verwijdering. Na een maaltijd stond Kunera op met eeitige overblijfselen er van in haar boezelaar, om die aan de armen te geven. De Koningin, dit ziende, zoide haar echtgenoot, dat Kunera zilver wegdroeg. Daarop werd deze voor haar heer ge- roepen om te toouen, wat zij wel weg- bracht; doch het bleken spaanders hout te zjjn. Nu verwierf Kunera nog meer \'b Konings vertrouwen en verkreeg zelfs het opzicht over alle goederen. Op zeke- ren koer verliet de Koning de burcht en nu nam do Koningin haar kans waar om zich te wreken. Met een hofdame toog zij naar \'t slot Prattenburg, waar Knnera zich bevond en worgde baar met een sluier, waarna zij haar in den stal begroeven. (28 Oct.) Bij zijn terug- komst bemerkte do Koning spoedig al- les; hij liet zijn vrouw geesolen tot zij krankzinnig werd, waarna zy zich van den He-imenberg wierp en stierf. Het lijk van Kunera werd opgedolvcn en met groote plechtigheid begraven op \'t Ku- nerahcuveltje aan do zuidoostzijdo der Btad. De relequiën van haar worden nog lang daarna op den 28 Oct. van de laatste rustplaats gevoerd naar het too- nool van den marteldood en torug. Voorts hooft Rlienen een in 1738 ver- nieuwd Stadhuis. Na do komst van Fi%- derik van den Palts, Koning van Bohe- me, den dusgen. Wintorkoning, hier te lande in 1621, word voor hom te Khe- nen een paleis gebouwd, dat tot 1812, onder den naam van het Koningshuis, het westelijk deel der stad versierde, maar toen werd afgebroken. Tot de historische herinneringen van Rhenen behooren: de overrompeling door de Utrechtschen, op den 14 Februari 1483; de overwinning op do Bourgondiërs en Klecfschen, in 149!) ; do verrassing van Rhenen, door de Goldorscben, den 14 November 1527; het aftrokken der Qol- derscben, in Juli 1528; do huldiging van Keizer Karel V, den 20 November 1528; het binnentrekken dor Franschen, in 1672 ; het oproer in don zomer van

-ocr page 681-



		Rietlanden. 701
		Ried.


		Zg had in 1840 321, in 1870 449, in 1890 310 inw. RieNberkanip, of Ry«ber- kaill\|», gehucht onder het d. >^Toord- wolde in de Friesche gem. Woststel- lingwerf. Rieselenberg, Rennenberg, of Trijsberg, fraai beplante heuvol in het schilderachtig oostelijk ged. der ; Geld. gem. Oldenbroek. Itietbeke, of Rntbeke, b. in de Overüselsche Rem. Lonneker, in 1840 met 123, in 1870 met 114, in 1890 I met 108 inw. R ie il»r ijker waard, waardgrond in de Utr. gem. Jutfaas, aan den i Usel. IC ie il» roek. pold. van 20 heet. in de N\'.-IIoll. gem. Monnikendam. Kiel in « uHsdijk. pold. in de Zeeuwsche gem. St.-Jansteen. Deze pold. is in 1789 ingedijkt in 1794 onder water gezet, doch sedert weder beverscht. Hg is 909 heet. groot. Rietelaar, geh. in do Geld. gom. Borkeloo. Riet goor, b. in do N.-Brab. gem. Rozendaal, in 1840 met 265, in 1890 met 252 inw. Riethorst, geh. in do Limb. gom. Jlook c. n., in 1870 met 37, in 1890 mot 45 inw. Riethoven, 1. of Rijthoven, gem. in X.-Brab. tusschen Eorsel, Dui- zel c. a., Veldhoven, Waalre, Domino- ! len, Westerhovon en Bergeik, 1707 boet. groot. Do grond bestaat uit diluvisch zand, met een weinig beekklei lnngs do Keorschop, welk beekje de oostgrons vormt. Men telde er in 1822 540, in 1£40 645, in 1875 650, in 1890 573 inw. Al de inw. zijn R.-Kath. en meerendeols landbouwers. Men heeft er echter ook eenige weverijen en molens. Do gom. bevat het d. Riethoven, benevens do b. Boshoven, Broekhoven en Wnlik of Waalwijk. Het d. Riethoven of Kijtho- ven is wat de kom betreft zeer klein. Men teldo er met eenige geh. in 1840 slechts 102, in 1890 73 inw. Er is eene R.-Kath. kerk. In 1688 werd een ged. van dit dorp door de Franschen verbrand. SS. streek in de N.-HolL gem. Korten- hoof. - 3. pold. van ruim 23 heet. in de X.-Holl. gem. Beets. R ie t koog, p. in do N.-Holl. gem. Schardam. Rietlanden, of Ü»tad*-Riet- landen, oostelijk ged. der gem. Am.
		tot akkers als tot weiden aangelegd. Behalve landbouw en veeteelt, bloeien er ook inrichtingen van nijverheid, o. a. scheepstimmerwerven, sigarenfabrieken, een fabriek van machines voor eleclrisch licht, enz. De gom. bevat de dorpen Ridder- kerk en Rijsoord, de b. Bolnes, Slikkerveer, Oostendam, l\'ruimendijk, Straatweg Waaldijk, Xoldijk, Langendijk en Eeni- gendijk. Het d. Ridderkerk, een der voornaamsten van Z.-Holl., telde binnen de kom in 1840 725, in 1870 822, in 1890 863 inw. De Herv. kerk is een fraai gebouw, met een hoogen toren. Ook bevat zy eene tombe van vroegere ambaohtsboeron. Ried, d. met eene Herv. kerk in de Friesche gem. Franekeradeel, aan den stroom do Ried. Het telde in 1811227, in 1840 246, in 1875 403, in 1890 383 inwoners. Riede, voorin, heerl. in Z.-Holl., bn\' Dordrecht. Zij was voorzien van een stamslot, doch is later met de heerl. Morwedo veroenigd. Riederwaard. Reierwaard, of Oud- en Xienw-Rieder- waai-d, dyksdistrikt in Z.-Holl., !>c- vattende een deel van het eil. IJsel- mondc, ruim 1590 heet. groot. Riege, 1). onder het d. l\'ingjum in do Friescho gem. Wonsoradecl, in 1840 met 55, in 1890 met 99 inw. Riekel, of Rijkel, b. in de Limb. gem. Beezel, in 1840 met 158, in 1870 mot 157, in 1890 mot 159 inw. Riel, 1. dorp in do X.-Brab. gom. Alfen-en-Riel. Met do b. Zandeind en Breukel maakte zij vroeger eene heerl. uit, dio tot do Meierij van \'s-Hertogen- bosch behoorde. In 1840 had de heerl. 439, in 1890 337 inw. Het d. Riel be- vat slechts 113 inw. Er is een hnlte, op verzoek, van het spoorwogtraject Til- burgTurnhout. In 1586 leed Riel veel door Staatsche en in 1702 door Fran- sche troepen. In 1840 zyn uit de heide onder Riel, bjj Breukel, vele lijkurnen opgegraven. 54. b. in de X.-Brab. gem. Zes-Gehuchten, oudtijds met eene R.-Kath. kapel, dio door den oorlog is vernield. Riele. dorp met oene in 1808 ge- stichte R.-Kath. kerk in do 0ver(J8el- Bche gem Diepenveen. Het had in 1840 202, in 1870 444, in 1890 460 inwoners. Rien, b. ondor het d. Lntkewierum in de Friescho gem. Hennaarderadeel.

-ocr page 682-



		Rilland.
		702 Kietniolen.


		schon Sloten en Aalsmeer, doch door het afkabbelen dor landen aan hot Haar- lemmermoor allengs vernield. Het be- vatte eene kapel on telde in 1514 20 huizen. In 1632 waren er nog 18 hui- zon, doch in 1732 niet moer dan 12. De plaats waar de kapel stond, is tus- schen 1610 en 1647 door het water overstolpt. Het geringe ovorblijvond deel van Rietwijk is bij Sloten ingelijfd, doch het overige werd onder Koning Willem I eeno zelfst. gem., Rietwijkcr- oord genoemd. 2. voorm. adel. huis in de N.-Holl. gem. Egmond, hot stam» huis der Heeron van Rietwijk, sedert heer Dirk in 1203 bekend. Het huis is in 1315 door de Friezen vernield. 3. of Ree wijk, voormalig adel. huis in de N.-Holl. gem. Heemskerk. Het is, nadat het van 1750, benevens de omringende gronden, met Assumborg was vereenigd, afgebroken. Rietwijkeroord, of Kijker- oord, ged. der gem. Nieuworanistel, doch van 1817 tot 1854 eeno zelfstan- dige gem., die in 1822 64, in 1840 84 inw. telde. Rietwijkeroorderpolder, p. van 333 heet. in N.-Holl. gem. Nieuwer- amstel. Door don storm van 29 Nov. 1836 werd deze polder onder water ge- zet. Riexebosch, b. in do Ovoqjselsche gem. Hasselt. Rilland, 1. d. met eene Chr.- Geref. kork in do Zeeuwscho gem. Ril- land-Bat. Het telde in 1840 300, in 1370 484, in 1890 1305 inw., in laatstgen. jaar die van Mairo \'inbegrepen. Oudtijds was het eeno aanzienlijke plaats, wier heeron hot recht hadden of zich hot reebt aanmatigden, een tol van do sche- pen te heffen, die do Hont bevoeren. JS. -Kat, gem. uit de heerlijkheden Rilland en Muire en het d. Bat saam- gestold, in de Zeeuwscho landstreek Zuidboveland. Zij wordt in hot westen en 11. w. begrensd door do gom. Krabben- dijke, heeft het verdronken Zuidbove- lnnd ten oosten, en wordt in het zuiden door do Hont of Wosterschelde bospoold. In 1540 overstroomd, bleef dit oord ver- laten, tot in 1694 do Oud-Mairepolder werd bedijkt, waarop in 1773 do Rei- gerbergsche-I\'older volgde, waarna de landaanwinning is voortgezet in 1851 door het bedijken van don Krederika- polder, en in 1856 door hot winnen van don Eerstepolder. De Tweodepoldor,
		sterdam. Vroeger meest warmoesland, is het tlians herschapen in een wijk voor handel on scheepvaart, daar er het goederen-station van den Staats-Spoor- weg is gebouwd en een handelsbassin gegraven. Ook vindt men hier de sluis der Nieuwe-Vaart, ter verversching van het stads water. Rietmolen, kerkb. of dorpje, uit- makcnde een deel der buurtschap Brooke, in de Geld. gem. Xeede. De kerk behoort den R.-Kath. der parochie Neede-en-Rietmolen. Er is een halte, op verzook, van het spoorwegtraject Needo Haaksbergen van de lijn Oldenzaal Ruurloo. Rietpoldei\', pold. van 84 heet. in de Z.-Holl. gem. Stompwjjk. Itietwrhoof, b. in de Geld. gem. Nederhemert, in 1840 met 100, in 1872 met 103, in 1890 met 154 inw. Rietveld, 1. b. in de Z.-Holl. gem. Arkel, aan do I.inge. 2. streek in de Geld. gem. Kuilenburg. 3. p. van 199 heet. in do Z.-Holl. gem. A1- fen. 4. pold. van 194 beet. in de Z.-Holl. gem. Arkel. 5. pold. van 537 heet. in de Z.-Holl. gem. Hnzers- woude. ft. pold. van 55 heet. in do Z.-Holl. gem. Ooltgensplaat, ingedijkt in 1682. 7. pold. van 325 heet. in de Z.-Holl. gem. Rietveld. 8. pold. in do Z.-Holl. gem. Voorschoten. ö. b. in do Utr. gom. Schalkwijk, in 1840 met 170, in 1870 met 222, in 1890 met 182 inw. ÏO. of Rietveld-en- De-Uree, gem. in Z.-Holl. in het oosten door de gem. "Woerden, in hot zuiden door Barwoutswaarder en AVaar- der on in het oosten door Bodegraven bepaald terwijl zij in het noorden tot de Utr. gom. Zegveld en Kamerik reikt. Zy heeft 687 heet. oppervlakte, wordt door den Rijn doorsneden en bestaat deels uit kleigronden, deels uit laag veen. In 1822 had zy 286, in 1840 376, 1875 514, in 1890 592 inw. Bg do tel- ling voor 1890 vond men er 380 Ned.- Herv., 83 Ned.-Gercf., 128 R.-Kath., J ongen. Veeteelt, landbouw en steen- en pannenbakkcrij maken er de middelen van bestaan uit. De gom. bevat de b. Rietveld en Do Bree. De buurt Riot- veld, die zich langs den Rijn uitstrekt, had in 1840 235. in 1890 320 inw. RietvinkMclienolder, pold. van 42 heet. in do Z.-Holl. gem. Veur. Rietwijk, 1. of Kijk, voorm. d. in do Holl- landstreek Rijnland, tus-

-ocr page 683-



		Kim burg.
		Rittem. 703


		evenals do laatstgenoemde, oene onder- neming der Nederl. Maatsch. van Land- aanwinning, brak later weder in. De grond vanBilland-Bat bestaat uit zeeklei.Inl832 had deze gem. 304, in 1840 366, in 1875 1003 inw. Toen was zij nog slechts saamgesteld uit Billand en Maire. In 1890 teldo do gem. 1620 inw., onder- scheiden in : 1048 Ned.-Herv., 102 0hr.- Geref., 138 Ned.-Geref., 211 K.-Kath., 3 Anglik., 10 Duitsch-Ev., 12 Evang., 30 Vrijo-Ev., 65 ongon. Zij bestaan nage- noog allen van den landbouw. Er is een station van het spoorwogtraject Bergen-op-ZoomGoes. Rimbnrg, vroeger eone afz. gein. in Limb., thans een d. behoorendo tot do gom. Ubach-over-Worms. Het be- staat uit eeno lange, smalle strook, deels mergel, deels rivierklci, ruim 208 heet. groot. Vóór 1816 was de uitgestrekt- heid grooter, doch bij het grenstraktaat van Akon (26 Juni 1816) is hot kasteel Bimburg mot al het land ten oosten van de riv. do Worm, Worms of Wurm, aan Pruisen ten doel gevallen. Oudtijds was Bimburg oono vrije hoerl., tot het Land-van-\'s-Hertogenrade behoorende, mot oon zoor stork kasteol, dat in de krijgsgebeurtonissen van den herto- gelijken tijd eeno grooto rol spoelde. In 1822 had Bimburg 270, in 1840 267, in 1875 251, in 1890 268 inw, allen B.- Kath. Zij bestaan bijna allen van land- bouw. In do 15do eeuw werd ook do wijnbouw to Bimburg beoefend. Er is eene R.-Kath. kerk en eone brug over de rivier. Do hoer Eudell heoft tenjaro 1823 bij Bimburg sporen teruggevonden van do oude Bomoinscho heerbaan tus- schon Bavay on Keulen. Ook andere oudheden zijn or in hot begin dezer oeuw opgedolvon. Ringelpoel, p. in de Geld. gem. Beusichom. Ringpohler, pold. van ruim 385 hectaren in N -Holl. in de gem. Haron- karspel. Riiigennm, of Ringnin, goh. in do Gron. gein. Delfzijl, oudtijds mot een burg. Rinkcsfort, of Reuken voort, buurt in do Limb. gem. Maasbree, in 1840 met 86, in 1870 mot 130, in 1890 met 143 inw. Rink veld, b. in do N.-Brab. gem. Asten. Rinnegom, of Riimegnm, d. met oono B.-Kath. kerk in de N.-Holl.		gom. Egmond-Binncn. Het telde in 1840 90, in 1870 127, in 1890 160 inwoners Rinsuniageest, d. in de Friesche gem. Dantumadeel, waaraan het ten hoofdplaats strekt. Hot ligt zoer aange- naam in het geboomte on aan do Murk, en hoeft eeno Hcrv. kerk van merk- waardigen bouwtrant. Oudtijds vond men er het klooster Klaarkamp, benevens de staten Evsiuga, Melckama en Tjaarda. In 1811\'tolde het d. 599, in 1840 558, in 1875 883, in 1890 1543, binnen de kom 499 inw. Rippolder, pold. van 141 heet. in de Zeeuwsche gem. "Wissokerke, in 1713 ingedijkt. Risens, b. in het Fr. d. Hempens (Leeuwardoradcel). Rit, buurt in do N.-Brab. gem. Prinsenhage, in 1840 mot 184, in 1890 met 176 inw. Hier is eeno yzormoleu I met bijgebouwen, deels op Bijsbergschen grond. Ritmeester-Compagnie, buurt in do Dr. gem. Hoogeveen. Ritseburen, of Rijstcrterp. goh. bij het d. Tjerkwerd in de Frie- sche gem. Wonserndeel. Ritsebnursterpolder, polder in de Fricscho gemeente "Wonserndeel. Ritsumazijl of RitHemazijI. b. onder het beheeor der dorpen Mar- sum on Deinum, in de Friesche gem. Menaldumadeel. Oudtijds lag hier oene zijl, waardoor do Menaldumorvaart zich in do Jliddelzeo uitstorttto. Lator strekte dezo zijl tot waterkeering in den Slochte- of Binnendijk. Dezo sluis word in 1508 vernieuwd. Rittem, gom. op het Zeouwscho oil. "Walcheren, in het zuiden door de Hont bospoeld, on naar do landzöde ingosloten door do gemeenten Vlissin- gen, Oost-en-West-Souburg, Middelburg en Nieuwland. Zij beslaat 974 heet. on bostaat uit klei, die in het noordon dor gom. meer of min met zand is vermengd. In 1822 had Bitem 405, in 1840 507, in 1875 602, in 1890 CU inw., in laatst- gonoemd jaar onderscheidon in 515 N.- Horv., 57 Chr.-Gorof., 23 Nod.-Gor., 1 B.-Kath., 15 onbek. Do gom., dio uit do hoerl. Bittom, Nieuw-Erve on Wol- zingo is saamgesteld, bevat ook hot fort Bammekens. Door den stroom de "Welzingo is in 1840 eon dam gelegd. Het d. Bittom teldo in 1890 binnen do kom 182 inw. De Herv. kork, do oonige

-ocr page 684-



		704 Rixtel. Rodenburgb.

		518, in 1840 863 ingezetenen geteld. Het bevat eene Herv. kerk, benevens het landgoed Mensinga, eono oude have- zate, doch in modernen stijl. Rodenburg, geb. onder het dorp Boornzwaag in de Friescho gem. Donia- werstal. Rodeiibnrgll, oud adelijk leen- goed en beerlijkheid in do prov. Z.-H., \'4 uur ten zuiden van Loiden, gem. Zooterwoude, aan den Hoogen-Kijndijk. Hcda (od. Bucb. pag. 65) spreekt van: 5 mansi (akkers) in Rodonburgh, Ao. 865 aan do Kerk van Utrecht behoo- rende." Do oudsto oorkonde in het Chartorboek van R. vermeldt, dat op Zondag na onzen Vrouwendag in Sept. , 1313, Willem Graaf van Holland Hoer \'1 Filips van Sandhorst met de heerlijk- beid verlofjt als een erfleen." Do bezit- ting bestond toen, behalvo do achter- leonen, uit een steenen huis mot vn\'fen- twintig morgen land, waarvan in 1400 en volgende jaren door Dirk van Sand- horst 20 morgen werden verkocht om , een klooster op to bouwen, om liet con- ; vent op te timmoren." (Zio R0011I- \' burg.) In 1528 wordt Albrecht j Gerritszoon den Hartogh, schepen van ! Leiden, met Rodonburgh verleid. In don j verlcidbrief van Keizer Karel van 15 I October van dat jaar wordt do bezit- ting omschreven als: do Hofstede van Rodonburgh, mitten boomgaarde, mitton laan, mits vijf morgen land, en met andere manschappen en nutschappon daartoe behoorende, gelegen bij onser stedo van Leijden en nu ter tijds die SuHteren van \'t klooster (Roomburg) rontsommc bolegen bobben." Met bijna deze zelfde omschrijving blijft het loon- goed in hot onafgebroken bezit der na- komclingen van Albrecht Gorritsz. don Hartogh, tot op den tegonwoordi- gen eigenaar den gep. Kolonel do Jong van Rodonburgh. Do heerlijkheid had eeno eigono leenkamer met XIX ach- terleenon, waartoe behoort de hofstede de Laot hg Soeterwoude, benovens: alle huizen en landen gelogen in en aan do Snijbuijrt, beginnende aan do kerk aldaar eu voorts vierkant rondom- gaande." B(j de opheffing der leen- kamers in 1735 vervielen do hoerlyke rechten. Alleen het grondbezit is goble- ven. Bij diploma van 18 Mei 1818 or- kent en bevestigt do Raad van Adel den toenmaligen bezitter in het recht tot het voeren van wapen on titel. Ro-
		van bet d., staat eenigszins afgelegen, te midden van hot geboomte. Een fraaie vliedberg in do nabuurschap verdient opmerking. Rixtel of Rikstel, b. in do N.- Brab. gom. Aarlo-Kixtel, in 1840 met 154, in 1890 mot 116 inw. Vroeger was hot een d. met ccno kerk, die reeds in do 12do eeuw bestond, doch die in 1588 werd geplunderd en verbrand. Xa we- der vernieuwd to zyn, is deze kerk in 1818 afgebroken. Robbeiuoreelpolder, pold. van bijna 94 boet., deels in België, doels in do Zeeuwsche gom. Sluis. Het Nederl. ged. is bijna 59 boet. groot. De polder is herhaaldelijk geïnundeerd. Robbenoord-eii-de-Plom- pert, pold. vim 498 heet. in de Z.- Holl. gein. Charlois. ItobjeKktlil, b. in de X.-Hol\'. gem. Alkmaar. ItobeiiMboMcli, polderl. in do N.- HolL gem. Bergen, vroeger een eilandje in bet liergormcor. Robroek, geb. in do Limb. gom. Heorlen, in 1840 met 59, in 1870 met 62, in 1890 met 30 inw. Bodebeek, 1. beek in bot zuiden van Limb. en Pruisen, ontspringende in do hoido tusseben Heerlen en Brunsum. Zij vloeit langs Jabcek, Millon en Sus- toren, en vereenigt zich te Roosteren met do Geleen. Si. beek in Lumb. en Pruisen, die b\\j de b. Etsberg in do gem. Vlodrop in do Roer valt. Roden. gem. in Drente, ingesloten door do Drentsche gom. Xorg, Vries on Poize en de Oron. gem. Do Leek en Hoogkerk. Zij beslaat 6432 beet., meest diluvisch zand, doch ook doels hoog en laag veen. Tevens behoort tot do gem. een deel van hot Leekster- of Zulte- meor. In 1811 had zn\' 1458, in 1822 1625, in 1840 1889, in 1875 2476, in 1890 2805 inw., in laatstgon. jaar on- derschoiden in: 2434 Ned.-Herv., 1 Rem., 315 Chr.-Geref., 2 Doopgez., 2 Xed. Geref., 1 R.-Kath., 13 Isr. on 37 ongen. Zij bestaan van landbouw, veeteelt en veenderij. Do gein. bevat de dorpen Roden, Roderwolde, do b. Toxwoldo, Nietap, Leutingerwold, Ter-Heil en Lie- veren, bonevens do goh. Sandobuur, Mat- sloot, Stoonborgen en Zulte. Bn\' Steon- borgon ligt een zoor geschonden hune- bed. Het d. Roden telde in 1890 binnen do kom 446 en met den naasten omtrek 697 inw. In 1811 had men er

-ocr page 685-



		Rodenbnrger, enz. Roermond. 705

		denburgh voert: drio gouden palon op keel; tot hclniteekcu een schorpioen van sabel tusschen een vlucht van zilver. Rode nbii rger-en- K r one- «teiiiHebe-Polder, pold. van 143 hectaren in de Z.-Holl. gcm. Zooter- woude. Rodenrijs, geh. in de Z.-Holl. gem. Berkel. Het maakt een deel uit der heerl. Rodenrijs, die in 1840 l\'i>, in 1800 308 inw. telde. Rode-Polder, of Pieter-Rodcs- l\'oltlvr, pold. van 4Vi heet in do Zeeuwsoho Rem. Groede. Roderwolde, d. met eene Herv. kerk in de Drontscbe gcm. Roden, reeds in 1139 onder den naam van Roder- hemricke vermeld. Het is eene bevallige plaats, die in 1811 140, in 1840 142, in 1870 174, in 1890 177 inw. telde. Roebolligeboek, of Robol- ligeboek, geh. in de Overijselsche gem. Zwollerkerspel, in 1840 met 69, in 1870 met 87, in 1890 met 84 inw. Roekebos, of Rokebos, geh. in de Overijselsche gem. Wanneper- veen. Roekei, geh. in do Geld. gem. Ede, omringd door akkers en bosch, te mid- den van eene woeste streek. Roekxiveer, geh. in de Gron. gem. Slocbteren. Roeleveen, pold. in de Z.-Holl. gem. Zoctemeer. Roelof-Areiidsvecn, dorp met eeno H.-Kath. kerk, weiden en war- ïnoesveldon in do Z.-Holl. gem. Alke- made, in 1840 met 1205, in 1870 met 1334, in 1890 met 1712 inw. De kerk heeft van 1726 tot 1776 aan de R.-Kath. van de oudo Clerezio behoord. RoelofVidorp, geh. in do Zeeuwsene gem Klootingo. Roeloftdijk, b. in de N.-Brab. gem. Nieuw-Vosmoor. Roemer, geh. in de Z.-Holl. gem. Hazerswoude. Roepaan, geh. in de Limb. gem. Gennep. Roer, 1. riv. in Pruisen en Limb. Zjj ontspringt aan de oostelijke helling van het Hohe-Venn, heeft een zeer bochtigen loop en wordt o. a. versterkt door de watoren van do Urft, Inde, Worm en Rodebeek. Zn bereikt by Vlodrop Nederland en valt, na St-Odi- liënberg bospoeld te hebben, te Roer- mond en bij Herten mot verscheidene
		monden in do Maas. Een dier monden bij Roermond vormt de waterval het Hellcgat. 2. of Departcmcnt- van-de-Roer, departement van do eerste Franschc-Rcpubliek en van het eerste Keizerrijk, dat uit verschillende oordon vau Gulik, Keulen, Kleef, .Maas, Kavcnstein, Megen, Gemert, Aken en \'t Akcnsch gebied, benevens eenige heerl. van kleiner omvang was sanmgesteld en van 1795 tot 1814 bestond. Hot telde in 1799 590,732 inw., en was in vier arr. verdeeld: Aken, Keulen, Krufeld en Kleef. In 1800 werden de in 1798 op- gerichte kantons Kavonstein-en-Megen on Gemert-en-Boxnieer aan de Bataafscke- Republiok afgestaan. In 1816 en 1817 is het kanton Horst met grootere of kleinero doelen der kant. Sittard, Kra- nenburg, Goch, "Wunkum, Gelder, Hcins- berg en Kurtscheid met het Koninkrijk der Nederlanden voreouigd. Al het ove- rige viel andermaal of opnieuw aan Pruisen ten deel. 3. gehucht in de I Limb. gein Roermond, in 1840 met 80, i In 1870 met 82, in 1890 met 83 inw. Roermond, 1. een der kwartieren, waarin liet Hertogdom Gelder was ver- doeld. Het wordt meest het Overkwar- tier, ook wel Opper-Gelder, genoemd. &. distrikt voor het kiezen van een lid I van de Tweede Kamer der Staten-G.ne- raal. Het bevat de gem.: Koermond, Herten, Vlodrop, Posterholt, St.-Odiliën- I borg, Herkenboseli-on-Melik, Maasniel, i Zwalmen, Snateren, Roosteren, Echt, Obé-en-Laak, Stovensweerd, Maashrucht, Montfort, Linnc, Torn, Wessem, Heel-en- j Panheel. Beezel, Beugden, Hora, Weerd. 3. prov. kiesdistrikt, bevattende do gem. I Echt, Horkenbosch c. a, St.-Odiliün- berg, Horn, Horten, Linne, Montfort, Maasbracht, Maasniel, Posterholt, Vlo- drop, Roermond, Roostoron, 01ié-en- Laak,Stovensweerd, Snateren,Z walmen. 4. tweede arr. van het hert. Limburg. Het bevat de kantons : Roermond, Venloo, "Weerd, Helmond. Voor de scheiding van Nederland en België (1830-1839) was het arr. Roermond in 6 kant. af- gedeeld, t. w. Roermond, Venloo, Horst, "Weerd, Achel, Bree. 5. eerste kant. van hot arr. Roermond, bevattende do gem. Roermond, Boogden, Beezel, Bug- gonum, Echt, Halon, Heel c. a., Her- konbosch c. a., Herten, Horn, Kessel, Linne, Maasbracht, Maasniel, Montfort, Noer, Nunhom, St.-Odiliünborg, Ohé c. a., Posterholt, Stevonsweord, Zwalmon,

		40
		Witkamp.

-ocr page 686-



		706 Roermond.
		Roermond.

		Vlodorp, Wessem, Torn. 6. bisd., ondorkoorig aan bet aartsbisd. Utrecht. Oorspronkelijk is bet opgericht ovcreen- komstig de bul van den 19 Mei 1559 door Paus l\'aulus IV en do bul door Paus Pius IV in 1561 uitgevaardigd. Toen was het saamgesteld uit deelon van Gelderland, Brabant en Limburg, en verdeeld in de 9 dekenaten: Valken- burg, "VVeerd, Montfort, Erkelens, Kcs- sel, Kriekeiibeek, Gelder, Nijmegen en Knik Het bisdom bestond tot 1801, toen het werd vernietigd en bij de bis- donimon Luik en Aken word ingedeeld. In 1853 hersteld, bevat het bisdom to- genwoordig de 12 dekenaten : Roermond, Gennep, Gulpen, Horst, Kerkrade, Maas- triebt, Maastricht-Wijk, Meersen, Sckin- nen, Sittard, Venloo, Weerd. V. dek. van het bisd. Roermond, bevattende de par. Beegden, Buggenum, Echt, Echter- bosch, Gratem, Halen, Heel, Herken* bosch, Horten, Hom, Linne, Maasbracht, Maasniel, Melik, Montfort, Neer, Nun- hem, St.-Odiliënberg, Oké, Pei, Poster- holt, Roermond, Roosteren, Stevens- weerd, Zwalmen, Vlodrop, Wessem. Reet. z\\jn: Asselt, Munster te Roermond en \'t Zand by Roermond. Oi)enbaro ka- pellen vindt men wijders te Schilberg, te Weerd (in de par. Horn), te Asen- raai, te Laak, te Roermond in do Swa- makerstraat, op \'t Eiland bij 8tevens- weerd, te Beek tin de par. Maasbracht) en te Nunkem. Roermond, 8. gom. in Limb., op beide oevers van de Maas en van do Roer, in het noorden bepaald door Buggenum, in het noordoosten door Maasniel, in het zuidoosten door Her- kinbosch-en-Melik, in het zuiden door Herten, in het westen door Beegden en Horn. Zij boslaat ruim 1066 heet. en bevat zoowel klei- als zandgronden. Bij het begin dezer eeuw schatte men do bevolking van Roermond op 3800 zielon. In 1822 had do gein. 4709, in 1840 6005, in 1850 7172, in 1860 8071, in 1870 9240, in 1875 9609, in 1890 11298 inw in laatstgenoemd jaar Baamgestold uit 10780 R.-Kath., 361 Ned.-Hcrv., 7 "W.-Herv, 3 Rem., 16 Doopsgoz., 16 Lutli., 12 Herst.-Luth., 6 Ned.-Geref., 85 Isr., 10 ongen. Do gein. bestaat uit de stad Roermond, de dorpjes \'t Zand en Weerd, benevens do goh. Roer, Hatenboer en Broekiu. De stad Roermond, ongeveer 55 heet. groot, ligt aan de Maas en de Roer, en bevatte
		met hare voorstad, St.-Jakob, dio door d laatstgenoomde rivier van de eigen- lij ke stad wordt afgescheiden, in 1840 5712 en in 1870 8797, in 1890 9192 inw. Terwijl buiten de kom der gom. do moeste ingezetenen in den landbouw hun bestaan vindon, is de stad zelve eono voorname fabriekplaats, die tevens een aanzienlijken handel drijft. Do voorn, fabrieken leveren wollen, half wolion en katoenen, zijden, rluwecleu en halfzijdon stoffen, goud- en zilverwerken, kerk- sieradon on beeldwerk, druk- en bekang- solpapier, meol, bier. likeuron, cichorei, gebrandschilderd glas, brandspuiten, pompen, laudbouwwerktuigen, braudkas- ton, chemicaliën, zeep, mandenwerk, kunstboter enz. Ook zijn er boek- en steendrukkerijen, gasfabriek, stoombout- zagerijen. De belangrijkste takken van handel zijn die in granen on manufac- turon. Het spoorweg-verkeer op de lijnen naar Maastricht on Veuloo is geopond den 6 November 1865. Voorts is Roer- mond oen station van den spoorweg AntwerpenGladbach. Roermond is wèl gebouwd. Het beeft veelal broede, rechte straten en een drietal ruime pleinen, namelijk do Markt, het Munsterplein en \'t plein van Mariëugaarde. De vroegere vestingwerkeu zijn in 1819 afgebroken en ton deelo door wandelingen vorvan- gen. Over een der Roerarmen ligt een fraaie brug van blauwe Namenscho steen, die in 1771 diegene verving, welke op den 1 Januari 1764 was ingestort. Van 1866 tot 1867 is oen fraaio brug over de Maas gebouwd, ter vervanging van het vroegere veer met do giorpont. Den 28 Dec. 1865 nam Victor Adam te Luik den onderbouw daarvan aan voor f 113,900. Do bovenbouw word aangono- men door do firma van John Coquoril te Seraing voor f 152,200. Do brug, die onder het beheer van den heer P. Schmick van Frankfort a. d.M. word tot stand ge- bracht, is voor het verkeer don 6 Aug. 1867 geopend Hot schoonste gebouw van Roormond is de Munsterkerk, een prachtig gesticht in den Byzantijnschon stijl, waarin men echter don overgang tot do Gotbische spitsbogen duidelijk kan opmerken. Het oostelijk gedeelte, met schoouen, hoogen koepel, is volmaakt Byzantijnsch, terwijl het westelijk ge- deolte met oen toren van latcro dagteo- kening don Gotkisehen bouwtrant vor- kondigt. Do kerk is in 1218 begonnen en reeds in 1224 door Aartsbisschop

-ocr page 687-



		Roermond. 707
		Roermond.


		kennen, in 1537; het bezetten van Roermond door hot leger van Keizer Karel V, den 1 September 1543; de vreeseiyko brand van IC Juli 1554 ; do verheffing der stad tot oen bisschoppe- lijken zetel, in 1559 en 1561; het ver- bannon dor Protestanten en bezetten der stad door de Spanjaarden, in Juli 1567; do aanslag der Protestanten van Weerd en andere plaatsen onder Jan Ressen, op Goeden Vrijdag, don 23 April 1568; do verovering der stad door hot leger van Prins Willem 1, den 23 Juli 1572 ; het aftrokken van \'s Prinsen leger, den 6 October 1572; hot binnon- trokken der Spanjaarden, den 12 Octo- ber 1572; het ter dood brengen van vijf personen, die Roermond Graaf Lode- wijk van Nassau in handen wilden spelen, in 1524; de moedwil door do Spaansche soldaten bedreven, van 1574 tot 1577; de aanval der Staatschen onder don Graaf van Hohenlohe, in October 1527; het ontzet van Roermond door Hierges en Mondragon, in Januari 1578; het ontwapenen der burgers door Heer Adrien de Warfusée, den 8 Januari 1585; de aanslag van Filips van Nassau, in don nacht van 20 Augustus 1594; het verslaan der lansiers van Colla Maria Carachola, door Staatsche ruiters, binnon de voorstad, den 25 December 1596; bet geven dor stad als onderpand aan do rebellen van het Spaansche leger, in Mei 1604; de overgave aan de Staat- schen, nadat Graaf Ernst Kasimir bij het openen van hot beleg was gesnouveld, den 6 Juli 1632; de herovering door do Spanjaarden onder Kardinaal Fornando, den 5 September 1637; het klimmen van het water in 1643; do zwaro brand van 31 Mei 1665, waarbij o. a. negen korken, vijf kloosters en het Koenhof, een abdij, een prooi der vlammen werden; de overgave aan do Staatschen onder don Prins van Nassau-Saarbrück, don 7 Octobor 1702; het aftrokken der Staatsche troepen, in 1716; do deelno- ining aan den Brabantschen opstand, don 1 Januari 1790; do ontwapening der Brabantschc patriotten, door een doel der burgers onder don Baron van Bijlandt, den 6 Dec. 1790; do intocht der Franscbe republikeinen, den 11 Doe. 1792; het aftrekkon der Frnnschon in den nacht van 4 op 5 Mnart 1793; do bezetting door do Frnnschon, don 4 October 1794; het sluiten dor kloosters en kerken, in Februari 1797; het af-
		Engolhert vnn Keulen ingewijd. Zy be- vut in het midden van het schip de tombe van Graaf Gerhard III van Gel- der en zijne gemalin Margarotba. Ook de rustplaats van Gerhard\'s mooder do abdis Richardis, wordt door oen gedonk- teeken aangewezen. Een ander prachtig kerkgebouw is de kathedrale kerk, die St.-Christoffel tot patroon heeft, wiens koperen beeld, van meer dan levens- grootte, den 75 meter hoogen toren ver- eiert. Onder de schilderijen zijn er van Rubbens, Jacob do Wit, Linssen, van Hel- iniinl en Thomas Willebrord Boschaert. Het schoone hoofdaltaar prijkte eertijds in de kapel van het .Minderbroeders- klooster. Do overige belangrijke gebou- wen bestaan voornamelijk in de Horv. kerk, (vroeger de kapel van het Min- derbroedersklooster, in 1821 verbouwd en in 1822 voltooid), do synagoge (gc- opend in 1822), het Stadhuis, het Tribunaal (vroeger het bisschoppelijk paleis) en do huizen van eenige lief- dadige inrichtingen. De voorn. instel- lingen van onderwijs zjjn het bisschop- pelijk collego (gymnasiaal onderwijs) en de hoogere burgerschool. Do laatste is jrevestigd in het voorm. JezuïtonkIoos- ter en bozit o. a. een bcvalligcn tuin, met veol gebloemte, grotwerk, enz. Tusseben do voorstad St.-Jakob en do Maas breiden zich de fraaie tuinen der voornaamste sociëteit uit. Tot in do 13de eeuw was Roermond slechts een dorp of buurt, bestaande uit eenige ver- spreid liggendo woningen en een kasteel of jachthuis onder den naam van Pot bekend. De stichting van het Munster- klooster gaf aanleiding, dat dit dorp zich uitbreidde, en wel zoo spoedig, dat Graaf Otto 11 (of met den Panrdcnvoet) in 1231 Roermond met muren omringde. De Graaf gaf bij deze gelegenhoid den inwoners do titols van rechtschapene en welgeboren mannon, on al wio hier hot burgerrecht wonschto, moest eerst den oed van getrouwheid uileggen. Latere historische herinneringen zyn: do drei- gendo aanval dor Frnnschen, in 1388; de hovige aanval dor lirabantors, in den zomer van 1398; do verschillen met Hertog Arnold in 1443 en 1444; do be- zetting der stad door Karel van Bour- gondiü, in de lente van 1473; do ver- schillen over het stapelrecht met Von- loo, in 1523 ; het verzot dor Roermon- ders om Frans I van Frankrijk als toekomstig Vorst van Gelderland te er-

-ocr page 688-




		708 Roerataat. trokken der Franschen, den 5 Januari 1814; do komst der Kozakken, den 17 Januari 1814; den intocht van Koning Willem I, den 6 Juni 1815; de intocht der Kozakken van de Maas"\', don 9 November 1830; do terugkeer van Ne- derlandschc troepen, den 21 Juni 1839; het verblijf van Koning "Willem II, den 13 en 14 Juni 1840. Roei\'Mtaat, of Itoorstraat, geh. in do Linil). gem. Hcithuizen. RoeNt, b. iu de N.-Brub. gein. St.- Oedriirode. RoeMtelberg, geh. in de N.-Brab. gem. Loon-op-Zand. Roeteveeil, b. in do Overijs. gein. Nieuw-Leusen. Roetiitan, of iiut In-in. geh. in do üvenjs. gom. Tubbergeu. Roetneni, geh. in de Grou. gem. Oldi\'hoeve. RoetMiim, buurt in de Gron. gem. Oldehove. Roeveil, b. in de Limb. gem. No- derweerd, in 1840 met 1;">9, in 1870 met 139. in 1890 met 144 inw. Rogjjel, gom. in Limb., ingesloten door Meiol, Helden, Neer, Nuiiuoiin en Heithui/.eu, hebbende eene oppervlakte van 2283 heet. De grond bestaat uit diluvisch zand en veen De gem. had in 1822 1292, in 1840 1420, in 1875 1595, in 1890 1042 inw. Al de ingez. zijn be- lijders van den R.-Kath. godsdienst en byna allen landbouwers De gem. bevat liet d. Roggel, de b. Ophoren, De Laak, Nyken, Heide of Aebroeker-Heide on Kolicht, ben. do goh. St.-I\'ietersmarkt, liaatsen, Hoek, Jlortel, Heverstraat en Strubben. Het d. Roggel, in het zui- den dor gem., bevatte in 1840 281, in 1870 384, in 1890 257 inw. De R.-Kath. kerk heeft een pijltoren. ItOggeplaai. groote, geheel droog- vallende bank in de Oosterscheldo, ten zuiden van Schouwen. RoggCNlout. kreek in Eierlaud, binnen de gem. Tossel. Roliel, 1. oudtijds Roode-Hel en ook Nijega genoemd, b. met dorpsrech- ^;ten in do Friosehe gem. Schotorland. Do kerk is reeds voor lang gesloopt en J het grondgebied door het Tjoukemeor belangrijk afgespoeld. In 1811 telde men er 98, iu 1840 92, in 1875 140, in 1890 139 inw., dio van Vierhuis medegero- kend. 2. of Rooliel, goh. onder het dorp Harkema-Opeinde, iu do Frie- bcho gem. Achtkarspelen.	Rolde. Rok, b. in de Limb. gem. Nedor- ! weerd. Rokeveenstche-Polder, pold. in de Z.-IIoll. gem. Zegwaard. Rokkailje, gem. in de Z.-IIoll. landstreek Voorne, in het westen door i de Noordzee en hot Ooereesche-Gat be- spoeld en verder bepaald door de gem. I Oostvoorne, Nieuwenhooru en Nieuw- I Holvoet, bevattende 3111 hoct. opper- i vlakte. De grond bestaat in het westen i uit alluvisch zand (duingrond) en in het oosten, behalve uit een smalle strook i dio door laag veen is gevormd, uit zee- klei. Het stroompje de AVaal hooft de eigenschap voorwerpen, die daarin ko- men, te versteenen. In 1822 had deze gem. 797, in 1840 1105 inw. Doch toen was zij kleiner, daar Na ors daarmede eerst in 1855 is vereenigd. In 1860 had I de tegenwoordige gem. Rokkauje (dus j met Naters) 1457, in 1875 1608,inl890 \| 1804 inw. Bij de telling voor 1890 on- derscheidde men er: 1681 Ned.-Horv., \| 5 Chr.-Geref., 116 Ned.-Geref., 2 R.- Kath. Landbouw en veeteelt verschaffen den inw.hetnoodige.ln 1442 on 1665 hoeft de gem. veel door overstrooming geleden. Hot d. Rokkanjo is klein van omtrok. \| Hot bestaat uit slechts weinige huizen om de Herv. kerk. Rolaf, gehucht in de L\'tr. gem. Janrsveld. Rolde, gem in Drente, tusschen i Assen, Vries, Anloo, Gioteu, Gassolte, Borger, Odoorn, Sleeu, Zwoeloo, Wes- terbork en Beilen. Zij beslaat ruim 10,541 heet. en bestaat (behalve de zoom van de Drentsche-A en het Amor- of Duurserdiep, die door laag veen zjju gevormd) uit diluvisch zand. Iu 1811 had zij 1102, in 1822 1168, in 1840 1422, in 1875 1704, in 1890 1808 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden iu: 1724 N.-Herv., 47 (Jhr.-Gerof., 2 Doops- gez., 15 R.-Kath., 10 Isr., 10 onbek. Zij bestaan voor het meerendeel van den landbouw. De gem. bevat de beide d. Rolde eu Grolloo, de buurten Balloo en Schoonloo, bonevens do geh. Duurse, Nn\'laude, Amen, Ekohaar, Flovold, E1- dersloo en Kamps of Kaïns. Er z\\jn vele oudheden, bn\'zonder te Kolde, Grolloo en Balloo. Het d. Rolde is eeno fruaio plaats, dio in 1811 515, in 1840 636, in 1870 771, in 1890 1116 inw. telde. Het is zeer in aanziou toegenomen, so- dert in 1841 een grintweg van Assen derwaarts word aangelegd, die vervoU

-ocr page 689-



		Roldei-dingspil. Roode S«lmur. 709

		het noordw. van Utrecht, bevattende doelen der gem. Mijdrecht, Wilnis, Vin- keveen e. a. en Abkoudo-I\'roostdij, ruim 8362 heet. groot. Het bevat twee uit- gestrekte veenplnssen, te midden waar- van het thans zeer verminderde dorp Waverveen en de b. Achterbosch zijn gelegen. Met de drooginaking is in 1872 begonnen en de Xessersluis gedicht. Het stoomgemaal voor het droogmalen staat aan do Waver tegenover den Rondehoeppolder. Ronduit, geh. in de Overijselscbo gom. Wanncpervcen, met een ophaal- brug over de Arombergorgracht. Roodohrnj;, 1. buurt in de gem. Utrecht, langs do Vecht. \'4. brug over een der monden vnn do Hoer in Limb., nabij het d. Herten. De brug sebijnt oorspronkelijk door de Romeinen aangelegd te zijn, doch do tegenwoor- dige bovenbouw is betrekkelijk van jeugdige dagteekening, zijnde eene vorigo brug den 11 Dec. 1792 door de Oosten- rijkers afgebrand. Roode-Haan, 1. b. in do Over- ïjselscho gem. Zwolle, buiten de Dieze- poort dier stnd. Ü. b. in de Gron. gem. Noorddijk, in 1840 met 153, in 1890 met 131 inw. li. geh. in do Gron. gem. Leens, in 1870 mot 59, in 1890 met 53 inw. Roodehert, halto van de Geld. stoomtrnm DeventerBorkoloo. Roodelioek, 1. polderland in do Zoeuwsche gem. IJzendijko, een ged. van den Oranjepolder. SS. buurt in do Zeeuwscho gem. I.Jzendijke. Roode-llolenpolder, 1. p. van 201 heet. in do N.-Holl. gem. Weesper- karspel. SS. pold. van 137 heet. in de Utr. gem. Abkoude- Baambrugge. 3. pold. van 98 heet. in Z.-Holl., deels in de gem. Voorhout, deels in Sassen- heim. Roodenpolder, polder van 192 heet. in Z.-Holl., deels in de gem. Alke- made, deels in do gem. Woubruggo. Roodepolder, kleine pold, in de Zeeuwsehe gem. Oroedo RoodoNl\'llOOI, I. b. in de Gron. gem. Uithuizermeeden. Hot is door een spoorweg verbonden met Groningen. SS. buurt in de Gron. gemeento MiddeL stum, in 1840 met 55, in 1870 met 122, in 1890 met 56 inw. Vóór de Herv. had de abdij Aduard bier eene school voor wijsbegeerte en godgeleerdheid. Roode-Schiiur, geh. onder het
		gena over Gieten naar do Groningsche grens ia verlengd. Aan de noordzijde van het d. liggen 2 hunebedden in de CBch, met een schilderachtigen omtrek. De Herv. kerk verryst op een verheven plek. In 1601 werd te Rolde de eerste vergadering der Gedeputeerde Staten van Drente gehouden, en in 1623 do Remonstrantsche predikant Slatius, deel- hebber in den aanslag op het leven van Prins Maurits, gevat. Roldei\'dingNpil, voorin, dingspil in Drente. Het omvatte slechts één kerspel, t. w. Rolde. Daartoe behoorde teen Assen, met de b. en geh., daaraan bjj de afscheiding toegevoegd. Rolduc is H-Herto£«>iii\'a<le. Rolirht, of Roelit\'ht, b. in de Limb. gem. Roggel, in 1840 met 108, in 1870 met 122, in 1890 met 188 inwoners. Rollekate,* geh. in de Ovorijsel- I schu gem. Staphorst, mot het huis Rol- lekate, in 1820 gesticht. De rechten, die de vroegere havezate Rollekate in Vol- lenhove (Ainbt-) tot dien tijd had be- ! houden, zjjn daarop overgebracht. Kollen (Do), b. ondor Ruischen- I brug, in de Gron. gein. Noorddijk. Romboiitspolder (Si. ). pold. in N.-Brab. van 338 heet., deels in do gemeente Andel, deels in de gemeente Giesen. Rome, of Romen, geh. in de Geld. gom. Rossem, in 1840 met 65, in 1870 met 68, in 1890 met 63 inw. Romolenpolder, pold in N.- Holl., in do gemeenten Haarlem en Haarlemmerliedo c. a., 239 heet. groot. Rompen, buurt in de Limb. gem. BruiiHum. Ronde (\'t), goh. onder het dorp Elsloo, in de Friesche gom. OostateL lingwerf. Ronde-Bles, geh. in do Ovorjjsel- sche gom. Steenwijkerwold. Rondehoeppolder, polder van 1230 heet., bet zuidelijkst deel der gem. Ouderamstel uitinakeude, in 1840 met 547, in 1870 met 474 inw. Voor 1890 niet afzonderlijk opgegeven. De polder, die in Oosthoep, Westhoep en don lvlei- nen-Hoek is afgedceld, bevat een deel van het d. Ouderkerk on van de b. Rjjko- waver. Rondepoldei\'tje, poldcrl. in do Zoeuwseho gemeente Nisso, 19 heet. groot. Roude-Tenen, dyksdistrict in

-ocr page 690-



		710 Roode-Sluis. Rooskensdonk.

		d. Augustinusga, in do Friescho gem. Achtkarspelen. Roode-Mlnis, goh. in de Zeeuw, gom. Ovorslag, op do Belg. grens. Koode-Toren, Toorm. adel kas- teol in de Geld. gem. Heteren, in 1512 door Heer Kloris van IJsclstein ingcno- mon en in 1790 gesloopt. Roode-Vaart, vaart in N.-Brab. langs Zevenbergen, van de Mark naar bet Hollandsehdicp. Roorievtolt (Het), geb. onder hot d. Onderdendnm, in de Gron. gem. Bedum, in 1840 met 22, in 1890 met 74 inw. Roodhais, dorpje of kerkb. in do Friosche gem. Hennaardoradcel, admi- nistratief een god. van liet d. Oosterend uitmakende. Do kerk behoort den R.- Kath. Men telde er in 1890 32 inw. Roodkerk, dorp met cene Herv. kerk in de Friescho gem. Dantumadoel. Het had in 1811 110, in 1840 156, in 1875 280, in 1890 32G inw., die van de geh. Healbird, Seiewior en do Weerbu- ren medegerekeud. RooÏN]>older,of Rooide lie-Pol- der, pold. van 41 heet. in do N.-ürab. gem. Drongelen. Kookil iiixen. b. in de Geld. gem. I\'utten. Rooklaasplaten. in 1621 be- dijkte pold. in de Z.-Holl. gem. Goedc- reede. Kooland polder, pold. van 216 hectaren in do Zeeuwscho gemeente Tolon. Itoomliiirg\'. voormalig vrouwen- klooster van de derde orde van Sint- Franciscus, gelegon nabij Leidon, buiten do Hoogewoordspoort, in do gem. Zoe- terwoude. Gesticht in 1400 op aange- koebten grond der heerl. Rodenburgh (zio dat Art.) werd bot kloostor ge- bouwd tor plaatse, waar een blokhuis (armamentarium) der Romeinen gestaan had, waarvan do singels, do omtrek en do indeoling nog duidelijk to herkennen zijn. Het kloostor, gewoonlijk Maria\'s- Convent van Jeruzalem gehcoten, is spoorloos verdwenen, doch tusseben de moestuinen die thans dien klastiioken grond bedekken, zijn op geringe diepte scherven van Romoinsch aardewerk on bouwsteenon terug to vinden. Volgens een in 1520 gevonden inschrift lag de vyftionde vrijwillige cohorte (C\'oh. XV vol.) hier in bezetting. (Heda, Cap. IV.) Een weg, thans de Besjeslaan (eeno
		kloosterherinnering) geheetcn, voerde van uit bet blokhuis naar don Kijn en naar den beorwog, dio van Lugdunum (Leiden) over Albhtianis (Alfen) naar Co/om\'o Agrippina (Keulen\') liep. Roombnrgerpolder, of HIeer- burgerpolder, pold. van 101 heet. in de Z.-Holl. gem. Zoeterwoudo. Roompot (De), gcd. der Oostcr- schelde, nabij don mond dier rivier, waarvan den naam wellicht van het Latijnsche woord Komanorum-l\'ortus afstamt. Rooil, gem. op bet Z.-Holl. eiland IJselmondo, ingesloten door do gem. Poortugnal, Pernis, Charlols, Baron- dreeht, Heinenoord en Oudboierland. Zij wordt door de Oude-Maas omzoomd, beslaat 1825 beet. en is door zeeklei gevormd. In 1822 bad zij 1006, in 1840 1324, in 1875 1440, in 1890 1698 inw. Bij de telling voor 1870 onderscheidde men er: 1110 Ned.-Herv., 258 (!hr.- Gerof., 2 Luth., 19 Ned.-Ueref., 298 B.-Kath., 11 ongen. Zij bestaan meest van den lnndbouw en den handel in veldproducten, waartoe vooral vlas be- hoort. Do gein. bevat het d. Hoon, bo- novens de geb. Koedood, Oud-I\'endrecht, en Nieuw-Pendrecht. Koon ontleont zijn oorsprong aan eene plaat, die in 119i> door Graaf Dirk VII van Holland om to bedijken aan Jonkheer Pieter van Duiveland werd geschonken. Het d. Koon bevatte ton jaro 1870 binnen do kom 444, in 1890 722 inw. Fr zijn ker- ken voor de Herv. en do K.-Kath. De eerstgenoemde bevat eeno heerlijke tombe van "Willeem Graaf van Portland en zijne beide gemalinnon. Ook bevat hot d. de ridderhofstad Koon. Den 6 Febr. 1480 word Roon door de Hoekschen ge- plunderd, en in 1669 door een zwaren brand geteisterd. Rooild, buurt in do N.-Brab. gem. Boxtel. Het telde met Luisel in 1890 99 inw. RoordabnisEUlll, dorp met eeno Herv. kerk en een halt van den Staats- Spoorweg in do Friescho gem. Idaardc- radeel. Het telde in 1811 332, in 1840 510, in 1875 702, in 1890 715 inw., dio van hot geb. Tjinzeraburen of Siensor- buren mederekond. KooMand, of Roxande, pold. van 83 hectaren in do Z.-Holl. gem. Pernis. Rooskensdonk, pold. van 35a beet. in de N.-Brab. gem. Prinsenhagc.


		I

-ocr page 691-



		Rooskenskant.
		Kossem. 711


		Rooskenskan i. of Rooskens, buurt in de Limb. gem. Sevcnum, in 1840 met 394, in 1870 met 341, in 1890 met 340 inw. Roosten, geb. in de N.-Brab. gem. Stratcm. Roosteren, gom. in Limb., inge- sloten door de Ncderl. gom. Ohé-en- Laak, Sustcren, Bom en Grevonbicht, alsmede door de Belg. gem. Kelen en Maeseick, bijna 770 beet. groot, bc- staande do grond, die door do Maas en de Geleen (hb r de Molenbeek genoemd) wordt bespocld, deels uit diluviseh zand. De gem. beeft baar tegenwoordigon omvang eerst bij do scheiding van Bel- gië verkregen (1839), daar het gehucht Visserwoerd, dat vroeger tot Eelen bc- boorde, toon aan Roosteren is toego- voogd. Ten gevolgo van deze uitbreiding is do bev. belangrijk toogenomen. In 1822 had Roosteren binnen zijne toenm. gronzen 711, in 1840 binnen zijne tegen- woordige 901, in 1875 922, in 1890 949 inw. In laatstgen jaar onderscheidde men or 946 K.-Kath, 3 Herv. Zij best. meest van den landbouw. De gem. bevat, behalve het d. Roosteren, do buurten Oudekerk on Daniëlsweeid, een deel der b. I!lik- boven en het goh. Visserwoord, liet d. Roosteren, in oorkonden der 18de eeuw Rosusteren on Rususteron genoemd, wordt in vyf deelon onderscheiden: Sckettoreind, Maasheuvel, Kokelert, Pas on Overeind. Deze tolden in 1890 te zamcu 022 inw. Do tegenw. (R.-Kath.) kerk is in 1843 nieuw gesticht. Root, 1. b. in de Limb. gem. Maasbree, in 1840 met 115, in 1870 met 119, in 1890 mot 117 inw. SJ. b. in do Limb. gem. Margraten, in 1840 met 147, in 1870 mot 173, in 1390 met 150 inw. Roo % ersbroek polder, pold. van 100 heet. in de Z.-Holl. gom. Lisse. Roxeildaal, pold. van ruim 442 boet. in do Z.-Holl. gem. Haastrecht. Roptav.ijl, goh. onder het d. Pio- tersbierum, in de Friosche gem. Barra- deel, in 1890 met 169 inw. Er is hior eeno sluis in don dijk, waardoor het wator uit de Ried in do Zuiderzee wordt gelaten. Men meent dat in ouden tijd ook vaartuigen daardoor binnenlic- pen on uitvoeren. Bij Roptazijl ligt de buitenplaats Groot-Ropta. Roslienvel gch. in do N.-Brab. gem. Eorsel. Roskam, halte van de stoomtram
		VelpDieren in de Geld. gem. Rhedcn. Rosmalen, gem. in N.-Brab., in- gosloten door de gem \'s-Hertogenbosch, Empcl c. a., Alem c. a., Nuland of Xic- land, Berlikum en Den Dongen. Zij is 3534 heet. groot, zijnde do grootste helft di- luvisch zand, do kloinsto helft klei. In 1822 had zij 1529, in 1840 1932, in 1875 2827, in 1890 3146 inw. Kij de telling voor 1890 onderscheidde men er 2933 R.-Kath., 191 Ncd.-Horv., 1. W.- Herv., 1 Rem., 2 Chr.-Geref., 6 Doops- gcz., 3 Luth., 6 Isr., 3 onbek. De meesto inw zijn landbouwers, doch eenigen be- staan door fabriek* of haudwerknijver- heid. Do gem. bovat hot d. Rosmalen, do b. Kruisstraat, Hintham, SprokkeL bosch, Hoeseind, Molenlioek en Heinis, benevens de geb. Varkenshoek, Malis- kamp en Kloostorlinek. Ook zijn er oenigo buitengoederen. Dikwijls heeft dit dorp door overstroomingen gel den, o. a. nog in de Iento van 1876. Het d. Ros- malen komt reeds in het begin der 9do eeuw onder den naam Rosmalla of Rosmella voor. Het is niet groot, tel- lendo men er in tle kom ten jare 1890 slechts 180 inw. Er zijn kerkon dor R.-Kath. en Herv. Van den spoorweg Nijmegen\'s-Hortogenbosch is hier oen station en van do stoomtram van \'s-Hcr- togenbosch naar Vochel een halte. Rossem, of Rossiun, gem. in Geld., het oostelijk ged. van de Bom- mclerwaard uitmakende. Zij wordt inge- sloton door do gem. Driel, Kerkwijk, Hurwenen, Varik en Heerenwaarden, allen mode in Geld., en door A era c, in N.- Brab. Door do Waal en de Maas bozoomd, bestaat do grond dezer gein. ruim 834 heet. uit vruchtbare rivierklei, die wel door zware dijken beschermd moot worden, maar rijke oogsten geeft. In 1822 had de gem. 740, in 1840 1066, in 1875 1162, in 1890 1206 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 687 Ned.-Hcrv., 47 Ncd.-Geref., 453 R.- Kath., 19 Isr. De gom. bovat het dorp Rossum, de b. Geonweido, het goh. Rome en het fort Nieuw-St.-Andrios, ook WH- lem genoemd. Do gom. is oono zoor oudo heorl. Uit het goslacht der hoeren is ook do befaamde Golderschen veld- heer Maarten van Rossum gesproten. Het d Rossem is zeer oud. Het wordt door den hoogleeraar Leemans voor hot oude Grinnes gehouden. Zeker is het, dat er vele Romeinscho oudheden zjjn gevonden. In 1840 had dit d. 845, in

-ocr page 692-




		712 Rossemsche-Waard. - 1872 1073, in 1890 1055 inw. Hot ligt I zeer fraai in liet geboomte en beeft 2 kerken, een voor do Herv. on oen voor de R.-Katb. Het Huis te RoBscm is in 1560 gesloopt. Rossem is in 152-1 door de Bosschenaars on later door do Span- jaardcn afgebrand. Den 23 Dec. 1813 viol bij Hossein een gevecht voor tusscben de nttrekkende l-\'ransclien en Pruisen, welke laatston door Rossemer schip- pers van Varik waren ovcrgevoerd. RoNSt\'iiiMt\'lic-Waard, uiterw. in de Cield. gem. Rossem, 35 bectarcn groot. RoMSnill, d. met ecno R.-Ka h. kerk in de Overijselscho gem. Weer- seloo. Het teldo in 1840 504, in 1870 476, in 18Ï10 433 inw. RoNVi\'ld, b. in de Limb. gem. Nederweerd, in 1870 met 122, in 1890 met 241 inw. Roxnnard, uiterw. in de Geld. gem. Rommel, mei do Rurgen bijna 78 beet. groot. Rosweide, pold. van 64 heet. in de Utr. gom. Veldhuizen. Rosivillkel, d. met eeno Herv. kerk in de Drentsehe gom. Emmen, aan het Rundiep. Hei tolde in 1811 471, ; in 1840 561, in 1870 729, in 1890 630 inw. Vermaard is do tocht van Graaf Willem Lodewijk van Nassau, den 15 Augustus 1593, over het moeras, dat j zich tusscben Emmen en Roswinkel uit- strekt. Roswinkelsche-^Iarke, buurt in de Drentsehe gem. Emmon, in 1870 me 246, in 1890 me 122 inw. Rot <»<\'!). 1. goh. in de Geld. gem. Gcbiermalsen. 2. b. in de Limb. gem. Vaals, in 1870 met 116, in 1890 met 157 inw. Roteill, b. in de Limb. gem. Meer- sen. Het had in 1840 380, in 1870 570, in 1890 863 inw. Er is een halto van don spoorweg Aken Hasselt. *Rotkan», of de ItijHM ijkche- Wasil\'d, uiterw. van bijna 16 heet. in de N.-ürab. gom. Rijswijk. ItolsfcryaiiNl. d. in do Friesche gem. Schotcrland. De kerk is reeds voor vele jaren gesloopt. Het d. had in 1811 66, in 1840 60, in 1875 73, in 1890 76 inw. RotNterliaule, of Haule, d.** in do Friesche gem. Schoterlnnd. Do kork is reeds voor onheugelijke tijdon gesloopt. Jlen telde er in 1811 543, in 1840 431, in 1875 5ü2, in 1890 6S3		Rotterdam. inw. die van hot goh. de Polle medege- rokend. Rotte, riv. in Z.-Holl., dio bij Moer- kapello ontstaat en langs Ter Brogge na .r Rotterdam loopt, waar zjj in do JInas valt. Het Rottepoil, waarnaar in Schicland do waterstand veelal wordt gerekend, ligt 0,341 meter beneden A. P. Rotteban, heer), in de Z.-Holl. gem Hillegersberg. liol tepolder, pold. van 72 heet. in de N.-Holl. gom. Haarlommorliodo c. n. Rotterdam, 1. kiosd. voor het afvaardigen voor vijf loden naar do Tweedo Kamer der Staton-Generanl. Hot is saamgesteld uit do gem. Rotterdam- Kralingen, Charlois, Knpelle-nan-den- IJsel. Si. prov kicsd. van Z.-Holl., bevattende de gem. Rotterdam-Kralin- gen. II. tweode nrr. der prov. Zuid- Holland. Het is in 1811 als het tweedo arr. van hot Departement der Monden- van-de-3Iaas opgericht. Na de omwente- ling van 1813 werd het \'t derde arr. van Z.-Holl. on bovatto toen do 12 kan- tons: Rotterdam 1 4, Delft 1 on 2, Gouda, Haasdrecht, Hillegersberg, Naald- wijk, Schiedam en Vlaardingon. In 1838 heeft het eeno geheel andero om8chry- ving verkregen. Toon is oen groot deel van het toenmaligo arr. Rotterdam naar dat van \'s-Gravenhago overgegaan, tor- wijl een doel van het arr. Gorinchem door Rotterdam werd verkregen. Later is het arr. Rotterdam verdeeld in de 7 kant.: Rotterdam No. 1, Rotterdam No. 2, Vlaardingen, Schiedam, Hillegers- berg, Gouda en Schoonhoven. Bij de wet van 7 April 1877 is het arr. verdeeld in de volgende 7 kantons: Rotterdam 1 en Rotterdam 2, Schiedam, Gouda, Schoonhoven, Rrielle, Sommelsdijk. 4. Eerste Kan Ion. eerste kanton van het nrr. Rotterdam bevattende een groot doel van Rotterdam, mot uitzon- dering van Kralingen. 5. Tweede kanton, tweede kanton van h< t nrr. Rotterdam, bovattendo een deol van Rotterdam, met inbegrip van Kralingen, bei evens de gem. Rergschcn hoek, Knpel- le-aan-den-Usel, Hillegersberg en Seuie- broek. ©. klasse der Herv. kerk in Z.-Holl., verdoold in de ringen Rottor- dam, Schiedam, Hillegersberg en Usol- monde. 7. kerk. ring der klasso Rotterdam, omvattende de Ned.-Herv. gom. van Rotterdam, benevcnB do W.- Herv., do Eugoi.-Presb. on Schotscho

-ocr page 693-



		Rotterdam.		Rotterdam. 713


		j Vrije-Evang., 7 Vrije-Protest., 19 Dar- i bisten, 14 Baptisten, 7 Grieken, 1 Ma- homed., 1858 geen kerkgen. en 245 on- bek. De bevolking, welke vóór de an- nexatio van Delftshaven 173,884 bedroeg, steeg daardoor 190,545 en bedroeg op uit. December 1894 234,918 zielen, ter- wijl zij door do annexatie van Kralin- gen en Charlois enz. tot 264,918 steeg. (Kralingen 18000, Charlois 11000, Over- schie 730 en IJselmondo 24). Rotterdam heeft een voortreffelijke ligging aan de Mieuwe-Maas welke do gem. geheel doorsnijdt en die te dezer plaatse tevens het riviertje de Rotte ontvangt. Vroo- ger zich alleen langs de noordzijde van i de Maas uitstrekkende, verrees aan de zuidzijde binnen weinige jaren een ge- heel nieuw stadsdeel met aanzienlijke havens en handelsinrichtingen, welke de bewondering wekken van landgenoot en vreemdeling. Niet alleen in die richting echter, maar langs allo zijden onderging do oude stad in de laatste jaren een belangrijke uitbreiding door aanzienlijken aanbouw; zoo in het noorden als in het oosten en het westen zijn tal van nieuwe wijken verrezen; en zoowel inwendig als langs do buitenwegen werd do stad aan- zienlijk verfraaid. Tot do fraaiste stads- gedeelten kunnen gerekend worden de Oosterkade, de Boompjes, do Willema- kade, do Westerkade, de Westzeedijk, j het AVestplcin, de AVestersingel. do Eendrachtsweg, do Mauritsweg, de Dier- i gaardelaan, de Stationsweg, de Noord- singels, do Hoogezeedijk, het Oostwest- plcin, do Goudsche-, Cool- en 8chiodnm- sehe-Singels, de Schiekado enz. In de eigenlijke binnenstad blijven de fraaie havens en kaden als do Haringvliet, de Oude- en Xieuwehavons, do Blaak, de Leuvehaven, do Wijnhaven, de Kolkkado met hare omgoving eene groote aan- trekkelijkheid voor den vreemdeling be- houden, terwijl de prachtige gebouwen in de laatsto jaren in alle richtingen : verrezen getuigen van bloei en wel- \' vaart, als daar zijn Plan C, het Koningin- Emmahof, het bouwplan Zanijer, de wijk van de bouwmaatschappij Slakade enz. Van stadswego wordt bij den bouw van scholen en andere gebouwen steeds ook de schoonheid betracht; groote verbe- toring is aangebracht door do domping ! der Oostvest on der (ilnshaven, nlsmedo I door do onteigening van tal van bouwval- j ligo buurten, en het in de plaats daarvan i aanloggen van Hiuke straten; ook de
		gem. aldaar. 8. Ev.-Luth. kerk. ring, bevattende de gem. Rotterdam, Briolle-en- Hellevoetsluis, Dordrecht, Goes, Oroede, Middelburg, Vlissingen en Zierikzoe, bene-venu de beide filiaal-gem. Goos en Veere. 9. klasse dor Chr.-Qorof. Kerk in Z.-Holl. en t<tr., bevattende do gom. te Rotterdam, benevens die te Kerg- amhacht, Bleiswijk, Gouda, Katendrecbt, Pernis, Schoonhoven, Lopik. lO. dek. van het bisd. Haarlem, bevattende do par. Delftshaven (2 par.), Dordrecht, Kralingen, Middelharnis, Ooltgensplaat (Achtbuizen), Oudbeierland, Oude-Tongo, Roon, Overschie, Rotterdam, Schiedam. Men vindt er bovendien een hulpkerk te Rotterdam en kapellen in do Een- drachtslaan te Rotterdam en op de openbare begraafplaats Oude-Tonge. 11. Isr. kerkdistr kt, bevattende de gem. Dordrecht, Gorinchem, Gouda, \'s-Gra- vendool, Leerdam, Lekkerkork, ,\\liddol- hamis, Oudbeiorland, Ridderkerk, Rot- terdam, Schoonhoven, Sliedrecht, Strijon, Vianen, "Woerden. Rotterdam, 12. gem. in Z.-Holl., wordt in het noorden begrensd door Overschio en Hillogersborg, in het oosten door Kappelle a/d IJsei en IJselmonde, ten westen door Schiedam en l\'ernis en ten zuiden door Roon, Oost- en "West- Barondrecht en IJselmonde. Haren tegen- woordigen omvang, verkreeg Rotterdam b\\j de wet van 4 December 1885 waarbij Delftshaven en de wet van 6 Dec. 1894 waarbij Kralingen en Charlois benevens een deel van IJselmonde on Overschie aan Rotterdam worden toegevoegd. De gom. verkreeg daardoor een uitgostrekt- heid van 5528 heet. Rotterdum had in 1515 1118, in 1632 5048, in 1732 6621, in 1840 7348, in 1870 12,265, in 1890 18,457 huizen. In laatstgenoemd jaar telde men er in het geheel 18022 huizen die bewoond waren, 436 onbe- woond en 241 in aanbouw. Voorts waren er 567 bewoonde schepen. De bevolking beliep in 1796 53,212, in 1811 53,866, in 1822 63,093, in 1830 92,294, in 1840 81,081, in 1850 88,812, in 1860 105,858, in 1875 129,239, in 1876 132,054, in 1890 201,858. Bjj de telling voor 1890 onderscheidde men er: 105,601 N -Horv., 59,350 R.-Kath., 1086 W.-Herv., 2462 Rem., 4291 Chr.-Gerof., 776 Doopsgez., 6594 Luth., 10,457 Ned.-Goref., 960 Oud- Roomsch., 7218 Isr., 53 Port.-Isr., 59 Eng.-Presb., 72 Episk., 96 Schotsch., 312 D. Ev., 204 Aspost., 96 Evang., 19

-ocr page 694-



		Rotterdam.
		714 Rotterdam.


		! over do Maas; voorts do Koningsbrug, j de Koninginnebrug, do Nieuwe-Leuve- ! brug, do Scheluwebrug, do Jankuyten- brug, de Stokkebrug, allo naar de nieuwste constructie gebouwd. Tot do schoonste gebouwen behooren hot Mu- seum Hoymans, het Stadhuis, do Beurs, het Post- en Telegraafkantoor, het Cen- traalstation, hot station Beurs, hot Ge- rechtsgebouw, do Delftsche Poort, hot zoogenaamd Plan C, do Academie voor beeldende kunsten en technische weten- schappen, do Passage, het Erasmiaanse!* Gymnnsium, het electrisch station, hot Ziokenhuis, de gasfabriek, de water- toren, hot Jachtclubgebouw, do hoogere burgerscholen, het Zeemanshuis, \'s-Rijks- \| entrepot, de cellulaire gevangenis en ! zoovele andere door particulier initiatief j verrezen, terwijl de handelspaleizen op I Fijenoord voor zichzelf sproken. (Zie \| IMjeilOOl\'df. Rotterdam heeft met de aangebechto gem. inbegrepen 11 Xed.- Herv. kerken, 11 Ned.-Gercf. A en B, een Wnalsch-IIerv., een Luthersche, een Remonstrnntscho, een Eng.-Presbyteri- nanscho, oen Schotsche, een Doopsge- zindo en een Duitsch-Ev. kerk. Voort» 12 R.-Katholieko kerken en 2 R-Kath. kapellen, 2 kerken van de R.-Kath. van do Oude Clerezij en 2 synogogen. Van de Herv. kerken is de merkwaar- digste do Groote- of Laurcnskerk, die omstreeks 1412 werd gesticht. Zij prijkt met een 62 meter hoogen, zeer breeden toren, zonder spits. Ook bezit zij een prachtig en voortreffelijk orgel, beneven» do praalgraven der zeehelden Lambort Hendriksz. (ook Mooi Lambort genooind), Egbort Moeuwesz. Kortenaar, Witte Cor- nolisz. do With, Joban de Liefde, Joban van Brakel, Aart en Jan van Nes en Cornelis Matoliof (de Jonge). De Zuider- kerk is in 1845 tot 1849 in Gotischen. stijl verbouwd. Do inedo zeer fraaie Westor- en Noorderkerken zijn vnn later dagtcekening. Onder do overige Protes- tantscho kerken munt door schoonen bouwstijl de Luthersche kerk uit, dio van 1783 tot 1736 werd opgetrokken. De R.-Kath. kerken zijn die van St.-Lauren- tius, St.-Ignatius, O.-L.-Vrouwc, St.-Do- minicus, H.-Hart van Jezus, St.-Rosalie, I St.-Antonius van Padua, St.-Jozef, St.- Antoniusabt (Delftshaven), St.-Lamber- tus (Kralingon) on de bykerk van den Allerheiligston Verlosser. Rotterdam be- zit een schoono diergaarde, dio door een verooniging ton jaro 1856 is aangovan-
		nieuw gelegde Admiraliteitskade is in dit opzicht een goede verbetering. Keurige plantsoenen verhoogen hier en daar het aanzien der stad. De oude gasfabriek werd, nadat zij onder beheer der gom. kwam. door prachtige gebouwen vcrvan- gen; het oude Zeokantoor aan het lia- ringvliet werd afgebroken; een zware brand vendelde bet vroegere Admirali- teitsgebouw aan do Maas, dat in do laatste jaren als entrepot dienst deed; in het oosten verrees een Hink abattoir; het oostelijk en noordelijk stoomgemaal werden belangrijk uitgebreid, terwijl tal van bruggen door dio van de nieuwste constructie vervangen werden, alles ge- tuigende zoowel van do energie van het gemeentebestuur als van den bloei en de welvaart der stad. (lok van kerkelijke zjjdo zat men niet stil: de Xed.-Herv. Gemeente stichtte haar Noorderkcrk; de (\'hr.-(ieref. hunne kerken aan de Am- manstraat en den Goudschen-Weg, de Katholieken deden fraaie kerkgebouwen verrijzen aan den Goudschen-Rijweg, de Kruiskade, het Stieltjesploin en den Hoogen-Zeedijk. Behalve de reeds ge- noomde sehoono wegen, havens en ka- den, mogen als aangename wandelplnat- sen genoemd worden do Oudo-Plantngc, het 1\'ark-Honingen met zijne natuur- schoone omgeving, het Park en de Heu- vel, de Niéuwe-Plantage, het Burgemees- tor-IIoffmannsplein, het Stationsplein, het Noordplein, het Koningin-Emma- plcin, het Piet-Heinsplein, terwijl onder de pleinen in de binnenstad genoemd mogen worden het Vnn-IIogendorpsplein, hot Groote-Kerkplein, de Groote-Mnrkt, de Niouwe-Mnrkt, hot Beursplein, het Oostvestploin, het Van-dcr-Wcrti\'pl- in en het Van-Alkemadeplein. Rotterdam heeft fraaie standbeelden als dat van Erasmus op do Groote-Mnrkt, dat van den staats- mau Gijsbcrt Karel van Hoogendorp op het plein van dien naam, dat van don dichter Hendrik Tollens Czn. in hot Park, allen geboren Rotterdammers, dat van den zeeheld Piet-Hein, geboren Delftshavcnaar, het gedenktoekon ter herinnering aan do schoonc viering van het herstel van Necrland\'s onafhankc- lijkheid in 181;$ ten jaro 18C3, op de Nieuwc-Markt en het Stieltjes-Monument in het Burgemeester-Hofi\'mannspark. Tal- rijko bruggen vereenigen do onders-.cb.ei- dene stadsdeelen. In do eerste plaats mogen daaronder genoemd worden do spoorbrug en de Willemsbrug heidon

-ocr page 695-



		Rotterdam. gen en waar, op een uitgestrektheid van ruim 14 heet., prachtigo dreven, vü- i vers, een hooge rotsbouw, rijk voorziene I serres, een fraai sociëteitsgebouw met keurige museums en sierlijke gebouwen voor het verblijf van grootere en klei- nere dieren den bezoekers een heorlijken blik in het boek der schepping laten werpen. Een andere verceniging heeft hot Jachtclub-gebouw gesticht dat, naar de ontwerpen van den bouwmeester j Godefroi opgetrokken, in zijn ten jare 1874 opgericht Maritiem Museum ocno merkwaardige verzameling van scheeps- ] modelion bevat. In datzelfde gebouw werd voor eenigo jaren van stadswege i een museum voor land en volkenkundo I geopend, dat ook zeer bezienswaardig ia. Het Museum Boy mans, gesticht als f Gemeenelandshuis van .Schieland, we d in 1662 en 1663 voltooid. In 1863 werd het door een zwaren brand geschonden, waarbij ook velo schatten verloren gin- gen, doch is sedert veel sierlijker her- bouwd. Hot bevat een zeldzame vorza- meling schilderijen on tcokeniiigen, ter- wijl het gomeento-archiof dat in do be- nedenlokalen is bijeengebracht ook nog een schoone verzameling antiquiteiten bevat. Voorts heeft het Genootschap der proefondervindelijke "Wijsbegeerte" in de lokalen boven liet Beursgebouw een schoone verzameling van instrumenten, boeken, schilderijen en naturaliën. Het Leeskabinet bevat een belangrijke boe- j kerij en verschillende particuliere kabi- netten mogen op een schat van schil- \| derijen bogen. Van de talrijke inrichtin- I gen van onderwijs is het allereerst te \\ vermolden het Erasiniaanscho gymnn- sium, do beide hoogere burgerscholen (waarvan een met vijfjarigen en een met een driejarigen cursus), do middel- bare school voor meisjes, do academie van beeldende kunsten en technische wetenschappen, de ambnchtsschool, de inrichting voor het onderwijs aan doof- stommen (opgericht in 1853), de zee- vaartkundige school, de muziekschool der Maatschappij tot Bevordering der Toonkunst", de rijschool, enz. Onder do gestichten door liefdadige bemoeiingen in het leven geroepen bokleeden een eerste plaatB het ziekenhuis on het kin- dorziekenhuis, het gesticht voor blinden en het gesticht voor ooglijders; voorts heeft Rotterdam een Rijkskraamzaal, krankzinnigengesticht, haveloozenschool, spaarbank, fraaie badinrichtingen, ver-
		Rotte rdaiu. Tir> schillende arm- en weeshuizen, bene- vens tal van andore nuttige stichtingen. Er zijn twee schouwburgen, een zeer fraaie in de Aart-van-Xesstraat en een op den C\'oolsingel, talrijke plaatsen van uitspanning en verscheideno fraaie so- ciëteitsgebouwen, waaronder vooral dio van do Harmonie en Amicitia dienen ver- meld to worden. De bloei van Kotterd. be- rust op den uitgestrekten handel, dio in- zonderheid sterk op Engeland en het Hijii- gobied, maar ook op O.-Indië, do kusten van Afrika, Frankrijk en andere landen wordt gedreven, en eene levendige zec- en riviervaart ten gevolge heeft. In do tweede plaats komen in aanmerking: talrijke fabrieken en handwerken, vooral scheepstimmerwerven, zeilmakerijen en suikerrnfinaderijen, benevens do fabriek van stoom- en andere werktuigen op Fijenoord. Tot do voortbrengselen der Rottcrdnmsche nijverheid behooren ook electriciteit, nntuur- en kunstboter, ge- plot lood, hagel, ijzer- en koperwaren, brandspuiten, verfwaren, loodwit, ver- nissen, tabak, sigaren, boek- en steon- drukwerk, meubelen, goud- en zilver- werk, orgels, bier, gedistclleerd, gopeblo rijst, suikcrwerk, chocolade, gezaagd hout, katoen, leder, haardoek, stroohoe- den, chemische voortbrengselen, blauw- scl, lakmoes, enz. In het laatste jaar word van gemeentewege electriciteit voor do verlichting ingevoerd; voorts getuigen ook de electrische klokken, do telefoonverbinding, de stoom- en pnar- dentramverbindingen en dergelijke zaken meer dat Rotterdam ook in dit opzicht met don tijd medegaat. Rotterdam ont- leent waarschijnlijk zijn oorsprong aan één of meer buurton aan den mond van de Rotte in do Maas, onder de bescher- ïning der knsteelen Wena en Bulgerstein. gesticht. Graaf Jan I gaf, den 17 Maart 1299 .den goeden linden van Kotter- dam" dezelfde rechten nis do poorters van Beverwijk van hem hadden gekre- gon, on tevens de vrijheid van tollen in al zijne landen. Do stad was toen nog klein, doch zij werd reeds kort daarna ten eersten male uitgelegd. Een tweede en een derde uitleg kwamen in 1358 en kort daarna tot stand. Een vierde werd mede nog vóór het einde dor 14do eeuw begonnen. Een vijfde uit- log is na 1572 en een zesde reeds in 1597 ondernomen. Een zovendo uitleg had in 1609 plaats, terwijl sinds do Bol- gische omwenteling de stad voordurend

-ocr page 696-



		716 Rotterdam.		Rottumeroog.


		1 van 22 op 23 December 1894, toen een groot deel der stad onder water werd gezet. Rotterdamsche-Schie, vaart in ; Z -Holl, van de Schie te Overschie naar Rotterdam. Zij is gegraven ten gevolge dor vergunning, door Graaf ; Willem IV den 9 Juni 1340 verleend. Rotterdamse he- Waterweg, ruime stroombaan in Z.-Holl., door het \' verbreeden en regelen van het beneden- pnnd der Maas en het Scheur- of Sluis- I sche-Diep, benevens het graven van eon kanaal door den Hoek-van-Holland by \'s-Gravozande gevormd. Do eerste spade voor dit belangryke werk werd den 31 i October 1866 door den Prins van Oranjo in den grond gestoken. Den 9 Maart 1872 is do eersto zee-stoomboot door het nieuwe kanaal naar de Noord- zee gevaron, gelijk den 24 Maart 1873 do eersto Oost-Indiëvaardor. Rottevnlle, d. in Friesl., deels in de gein. Achtkarspelon, deels in Tietjerk- i stcradeel, deels in Smallingerland. Vroe- ger eene woeste plek in het veen, zjjn or allengs gehuchten ontstaan, die in de 17de eeuw tot een d. aangroeiden. Aller- eorst werd or eono Doopsgez. en in 1724 ook eone Herv. kerk gebouwd. In 1890 had het voornaamste doel, dat onder Achtkarspelen, waar de Herv. kerk I staat met 456 inw. Kol In 111. 1. d. in do Fricsche gem. \' Schoterland. Zij had in 1811 215, in 1840 209, in 1875 238, in 1890 296 inw. Do kerk is reeds voor langen tijd ge- sloopt. ü. d. in do Gron. gem. Kan- tens, in 1840 met 319, in 1870 met 229, in 1890 met 394 inw., dio der goh. Betlehem, Heiwerd en Holwinde mode- gerekend. Het is eene der oudste plaat- son van Nederlan.l. In de vroegste tijden onzer jaartelling was het eene offer- plaats. Later bloeide or eene abdij, dio reeds in 1252 grooten invloed uitoefendo op de burgerlijko zakon. Do hoogo wierde, waarop hot d. is gebouwd, vertoont nog - sporen van dit convent. Do kloosterkerk is in 1658 gesloopt, in wier plaats oeno nii uwe Herv. kerk is gebouwd. Rottumeroog, eil. in do Noordzee, I tot do Gron. gem. Warrl\'um behoorende. J Het heeft 17» uur in don omtrek on ¹ wordt door duinen tegen hoogo vlooden : beschermd. Oudtijds was het voor tweo i doelen do eigendom dor abdij te Rottum i en voor een derdo van het Oldeklooster i in do Marno. Tot in de 17de eeuw had
		is uitgebreid. De nieuwe grenzen dier uitbreiding tot den Wcster-Singel, Dier- gaarde-Singel, Noorder-Singel, Kroos- wijkschen-Singel en Hooge-Boezem-Sin- gel zijn reeds overschreden. Vele straten aldaar zijn eerst sedert 1866 ontstaan. Verdere historische herinneringen zijn: de verwoesting van Wena door de Hock- schen, in 1426; de inneming der stad door Jonker Frans van Brederode, den 28 November 1488; de overgave van Rotterdam aan Koning Ma.ximiliaan, den 22 Juni 1489; do hevige brand van 10 Juli 1563; het binnendringen der Span- jaarden en do d >or hen aangcriehto verwoestingen, den 9 April 1572; het aftrekken der .Spanjaarden, den 21 Juli 1572; de vergadering der Staten, waarin besloten werd Leiden te ontzetten, in Juni 1574; het veranderen der regee- ring door Prins Maurits, den 29 Oct. 1618; de onlusten ten gevolge van \'s Lands bedenkelijken staat, in Juni en Juli 1672; de oproeren wegens het ont- hoofden van den wijnkooper Cornelis Costermans, in September en October 1690; het oproer wegens den eed, door de wijnkoopers af te leggen, in October 1751 ; de watervloed, in November 1775 ; de oproerigo tooncelen van 1783, 1784 en 1786; het oplichten van den acteur Rosenveld, die met een oranjelint op het tooneel was gekomen, door do Fransche politic, in den nacht van 13 op 14 No- Tember 1813; het hijschen van do Hol- landsche vlag op den toren der Oroote Kerk, den 19 Nov. 1813; de opening van den spoorweg tusschen \'s-Gravon- hage en Rotterdam, den 31 Mei 1847; het driedaagsch verblijf van Koning "Willem 111, in Juli 18 0; de opening van den spoorweg tusschen Gouda en Rotterdam, den 20 Juli 1855; het ploch- tig aanvangen der werken van den Rot- tordamschen-Waterweg, onder do leiding van den 1\'rins van Oranjo, den 31 Oct. 1866; hot oproer van 31 October 1868; de opening van den spoorweg tusschen Dordrecht en Fijenoord, don 1 November 1872; de opening van den spoorweg door de stad in Mei 1877; groote werkstaking onder de bootwer- kers in 1890, waarbij zelfs de schutterij dag en nacht in de wapenen was; het bezoek van HU. MM. de Koningin en Koningin-Regentes op 30 Mei eii dat van den Keizer en de Keizerin van Duitschland op 2 Juli 1891; degrootste nog beleefdo watervloed in don nacht

-ocr page 697-



		Rozeudaal. 717
		Konpat.


		het oil. eene tamelijk groote bev., al- thans er was een schoolmeester voor het onderwijs der .jeugd. Doch sedert meer dan eene eouw wordt het alleen door den strandvoogd en zijn gezin be- woond. Itoiiput. b. de Limb. gem. Simpel- veld. Konveen, d. in de Overijsolache gem. Staphorst, langs den weg van Zwolle naar Meppel gebouwd. Er zijn kerken der Herv. en Chr.-Oeref. De be- volking beliep in 1840 1035, in 1870 1882, in 18»0 1884 inw. Bij den water- vloed van Februari 1825 verdronken hier 21 menschen. Ronwdonk. geh. in de X.-Brab. gem. Haren. Boinrcnberg, berg of heuvel in de Geld. gem. Rheden, bij Dieren. Ten tijde van Prins Willem 111 stond hier een jachthuis. Rover (De), voorin, fort in do N.-Brab. gem. Halsteren, in 1621 ge- bouwd. Rovergberg, b. ged. in Honte- nisse, ged. in Lamswaarde (gem. Grauw i Zeeland. Rovert, geh. in de N.-Brab. gem. Hilvaronbeek. Roxenigge, pold. van 231 heet. in do Z.-Holl. gem. Melissant, in 1605 bedijkt, doch na de overstrooming van 21 Januari 1682 hordijkt. Het grootste ged. van dezon pold. vormde vroeger eene zelfstandige gem., van 217 heet. oppervlakte, doch die door de wet van 13 Juni 1857 bij Melissant werd inge- lijfd. Do voorm. gem. Koxenisso telde in 1822 32, in 1840 73 inw. In den om- trek vond men vroeger het dorpje Blauwe- Kamor, dat geheel verdwenen is, naar men meent in 1570. Royalen-Polder, pold. van ruim 1214 heet. in N.-Brab., deels in do gem. Zwaluwe, deels in Zevenbergen, deels in Klundert. Dozo pold. bestaat oigen- lijk uit 7 kleinere poldors, welko in 1650 z\\jn ingedijkt. Deze polders zyn: l£oogland-en-Jonkershoef, Oude-Moerdijk of Strcpenland, Korto-Blokkon-en-Sint- Sebastiaansland, Lokkersgors, Klaver- polder, Oostgors, Schuddebeurs-en-Voge- tas en Berkum. Roylaartgdam, geh. in de Z.- Holl. gem. Zogwaard. Sozande, voorm. heerl. met een kasteel in do Geld. gem. Renkum, aan den Rijn, onder Oosterbeek. Een geh.		aan de Utr.-Straatweg voert mede den naam. Roxandesclienolder, pold. in Geld. 157 heet. groot, deels in de gem. Renkum, deels in de gem. Arnhem. Rozegnarde, marke van ruim 1328 heet. in de Overys. gem. Dalfseu. Rozenberg, of Roversberg, I geh. in Zeeu\\vsoh-Vlaanderen, deels in i de gem. Hontenisse, deels in de gem. I Grauw c. s. Rozenburg, oil. in Z.-Holl. dat in 1508 met het bedijken van den polder Blankenburg is ontstaan en door nieuwe bedijking in 1581 en volgende jaren, alsmede in 1804, 1800, 1851 en 1852, 1800 en vervolgens, allengs in grootte ; is toegenomen. Ook is het bij den aau- leg van den RotterdaiuseUun-Waterweg door een rijzen dam met den Hock-vau- Holland verbonden geworden. Het oil. j vormt, zonder dien Hoek, eene gem., die ruim 3901 heet. beslaat en omringd wordt door de gem. \'s-Gravezaude, Naald- wijk, Maasland, Vlaardingen, 1\'eruis, Spijkenisse, Geervliet, Heenvliet, Zwarte- waal, Brielle en Oostvoome. Zij telde in 1811 510, 1822 700, in 1840 990, in 1875 1543, in 1890 2005 inw. Bij do volks- telling voor 1890 vond men er: 1637 N.-Herv., 155 Cur.-Geref., 3 Luth., 205 Xed.-Geref., 5 R.-Ka;h. De ingezetenen i bestaan bijna allen van landbouw en veeteelt. Do gem. bevat het d. Blanken- burg en verstrooide woningen. Rozendaal, of Roosendaal, ; 1. gem. in Geld. tusscheu Arnhem, Ede, 1 Apeldoorn, Brummeu en Rheden, met S eene oppervlakte van 2827 heet. De grond bestaat uit diluvisch zand, dat hier in heuvelen oprijst, waarvan de hoogsto zich tot 110 meter verheft. Het noordelijk deel bevat nog veel heide. Doch het zuiden is heerlijk ontgonnen, met prachtig geboomte en akkers, het- geen bij den rijzenden en dalendeu grond on de heldere Rozeudaalscho- Beek het oord eene bijzondere sohoon- heid verleent. De gem. is eene heerl., die aanvankelijk als een bezitting der Graven en Hertogen van Gelder, met een sterk slot, in do geschiedenis voor- ! komt. Het was hier, dat graaf Roiuoud I II, tor eere van zijn bondgenoot Willem j den Goede, een steekspol gaf; hot was I ook Rozeudaal, dat getuige moest zijn ! (1503) van Karel van Gelder\'s vernede- \'. ring voor Filips don Schoone. In 1516 I werd Rozeudaal door Hertog Karel ver-

-ocr page 698-



		It uk f e ii. en Antwerpen. Voorts is de plaats door middel van een stoomtram verbonden mot Steenbergen on met Breda. In 1840 teldo men er 2861, in 1870 4263, in 1890 6008 inw. Men vindt or een fraaie kerk der lt.-Kn.tli., een kork der Herv., een Raadhuis en verscheidene fabrieken, o.a. voor hot winnen vau suiker uit bieten, tot het vervaardigen van piano\'s, brou- werijen, looierijon, enz. Verder wordt er een drukke expeditie-handel gedreven. Do plaats heeft dikwerf door zwaro branden geleden, inzonderheid op don 31 Mei 1572, den 28 Juni 1600 en don 20 Mei 1687. Kozcndaal is in de 14de en 15de eeuw eene vrijo heerlijkheid geweest, doch in 1501 met do heerl. Breda her- eeiiigd, waaruit zij was voortgekomen. Jt. Oll-Xispeil. gem. in N.-Brab., in- gesloten door de Nod. gem. Wouw, Steenbergen, Oud-en-Niouw-Gastel en Rukfen, alsmede door de Belg. gom. Esschcn. De grond bestaat meest uit diluvisch zand, doch er ligt ook ecnige bcekklei. Het vroegere hoogc veen is afgegraven. Do gem. die 5716 heet. groot is, bevatte i > 1822 5080, in 1840 5909, in 1875 8234, in 1890 11311 inw. By de tolling voor 1890 ondorschciddo doze bev. zich in 600 Ned.-Herv., 4 W.- Herv., 6 Rem., 5 Doopsgez.. 6 Luth., 4 Nod.-Geref., 10680 K.-Kath., 6 onbek. Zij bestaan zoowel van landbouw als van handel, nijverheid, markten en door- tocht. Do gein. bevat do stad Rozen- daal, hot d. NiBpen, en do buurten Lang- donk, Lagebrug, Kalsdonk, Vroonhout, Hulsdonk, Rietgoor, Borteldonk, Haink en Vinkenbroek. 4. pold. van 268 heet. in de Uir. gem. Achttienhoven. Rozenwater, duiuvalei in de N.- Holl. gein. Zandvoort. Roze werf, of Rozenwerf, goh. op hot N.-lloll. oil. Marken, in 1840 met 25, in 1870 met 63, in 1890 met 50 inw. Rubroek, pold. in Z.-Holl. van 181 heet., deels in do gom. Rotterdam, deels in do gem. Hillegorsborg. Het westelijke deel is by de stad getrokken. Rucllt, wostel. deel van de buurt Broek in do N.-Brab. gom. Waspik. Rukten, 1. d. mot oone R.-Katb. kerk in de N -Brab. gem. Rukfon-en- Sprundel. Het telde binnon de kom in 1840 385, in 1890 280 inw. 2. b. in de N.-Brab. gem. Heeswijk, in 1840 met 137, in 1890 met 114 inw. 3. -en- Sprnndel, gein. in N.-Brab. tussehon
		718 Kozendaal. pand, en sedert werd het eene bezitting, waarin onderseheidono adellijke geslach- ten elkander zijn opgevolgd. In 1811 bad doze fcm. 305, in 1822 372, in 1840 397, in 1875 487, in 1890 441 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheidon in: 407 Ned.-Herv., 21 R.-Katb., 1 W.-Herv., 2 Rem., 2 Chr.-Geref., 8 onbek. Do bev. vindt meest haar bestaan in den land- bouw, maar tevens van het verblijf in do zomermaanden van vele vreomdelm- gen. j)₀ fr_0m, bevat het kasteel en d. Rozcndaal, bonovens de geh. Tcrlet, Imbosch en J\'lagdcl. Het huis en erf Klein-Tcrlet, vroeger tot Otterloo be- hoord hebbende, is in Februari 1817 tot Kozendaal gebracht. Het d. Kozcndaal is klein, doch allerbekoorlijkst Het heeft eone llerv. kerk en ligt ten noordoosten van het kasteel en ten zuiden van het welingorichto en veelbezochte logement, dat een der meest bezochte plaatsen van uitspanning vormt in Arnhem\'s Bchoonen omtrek. Do prachtige lustwa- randc om hot kasteel mag een vuur Eden genoemd worden. Op het noordo- lijk van de laan, welko van het kasteel naar den Kluizenaursberg voert, gelegen korkhof liggen o. a. begraven de dichters l\'. A. de Genestet en Bom. ter Haar en do geschiedschrijver W. J. Hofdijk. In den zwnren ronden toren, nog een overblijfsel van het oude kas- teel, wordt eene bibliotheek bewaard, die rijk is aan werken van 1050 tot 1700. Door don antiquaar Frederik Muller werd daarvan in 1868 een ca- talogus gemaakt. Het dorp Rozen- daal had in 1890 343 inwoners. J£. stad in de N.-Brab. gom. Rozendaal- en-Nispcn, in de lengte van het oosten naar het westen gebouwd. Zij was eer- tijds slechts een aan Nispen onderhoorig dorp, waarvan alloroerst in eone oor- kondo van 1246 melding wordt gemaakt. De verheffing tot stad vond niot voor 1809 plaats. Do bloei van Kozcndaal begon, toen de Steenbergsche-Vliet tot deze plaats werd bevaarbaar gemaakt (1451), en Kozendaal daardoor cene haven kreeg. Meermalen echter begon die haven op to slijkon, waarom zjj zoowol in 1792 als in 1823 niouw word opgegraven. Doch vooral ging Kozen- daal vooruit, nadat den 26 Juni 1854 do spoorweg naar Antwerpen was geopend. Kozcndaal is thans het punt van Bamen- komst der spoorlijnen uit Vlissingen, Zwaluwe (Rotterdam), \'s-Hcrtogenbosch

-ocr page 699-



		Rukfenseke-Tarfvaart.
		Ruime!.
		719



		deels in de gem. "Wassenaar, deels in Valkenburg. Ruisenkil, 1. pold. in N.-Brab., in 1504 bedijkt en 1411 heet. groot, deels in de gem "Willemstad, deels in do gem. Klundert. ü. pold. van 31 heet. in do Z.-Holl. gem. Alblasscrdam. Ruigenkoek, 1. geh. in de N.- Brab. gem. Rijswijk. Si. geh. in de Z.-Holl. gom. Noordwykerhout 3. geh. in do N.-Holl. gem. Velzen 4. pold. van 90 heet. in de Utr. gem. Manrtens- dijk. Ruigeplaat, pold. in do Z.-Holl. gem. Rozenburg, 125 heet. groot. Ruigewaard, streek land in de Oron. gem. Urijpskerk, door do verlan- ding der Lauwers en het Roitdiep ont- staan en bestaande uit vorschillende polders met voortrell\'elijk kleiland. Ruigeweide, pold. in do Z.-Holl. gem. Lange-en-Ruigeweide, byna 280 heet. groot. Rllige-Wilnis, heerl. in do Utr. gem. Vinkevcen-en-"Waverveen, vroeger (het laatst van 18141819) tot Holland behoord hebbende. Zy is 341 heet. groot, meest uitgeveend, doch later onder do droogmakerij der Ronde-Venen begrepen. Ruigev.aud, 1. pold. van 188 heet. in de Gron. gem. Oldehove, in 1793 be- dijkt. Met de dijken en sluizen is het Ruigezand 308 heet. groot. Si. b. in de Gron. gem. Oldehove, in 1890 met 128 inw. Rlligoord, gedeelte van den in het IJ gewonnen Houtrakpolder. Het was vroeger een eiland, in do N.-Holl. gem. Houtrijk-en-Polauen, en daarmede aan de gem. Hanrlonimoiliedo-en-Spaarn- woudo gekomen. Het is ongeveer 68 heet. groot. >og onder do Republiek behoorde de noorderhelft tot Westzaan, terwijl de zuidorhelft (46 hoct.) deel uitmaakte van Houtrijk c. a. Hot is lang onbewoond geweest. Kerst omstreeks 1840 is er weder eene woning gebouwd. Ruiinel, Reuinel,of Runiniel,* geh. in do N.-Brab. gem. St -ilichiels- gestel. Het is merkwaardig als do plaats waar vele en belangrijke Ronioinscho oudheden zijn gevonden, o. a. in 1838 de grondslagen van oon aan Hercules Jlagusanus gewaden tempel. Door do eerste Fvnngeliepredikers werd hy in een aan St.-Willcbrord gewyde kerk herscha- pen. Deze kerk is vervallen, doch nog noemt men de verheven plok den Kapelberg. Hot bosch daarbij werd iu
		de Nederl. gem. Rozondaal c. a., Oud- «n-Nieuw-Gastel, Oudonbosch, Hoeven c. a., Ktten-on-Leur, Rijsbergon en Zun- dert, benevens do Help. gem. Easchen. Zij beslaat nagenoeg 583U heet., zijnde diluvisch zand, met eonige moren, plas- aen en stroompjes. In 1822 had deze gem. 2542, in 1840 3348, in 18T5 3928, in 1890 4226 inw. Bij de telling voor 1890 vond meu er 4209 K.-Kath., 13 Ned.-Herv., 1 Doopsgez., 1 onbek. Zy bestaan meest van den landbouw; doch er zijn ook enkole kleine inrichtingen van nyvorheid. De gom., die eerst bn\' hare inlijving by het Fransche-Keizer- ryk haar tegenwoordigen omvang ver- kreeg, bevat de d. Rukfen, Sprundel en Zegge, een deel van het d. St.-Wille- brord of Hoikon, do b. Achterhoek, Brand, Schijf, Langendijk, ]\\Ionniken- heido, Oosteind, Waterstraat en Vorens- linde, benevens het goh. Berk. RukfeiiMcke-TurfYaart, of Rukfenscke-Vaart, vaart in N.- Brab., reikende van den plas de Oude- Zock tot de Rozendaalscke-of-Steenberg- scho-Vliet. Rugdijk,* b. in de N.-Brab. gein. Tilburg. Rugge, heerl. en pold. in do Z.-H. gem. Oostvoorne, 242 heet. groot. Vroe- ger bevatte deze streek een dorp met eene kerk en een klooster. Thans ech- ter heeft zij slechts verstrooide huizen. Eene boerderij in Ruggc is bekend als de plaats waar de "Watergeuzen eenigo R.-Katb. geestelijken den 9 Juli 1572 folterdon en ter dood brachten. Daarbij is in den lateren tijd eoue kapel ge- bouwd, die door vele R.-Kath. in gods- dienstige herinnering bezocht wordt. Ruibroek, pold. van ruim 159 heet. in do Z.-Holl. gem. "Wijngaarden. Huidenkoop, po.d. van 210 heet. in do Overijselsche gem. Kampen. Ruigaliuizen, b. met dorpsrcch- ten in de Friescho gem. Gaasterland, zijnde do kerk roods vóór tal van jaren afgebroken. Het had in 1811 20, in 1840 32, in 1875 124, in 1890 175 inw., onder weikon oonigon van vluchtelingen afstammen, dio om de belijdenis van de Herv. kerkleer uit Frankrijk waren ge- weken en hier iu 1C85 landerijen van wege de Friesche Staten verwierven. Ruigekluft, wijk der Drentscho gem. Kuincrwold. RuigelaaiiMcke-eii-Zonne- veldM-l\'older, pold. van 291 heet.,

-ocr page 700-



		720 Ruiinersdijk. Ruiten.

		1006 door Bisschop Ansfricd van Utrecht aan het klooster op don Heiligenberg bij Amersfoort geschonken. Ruilliei\'Mtlijk, polder van ruim 20 heet. in de >\'.-Brab. gem. Geertrui- denberg. RllillCIl, 1. voorin, heerl. in het zuidwesten van Drente, die, geheel op zichzelve staande, eeno uitgestrektheid had van 3 uur gaans in de lengte en één uur in de breedte. Reeds in 1139 noemde Otto van Ruinen zich een dienst- mnn des l\'trechtscheii BisBchops. Zijne opvolgers zijn ook allen door de bo- heerschers van bet Sticht daarmede be- leend. Door de staatkundige verande- ringen in de 16de eeuw word Ruinen eerst leeuroerig aan Keizer Karel V en zijne opvolgers en later aan de Staten van Drente, wien dat recht nochtans door do Staten van Overijsel werd betwist. In Mei 1716 kochten de Staten van Drente deze heerl. aan, nndat het ten jare 1428 te boek gesteld landrecht van Buddinge-en-Haakswold reeds in 1654 door bet Drentsche landrecht was ver- vangen. D.\' heerl. was in 2 kerspelen afgedeeld: Ruinen (dat do helft dor tegenwoordige gem. Ruinen omvatto) on Rulnerwold. SJ. gem. in Drente, in- gesloten door do gem. Dwingeloo, Boi- len, Hoogovoen, Zuidwolde, de Wjjk, Ruinerwold en Havelte, zijnde saamge- steld uit een deel der heerl. Ruinen en het Drentsche kerspel Echten-Pesse-en- Ansen. Zij beslaat 10,541 beet. en be- staat meest uit diluviseb zand en afge- graven hoogveen, terwijl zij laag veen heeft langs do "\\Void- of Ruinor-A en \'t Oude-Diop. Do gem. had in 1811 1187 in 1822 1387, in 1840 2015, in 1875 3186, in 1890 3377 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 3133 >\'ed.-Herv., 8 Bern., 182 Chr.-Gerof., 2 Doopsgez., 15 >\'ed.-Gcrcf., 26 Isr., 11 onbek. De landbouw is hun voorn, bedrijf. De gem. bevat de dorpen Ruinen en Pesso, de b. Echten, Ansen, Oldonhove, Armweido, Stuifzand en Zwarte-Schaap, benevens de goh. Geusinge, Ruinerdijk, Engoland, Hes, Eursinge, Gijselte, Kuil, Oostering, Eluitenberg, Hondhang, Blanken, Ruiner- woido, Koekangorveld, Wijkveld, Toldijk, Stadhaar, Kalenberg, Reebruggen, Ben- dersche, Achtordijk, Anserdijk en Vlod- dertioB. Het dorp Ruinen, oudtjjds Runa en Runen, is eeno aanzienlijke plaats, die in 1890 binnen de kom 450 inw. telde. In de 11de eeuw bloeide er
		\| oene Benediktyner-abdij, dio in 1825 naar i Dikningen werd verplaatst. Thans is het i merkwaardigste gebouw de Herv. kerk. Het praalgraf van Ridder Johan van Ruinen, in deze kerk, is in 1795 ge- \| schonden en sedert opgeruimd. Er wor- den te Ruinen belangrijke veemarkten j gehouden. Ruinerdijk, goh. in de Drentsche \| gom Ruinen, behoorende tot de kluft Geusinge, in 1890 met 57 inw. K ui lier weide, geh. in de Dront- sche gem. Ruinen, in 1870 met 38, in 1890 met 26 inw. Ruinerwold, 1. klasse der Chr.- Geref. Kerk, in Drente en Overijsel, be- vattende de gem. Ruinerwold-en-Koe- kange, Hoogovecn, Hollandscheveld, Meppel, Zuidwoldo en Dedemsvaart. 2. gem. in Drente, ingesloten door do gem. Meppel, Havelte, Ruinen en De Wijk. Zij bestaat deels uit diluvisch zand, deels uit laag veen, welk laatste ^: echter alleen langs de Wold-A wordt gevonden, en beslaat 11,556 hoct In 1811 had zij 1301, in 1822 1438, in 1840 1775, in 1875 2121, in 1890 2229 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden I in: 1795 Ncd.-Horv.. 1 W.-Horv.. 2 Rem., 419 Chr.-Goref., 1 Doopsgez., 6 K.-Kath._; 3 onbek. De ingezetenen bo- staan meest van landbouw on veeteelt. \' De gem. bevat de d. Ruinerwold, een doel van Weerwille, benovens do buurten Broekhuizen en Tweeloo. Het dorp Ruinerwold ligt wijd uiteen, ton deele \' langs, ten deolo op korten afstand van \' den grooten weg van Asson overBoilen \| en Ruinen naar Meppel. Er is een sta- tion van den spoorweg Groningen Zwolle. Men ondorscheidt de doelen of ^: kluften in Buddinge, Haakswold, Kraloo, Dijkhuizen, Buitenhuizen, Kalekluft, Rui- gekluft. Oosteindo en Do Kraak. Daarin telde men in 1840 1245, in 1870 1505, in 1890 1809 inw. De Herv. kerk staat \' ter plaatse van hot vroegere convent Blijdenstede. Ook is er eone Chr.-Gerof. kerk. Ruischende-Gat, b. in do Zeeuw- i sche gem. Boschkapolle, in 1840 met 127, in 1890 mot 152 inw. Ruischerbrug, b. aan het Dam- stordiep in de Gron. gem. Noorddijk, in 1840 met 87, in 1890 met 185 inw. Ruite, geh. in de Overgsolsche gem. Niouw-Leuzen. Ruiten, b. in de Gron. gemeento Slochteren.

-ocr page 701-

Ruitenborg.

Huurloo. 721

Ruitenborg, liuvcz. in de Over-
ijselsche gem. Dalfscn. In 1387 beloofde
de eigenaar dit adel. huis niet verder
te zullen versterken.

Ruiten-A, riv. in Gron., die door
de Runde gevormd, na hare voreeniging
met de Mussel-A, den naam bekomt van
Westorwoldscho-A.

Buitenhuizen, b. in do Over-
flselsclie gem. Nieuw-Leuzen.

Ruitenveen, !>. in de Overijsel-
sche gem. Nieuw-Leuzen, in 1840 met
439, in 18!)0 met 525 inw.

Ruiter (De), geh. in de N.-Brab.
gem. Zomeren, zijnde een deel van En-
descliot.

Ruiven, heerl. van 233 heet. in Z.-
Holl. vroeger eene zelfst. gem., doch in
1846 met 1\'ijnakker vereenigd. De gem.
had in 1822 53, in 1840 51 inw. Ruiven
wordt reeds in 1199 vermeld.

Rukker, geh. in de Limb. gem.
Heerlen.

Rul, 1. geh. in de N.-Brab. gem.
Heeze. Si. Kleine-Dommel, of
A, riviertje in N.-Brab., dat bjj Budel
ontspringt en liij Ekkart in den Dom-
mei valt.

Rullen, geh. in de N.-Brab. gem.
Nunon c. ii.

Rnmelaar, geh. in de Utr. gem.
"Woudenberg, oudtijds met eene ridder-
hofstad.

Rummersdijk, pold. van 123
heet. in de Zeeuwsclie gem. Ossenisse.

Rumoord, of Remort, voorm.
heerl. in Zeeland, beoosten Duiveland,
door overstroomingen vernield en bij het
bedijken van Bruinisse buiten ge-
bleven.

Runipen, buurt in de Limb. gem.
Brunsom, in 1840 met 236, in 1870 met
214, in 1890 met 212 inw.

Rumpt, 1. dorp in de Geld. gem.
Deil, aan de Lingc, met een veer op
Beesd. Het had in 1840 658, in 1872
797, in 1890 445 inw., daaronder gere-
kend die van do geheele heerl. Rumpt,
welke ruim 962 heet. beslaat. Er is
eene scboone Herv. kerk, doch het
voorm. kasteel is op \'t eind der vorig;)
eeuw geloopt. In 1672 viel te Rumpt
een merkwaardig gevecht tusschen Fran-
schen en Staatschen voor. In 1354 schreef
men Roemde, in 1359 Ruemde. -«-
2. pold. in de Geld. gem. Deil, 900
heet. groot.

Kun, beek in N.-Brab., die bij \\Vee-
bosch onder Luiksgestel ontspringt

en beneden Heers in den \'Dommel valt.
Rund, buurt in de N.-Brab. gem.
Bergeik.

Runde, of Rundiep, stroompje
in Drente voorkomende uit het Zwarte-
meer. Langs Roswinkel vloeit het naar
WeRterwolde.

Runneberg, of Renneberg,
voorm. adel. kasteel in de Limb. gem.
Heerlen. George van Lalaing voordo
naar dit slot den titel van Graaf van
Rennenberg.

Runstraat, of Rundijk, geh.
in de N.-Brab. gem. Geffen.

IJiiptl monde, prachtig en schilder-
achtig gelegen landgoed in de Utr.
gemeente Loenen, aan de Vecht, even
ten zuiden van do vesting Niouwer-
sluis.

Rnsschen (De), b. in het Fr. d.
Donkerbroek (Ooststellingwerf).

Rustenburg, levendige b. in de
N.-Holl. gem. Ursum, aan de trekvaart
tussc en Alkmaar en Hoorn, /ij had in
1840 167, in 1870 206, in 1890 260
inwoners.

Ruste nburgerpad, dichtbe woon-
do buurt in de N.-Holl. gem. Nieuwer-
amstel, zich uitstrekkende van don Am-
stel naar do Wetering. Tot 1838 be-
boorde het westelijk deel daarvan aan
do gem. Amsterdam. In dit deel stond
toen een R.-Kath. kerkje, hetwelk in
1873 is verlaten, nadat voor de par.
aan den Amsteldyk onder de gem. Am-
sterdam een nieuwe kerk was ge-
bouwd, die, ofschoon slechts ten deelo
voltooid, reeds toen in dienst werd ge-
steld.

Rusthoek, voornaam land in de
Z.-lloll. gem. Loosduinen.

Ruurloo, 1. prov. kiosdistrikt in
Geld., bevattonde de gem. Ruujloo, Bor-
keloo, Neede, Eibergen, Groenloo, Lich-
tenvoorde, Vorden. SS. gi\'m. in Geld.,
ingesloten door de gem. Borkeloo, Ei-
bergen, Lichtenvoorde, Zelhem, Henge-
loo, Vorden on Laren, bijna 6501 heet.
groot, bijna allos diluvisch zand, uitge-
zondord een deel dor oevers van de
Molenbeek, waar klei ligt. In 1822 had
dozo gem. 2137, in 1840 2642, in 1875
2607, in 1890 2779 inw., in laatstgen.
jaar onderscheiden in 2041 Ned.-Herv.,
18 Chr.-Geref., 2 Doopsgez. 18 Luth.,
30 Ned.-Geref., 654 R.-Kath., 14 Isr., 3
onbek. Landbouw, veeteelt, handel in
hout en spek zjjn de voornaamste bron-
nen van wolvaart. De gem. bevat het

Witkamp.

-ocr page 702-



		722 Ruwaard. Rijks wa ld.

		d. Ruurloo, bonovens de b. Brouwors- hoek. Garvelinkhoek, Brinkmanshoek, Lusinkbrink, Nicuwenhuishoek, Wissink- hoek, Ui uil, "Winkelerhoek, Ziouwent, Haar, Veldhock, Formorhoek en Ever- wenuinkhock. Het fraaio, bevallige d. Ruurloo, in 1305 het eerst onder don naam van Roderloo vermeld, wordt door don weg van Zutphen naar Oroenloo doorsneden. Hot is door scboone nkkcrs omringd en tolde binnen de kom in 1840 419, in 1872 351, in 1890 231 inw. ïo Ruurloo kruisen zich de spoorlijnen ZutphonWinterswijk en (Hengeloo-) NeedeDoetinchem(-Zevenaar). Het ka- steel van Ruurloo of Roderloo is oen voortreffelijk gebouw, te midden van scboone dreven. Te Ruurloo zijn kerken voor de Herv. on R.-Kath. Knviaard, b. in do K.-Brab. gem. Os. ICii v» eilbnrg, landgoed in do N.- Brab. gem. St.-Miehielsgostel. Een dor latere eigenaars, do heer H. Berail, richtte hier in 1827 een etablissement voor do zijdeteelt op, waartoe hij o. a. eene grooto kweekerij van witto moer- bezieboomen tot stand bracht. Dezo in- richting leverde merkwaardige proeven, doch na het afbrandon van het kasteel, den 4 Februari 1842, zijn deze proeven niet verder voortgezet. Rnireithof, b. in do Geld. gom. Keedo, in 1840 met 235, in 1872 met 334, in 1890 met 481 inw. Rnwiel, gem. in Utr., uit twee door de gem. Breukeion gescheiden stukken bestaande on vordor bepaald doorLoenon, Loenersloot, Viukeveen ca., "Wilnis en Kokkengen, alsmede door Eaag-Nieuwkoop. Do gem. beslaat ruim 913 heet., in het oosten door klei, in het westen door laag veon gevormd. Zij teldo in 1822 416, in 1840 439, in 1875 479, in 1890 512 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 343 Ned.-Herv., 13 Chr.-Goref., 20 Ned.-Goref., 136 R.- Kath. Do veeteelt maakt hun hoofdbe- drijf uit, doch er is ook oonig akkor- land. Do gom. bevat eon deel van het d. Ter-A of Xieuwer-Tor-A,de b. Ruwiel, een doel vnn de b. 1\'urtengeu, de heerl. Breukelerwaard, een deel der b. Kortrijk on do geh. Oud-A en Kloin-Ruwiol. Do b. Ruwiel ligt aan den Angstel, waarover hier eene brug is geslagen. Op korten afstand ten noorden van dezo brug staat, to midden van hoogopgaand geboomte, een hoog muurbrok, het laat-		ste overblijfsel van het eens zoo sterke- slot Ruwiel of Rueel, naar men meent, omstreeks 1265 gesticht. In 1352 werd dit slot, op bevel van Bisschop Jan van Arkel, belcgord en ingenomen. Ruwiel wordt hot eerst in 1240 vermold. Rnyter (De), 1. fort in do N.- Brab. gem. AVillomstad, in 1811 aange- legd. ü. fort in de Zeouwscho gem. Vlissingen, ten tg\'do van \'t eersto Fran- scho-Keizerrgk St.-Hilaire geheeten. Rijen, dorp met eene R.-Kath. kerk in do X.-Brnb. gem. Gilzc-on-RiJen, waar van 1831 tot 1838 een groot dool van het Nederl. leger oen kamp had be- trokkon. Het telde in 1840 279, in 1890 1005 inw. R\'JS^e,\'Ü? " \'" de Zeeuwsche gem. Koewacht. Rijkebnnrt, 1. geh. in de Zoeuw- sche gom. Stavenisse. 2. b. in do Zeeuwsche gem. Sorooskerko. 3. b. in de Zeouwscho gemeente \'s-Heeren- hoek. Rijkedane, voorm. buurt op het Zeeuwsche eil. Walcheren, hg Oostka- pello, reeds in 1526 veel veranderd, doch sedort goheel gesloopt. Rijkerswoerd, b. in de Geld. gem. Eist, in 1840 met 155, in 1872 met 151, in 1890 met 135 inw. Rijkevoort, d. mot eene R.-Kath. kerk in do ïf.-Brab. gem. Beugen ca. Het had in 1840 463, in 1890 583 inw. Er is een halte voor lokaal verkeer van don spoorweg NijmegenVenloo. Rijke-Waver, buurt in de N.-Holl. gem. Oudoramstei. Rijkholt, gein. in Limb., tusschen Gronsfeld, Eisden en St.-Geertruid, 122 heet. groot, bestaande do bovengrond uit mergel. Zij telde in 1822 187, in 1840 185, in 1875 227, in 1890 289 inw., allen R.-Kath. on, op geringo uitzonde- ring na, landbouwors. Do gem. was oudtijds eene rn\'ksheerl., die o a.* door do geslachten Rijckholt, Vlodrop en Lijnden is bezeten, doch in 1795, na do veroveringen dor Franschon in de Ne- derlandon, haar zelfstandig bestaan ver- loor. Do gem. bevat niets dan do b. en het kasteel Rijckholt. Er is eeno instel- ling van hooger onderwijs, nam. hot col- lego van St.-Sorvatius. Rijkswald, of Reichswald, uitgostrokt bosch in de Neder!, prov. Geldorl. on do Pruis, kreits Kleef, waar- van Nederland een doel, namelijk het Neder-Rykswald, bezit.

-ocr page 703-



		Rijk-van-Xijmegen. Rijnanwen. 723

		Rijk-van-Nijmegen, 1. voorin. iinibt in Geld., vóór 1795. Hot bevatte 7 kerspelen: Wichen, Njftrik, Beunin- gen, Ewijk, Rijks-Winson, Weurt on Ooi. Daarin lagen ook de hooge heerlijkhe- den Boek, Ubborgen, Groesbeek, Hem- mon, Malden, Ooi en Peursingen. 2. voorin, hoofdschoutambt in Geld. onder Koning Willem I. Het telde in 1822 11,481 inw. in de 9 scboutambten: Beu- ningen, Ewijk, Ubborgen, Millingon, Groesbeek, Heumon, Overasselt, Wiehen, Balgooi. 3. dijksdistrikt in Geldorl., bevattende do volgende plaatsen: Hees Neerboscb, Beuningen, Ewijk, Wichen, Balgooi, Keent, Overasselt, Neerasselt, Heumon, zonder do onbedijkte uiterw. en hooge gronden, te zamen groot 9870 hectaren. Rijks-Wïnsen, oost. deel van het d. Winson in de Gold. gem. Ewijk. Itijlwt, geh. onder het d. St.-Niko- laasga in do Frioscho gem. Doniawer- stal. Rijn, 1. riv. in Zwitserland, Duitsch- lund en Nederland, die uit verschillende bronnen in \'t kanton Graubiinden ont- staat, door de Bodensee stroomt, den prachtigen waterval bij Laufen in het kanton Schaffhauson vormt en do Aar, do Birs, de 111, do Neckar, de Main, do Nahe, de Lahn, de Moezel, de Ahr, do Sieg, de Wupper, do Erft, do Ruhr, de Emscher en do Lippo opnoemt. Do Rijn bereikt Nederl. bij het Spijk en bezoomt het eerst do zuidzijde der Geld. gem. Herwen-en-Aart, langs do ïolkamer onder Lobit. Langs Millingen, van waar de Rijnoevers zoowol ten noorden als ton zuiden tot Nederland bohooren, loopt de Rijn naar Pannerdon, waar do stroom zich vordeelt in tweo armen, waarvan do zuidelijke den naam van Waal draagt. De noorderarm, dio den naam van Ryn blijft voeren, stroomt naar Westervoort, waar de stroom zich andermaal verdeelt, in den IJsel (den noordelijken arm) en don R(jn (den westolgken arm). Langs Arnhem, Wageningen, Rhenen vloeiende, bereikt do Kjjn Wyk-bü-Duurstedo, waar de hoofdarm z(jn loop voortzot in het bed van de Lek. Slechts een smalle arm, door eon duiker in den dijk, behoudt don naam van Rijn, veelal do Kromme-Rijn genoemd, en bereikt met vele bochten Utrecht, waar do stroom zich opniouw deelt, in Vecht en Oude- Rjjn. De Vecht loopt naar do Zuiderzee. De Oude-Rijn voert langs Woerden,		Bodogravo en Alfen naar Leiden. Van Leiden stroomt de Rijn in noordweste- lijke richting tot Katwijk, waar hij zich eeuwen achtereen in hot zand verloor, tot het bouwen der Katwijkscho sluizen, in 1806, het Rijnwater weder afvoer in in de Noordzee verleende. De loop van den Rijn is door overstrooiningen, afloi- dingen en velerlei kunstwerken voort- durend veranderd. Van hier, dat som- migo panden van den Rijn gegraven kanalon zyn, terwijl andere geheel of to deele zijn opgesljjkt. Voor do grooto Rijnvaart blijven de Kromme-Rün en de Oude-Rijn (Leid- scho-Vaart) buiten aanmerking. Daaren- togon rekent zij tot haar gebied do Lek, de Waal, do Merwode en do Zuid- Hollandscho stroomen. Bij i\'annerden is de hoogte 10.7 meter boven A. P., bjj Wyk-bij-Duurstedo 4.6 moter. Do lengto van Pannorden tot Arnhem is 13,562, van Pannerdon tot Grebbo 23,433, van Grebbe tot Wijk-bjj-Duurstedo (zonder do doorsnede bij den Roodvoet) 20,268, van Wijk tot Kuilenburg 12,131, van Kuilenburg tot Vianen 11,867, van Via- non tot Krimpon 37,082 motor. Do nor- male breedte bij Lobit bedraagt bij ge- middeldon rivierstand en hoog en laag wator van 400 tot 750 en bij den mond van den IJsel of lagor van 170450 moter, overeenkomstig vastgestelde bo- palingen in 1861, 1866 en 1867. 8. geh. onder het d. Adorp in do Gron. gem. Wierum. 3. of loomster- Rieil, Friesche stroom, dio het water uit het Tjeukomeer afvoort naar de Zuidorzoo, door middel eenor sluis in do Lemmor. Rijn, 4. of I)ei>arteinent-van- den-Rijll, departement der Bataaf- sche-Republiek van 1797 tot 1801. Het bevatte hot oostelijke deel dor prov. Utrecht, het zuidelijk deel dor Veluwe, de Botuwe, de Tielorwaard, Buren-on- Kuilenburg, het graafschap Zutphen, het ged. van Overijsel ten zuidon van den Schipbeek, do Vijf-Hooron-Landen en do Alblassorwaard. Het was vordeold in 7 ringen, dio tot hoofdplaatsen had- den : Gorinchem, ïiel, Utrecht, Amers- foort, Arnhem, Doesburg en Zutphen. Rijnanwen, heerl. in Utrecht en lang eeno zelfst. gem., die door do wot van 27 Juni 1857 bij Bunnik word in- golijfd. Zjj was met Ameliswaard 172 heet. groot. Men vindt er de riddorhof- stoden Rijuauwen, Ameliswaard en Oud-

-ocr page 704-



		724 Rijnenbnrg. Bijnland.

		Amoliswaard. Als deel van Bunnik had Rjjnauwen in 1890 124 inw. en een fort der UtrechtHcho linie. Rijneitburg, voorm. kasteel in de Z.-Holl. (,\'em. Hazorswoude, in 1420 door de bezetting van Leiden verwoest. Rijnenburgerpolder, pold. van 209 beet. in de Z.-Holl. (,\'em. Hazers- vroude. Rijneveld-en-Sclialkwijk, p. van 887 heet. in de Z.-Holl. gemeente Alfen. Rijnhuizen, fraai on uitgestrekt landgoed, mot eene ridderhofstad in do Utr. gein. Jutfaas. Vroeger maakte het een eigen gerieht uit. Rijnland, 1. voorm. balj. in Holl., bevattende de ambachten Leiderdorp, Alfen-on-Rietveld, Oudskoorn-on-Gnep- hoek, Aarlanderveen-en-Pulmot, RijnBa- terwoude, Leimuidon-en-Vriezekoop, Kalslagen, Kudelstaart (Holl. gedeelte), Zevonhovon-en-Xoorden, Nieuw veen-en- Uiterbuurt, Zoeterwoude-en-Wilsvoen, Tedingerbroek, Voorburg, Zoetormeer- en-Zegwaard, Benthorn, Zuid-Waddinx- veen, Xoord-Waddinxveen, Middelburg, Sluipwjjk (met Vromade), Sassenheim en de Vennip. \'4. hoogheemraad- Bchap in Zuid- on Noord-Holl. Het be- vat, volgens de bepalingen van 1857 en 1859, de volgend? polders: Spaarndam- merpolder, .Schoter-Voenpoldor, Veen- polder-van-Heem*tede, Schouwbroekor- polder, Vereenigde-polders-van-Haarlem- merliede-en-Spaarnwoude, Vijfhuizerpol- dor, Poelpolder, Roomolenpolder of Ro- molen\|>older, Zuiderpolder, Voenpolder, "Waarderpolder, lnlaagpolder,Vereenigde- Biniienpoldors-van-Hanrlemmorliede c.a., Rottepolder, Zwetpolder, 8pioringbornor- Buitenpolder, Spioringhomer-Binnen- polder, Osdorper-Binnenpoldor, Osdorper- Bovonpolder, Lutkemeer, MiddelvcldBche- Aorpolder, Sloter-Buitenpolder, Sloter- Binnen-en-Middelveldscho-gecombineerde polders, Sloterdijkermeer, Ookmoer, Ven- nerpolder, Overbraker-Binnenpolder, Overbraker-Buitenpolder, Rietw\\jker- oordorpoldor, SchinkeL of Zwartepolder, Stormmeerpolder, Horn- of Geilmeer, Haarlemmermeerpolder, Huig-slnterpol- der, Lissebroekorpolder (znid-oost. god.), Bonnebroekorpolder, Oostenderpolder, Yosser- en "Weerlanerpolder, Vonnipper- polder, Elsbrookerpolder, Meer-en-Duin- polder, Noordzijderpolder, Zilkcrpolder, Hoogevoenschepoldor, Lagoveenschepol- der, Lisserbrookerpolder, Zemelpolder,
		Lisserpoelpolder, Roovers broekpolder, Berg-en-Daalpolder, Beekpoldor, Bonte- Kriel, Hellegatspoldor, Kooipolder, Flo- ris- Schouten- Vrouwenpolder, Motti- gerpolder, Zandslont, Boekhorstpolder, Zwetterpolder, Hoogeweg, Elsgeest, Morsebel, Voorofschepoldor (Sassenheim en Warmond), Klinkenbergerpolder, Luizonmarktpolder, Roodenmolonpolder, Warmonderdam-en-A komadopolder, 8i- monspoldor, Hof-Groot-en-Klein-Hen- meerpolder, Hornorpolder, Kamphuizer- polder, Oudenhof, Pesthuispolder, Ma- rendjjk, Kikkerpolder, Overveenpolder, Slach- of-Groote-en-Kleino-Stadspold r, Broek-en-Simontjespoliler, Klaas-Henne- poelpolder, Voerpolder (onder Warmond), Zwaneburgerpolder, Lakerpolder, Tuin- der- en Koog.jespolder, Kagerpolder, Aderpolder, Buurterpolder, "\\Vaterloos- polder, Akersloot" Hertogs-on-Blijvors- polder, Zweilanderpolder, Vrouweven- nep lder, Boterhuig, Roodepolder, Zjjl- laan-en-Meiepolder, Kalkpolder, Monni- kenpolder, BoBchpolder, Piespoldor, Hoogmadeschepolder, Blauwopolder, Veender- en-Lijkerpolder, Hoornpolder, Frederikspolder, Vlietpolder, Voorofsche- polder (Woubrugge), Kooipolder, Does- polder, Huis-ten-üoespoldor, Achthoven, Hondsdij kschepolder, Lagewaardsche- en-Bruinmadeschepolder, Hoogewaard- schopolder, Gnephoek, Vrouwegoost, Oudendijk, Piaspolder, Veenderpolder, Veonder-en-L\\jkerpolder, Googorpolder, Groote-Heilige-Geestpolder, Kleine-Hei- lige-Geestpolder, Griot-en-Vriezekoop- schopolder, Wassenaarschepolder, Geer- polder, Rijnsaterwoudsehopolder, Noord- eindscbepolder, Sebilkerpolder, Vier- Ambachtspolder, Uiteindscho-en- Mid- delpoldor, Uiteindscho-Uroogmakerjj, Blokland, Korter-Aar, Hoef-en-Schou- tenpolder, Groote- en-Kleino-Kalkoven- schepolder, Kortstekerpolder, Zuid- en- Noordeinderpoldor, Drooggemaakte-Pol- der- aan-de-westzijde-van-Aarlanderveen, Nieuwkoop, Nieuwkoop-en-Noorden, Rui- gelaansche- en-Zonneveldspolder, Omme- dij kschepolder, Oostdorper-en-Huis-ter- Weerpolder, StevenshofjeBpolder, Zuid- wgkpolder, Raaphorsterpolder, Noord» HoHandschepolder, Papenwogschopolder, Oranjopolder, Duivenvoordschepolder, Veonzjjdschepolder, Fluitpolder, Zijde- polder, Rietvinkpoldor, Oostboschpolder, Knippolder, Starrenburgerpolder, Bin- nenpoldor (Voorschoten), Zuiderhofland- sehepoldor, Bosch-en-Gasthuizerpolder,

-ocr page 705-



		Rijnlandsehe enz.		Rijnsbarg. 725


		Rodenburgsche-en-Kronesteinschepolder, Room- of Meerburgerpolder, Klcine- Krone8teinsche- of Knotterpolder, Ooat- vlietpolder, Hofpolder, Spekpoldor, Riet- poldor, Huiazitten-en-Meeslouwenpolder, Starrevaart-en-Damhouderpolder, Klein- Starrevaart, Driemanspolder, Groote- polder ^van Stompwijk), Zoetermeerscbe- polder, Palenateinschepolder, Zooter- meerache-M eerpolder, KIeine-\\Vesteind- sche- Veen- cn-Droogmakerij, Groote- "YVesteindschopoldor, (jroote-Blankaart, Geor- on-Klein-Blanknartpolder, Oude- Golderwoudschepolder, Zwetpolder (Zoe- terwoude), Oost- on-West-Broekpolder, Grootepolder (Zoetorwoude), Oude- Groenendijkacheen-Barrepolder, Nieuw- Groenendijk, Bent-en-Delf- of Ge- neralo-polder, Gelderwoudschepolder, Noord-en-Zuidpolder (Bentbuizen), Bent- bornpolder, Hazerawoudschc-Uroogma- kerjj, Achterofscho of Drooggemaakte- polder (Waddinxveen), Kleine-Droogma- kerij (Hazerswoude), Ambachtspolder, Gemeenowegscho-Polder, Rijnen burgor- poldor, Ooat- en-West-Geerpcddor, Oost- buurtscbepolder, Hornschcpoldor, Riet- veldpolder, Simon-Janaopolder, Kerk-en- Zaneu, Rietveld (Alten), Nessepo der, Laa^-Boskoop, Voorofscbepolder (Wad- dinxveeu), Steekt, Rh\'iicvcld, BinnenpoU der (Zwammerdam), Vcreenigdo-Polder- aau-de-ooatzijde- van-de-Gou we, Reouwijk, Zuidzjjderpolder, Boezempolder, Oukoop- en-Negeuviertol, Bloemendaal, Sluipwijk, Willen», Stein. Het ingepolderde land bevat eone oppervlakte van 76,013 beet., van welke 27,131 in Noord-Holland en 48,882 in Zuid-Holland. De tijd, waarin het hoogheemraadschap van Rijnland werd opgericht, is ons onbekend. Het oudste handvest dat daarop betrekking heeft, gegeven door den Roomach-Ko- ning Willem van Holland, is van den 9 April 1253. RÜiilaiidsche-Heei\'Iijkhe- den, heerlijkheden in de Z.-Holl. landstr. Rynland, zyndo: Koudokerk, Hazers- woude, Bentbuizen, Hoogeveen, Bos- koop, Zuidwijk, Schoot, Nieuwkoop-en- Noordon, Achttienhoven, Vrijhoeve, Es- aolijkerwoude-on-Jakobawoude (met Wou- brugge), Hoogmade, Alkemade, War- mond, Vrüo-on-Lage-Boekhorst, Oegat- geest, Voorschoten, Veur, Wassenaar- cn-Zuidwijk, Valkenburg, de beide-Kat- wykon-en-het Zand, Rjjnsburg, Noord- w\\jk, Langevold-en-Ofl\'em(met de Lucht). Il i.ju lan dsrhe-Sl a perdijk, d ij k
		in de N.-Holl. gemeenten Spaarndam, Schoten en Bloemendaal, in 1612 aan- golegd. Rijnsaterwomle, gem. in Z.- Holl., ingesloten door do gom. Leimuiden, Ter-Aar, Woubrugge en Alkemadc. Zjj beslaat 926 boet., deels kleilanden en laag veen, deels een uitgestrekte water- plas, namelijk hot grootste doel van bot Brasemormeer. In 1822 had deze gem. 519, in 1840 561, in 1875 593, in 1890 610 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 283 R.-Kath., 199 Ned.-Herv., 34 Rem., 7 Chr.-Geref, 80 Ned.-Goref., 1 ongon. Zij beatann meest van land- bouw en veeteelt. Vroeger waren vele ingezetenen veenlioden. Het d. Uijii- aaterwoude ligt aan den grooton weg van Amaterdam naar Alfen. Hot teldo binnen de kom in 1890 431 inw. Er zijn kerken der Herv. en R.-Kath. Het d. wordt reeds in 1063 vermeld. *Rijiisatt»rwoud«^,li«-\'Veen-* poltler, pold. in de Z -Holl. gem. Rijn- saterwoude, in 1824 bedijkt en 42 heet, groot. Rijnsbiirg\' > K^em- ⁱⁿ Z.-Holl. tuaachon Noordwijk, Kutwijk, Oegatgeest, en Voorhout. Zij is 365 heet. groot en heeft ten deele een kloi-, ten deele een zandaebtigen grond. In 1822 had zfl \| 1258 in 1840 1581, in 1875 1955, in 1890 22M5 inw. Bij do telling voor 1890 I onderscheidde men er: UfiO Ned.-Herv., 954 (Jhr.-G. ref\'., 172 R.-Kath., 2 W.- I Herv., 1 Doopsgcz., 4 Ned.-Geref., 7 ! ongen. Zij bestaan voornamelijk van ! land- en tuinbouw, inzonderheid van het kweeken van bloemkool, alsmede van i veeteelt en zuivelbereiding. Oudtijds was Rijnaburg eene heerlijkheid, die tot 1572 de eigendom wna der Abdis van Rynsburg, een beroemd adelijk convent, in 1133 door Vrouwo Potronell» van Saksen, de gemalin van Graaf Floris II, gesticht en in den Spaansehen tyd verwoest. Het d. Rijnsburg is eene belangrijke plaats, in 1890 met 2277 inw. binnen do kom. Van de voorin, abdy bestonden nog lang overblijfselen, doch do laatst overgebleven bouwvallen zvjn in 1811 opgeruimd. Er zijn kerken der Herv. en Ch.-Gorof. Met Noordwijk- aan-Zeo heeft Rijnaburg eene stoomtram- verbinding. Tot do merkwaardigo horin- neriugen behooren (behalve die, welko zich aan de stichting, don bloei en het verval der abdy hechten), een strijd tusschen de landzaten en de Friezen,

-ocr page 706-



		726 Rijn-Spoorw eg.
		»Up.

		omstreeks het midden der 9de eeuw; een gevecht tusschen de Hollanders en "West-Friezen, onder Graaf Dirk II; woeste bedrijven der Spanjaarden in 1573 en 1574; plunderingen ten gevolge van binnenlandecho twisten in 1787. In een geschrift van omstreeks 866 wordt Rijnsburg Rinasburg genoemd en daarbij vermeld, dat het vroeger Kothulvashem heette. Ü. landgoed in de Zeeuwsche gem. Serooskerke, op "Walcheren. Het behoorde oudtijds aan de abdij Rynsburg in Holland. Kijn-Spoorweg, vroegere naam van den spoorweg in Nederland en Pruisen, zich uitstrekkende van Amster- dam langs Utrecht en Arnhem naar Emmerik, met zijtakken van Utrecht langs Harmeien tot Rotterdam, van Brenkelen naar Hormeien, en van Gouda tot \'s-Gravcnhage. De Nederlandscko Rijn-Spoorweg-Maatschnppü, die in 1845 werd opgericht, nam toen de reeds vol- tooide lijn van Utrecht naar Arnhem over en heeft sedert de overige lijnen voltooid, terwijl zij zich in 1875 heeft verplicht om de goconcessioneordo lijn van Woerden naar Leiden mede aan te leggen. De spoorweg tusschen Amstcr- dam en Utrecht werd voor het publiek geopend den 28 December 1843, het gedeelte van Utrecht tot Driebergen den 17 Juli 1814, dat van Driebergen tot Venendaal den 15 Maart 1845, dat van Venendaal tot Arnhem den 16 Mtl 1845, liet gedeelte van Utrecht tot Gouda, den 21 Mei 1855, dat van Gouda tot Rotterdam den 30 Juli 1855, de lijn van Arnhem naar Emmerik den 15 Febr. 1856, die van Harmeien naar Ercukelen in November 1869, die van Gouda naar \'s-Gravenhago, den 1 Mei 1870. De ope- ning van het rechtstreeksch verkeer tusschen de Hollandschc hoofdsteden met Duitschland dagtoekont van 20 Oct. 1856. Do gezamenlijke lijnen, ter lengte van 252 kilometers, zijn bij de wet van 22 Juli 1890 door den Staat der Ne- derlandcn genaast en thans in beheer bij do Plaatsen, tot Exploitatie van Staatsspoorwegen. Kijiivliet, p. en b. in de Utr. gein. Oudenrijn. Itijllwetering, wetering in Geld., een der vaarten, die de Eingo vormen. I tij 11 wijk, landgoed in do Utr. gem. Zeist, reeds in 1003 bekend en in 1723 een toevluchtsoord van monniken uit de abdjj Orvnl (Luxemburg), die
		hun klooster verlieten omdat /ij de ge- voelons van Janscnius ware toegedaan. Voor eenigo jaren is het oude huis af- gebroken. Iti.jp. 1. kerk. ring van de klasse j Alkmaar der Horv. Kerk in Noord- I Holland, bevattende de gom. Bedjjkte- Schermcr, Driohuizen-on-Bodijkte-Scher- mor-Zuidzijde, Graft, Groot-Schermor, Oost- en "West-Graftdijk, Oudorp, Oter- leek. Do Rijp, Schermerhorn 2. <3>«\') gom. in N.-Holl., tusschen Graft, De Ueomster en Jisp, 371 heet. groot, meest laag veen, maar in den drooggo- maakten Kamerhop klei. In 1811 had dezo gein. 1509, in 1822 1630, in 1840 1967, in 1875 1981 in 1890 1770 inw. Hij do telling voor 1890 vond men er: 881 Ncd.-Herv., 2 W.-Herv., 1 Rem., 266 Doopsgez., 37 Luth., 32 Nod.-Ger., 482 R.-Kath., 5 Isr , 64 onbek. Vroeger bloeide de gom. vooral door de wal- visch- en do haringvangst en de norin- gen die daarmede in verband stonden. Van dio takken van bestaan zijn weinig meer dan sporen over. Maar nog altoos zijn nijvoheid en handel aanzienlijk. Men heeft er 2 sclieepstimmerwerven, stoom-houtzagerij, stoom-koronmolon, kalkhrandoi\'ü, gasfabriok, likourstokerij, vruchtensapfabriek, stoom-zecp fabriek, boom- en bloemkweekerijen enz. Het platteland der gem. bestaat bgna uit- sluitend uit veeweiden. Hot d. Do Rijp was oorspronkelijk slechts eenetot Graft behoorende buurt, die echter dat dorp boven hot hoofd wies, toen de haringvisscherij door vele Rijpers werd opgevat, en in 1594 do eerste sluis alhier was gelegd. In 1605 werd De Rijp voorloopig en in 1607 voor goed van Graft gescheiden. Omstreeks 1467 werd er eeno kapel en omstreeks 1529 eeno kerk gobouwd. Den 6 en 7 Jan. 1654 werd liet vlek met den ondergang bedreigd, daar toen, behalve do Herv. en Doopsgez. kerken, 430 woonhuizen en 150 pakhuizen afbrandden. Doch De Rijp herstelde zich vnn dio ramp, evenals van die van 11 November 1657 on die van 25 Juli 1674, toen er weder hevige branden woedden, dio elk ruim zeventig huizon in puin verkeerden. Do Rjjp had in 1890 binnen de kom 1686 inw. Do plaats is regelmatig langs stra- ten on grachten gobouwd, heeft een fraai Raadhuis en 4 kerken, t w. een voor do Herv., een voor do Doopsgez., eon voor de Luth. on een voor do R.-

-ocr page 707-



		Rijpelberg.
		Rijnen. 727


		Kath. Liefdadige instellingen ontbreken niet; vooral is de nagedachtenis van Jan Boon Junior, oen tijdgenoot van Koning Willem I, als weldoener dor gom. in zegening. 3. <of Rijpke), geh. in <le N.-Holl. gem. St.-Maarten, in 1840 met 86, in 1890 met 84 inw. 4. b. onder het d. Forwerd in do Frioscbc gom. Ferwerderadeel. Rijpelberg, geh. in de N.-Brab. gom. Bakel c. a Rijpende, geh. onder hot d. Wit- marsum in do Friescbe gem. AVonsera- radeol. Rijperdijk, buurt in de N,-Hóll. gem. Teasol onder Koog. Rijperkerk, dorp in de Friescbe gom. Tietjerksteradeol, in 1811 met 247, in 1840 met 331, in 1875 met 572, in 1890 met 669 inw. Men vindt er eone Herv. kerk en het groote schoone land- good Vijversberg, waarbij Toutenburg is aongotrokkon. RJJpermolen, b. in de N.-Holl. gem. Brock-in-Waterland. Rijperweereil, polderl. van 147 boet. in de N.-Holl. gem. Broek-in-Wa- torland. Rijpweteving, d. in de Z.-Holl. gem. Alkemade, aan do Rijpwetering. Men vindt or eene niouwo R.-Kath. kork, wier hooge toren roods van ver te zien is. Deze kerk staat, in tegenstelling van de vroegere, dio ten woston van de vaart was gebouwd, op de oostzijde. Het dorp Rjjpwetering toldo in 1840 742, in 1870 674, in 1890 659 inw. IS ij, b. onder het d. Bakhuizen in de Friosche gem. Oaasterland. Oudtijds stond hier con stins van het geslacht Galama, wolk domein, vervolgens aan do familie Thoo Schwartzenborg en de YVÜdt* gekomen, is verbouwd en mot schoone dreven verrijkt. Jhr. G. R. ö. van Swindoron heeft deze bezitting nog moer verfraaid, zoodat zij thans oen der schoonste landgoederen in hot Noorden des Rijks uitmaakt. In 1849 word hier eouo hunebed govondon, dat echter to zoor was geschonden, om hot to behouden. Rijsbergen, gem. in N.-Brab., .tussclion Oinnekon, Prinscnhago, Etten- on-Leur, Rukfon en Zundert, boncvens do Belg. gom. Meer. Zjj boslaat 3705 boet., wordt door de A, do Turfvaart on de Bijloop doorsneden on is door dilu- visch zand gevormd. In 1822 bad zy 1364, in 1840 1568, in 1875 1552, in 1890 1391 inw. Bn" de telling voor 1890		vond men er: 1377 R.-Kath., 13 Ned.- Herv., 1 Chr.-Geref. De ingozotonon be- staan moest uit landbouw, veeteelt en het nanfokken en mesten van gevogelte (kapoonen). Do gom. is eene oude hoorl. dio reeds in do lOdo eeuw wordt vor- nield, toen namolyk als Risbeeha op do Atua. Behalve hot d. Rijsborgon, bovat do gom. de b. Tiggelt, Öroot-Ookel, Kaarschot on Hazoldonk, bonovons do geh. Broodschot en Klein-Ookol. Het d. Rijsborgen, aan den straatweg van Breda naar Antwerpen gebouwd, heeft eeno R-Kath. kork, waarin do in 1804 to Breda in ballingschap gestorven Kar- dinaal-aartsbisschop van Mocholen, Fran- kenberg van Scbellcndortf, begraven ligt. Het telde binnen de kom in 1890 361 inw. In 1812 werd er bij bet aanloggen van den Btraatwog een soort van altaar- steen gevonden, aan do godin Saudrau- diga gewijd. Deze berust in het museum te Leiden. In 1572 werd hot door do Spanjaarden aan kolen gelogd. Het kasteel van Rijsbergen is in 1837 afge- broken. Rijeulam, geh. in do Gron. gem. Vlachtwoddo. R ijsbot\', geh. in do N.-Brab. gom. Tilburg. Rijselt, of Ne<lerlaiidsch- Mettray, landgoed in de Geld. gem. Gorsel, reeds in 1105 onder don naam van Rislo, als oeno bezitting der Zut- phenscho St.-"\\Valburgskerk bekend. In Juni 1850 word hot door de vereeniging Nodorlandsch-Mcttray van den baron Neukirchen van Nijvonbeim aangekocht, en den 5 December daaraanvolgende eene vereeniging in hot leven geroepen, om knapen van den 1\'rot. godsdienst van 911 jaron, die behoefte bobben aan oen nauwlettend toezicht en eone goede opvoeding, aldaar op te nemen, voor hunne godsdienstige en verstande- delijko leiding to zorgen on hen tot cenig beroep to bekwamen. Op don 18 Doe. 1851 werden do eerste elf kwoo- kelingen opgenomen, dio sedert door honderden zijn gevolgd. Rijselt bevat, in plaats van de oude havezate, ver- scheideue gebouwen, deels couvoudigc, maar netto woningon voor do kolonis- ton, eeno school, eene grooto boerdory, oono gymnastiekperk, eeno kork, werk- winkols, eone bakkerij, ecu badhuis en eeno eigeno begraafplaats. Hijsen, gem. in Overijssel, tusschen Wierden, Murkeloo, Holten on Hollen-

-ocr page 708-



		Rijswijk.
		728 Rijsingen.


		Rijsoord, znidw. doel der Z.-Ifoll. gem. Ridderkerk, dat lang eene b\\j\'-on- dero gem. uitmaakte. Deze omvatte bjj het herstel van don Nederl. Staat alleen de heerl. Rijsoord, doch den 1 Januari 1846 werd zij mot Scrovelshoek ver- eenigd. Vóór dio vereeniging was zij 120 heet., doch sedert 266 heet. groot. In 1822 had Rijsoord 99 en Strovelshoek 44 inw., dio in 1840 tot 116 en 47 wa- ren toegonomon. In 1855 is Rijsoorl bjj Ridderkerk ingelijfd. Het d. Rijsoord ligt aan den weg van Rotterdam naar Dordrecht en aan het binnenwater do Waal, waarover hier eene hooge brug ligt; het had in 1890 322 inw. Er is eone Herv. kerk. It ijsoord-en-Stre velshoek, pold. van 203 heet. in de Z.-Holl. gem. Ridderkerk. Rijsoordsche-Straat, b. in de Z.-Holl. gom. Ridderkerk. Rijswaard, uitorw. van ruim 28 heet. in de N.-Brab. gom. Veen. Rijswijk, 1. gem. in N.-Brab., tus- scheu "SVoudrichem, de Werken-en- Sloeuwük, Almkork en Gioson, modo in N.-Brab., en I\'oodorooion in Geld. Zjj beslaat 421 heet., wordt in hot noord- oosten door do Maas bezoomd en is door rivierklei gevormd. In 1822 had zg 217, in 1840 306, in 1875 487, in 1890 518 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 326 Ned.-Herv., 168 Chr.- Geref., 13 R-Kath., 11 ongon. Zij be- stann meest van landbouw on veeteelt. Behalvo het d. Rijswijk, bevat do gem. het geh. Ruigenhoek. Hot d. Rijswijk, langs den Maasdijk gebouwd, had in 1890 binnen de kom 93 inw. Het is eene oude plaats, daar do geloofsprediker Switbert er reeds in de 7de eeuw het Evangelie hoeft verkondigd. Do kerk, dio den Herv. behoort, staat buitendijks. Den 30 Januari 1809 brak bij dit d. de Maasdyk door. 2. gem. in Z.-Holl., omringd door de gemeenten \'s-Graven- hage, Voorburg, Stompwijk, Vrijenban, Hof-van-Dolft, Wateringen en Loosdui- nen, met oeno opporvlakto van 2069 heet., meost kleiland, doch ten deele ook laag veen. In 1811 bad zij 16:19. in 1822 1588, in 1840 2228, in 1875 2860, in 1890 2744 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er 1158 Ned.-Herv., 6 W.-Herv, 12 Rem., 68 Chr.-Geref., 10 Doopsgez., 27 Luth., 73 Ned.-Gorof., 1873 R.-Kath., 7 Oud-Room- Bchen, 15 onbek. Hunne voornaamst»
		doorn, hebbondo eene oppervlakte Tan 2551 heet. Langs de Rogge, dio de (rem. in hot noodoosten bezoomt, ligt klei. Overigens bostaat do grond meest uit diluv. zand, afgowisseld door laag veen en hoog veen. In 1811 had zij 1784, in 1822 H94, in 1840 2691, in 1875 3151, in 1890 4779 inw., in laatstgenoomd jaar onderscheiden in 2813 Ned.-Horv., 947 Chr.-Gcref., 1 Doopsgoz., 4 Luth., 164 Nod.-Gorof., 747 R.-Kath., 99 Isr., 4 ongon. Dezoingezotenen bestaan meest van don landbouw, wovorjj enz. Men had in 1892 2 stoom-jutespinnerijen en weverijen, linnen- en katoenweverijen, wattenfabriek, blauwververijen, pannen- on steenfabrieken, gasfabriok, veende- rjon enz. Do gom. bevat do stad Rij- sen en het Buitenrot, het laatste door verstrooide woningen gevormd. De stad Rjjson ligt zoor nabij de Regge en, wijl zij door hooge gron- den is omringd, vrij bevallig. Zij is thans eene openo plaats, doch dat zij eens door grachten was ingesloten, kan men m>g ontwaren. Do markt is tamelijk ruim. In 1840 toldo men er 2282, in 1870 2834, in 1890 4026 inw. De plaats vorwiorf stedelijke rechten in 1243 van Bisschop Otto van Holland. Zij had geen zitting op den Overijselschen Land- dag, doch wel op de kwartiersvergade- ringen van Twente. De eerste maal, dat van haar in oorkonden sprake is, in 1188 namelijk, wordt zij als Risnon ver- mold. In den Spaanschen oorlog heeft zjj veel geleden, niet alloen door den v\\jand, maar zelfs van Staatsche benden. Zoo persto do Engelsche on Duitscho bezetting van Lochem den inwoners d<m 3 Sept 1580 2100 gulden af. In 1666 on in 1672 1674 werden do ingezetenen door do Munstorschen uitgezogen, en wellicht ton gevolge daarvan vorzetten z\\j zich don 10 Nov. 1690 togen do pachters dor gemoone middelen. Den 4 Aug. 1826 stortte de toren der Horv. kerk in. Deze kerk bevat o. a. eene tombe voor den eigenaar der naburige havezate de Oosterhof, Hendrik van It- tersum. Do overige 3 kerkgobouwen be- hooron don R.-Kuth., Chr.-Gorof. en Isr. Aan do Markt staat het Raadhuis. Er is oen station van hot spoorwegtra- ject DeventerAlmeloo. Rijsinjgeil, b. in de N.-Brab. gom. St.-Oedenrode. Rijskampcn, polderl. in de N.- Brab. gem. \'s-Hertogenbosch.

-ocr page 709-

Rijswijksche-Polder. Saaftinge. 72»

Werkhoven, ruim 218 heet. groot, deel»
door klei, deels door diluv. zand gevormd.
Zjj had in 1811 121, in 1822 207, in
1840 239, in 1874 422, in 1890 481
inw., in laatstgen, jaar bestaande uit
142 Ned.-Herv., 3 Luth., 39 >\'ed -Geref.,
292 R.-Kath., 5 onbek. De moeste in-
gezotenen bestaan van den landbouw,
de bnomkweokerij, stoombleckorij enz.
Voorts houden hier in den zomer vele
familiën tijdelyk verblijf. Er is een her-
stellingsoord, gen. het Kleine Loo",
en een halte van de stoomtram van het
Station-Driebergen naar het dorp. De
gem. bevat het d. Rijzenburg en het
geh. Oud-Ryzenburg Het d. Rijzen-
burg, aan den grooten weg van Utrecht
naar Arnhem gelegou, heeft zjjn ont-
staan to danken aan den hoer Petrus
Jodocus van Oosthuysen, hoor van Rjj-
zenburg, die het in 1808 heeft aange-
legd. In de R.-Kath. kerk, mede in
1808 gesticht, het middelpunt vormende
van een halfrond van huizen, vindt men
een trefl\'ond schoon grafmonument, go-
wijd aan de familie v. Oosthuysen on
gebeeldhouwd door den Vlaamschon
kunstonaar Ducassu. Er is een Seminarie
tot opleiding van R.-Kath. goostolijken.
(Zie S|>;irr«\'ii<l:i;il Hot Kijzenburg-
scho-Bosch is zeerbi\'koorlijk. In 1870 telde
men binnen de dorpskom 184, in 1870
186, in 1890 271 inwoners. Het slot
Rijzo burg of Rijsonburg, roeds in 1240
bokond, ligt 20 min. ton zuiden van het
dorp. Hot werd in 1268 door Ileor Gijs-
brecht van Amstel en do Kennemers
verwoest, doch is in 1297 dooi\' Willem
Proeis, Heer van Rijzenburg, weder op-
gebouwd.

middelen van bestaan zijn veeteelt, land- !
bouw en nijverheid. O. a. heeft men er i
oene jeneverstokerij en eenige molens.
Er is een station van het spoorwegvak I
\'s-GravcnhageDelft en een halte van
de stoomtram tusschen deze beide plaat-
sen. De gem. bevat het d. Rijswijk, de
b. Oeestbrug en verscheidene buiten-
plaatscn, wier aantal echter in den
lateren tijd is afgenomen, vooral langs
de vaart naar Delft. Het d. Rijswijk
is eene bevallige, weigebouwde plaats,
die in 1890 1278 inw. binnen de kom
telde. Er zijn vele grootere en kleinere
buitengoederen, benevens 2 kerken, een
der Hervormde en een der R.-Kath. Op
het kerkhof is een fraai marmeren ge-
denkteeken voor den dichter Hendrik
Tollens, ontworpen en vervaardigd door
den beeldhouwer E. Lacomblé. Aan den
vrede, die hier den 10 September 1697
op het huis Niouwburg werd gesloten,
herinnert eene piramide. Ten jare 1489 I
werd Rijkwijk door do Hoekschen ge-
brandschat. 3. d. in de Geld. gem.
Maurik, aan den Rijndijk, tegenover
Wijk-bjj-Duurstede. Hot is eene oude
plaats, met eene Herv kerk. In 1840
telde mon er 536, in 1872 564, in 1890
547 inw.

It i.j*wi.jl»M-li«\'-l*ol«loi\\ pold. van
296 heet in do N -llrab. gem. Rijswjjk.

Iti.JMwijkNvIie-lI itei-waard, of
RiJMwiJksehe-Kiiitenpolder,
uitciw. van 152 heet. in de Gold. gem.
Man rik.

ltijxdor|». fraai landgoed in de Z.-
Holl. gom. Wassenaar.

Rijzenburg. of Rijsenbnrg,
gem. in Utr., tusschen Driebergen en

Saaftinge, of Saeftinge, 1.

oudtijds ook Chaeftinge geheeten, lund-
streek aan de Schelde, in het noorden
van Vlaanderen, met 2 dorpen St.-Lau-
rens en Onze-Lieve-Vrouwe. In 1574 en

1583 is dit oord overstroomd. Eerst in
veel lateren tijd, en wel meest in onze
eeuw, is een doel door indijking terug-
gewonnon. Het behoort deels aan Ne-
derland, deels aan België. Het Belg.

-ocr page 710-



		730 *Kaaknm. Kandelingen Ambacht.**

		aandeel (bet kleinste) is thans weder geheel vruchtdragend land. Het Nederl. deel is nog Krootendeels schor, slib of water, doch het aangroeien der schor- ren belooft nieuwe heroveringen. 2. ])old. van 275 heet. in de Zeouwsche gemeente Klingc, in 1805 ingedijkt. Saaksmu. of Kaaxum, dorp met eene Herv. kerk in de Gron. gem. Oldehove, op eene wierde, nabjj het Reitdiep. Vroeger stond er do burg Heoralma. Het dorp telde in 1811 203, in 1840 314, in 1870 278. in 1890 196 inwoners. *Kaakniiier-Polder, of Naak snmer-l\'iterdijk, pold. van 154 heet. in de Gron. gem. Oldehove. Kaard. geh. in de Friesche gem. Bolswnrd. S;i:ilcl(l.* of Kaasveld, d. met eene K.-Kath., kerk in de Overijselscho gem. Weerseloo. Do kerk staat ter plaatse der voorm. havezato Saasfeld of Satersloo in do 14do eeuw eene vor- mnarde sterkte. Sabbiiige, of Oud-Kabbingc, b. in do Zeouwsche gom. AYolfaartsdijk, vroegor een d. mot een adel. kasteel en eene kork, wolk Iaatsto gebouw in 1800 is gesloopt. De b. telde i» 1840 386, in 1870 394, in 1890 659 inw. De oude heorl. Sabbiuge, reeds in het bc- gin der 13do eeuw van groot aanzien, was 666 hoct. groot. Sabbingo wordt eerst in 1209 vermeld. Kabina-Henricapolder, pold. in do N.-Brab. gem. Fijnaart, in 1787 bedijkt en 680 heet. groot. Sakpolder, 1. p. ged. in de gem. Driewegen, ged. in de gem. Ovezande (Zeeland). Si. p. ged. in do gom. Nisse, ged. in de gem. Oudelande (Zeeland). Sal la ml. 1. landstreek in Overijsel, vóór en ten tyde van het bissckoppo- lyk bestuur. Zij bevatte het midden- doel der i>rov., van de Zuiderzee en Vollenhove (in het westen en noord- westen) tot Bonthei in en Twente (in het oosten). Vroeger was het een graaf- schap. Een der graven van Salland of \' Salon, die ten jare 956 voorkomt, hoetto ! Everard. Een zijner opvolgers, die vóór ! 1086 wordt genoemd, droeg den naam van Egbert. Deventer en de Marken aan de Vecht zijn daarbij ingelijfd. SJ. voorin, drostambt in Overijsel, bevatt. het grootste deel de oude landstreek Salland, doch zonder de 3 Overyselschc
		hoofdsteden, do ambtmannij van Kolm- schatc, het schoutambt van Zwolle of Zwollerkerspel, het drostambt van IJsel- muiden, het boogschoutambt van Has- selt en do kleino steden Hasselt, Om- men, Genomuiden, Hardenberg, Grams- bergon, Wilsum en Grafhorst. Het be- vatte 9 schoutambten: Batmen-en-Holten, Hellendoorn,Raalte, Olst, Wijhe, Heinoo, Dalfsen, Ommen, Hardenberg. 3. kwartier van de prov. Overijsel, tijdons de eerste jaren van het Koninkrijk der Nederlanden (18151825). Het bevatte do 15 schoutambten : Batmen-en-Holten, Dalfsen, Diepenveen, Hardonberg, Heinoo, Hollcndoorn, UBelmuiden, Kamperveen, Olst, Ommen-en-Den-Ham, Kaalte, Schok- land, Wijhe, Zalk-en-Veokaten, Zwoller- kcrspel. Kal werd, geh. in de Friesche gem. Franeker. Kaïnbeek, gem. in N.-Brab., inge- eloten door Boxmeer, Oploo, Bakel c. a., Venraai, Viorlingsbeek en Bergen, der- halvo door 4 N.-Brab. en 2 Limb. gem. Zij beslaat 3124 heet., moest diluvisch zand, doch in hot noordvveston, waar do Maas vlooit, mot cenig kleiland, en in het zuidwesten mot hoog veen. In 1822 had zij 1115, in 1840 1261, in 1875 1438, in 1890 1503 inw. Bij do telling voor 1890 onderscheidde men or: 1464 K.-Kath., 3 1 Ned.-Herv., 1 W.-Herv., 5 Isr. Do landbouw maakt hun voorn, middel van bestaan uit. Do gem. bevat de d. Sambeek en Mullem, benevens do b. .Sambeeksche-Hoek en Heikant. Het d. Sambeek heette oorspronkelijk St.-Jansbeek, naar den patroon der kerk, een aanzienlijk gebouw met een hoogen zwaren toren. In 1870 had dit d. binnen de kom 484, in 1890 555 inw. Behalve genoemde K.-Kath. kerk, is er een in 1843 gebouwd Horv. bedehuis. KambeekMclie-Hoek, buurt in de N.-Brab. gem. Sambeek, in 1840 met 287, in 1890 met 446 inw. Kammerpoliler, polder van 306 hectaren in do N.-Holl. gein. Egmond- Binnen. Sa ml Itii iir. Kandbnir, ofZan- debunr, geh. in de Drcntsche gem. Koden, in 1811 met 45, in 1840 mot 48, in 1870 met 40, in 1890 met 53 inw. Sandeliiigeii-Ambacht, 1. of *Adriaan- Iieters- Ambacht,** zui delijk dool der Z.-Holl. gom. Hendrik- Ido-Ambacht, waaraan bot door de wet van 11 Juli 1855 is toegevoegd. Vroc-

-ocr page 711-



		Manden.		Sussen hoi 111. 731

		frer wfis het ceno zelfstandige gein., die, ruim 832 heet. groot, in 1822 357, in 1840 390, in 1850 364, in 1890 201 inw. telde. Do gem. ontleent haar naam aan een ryk burgor, Adriaan Pietersz. San- delingen. 2. pold. van 290 heet. in de Z.-Holl. gom. Hendrik-Ido-Anibacht. Sailden, goh. onder Siddeburen in de Gron. gem. Slochteron. Saiidenburjr. reeds in 1320 be- kende ridderhofstnd in de Utr. gem. Langbroek. Saiidenburgerlaan, halte van de stoomtram (Arnhem)Rlionen Station Driebergen. Van dit punt gaat een zijtramlijn naar Wijk-bij-Duurstedc. Samltirdeii, Santfirde, of Zandvoort, d. met eene Herv. kerk in de Friescke gom. Wymbritseradeel. Het telde in 1811 67, in 1840 90, in 1875 98, in 1890 82 inw., die van hot geh. Sandhrderryp medegerekend. Het bestond roods in 1132. SandKrderrijii, of De \'\">Iti.il>\' geh. ondor hot Friescho d. Sandiirden, in 1840 met 38, in 1890 met 46 inw. Sandpoort. Zie Zandpoort. Sapmeer, drooggem. moor in do N.-lloll. gom. Graft, 27 hoct. groot. *Sappemeer, 1. of l>uivel- nieer,** voorin, moer in Gron., in de venen. Ofschoon het eono groote diepte bezat, gelukto het in 1618 om dit moer af te tappen. SJ. voorm. rechtstool in Gron, in do 17de eeuw opgericht en tot in 1804 in stand gebleven. Het dis- trikt was govormd uit deelen van Sel- word of \'t Gorecht en het üldambt en bevatte de veenstreek, waarin nu Sap- pemoer, Hoogezand en Winde wecr-en-Do Lula liggen. 3. gem. in Gron., in- gesloten door de gem. Hoogezand, Sloch- teren, Noordbroek, Zuidbroek en Mun- tendam, met eene oppervlakte van 1302 heet. Z(j bestaat uit dusgenoemden dal- grond (afgegraven hoogveen) en dilu- visch zand. In 1811 had zij 2414, in 1822 2478, in 1840 3048, in 1875 4790, in 1890 503."> inw., in laatstgenoemd jaar onderscheidon in 2917 Ned.-Herv., 1 "W.-Herv., 3 Rom., 326 Chr.-Gcref., 435 Doopsgez., 44 Luih., 16 Ned.-Gerof., 774 R.-Kath., 92 l8r., 3 Apost., 3 Bapt., 419 onbek. Do middelen van bestaan zijn koophandel, scheepvaart, nijverheid mon vond er in 1892 o. a. 6 scheeps- timmorworven, zeilmakerij, stoom-papier- fabriok, moutwynfabriok, brandewijn, en jenevorstokorijon, stoom-houtzaagmolon,		vele windmolens, stoom-oliemolen, 2 leerlooierijen, boekdrukkeryen, mino- raalwatorfabriek, 10 grofsmoderijen, boomkweekerjjen, bloemisterijon, touw- slagory enz. landbouw en veeteelt. De gem. bovat het d. Sappemeer, do b. Kleine-Meer, Achterdiep, Jagerswyk, benevens doelen van de b. Burgercom- pagnie on Tripscompagnie. Sappe- moer, aan het Winschotcrdiep, sedert 1618 ontstaan, is oen fraai, welgebouwd vlek. De Herv. kerk werd in 1653, de Luth. in 1714 gesticht. Voorts zijn er kerken der Chr.-Geref., Doopsgez. en K.-Kath.. waarvan de beide laatsten in 1846 en 1873 de vroegere kerken te Kleine-Moer hebben vervangen. Nappe- nieor telde binnen de kom iu 1870 1582, in 1890 1526 inw. Sappewerf, polder], in de X.-Holl. gem. Heer-Ilugowaord. Saspolder, of Klein liet te- waarde, pold. in do Zeeuwflcho gom. Niou erkerk, in 1646 bedijkt en 92 hoct. groot. Snspiit, in de Zeouwscho gom. Schoondyke, in 1840 met 100, in 1870 met 119, in 1890 met 91 inw. Siiwsrlie-<i)s»t. water in Zeeuwsch- Vlaunderen, voorheen do haven van Sas- van-Gont, doch door indijkingen thans genoegzaam verdwenen. Sassenlieiiti. gem. in Z.-Holl., tusschen Lisso, Voorhout, Oegstgeest en "Warmond, ruim 654 heet. groot, ge- noegzaam alles alluvisch zand, en vorder eenig laag veen. In 1822 had zij 751, in 1840 974, in 1875 1166, in 1890 1419 \| inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 749 R.-Kath., 485 >\'ed.-Herv., 125 \| Chr.-Geref., 50 Ned.-Goref., 6 Rem., < 1 Doopsgez., 1 Luth en 2 onbek. Zij bestaan meest van landbouw, bloem- kweekerij en veeteelt. Do gom. bevat het d. Sassenhcim, eenige buitenplaat- se n en boerenhofsteden Do bouwvallen van het slot Tellingen dicht bij Sassen- heim, behooren tot de gem. Voorhout. Het d. Sassenhcim, aan den straatweg tusschen \'s-Graven on Haarlem, telde binnen de kom in 1890 675 inwoners. Het is eene fraaie plaats, die 3 kerken, één voor de Herv., één voor de Chr.-Geref. en één voor de R.-lvath., hooft. Do Herv. kerk dngteekent van 1460. Mon vindt dit d., dat in do wan- doling doorgaans Sassem wordt genoemd, hot eerst in do 9de eouw als Sashoim, Sahsingenheim on Sa.tcnhoim vermeld.

-ocr page 712-



		Schaasberg. Sas-van-Goes, geh. in de Zeeuw- sche gem. Ka.tendyke. Het ontleent zijn naam aan eon sluis in de haven van Goes. Satinlean, Sanlean, of Sou- der land, geh. onder het d. Lutke- wierum, in de Friesche gem. Hennaar- deradeel. Saunleansterhniseen, goh. on- der het d. Oostorond in de Friesche gom Hennaarderadeel. San word. of Sal wort. d. in de Gron. gem. Adorp, in 1840 met 325, in 1870 met 385, in 1890 met 507 inw. Do oude Herv. kerk werd in 1840 af- gobroken on vervangen door een kork- gebouw halverwege het naburige Wet- singe. Er is ook eene Chr.-Geref. kerk. Sauwerd wordt sedert 1364 in de ge- sehiedenis genoemd. Sauwerd is gele- gen aan den spoorweg Groningen Delfzijl. Savendonk, goh. in de N.-Brab. gom. Boxtel. Stm IsiiK\'t\'l\'. drooggemaakt meer in de N.-Holl. gem. Wormer, omstreeks. 1630 tot land gemaakt, 65 hectaren groot. Schaapblllten, gehucht ondor hot dorp Farmsum in de Gron. gem. Delfzijl. Schaapsdijk, b. in de N.-Brab. gem. Escharon. ScliaapsUuil. of Schaups- knilsmeer, voorm. meer in do N.- Holl. gom. Heer-Hugowaard, te gelijk met die bedijking drooggemalen en 67 heet. groot. Schaapstal, geh. in de N.-Brab. gem. Bakel c. a. Schaapsteeg, is een halte voor lokaal verkoer, tusschen Echteld en Kesteren, van het spoorwegvak Ara- hem(Nijmegen )Tiel. Schaam, buurt in de Limb. gem. Heer. Schade wijk, buurt in de N.-Brab. gom. Eorsol, zoowel in 1840 als in 1870 met 153, in 1890 met 133 inw. Schudijk, buurt in de Limb. gom. Horst, in 1840 met 129, in 1870 met 143, in 1890 met 131 inw. Schadron. goh. onder het dorp Volkol in do N.-Brab. gem. Uden. Schaasberg, of Schaesberg, gem. in Limb., tusschen Heerlen, Kork- ; rade en Nieuwenhagen, ruim 744 heet. groot, bestaando de grond uit mergel of Limb. klei. In 1822 had zjj 892, in
		732 Sas-van-Gent. Te Sassonheim is eon notariaatschool gevestigd. Er is eon halte van de stoomtram HaarlemLeiden. Sas-vaii-<« <>ii <- gom. in Zeeuwsch- Vlaanderon, ingosloton door de Nederl. gemoenten Filippino, Neuzen, Westdorpe en Zuiddorpo, bonevens door de Belg. gem. Zolzato on Assenedo. Hare grootte bedraagt 1449 beet., zijnde do grond klei, of klei mot zand vermengd, in verschillendo polders afgedeeld. In 1822 bad dezo gem 977, in 1840 1039, in in 1875 1152, in 1890 1336 iuw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 1150 K.-Kath., 186 Ned.-Herv. Zij be- Btaan deols van den landbouw, deols van handel on scheepvaart, doels van nerin- gen on handwijerksnverheid. De gem. bevat do stad Sas-van-Oent en eenige verstrooide boerenhooven en huizen. Er is een station van den spoorweg Ter- neuze.nGent. De stad Sas-van-Gent ontleent haar oorsprong aan eene sluis of sa, aan het einde dor vaart gebouwd, die de Gentenaren mot vergunning van Koning Filips II in do 16de eeuw dolven om eene kortere vaart dan langs de Schelde naar de Hont to bekomen. Do plaats werd in 1572 door muitende Engelscho troepen ingenomen en verwoost, doch sedert weder opgebouwd, ver- kreeg zij do gedaante van eene stad en vesting. Na hare ontmanteling en het opslijken van hot Sassche-Gat, verloor zÜ voel van haar blooi, doch deze is weder toogenomen, nadat in 1826 het Kanaal-van-Nouzen is gegraven en den 1 April 1869 de spoorweg van Gent naar Neuzen is geopend. Men telde er in 1840 854 inw., welk getal in 1890 tot 1019 iuw. was toogenomen. Er zijn kor- ken voor do Herv. en de R.-Kath., een Stadhuis en merkwaardige sluizen. Sas- van Gent werd, na in 1576 aan Prins "Willem I toebedeeld te zijn, den 20 October 1583 door de Spanjaar- den ingenomen. Na een beleg van vijf weken, word het don 5 September 1644 door Don Andrea de Farado aan Prins Fredorik Hendrik ovorgego- ven. Den 29 April 1747 werd do stad don Franschen ingeruimd, evenals in Octobor 1794. Van 17 tot 29 Octobor 1830 was de stad in het bezit van oen ban- deloozen troop Belgou. Sas-van-Crentpolder,* of Kletil-Albert, pold. van 82 heet. in de gem. Saa-van-Gent, in 1805 inge- dykt.

-ocr page 713-



		Schaffelaar.
		Schagen. 733


		> \'811 had zjj 1396, in 1822 1558, in 1840 2008, in 1875 2998, in 1890 3110 inw. Bjj de telling voor 1890 vond men i er: 1930 Ned.-Herv., 2 AV.-Herv., 2 Rem., 10 Chr.-Gerof., 152 Doopsgez., lOLuth., 298 R.-Kath , 1 Oud-Kath., 33 Isr., 78 onbek. Zy bostaan meest van landbouw, veeteelt, handel, markten en burgerlijke bedrijven, waaronder eenige kleine in- richtingen van nijverheid. Zoo /.yn er oen gasfabriek, boekdrukkorij, touwsla- gerij, 3 gruttorijen, enz. In vorige eouwen biociden er verscheidene messcnmake- rijen. Do gem. bovat het stadje Schngen, do b. Do Nes, do geh. Do Dorpen, J Grootewal, Lolleburg, Lutjowal, Do j Miede, Het Wad, Keins, Lagedijk, On- derdyks, \'t Zeogobuurrje, Zandvenne, Coruelissenworf, Jaarsdorp, Ave dorp, Tjallewal, Tolke, Tolkenbosch en Tol- kerdijk, benevens den polder Burghorn en eenige verstrooide huizen. Scha- gen, in 1870 met 1357, in 1890 met 2231 inw. binnen do kom, is eene der schoonste plaatsen van West-Friesland. Sedert het den 12 Mei 1415 van Graaf Willem VI poortorrecht verkreeg, is het onder de kleine steden van Holland ge- rekend. Schagen was toen al vry oud, want roods in de 12do eeuw moet het eon niet onaanzionlijkon trap van bloei hebbon vorkregen. Het Marktveld to Schagen, het middelpunt van do be- bouwdo ko ii, is een ruim plein, waaraan, benevens do schoono Horv. kork, ook Raadhuis staat. Genoemde kerk hoeft een toren van 43 M. hoogte, eon kunstig ge- beeldhouwden predikstoel en eene graf- tombe voor Heer Jan van Schagen en zijno gado Aloida van Assendelft. Scha- gen heeft ook eene R.-Kath. kerk, twee weeshuizen, eene vischmarkt, enz. Aan de zuidzijde van het Marktplein is de toegang naar hot voorm. kasteel, waar- van, behalve het omwaterd grondvlak, hetwelk tot begraafplaats dient, nog tweo torons overig zijn. Het was gebouwd door Hoer Will m (een natuurlijken zoon van Hertog Albrecht, Graaf van Holland), die in 1394 de heerl. Schagen van zyn vader verwierf. Eeuwen lang prijkte do schoorsteen van de waponzaal mot tweo marmeren kolommen, tijdons do toch- ten naar \'t Heilige Land uit de bouw- vallen van Karthngo door Schagers me- dogobracht." In 1821 zyn zij naar Belgiö vervoerd. In 1168 werd Schagen door Heer Allard van Egmond verbrand. In 1477 nam de Stadhouder van Holland
		1840 1139, in 1875 1215, in 1890 1144 inw., in laatstgenoemd jaar bestaande uit 1143 R.-Kath., 1 Nod.-Herv. De landbouw maakt bet boofdbedrijf der bew. uit. Do gem. bevat do d. Scheid en Palonberg, do b. Lichtenberg en het kasteel Schaesberg. Hot kasteel Schaos- berg is een uitgestrekt gobouw, dat uit het water oprijst. Het behoort aan het geslacht Schaosbergh, dat in 1712 do rijks-grafolijko waardigheid verwiorf. Er is eene oponbaro kapel. Schalie laar. uitgestrekt adoljjk landgoed in de gem. Barneveld. Het huis is omstreeks hot midden dezer eeuw, in Gothischen stijl en met groote pracht, herbouwd. Schafferwolde, geh. onder het d. Kropswolde in de Gron. gom. Hoo- geznnd. Schaft, dorp in de N.-Brab. gem. Borkel-en-Schaft, in 1840 met 184, in 1870 met 204, in 1890 met 250 inw. Sedert 1844 hebben Borkol-en-Schaft te zamen één (K.-Kath. kerk, die bijna eenzaam, midden tusschen beide plaat- sen, op de heide staat. Schagen, 1. voorm. vrije heerl. in N.-Holl., bevattende de beide gom. Scha- gen en Barsingerhorn. 5S. distrikt voor hot kiezen van Prov. Staten in N.- Holl. Het bevat de gem. Schagen, Do Zgpe-on-Hazopolder, Anna-Paulowna, Kallantsoog, Wieringerwaard, Wieringen, Barsingerhorn, Harenknrspel, St.-Maar- ten, Wurmenhuizen, Koedijk, Bergen, Schoorl, Petten, Heer-Hugowaard, Win- kel, Oud karspel, Zuid-Scharwoude, Noord- Scharwoude, St.-Pancras, Brook-op-Lan- gedjjk, Nieuwe-Niedorp, Oude-Niedorp. 3. tweede kant. van het N.-Holl. arr. Alkmaar, bevattende do gem. Anna- Paulowna, Barsingerhorn, Kallantsoog, Harenkarspel, St.-Maarten, Niouwe-Nie- Oude-Niedorp, Oudkarspel, Petten, Scha- gen, Warmenhuizen, Wieringerwaard, "Winkel, Zijpe. 4. deken, van het bisdom Haarlem, bevattende de par. Anna-Paulowna, Helder, Noord-Zijpe, Schagen, Burg-op-Tessel, Cocksdorp-op- Tessel, Oude-Schild-op-Tossel, \'t Veld, "Wieringen, Zuid-Zijpe. Er zijn nog 2 bijkerken op Tessel: aan de Hoorn en te Oosterend. 5. gem. in N.-Holl., ingesloten door de gem. Do Zy\'po, Bar- singerhorn, Oude-Niedorp, Harenkar- spel en St.-Maarten. Zij beslaat 2006 heet. is door zeeklei gevormd en bestaat uit oud land en den polder Burghorn. In

-ocr page 714-



		Schallegalle-Polder. Holl. gom. Veur, ruim 40 heet. groot. Oudtjjds stond er eeno aan St.-Agatha gewjjdo kapel. Schakerloo, of Ondeland, heerl. in do Z cuwscho gem. Tolon, bjjna 1587 heet. groot. Daarin ligt do buurt Schakerloo, in 1840 mot 156, in 1890 met 649 inwoners. Oudtijds was Schakerloo een dorp met oeno kork. Kecds in eeno oorkonde van 1220 of 1221 wordt van de heerln\'kh. Schakerloo melding gemaakt. Den 29 Januari 1574 was Don Luis de Requescns hier getuige van de nederlaag zijner vloot op do Oosterschelde. Schalkedam, voorm. dam in do Lauwersop de Friosch-Groningscho grens, bij het d. Stroobos. Schalkhaar, geh. in do Overijs. gem. Diepenveen. Schalkwijk, gem. in Utr, tus- schen Houten, Vreoswijk, Tul-en-\'t-Waal en de Geld. gem. Kuilenburg. De grond beslaat ruim 1791 heet., wordt in het zuiden door do Lok bespoold en is ge- vormd door riviorkloi. In 1822 had Schalkwijk 904, in 1840 1104, in 1875 1177, in 1890 1186 inw., in laatstgo- noemd jaar onderscheiden in: 138 Nod.- Herv., 24 Ned.-Gercf. en 1024 R.-Kath. Landbouw en veeteelt maken hunne bron- non van welvaart uit. De gem. bevat het d. Schalkwijk, do b. Pothuizen on Riet- veld, bonevens het geh. Blokhuizen. Vroeger werd do heorl. Schalkwijk door do Hoeren van Kuilenburg bezeten. Hot dorp Schalkwek strekt zich van het zuidoosten naar het noordwesten in eeno rechte lijn uit. Het heeft eeno Herv. en eene R.-Kath. kerk doch de vroegere ridderhofstad Schalkwijk is gesloopt. Er is oen station van don Staatsspoorwog, behooronde tot do ljjn Utrecht\'s-Hertogenbosch. In 1890 had het d. binnen de kom 155 inw. In 1523 brak do Lekdijk bij Schalkwijk door. In 1527 werd het d. geplunderd door don Hopman Christoffel de Lange, torwgl Hendrik van Beieren, de 58e Bisschop van Utrecht, er kort te voren braudschattingen had uitgeschreven. In 1147 zijn de hoerlijkheidsrechton door Grauf Goorge Froderik van Waldeck- Pyrmont en Kuilonburg, als voogd over diens neof Hendrik Walraedt, overge- drngen aan Adriaan Ram, Heer van Tul-en-\'t-Waal. Schalkwijk wordt het eerst in 1165 vermeld. Sclutlleg;allc-loIder, pold. van*
		734 Schagen-en-den-Eng. - hot kasteel in, on in 1517 word het stad.jo door do Geldorscbo Friezen af- gebrand. Don 18 December 1865 werd te Schagon oen station van hot spoor- wegvak AlkmaarHeldor ontsloten. 6. pold. van ruim 1644 heet. in de N.- \| Holl. gom. Schagen. Schagen-eii-den-Eng, pold. in de Utr. gom. Linschoten. Dit oord had, met de Vinkenbuurt, in 1840 134, in 1870 184, in 1890 219 inw. Schagerbrug, hoofddorp in de j N.-Holl. gom. Zijpe. Er is cene Herv. kerk. Men tolde er in 1870 375, in 1890 ; 390 inw. binnen do kom. Schagcrkogge, bedijking in N.- j Holl. van dezelfde uitgestrektheid als , de heerl. Schagen. Schager-eii-Xiedorperkogge, ; bedijking in N.-Holl, bevattende de gom. \| Schagen, Bnrsingerhorn, Winkel, Xieuwe- Niedorp on Oude-Nicdorp, te zamen on- > ge veer 7139 heet. Schagernicer, voorin, meer in N.-Holl., reeds voor onheugelijke jaren drooggemalen en omstreeks 100 heet. groot. Schager-l\'itwerpen, pold. van 45 heet. in de N.-Holl. gom. Schagen. Schager-Verlaat, goh. in de K.-HolL gein. Harenkarspel. Schagerwaard,of Witsmeer, I in 1632 di\'ooggemaakt meer in de N.- Holl. gom. Harenknrspel, 527 heet. groot. Schaïk, 1. b. in de Z.-Holl. gom. Leerdam, in 1840 met 185, in 1890 met 205 inw. 2. gom. in N.-Brab., tus- schen Herpen, Reek, Zeeland, Uden, Nistelrodo en Borchem, hebbende eeno oppervlakte van 3008 heet., alles dilu- visch zand. In 1822 had zij 1330, in 1840 1511, in 1875 1526, in 1890 1469, allen R.-Kath. inw. De landbouw is hun middel van bestaan. De gem. bevat het d. Schaïk, do b. Landstraut, Schaïk- schehook en Den Haag, benovens de geh. üaal on Mun. Het d. Schaïk telde in 1890 binnen do kom 74 inw. Er is eeno nieuwe K.-Kath. kork. 3. Schaden ijk, b. in do N.-Brub. gem. Os, in 1840 met 712 inw. Er staat eeno oude kapel. In 1522 werd Schaïk door de Geldcrsehen aan kolen gelegd. Don 19 Mei 1831 is het door een zwaren brand geteistord. Sehaïkschehoek, b. in do N.-Br. gem. Schaïk. SchakenboMf It, heerl. in de Z.-

-ocr page 715-



		Scharnegoutniu. 735
		SrliilllliilM-ll.


		ruim 5 hoct. in de Zoeuwsche gem. Grocde. Schallnineii, geh. in do X.-Brab. gom. Bnarle-Nassau. Schalsnm, of SvIiJlIziiin, dorp met een Herv. kerk in de Friesche gem. Franekoradeel. Hot telde in 1811 78, in 1840 121, in 1875 167, in 1890 206 inwoners. Schailfleloo, b. in de Limb. gem. Arcen-on-Velden, in 1840 met 249, in 1870 met 266, ia 1890 met 255, inw. Schans (!>«\'). 1. b. in de X.-Brab. gem. Tilburg. £. goh. in do X.-Brab. gem. Raamsdonk. 3. geb. in de X.- Brab. gem. Do Worken-en-Sleeuwijk. 4. geb. in do Oron. gem. Tormunten. SchailM-ttreeberg. boeve onder bet d. Donkerbroek, in de Friesche gom. Ooststellingwerf. Oudtijds was het eene sterkte. Schansegat, of St.-Andries- gat, in 1599 gogravon gracht tusschon do Geld. d. Kossem on Heerenwaardon. Tn 1353 is dit gat oeuo sluis met eeno brug in den weg van Wamel naar Zalt- bommol gelogd. Schanshoek, p. in de X.-Brab. gem. Empel. Nchausstraat, buurt in de Limb. gom. Xederwoerd, in 1840 met 136, in 1870 mot 108, in 1890 met 121 inw. Schapenbout, gch. in de Zeeuw- sche gom. Axel. Schapengors, pold. van ruim 99 hoct. in de X.-Holl. gem. Hokkanje. Schapenhok, geh. in de Gron. gem. Slocbtoron. Schapershoek, b. in de Zeeuw- scho gom. Boschkapollo, in 1840 met 104, in 1890 mot 121 inw. Schardam, 1. noordoostelijk dool der X.-Holl. gem. Beets, doch van 1817 tot 1854 eene zelfstandige gem., die in 1822 55, in 1840 91, in 1890 143 inw. toldo en bijna 190 heet. besloeg. Deze streek bevat hot noorderdeel van het d. Schardam, doorgaans Xoord-Schar- dam genoemd, met hot geh. Lutje-Schar- l dam. 2. d. in N.-Holl.. deels in de gom. Oosthuizon. Het wordt het eerst in 1319 vermeld, heeft oone Herv. kerk in Noord-Schardam en bevat 3 sluizen, die het ovortolligo water uit het zuid- oostelijk West-Friesland en hot noordo- lijk Waterland afvoeren. Do oude sluis is in 1388 gelegd. In 1840 had dit dorp 175 inw., waarvan 91 in Beets en 84 in Eteraheim. In 1890 beliep het cijfer na-		genoeg 164, als in Boots 113 en 51 on- der Etershoim, dat inmiddels bij Oost- huizen was ingolijfd. Onder de bevolking van bet Bootster aandeel is begrepen die van bet goh. Lutje-Schardam. Schardanimerkoog, pold. van 65 heet. in do N.-Holl. gem. Beets. Scharendijke, d. met eene Chr.- Geref. kork in do Zeouwsche gem. E1- korzoe. Het had in 1840 204, in 1870 205, in 1890 269 inw. De meeste inw. vinden hun bestaan in het werken aan do dijken. Scharhuixen, geh. onder het d. Oldouwer in de Friesche gom. Donia- werstal. Scharl. geb. mot dorpsreebten in de Friesche gom. Homolumer-Oldcfaart- on-Xoordwolde. De kerk is reeds sedert oone reeks van jaren gesloopt, ovenals do state Hankcma. Met het geb. Laak- sum telde men er in 1811 78, in 1840 72, in 1875 141, in 1890 136 inwoners. Vrooger moet Scbarl vool volkrijker zijn geweest: althans in ecu twist met het naburige Warns in 1306 bleven van weerskanten ruim 150 monschen. Scharloo, b. in do X.-Brab. gem. Waspik, in 1840 met 101, in 1890 met 148 inw. Scharnier, b. in de Gron. gem. Slocbtoron. Hot was tot 1824 een d., doch toon werd de oude, zeer mork- waardigo kerk afgebroken. Vóór do Herv. stond noveus deze kerk oen klems- ter der Kruisbroeders. In 1840 telde men te Scharnier en omstreken 487, in 1870 binnen do kom alleen 71 inw, on in 1890 129. Het wordt reeds in 1231, als Skiramore, vermeld. Scharmer-Ee, rivior in do Gron. landstreek Fivelgoo, die bij Scharnier ontstaat, doch vroeger van veel meer belang was dan tegenwoordig. Een deel is toegegroeid. Scliarmolen, of Scherm oleu. geh. in do X.-Brab. gom. Oeffelt. Scharn, of Schaam, b. in do Limb. gom. Heer, in 1840 met 236, in 1870 met 222, in 1890 met 248 inw. Scharnerbnren, of Offerder- buren. goh. onder het d. Ferwoudo in de Friosche gom. Wonseradeel. Scharnegoutuni, d. met eene nieuwo Horv. on oone (Jbr.-Geref. kerk op een hoogo terp in do Frioscho gem. Wymbritsoradeel. Oudtijds stond 700 motor van dit d. hot Xijekloostor. Ondor dit d. behoort do zate Tjeppena.

-ocr page 716-



		736 Scharnegontnmkiooster. Scharnegoutum telde met het geh. N\\je- klooster in 1811 253, in 1840 352, in 1875 522, in 1890 560 inw. Er is een halte voor lokaal verkeer van den spoorweg Leeuwarden Stavoren. Scharnegontnmkiooster, b. onder Scharnegoutum. Scharren, geh. in de Friesche gem. Doniawerstal, langs de Rijn hier de Scharsterrijn of Scharstervaart ge- noemd, ged. onder Oldeouwer, ged. onder Oosterhaule. Scharrezee, of Schorrenzee, voorin, oude stroom tijdens Goederoede en Ovorflakkee nog twee eil. uitmaakten. Sedert 1751 door een dam gesplitst, is de/e stroom sedert 1769 in land her- schapen. Scharreseee-Polder, pold van ruim 48 heet. in do Z.-Holl. gem. Stel- lendam, in 1803 ingedijkt. Scharwoude, 1. kerk. ring der klasse Alkmaar van de Herv. kerk. Zy bevat de gem. Zuid-Scharwoude, Broek- op-Langendijk, Noord-Scharwoude, Nieu- we-Niedorp, Oudkarspel, St.-Pancras, Winkel, Koedijk, Warmenhuizen, Haren- knrspol-en Dirkshorn, Schoorl-Groet-en- Kamp, Oude-Niedorp-Zijdewind-en-Veen- huizen, Heer-Hugowaard. Ü. d. in de N.-Holl. gem. Avenhorn, aan den West-Frieschen zeedijk. Er is eene Herv. kerk, waarnaar de plaats voorheen soms het Zwartekerkje werd genoemd. Eene vroegere kerk werd in 1394 door oen watervlood vernield. Behalve door dozen vloed, heeft Schardam ook in 1508, 1514 en 1675 zeer veel door het bezwijken der zeedijken geleden. Scharwoude vormde vroeger eene zelfstandige gem. van ruim 226 heet. oppervlakte, doch is ten ge- volge der wet van 13 April 1854 bij Avenhorn ingelijfd. Scharwoude had met de daaronder behoorende verstrooide huizen in 1822 160, in 1840 241, in 1870 304, in 1890 333 inw. Schatsenburg, landgoed aan den weg tusschen de d. Dronr\\jp en Menal- dum, in de gem. Menaldumadcel, een der schoonste buitenverblijven van Fries- land. Zacht-glooiende gronden, prachtig geboomte en bevallige bloemperken vormen, met het welingerichte heeren- huis, waarin de eigenaar, Mr. A. Quas- tius, merkwaardige verzamelingen van kunstwerken heeft bijeengebracht, een prachtig geheel. Schaveren, b. in de Geld. gem. Epe.
		- Schei. Scheemda, gem. in Groningen, in- gesloten tusschen Winschoten, Midwolde, Nieuwolda, Termunten, Slochteren, Noordbrook, Zuidbroek, De Meeden en Oude-Pekela. Zij beslaat 4592 heet. en is meest door klei, doch in het midden en zuiden uit diluvisch zand en hoog voon gevormd. In 1822 had zij 3012, in 1840 3547, in 1875 4336, in 1890 5262 inw., in laatstgenoemd jaar onderschei- den in: 4193 Ned.-Herv., 483 Chr.-Ger., 45 Di.opsgez., 4 Luth., 376 Ned.-Geref., 57 R.-Kath., 42 Isr., 152 onbek. De inw. bestaan meest van landbouw, han- del, steen- en pannenbakkorjj en ande- ren fabriekarbeid. De gem. bovat de d. Scheomda, Eexta, Nieuw-Scheemda en AVesterlee, de b. Heiligerlee, Klooster- holt en Scheemderzwaag, een deel der b. Het Waar en Schoomdermeor. bene- vens het geh. Napels. Het dorp Scheemda, in 1840 met 923. in 1870 met 832, in 1890 met 1717 inw., is eone fraaie plaats aan het Zeildiep en Win- schoterdiep. Zij heeft 3 kerken, één voor de Herv., één voor de Chr.-Geref. en één voor de R.-Kath. Oudtijds lag het d. ongeveer 20 minuten meer naar het noordwesten; althans men vindt daar nog grondslagen van eene kerk, van wier stichting geen herinnering meer is. Er is een station van den spoorweg GroningenNieuweschans. Scheemdernieer, b. in Gron., deels in de gem. Scheemda, deels in Midwolde. Het eerstgen. deel had in 1890 21, het laatstgen. 293 inw. Scheemderzwaag, b. in de Gron. gem. Scheemda, op in 1599 aan- gewonnen grond uit den Dollard. Z\\j had in 1840 119, in 1870 386, in 1890 88 inw. Scheer <l>e), havez. in de Ov. gem. Gramsbergen. Vroeger was dit huis zeer sterk. Prins Maurits had er zijn hoofdkwartier in 1591. Den 5 Juli 1672 werd er een verdrag gesloten tus- schen Christoflel Bernhard van Galen, Bisschop van Munster, die daar toen evenzeer zijn hoofdkwartier had, en de Staten van Overijsel, waarbij de laatsten de geheelo prov. aan den overweldiger nruimden. Door Rabenhaupt hernomen, werd het gebouw van zijne sterkte be- roofd. Schei, 1. b. in de Limb. gem. Venraai. Het had in 1870 97 inw. 2. geh. in de Limb. gem. Noorbeek, in 1840 met 68, in 1870 met 60 inw.

-ocr page 717-

Scheibeek.

Schellillkhont. 737

Scheibeek, fraai landgoed in X.-
llull., deels in do gom. Velzen, deels in
do gem. Beverwijk. Men meent dot
Joost van don Vondel hier zijn Palante-
des dichtte.

Scheid, 1. d. met eens R.-Koth.
kerk In de Limb. gom. Schaasberg. Hot
tolde in 1840 710, in 1870 670, in 1890
703 inw. J». (Het), goh. in de
Drontsche gom. Smildo, aan het eind
der Wittewijk en vlak op de Friesche
grens.

Scheiding;, b. in de X.-Brab. gom.
Drunen.

Schelde, 1. rivier in Frankrijk,
België en Ncderl., die omstreeks de
voorm. abdij Mont-Saint-Martin bn\' la
Catelet ontspringt, Cambrai (Kamerijk),
Bouchain, Vnlenciennos, Condé, Tour-
nay (Doornik), Oudonaarde, Gent, Don-
dormonde on Antwerpen bospoelt en de
Selle, Haine, Leve en Rupel opneemt.
Zij bereikt Noderl. bjj het verdronken
Land-van-Saaftinge, tegenover Fort-Bat,
en noemt daar den naam aan van Hont
of Westerschelde, waarna zij in een
broeden mond tusschen Vlissingen en
Broskens do Noordzee boroikt. Oudtijds
doeldo de Schelde zich bij Fort-Bat in
twee armen, waarvan do noordoostelijke,
waarschijnlijk het oorspronkelijko bono-
denpand dor rivior, don naam droeg van
Oostorscheldo. Door het leggen van don
spoorwogdam tusschen den Xoord-Bra-
bantschen wal en Zuidbeveland, ter
lengto van 3640 meter, van Februari
tot Juni 1867, is doze stroomarm van
do Hout of Westerschelde afgeschoi-
den. 2. en Haas. of Depai\'te-
iii«-ii( van <1«\' Schelde en Haas.
achtsto departement van de Bataafsche-
Republiek, van 1798 tot 1801, omvat-
tende do Zeeuwscho en Z.-Holl. eilan-
den bonovens het westelijk deel van
Staatsch-Brabant. Het was verdeeld in
7 ringen, dio tot hoofdplaatsen hadden:
Middelburg, Goes, Ziorikzee, Stecnber-
gen, Breda, Dordrecht en Briollo.
3. departement van de eerste Fransche-
Republiek on het eerste Keizerrijk van
1795 tot 1814. Het was saamgesteld
uit het oostelijk doel van OostenriJksch-
Vlaandoren en geheel Staatsch-Vlaan-
deren. Ook de stad Vlissingen heeft
eenigen tijd tot dit departement be-
hoord.

Scbeldevaavtshoek. of Schelf-
hontahoek, goh. in de Zeeuwscho
gem. Grauw c. a. Het tolde in 1870

mot Oudo-Grauw 146, in 1890 194
inwoners.

Schelf horst, geh. in do Dr. gem.
Belde.

Schellach, hcerl. in Zeeland, deel
uitmakende van de gem. Vrouwepolder.
Zij had vroeger een dorp met eeno kork,
doch boido zijn in den Spaanschen oor-
log tusschon 1572 en 1574 vernield.
Schellach had in 1840 124, in 1870 137,
in 1890 95 inw.

Schelle, buurt in de Overys. gem.
Zwollerkorspel, in 1840 met 94, in 1870
met 138, in 1890 met 137 inw.

Seliellinjjwoiide. d. in de N.-
Holl. gem. Kansdorp, in 1822 mot 156,
in 1840 met 133, in 1870 met 226, in
1890 met 445 inw. Xog voor "weinige
jaron maakte Schellingwoudo eeno zelf-
standigo gem. uit van 329 heet. opper-
vlakte, doch door de wet van 13 Juni
1857 is deze bij Ransdorp ingelijfd.
Men vindt Schcllingwoude het eerst in
1275 vermeld. Het dorp is in den
jongsten tijd merkelijk in bloei toege-
! nomen door den aanleg van de Oranje-
sluizen. Den 12 September 1573 ver-
overdon de Spanjaarden hier oene in
1570 door do Staatschon opgeworpen
schans.

Schellinkhont, 1. gom. in N.-
Holl., in het zuiden bospoeld door do
Zuiderzee on naar de landzijdc ;ngeslo-
ten door do gem. Blokker, Venhuizen
en Wijdones. Zij beslaat 722 heet., is
door zeeklei gevormd en bevatte in
1822 399, in 1840 502, in 1875 633, in
1890 546 inw. Bij de telling voor 1890
vond men or: 522 Xed.-Herv., 20 R.-
Kuth.. 3 Doopsgoz., 1 onbek. Zij bo-
staan moest van veeteelt, zuivelbereiding
en landbouw. Behalve hot d. Sehellink-
hout, bovat de gem. de geh. Munnikei
(ton deele) en Gouw. Hot d. Schel-
linkhout tolde in 1870 binnen de kom
605, in 1890 509. Het wordt reeds in
1282 in do geschiedenis vermeld on be-
kwam in 1402 stederecht. De voorn,
merkwaardigheden zijn de Herv. kerk,
hot Raadhuis en de zoogenoemdo 8tee-
nonkamer, oen hoog, zwaar gebouw (in
het middon des dorps), dat wellicht eens
tot eeno sterkte diende. Do Schellink-
houters maakten zich jegens het vader-
land vcrdionstolijk, toen zij den 11 Oct.
1573 do Staatsche vloot in den slag
tegon de Spaansche zeemacht onder-
stounden. 18. pold. in do N.-IIoll.
gem. Sciielliukhout, 640 heet. groot.

Witkamp.

-ocr page 718-



		738 Schelluinen. Schel lui nen, 1. gom. in Z.-Holl., tusschen Gorincliom, Hardin.weld, Gic- sen-Nieuwkerk en Hoornaar. De grond 301 beet. is door klei gevormd, in 1822 had de gem. 239, in 1840 285, In 1875 338, in 1890 877 inw. «Bij de telling voor 1890 vond men er geene andere dan Herv. ingezetenen. De gem. bevat den polder van Schelluinen en dien van Kwakernaak. Scbelluinen is een klein d., daar het in 1890 binnen do kom niet meer dan 65 inw. telde. Kr is een halte voor lokaal verkeer van het spoorwegvak DordrechtGorinchem. in de pastorie der Herv. gem. werd den 20 Februari 1814 hot verdrag geteekoud, wuarby de Fransehen Gorinchem aan de bondgenooten overgaven. JJ, polder van 191 heet. in de Z.-Holl. gom. Sehel- luinen. Schelm, gch. onder het d. Liessel in de N.-Brab. gein. Deurne. Schenge, of Scheitgen, 1. kreek in Z.-Beveland, het overblijfsel van een stroom, die eens genoemde landstreek van "Wolfaartsdijk afscheidde. Door de bedijkingen van 1809, 1845 en 1874 is de oude Schengc meest in land veramb rd. \'4. voorin, kasteel in de Zeeuwsche gem \'s-Heer-Areudskerke, reeds ten tijde van Graaf Floris IV bekend. Schcngenpolder, pold. in Zeel., eerst in 1874 en 1S75 op de Schengc gewonnen, en sedert ingelijfd ten deele bij do gem. \'s Heer-Areudskerke, ten deele bij de gem. Wolfaartsdijk. De pol- der heeft ongeveer 320,000 gulden van bedijken en aanleg van wegen ge- kost. Schenkcluijk, b in do Z.-Holl. gem. \'s-Gravondeel, in 1840 met 360, in 1890 met 474 inw. Schenkenschans, gch. onder het d. Deinum in de Friesche gem. Menaldumadeel, een kwartier uurs van Leeuwarden, aan de Harlinger- en Snee- ker-Trek vaarten. Schcnkpolder, p. in do Z.-Holl. gem. \'s-Gravenhage. Schepeiidoin, 1. b. in de Geld. gem. Borkelou. %. b. in do Geld. gom. Doetinchem. Scheringen, b. in de X -Brab. gem. broda. Schermeer, voorm. Meer in N.- Holl., dat volgons octrooi van den 26 Septomber 1631 is drooggomaakt en in 1685 verkaveld. Deze bedyking is 4745
		Schevpbier. heet. groot, daaronder gerekend het voorin, eil. De Maten en eenige oever- landen. De polder draagt don naam van Schermer. Do grond van dit oude land is laag veen, maar in de droogmakerij zelve bestaat hij uit klei. De polder behoort onder eon groot aantal gemeenten, namc- lijk onder Alkmaar, Oudorp, Oterleek, Ursem, Schormorhorn, Zuid-en-Noord- Schermor, Akersloot en Graft. Van do beide d. of kerkb. ligt Noord-Schemer of Bedijkte-Schermer in de gomeente Oterleek, Zuid-Schermeer of Zwartc- kerkjo in Akersloot. In 1890 had het gedeelte onder Oterleek 38, dat onder Schermerhorn 481, dat onder Zuid-en- Noord-Sehcrmer 324, dat onder Akersloot 304, dat onder Alkmaar 137, dat onder Oudorp 155, dat onder Ursem 120, dat onder Graft 60 inw. Schermereiland, of Kilands- polder, bedyking in N.-Holl., uitma- konde het land tusschon de Beomster en de Schermer. Het is groot 1760 heet. en bevat de d. Do Rijp, Graft, Oost- Grafdijk, "West-Grafdijk, Noordeindc-van- Graft, Groot-Schermer, Schermerhorn en Driebuizen. Schermerhorn, gem. in N.-Holl. tusscheu do lieemster Avenhorn, Ursem, Oterleek en Zuid-en-Noord-Schemor. Hot oostelijk gedeelte, op of ten noordw. van het Schermereiland gelegen, bestaat uit laag veen, het westelyk gedeelte, do oostelijke uithoek van de Schermeer, uit klei. De gem. is byna 1100 heet. groot. In 1811 telde zy\' 750, in 1822 854, in 1840 1059, in 1875 1287, iu 1890 1194 inw. By de telling voor 1890 vond men er: 887 Ned.-Herv , 1 Rem., 2 Chr.-Geref., 46 Doopsgez., 11 Luth., 28 Nod.-Geref., 202 ll.-Kath., 1 onbek. Zij bestaan meest van veeteelt, zuivel- bereiding en het hennopspinnen. Ook levert de drukke doortocht nog al voor- deel op. De gem. bevat het d. Schermer- hom, do Buurt-in-de-Schermeer en het goh. "West-Mijzen. Het d. Schermer- hom is oone lovoudigo, welbebouwdo plaats. Het telde in 1840 643, in 1870 794, in 1890 720 inw. Eerst in 1502 werd hier eene kapel gebouwd. Thans heeft men er eene grooto aanzienlijke Herv. kerk. In 1699 heeft Schermerhorn veel door brand geleden. Scherpuier, geh. in de Zeeuwsche gem. Oostburg. Het is ontstaan ten go- volgo van den aanleg van hot fort Schorpbisr, by het bedyken van den

-ocr page 719-



		ftcheveningen. 739 inwoners in de kom. Men vindt in dit d. het fraaie huis te Scherpenzeel en eene Herv. kerk, met cene tombe van den in 1619 overleden bezitter der heerl. 18. d. met eene Herv. kerk in do Friesche gem. Weststellingwerf. Met een uithoek der b. Langclillc had het in 1811 152, in 1840 92, in 1875 445, in 1890 474 inw. Bij den watervloed van Februari 1825 stond het water hier 2 nieter boven de landen. Heherperswijk, polderl. ter grootto van ruim 87 heet. in de Z.-H. gem. Lexmond. Ncherwolde. b. in de Overüsel- scho gem. Stecnwijkerwold, in 1840 met 596, in 1870 met 645, in 1890 met 811 inw. in 1890 met inbegrip van die der buurtschap "Weteringen. Oudtijds was het oen d. met eene kapel. Sclictteil!», d. met eone Herv. kerk in de Friesche gem. Wonseradeel. Het had in 1811 107, in 1840 144, in 1875 195, in 1890 215 inw., daaronder gore- kend die van de b. Bittens, Sottrum, Schettcnserhof, Het Fort en Bruindijk. Schenrhenvel, b. in de N.-Brub. gem. Littooien. S«-ln>veklap, b. in de Gron. gem. Termunten. Selieveiiinjjen, een ged. van de Z.-Holl. gem. \'s-(iravouhage, zijnde, eeno afzonderlijke stad gelijk, met de Re- sidentie door Bchoone wegen, eene vaart en trninlijneii verbonden. Het is gebouwd op en aan het duin langs de Noord- zee en zoowel wegens do nabijheid der Hofstad, als de vele schoono wandoldreven en park aanlagen in de dus- genoemde Schevenhigscbe-Boscbjes en goede inrichtingen voor het ontvangen van vreemdelingen de moest-bezochte badplaats van Nederland. In 1840 had het 5903, in 1870 7964, in 1890 17,650 inw. Vele huizen, waaronder een jaar- lijks grooter wordend aantal villa\'s, zijn fraai gebouwd, doch een ander deel der plaats bestaat uit eenvoudige woningen van visscherlieden en kleine burgers. Tot de schoonste gebouwen bohooren het dusgen. Kurhaus", d. i. hot Groote Badhuis, dat het vroegere Stedelijke Badhuis (van 1826 tot 1828 in den Jo- nischen stijl door don architect Rejjers opgetrokken) heeft vervangen. In 1885 werd het nieuwe Kurhaus, door oene \| Duitsche Maatschappij gesticht, ge- opend; maar reeds den In Hept. 1886 werd het door brand geheel vernield. On-
		Sclierpenliering. Henrieuspolder. De sterkte Scherpbier is in 1672 geslecht. Scherponlierinjj, geh. in de N.-Brab. gein. Oerle. Scherpenisse, 1. gem. op het Zecuwsche eiland Tolen, naar het zuiden door do Oostcrschelde bepaald en verder ingesloten door de geineen- ten St.-Maartensdijk en 1\'oortvliet. Zij is groot 1072 heet. en door zeeklei gevormd. In 1822 had zij 962, in 18-10 1175, in 1875 1375, in 1800 1510 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in : 1295 Herv., 16G Chr.-Geref., 20 Ned.- Oeref., 2 R.-Kath., 3 Isr. en 14 ongen. Zjj bestaan van een bloeienden land- bouw en aanverwante bedrijven. De gein. bevat het groote d. Scherpenisse, de b. Westkcrko en de goh. Bchoondorp en öorishoek. Het d. Seherpenisse, in 1840 met 935, in 1870 met 956, in 1890 met 1439 inw., heeft een geheel steedsch voorkomen, door den regelmatigen aan- leg der straten, reikende in bet noorden tot den dijk langs den Pluimpot. Do merkwaardigste gebouwen zjjn do Herv. kerk en het Raadhuis. \'4. pold. van 383 heet. in de Zeeuwsehe gem. Seher- penisse. Mcherpeiixeel, 1. gem. ;n Geld., ingesloten door de gem. Barneveld en de l\'tr. gem. Renswoude en Wouden- lierg. Zij beslaat 1253 heet. alles dilu- viseh zand. In 1822 had zij 932, in 1840 1156, in 1875 1384, in 1890 1285 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1193 Xed.-Herv., 3 Ev.-Luth., 3 Doops- gez., 21 Chr.-Geref., 41 N\'ed.-Geref., 23 K.-Kath., 1 Is. Zij bestaan meest van landbouw, wolkammcry, enz. De gem. bevat het grootste deel van het dorp Scherpenzeel, benevens eenige ver- strooide huizen. Scherpenzeel heeft wei- licht in oude tjjden tot de heerl. Amers- 1\'oort behoord. Johan van .Scherpenzeel, dio in de 14de en het begin der 15de eeuw leefde, was een dienstman van den Gelderscheu Hertog. Het d. Scher- penzeel ligt aan den weg van Zeist en Amersfoort naar Arnhem, zoo dicht op de GelderschUtrochtscho grens, dat, terwyl het oostelijk deel tot Gelderland behoort, het westelijke Stichtschen grond uitmaakt. Dit laatste gedeelte, waarin een groot logoment staat, behoort onder de gein. Woudenberg. Tusschen 1798 en 1814 hebben de boido deelen tot het- zelfdo departement behoord. In 1890 had het Geldersche deel van het d. 1047

-ocr page 720-



		Schiebroek. strand geheid, on van elk dezer uit wordt jaarlijks de afstand van don duin- voet on van de lijnen van hoogwater on laagwator langs het strand gemeten. Do strnndmetingen leeren, dat van 1857 tot 1890 langs de kust van Z.-Holl. de duinvoet gemiddeld 7.23 M. is afgeno- mon, m. a. w.: in 1857 lag do duin- voet 7.23 M. verder westwaarts dan in 1890. Dit cijfer wijst het gemiddelde aan. (Langs de kust van N.-Holl. was van 1843 tot 1890 de duingrens auu j zee gemiddeld 15.68 M. landwaarts 1 verplaatst.! Merkwaardig is Schevonin- \| gen in de vaderlandsche geschiodenis j door het vertrok der stadhouderlijke ; familie, den 18den Januari 1795 en de heugelijke terugkomst van Prins \\Vil- lem van Oranje, den 30 November 1813. ! Nevens de plek, waar de ontschoping van dien Vorst plaats vond, in do na- bijheid van het kustlicht, prijkt een ge- donknaald, den 24 Augustus 1805 ont- liuld. Herhaaldelijk zijn plannen beraamd om Scheveningen, dnt eene aanzienlijke vloot visschers-vaartuigon bezit, eene haven te geven. In 1895 kregen die oen moor vasten vorm met eenigen kans van verwezenlijking. Mon hoopt tevens op krachtige maatregelen om den ver- deren afslag van het strand tegen te gaan. Scheveniiigscli-Kanaal, vaart in do Z.-Holl. gom. \'s-Gravenhage, van het noordelijk uiteinde der stad tot Schovoningon. Het in 1822 aangevan- gen en allengs tot 1840 voortgezet. Toen hooft het werk gerust, doch na 1847 wedor ter hand genomen. Nfliio. vaart in Z.-Holl., dio zich in do stad Delft in zuidoostelijke richting tot nabij Ovorschie en verder in zuid- westelijke richting tot de Maas te Schie- dam uitstrekt. Zij is voor onheugelijke tijdon gograven, wellicht reeds in het Romcinsche tijdvak. Uit do Schie zyn van Ovorschie zijtakken gegraven naar Delftshaven en Rotterdam, t. w. de Delfthavonscho-Schio on de Rotterdam- sche-Schic. fcichieberg;, b. in de Limb. gom. Noorbeek. Schiebroek, gem. in Z.-Holl. ingesloten door Overschio (Rotterdam), Berkol, Borgsckcnhook en Hillogi\'rsborg. Zö bestaat docls uit oud land (laag veen), deels uit eerst uitgoveendo on weder drooggomaakte gronden (thaus kloi), to zamen groot 615 nootaren.
		740 Scheveningen. middellijk word in denzelfden groot- schen styi een nieuw gebouw opgotrok- ken, dat den 18n Juni 188T kon wor- den opengosteld. Voorts heeft men een groot aantal hotels langs en nabij het strand, zooals Seinpost (café-restaurant en concertzaal), het Hotel Zeerust, het Hotel Witte-Brug, het Oranjehötel enz. In 1820 is het 1\'aviljoen gesticht, het- welk thans aan de dochter van wijlen Prins Fredorik, de Prinses van Wied, behoort. Tot 1833 was do Herv. kerk de eenige der plaats. Toon echter kroeg Scheveningen ook eene K.-lvath. kerk, die later uit de kom van het d. naar de noordzijde van den door Huygens aangelegden weg werd verplaatst. Eene derde kerk, do Evang. kapel, is inzon- derheid voor de Engelsche, Duitscho on andere badbezoekers, in Gothisch-Nor- mandischen stijl, op het duin ten oosten van het Badhuis gesticht. Scheveningen telt verscheidene liefdadige instellingen, zooals de Sophia-Stichting, oen zeobad- inrichting voor minvermogenden, de Anna-Paulowna-School enz. Met \'s-Gra- venhago is Scheveningen verbonden door een paardentrambaan, een eloctrischen tramweg on twee stoomtramlijnen. De eene stoomtram loopt van liet station te \'s-Oravcnhage van den spoorweg van Gouda langs het Kanaal, de andere van het station van den Holl.-Spoorwog ten zuiden van de Residentie gedeeltelijk langs het nieuwe Uitwateringskanaal, dat van de stad naar zee is gegraven, en verder door hot duin naar de Naald. Deze stoomtrainweg heelt bij het Sweo- linckpark een zijtak naar de Anna- Paulowuastraat. Herhaaldelijk is Schove- ningen door overstroomingen geteisterd, vooral in 1470, 1530, (5 Nov.) 1538, 1546, 1551, 1570, 1775, 1825, enz. Stor- men en hooge zeeën brachten ook her- haaldelijk grooto schade te weeg, aan de visschorsvloot en de gebouwen aan het strand, maar vooral ook aan het duin, dat sinds het bogin onzer jaartel- ling voortdurend is afgenomen. Naar schatting vond in den Romoinschen tijd de zee twee uren verder westwaarts haar strand. Het laatst werd het strand of liever do duinrand zwaar geteisterd in den nacht van 22 op 23 Dec. 1895, toen Scheveningen weder groot govaar liep van overstroomd te worden. Sedert 1857 worden in Z.-Holl. goregeld strand- metingon verricht. Voor dit doel heeft men oen ry gonommorde palen in het

-ocr page 721-



		Schiedam. .Schiedam. 741

		In 1822 had zij 188, in 1840 256, in 1875 366, in 1890 385 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 290 Herv., 3 Chr.-Geref., 1 Doopsgez., 2 Luth., 21 Ned.-Oerof. en 18 R.-Katb. Zij zijn meest allen landbouwers en vee- fokkers. De b. Schiebroek ligt aan den Kleiweg, drie kwartier uurs van Rotterdam. In 1890 telde zij 178 inw. 2. drooggem. polder in de Z.-Holl. gem. Scbiebroek, van 1772 tot 1779 in- gedijkt en leeggemalen en ruim 558 heet. groot. Schiedam, 1. distrikt voor do ver- kiezing van één lid van do Tweede Ka- mer der Staten-Generaal, saamgesteld uit de gem. Schiedam, Overschie, Scbic- brook, Ketel, Vlaardingcn, Vlaardinger- ambacht. 2. prov. kiesdistrikt in Z.- Holl., bevattende de gom. Schiedam, een ged. van Rotterdam nam. Delftshaven, Overschie, Ketel. 3. dorde kanton van hot arr. Rotterdam, bevattende do gem. Ketel, Overschie, Schiedam, Maas- land, Vlaardingon, Vlaardingerainbacht, \'s-Gravenzande, Maassluis. 4. ring der klasse Rotterdam van do Herv. Kerk, bovattendo do gem. Schiedam, een god. van Rotterdam nam. Delftshavon, Ket. 1- Spaland-en-Xieuwlaud, Maasland, Maas- sluis, Rozenburg-eii-Rlankeiibiirg, Vlaar- dingen. iï. gem. in Z.-Holl., wier tegenwoordigo uitgebreidheid eerst van 1869 dagteekent. Zij wordt bepaald in het noorden door do gem. Ketel en Overschie, in het oosten door Rotter- daui. in het zuiden door Charlois en Pernis, in het westen door Vlaardinger- ambacht. Schiedam was tot 1868 slechts 325 heet. groot. Doch by de wet van 22 Dec. 1867 werd de gem. Oud-en >^Tieuw- Mathenesse, een deel van Ketel (namo- lijk de daarmede in 1855 vereenigde gem. Nieawland) en oen deel van Vlaar- dingerambacht bij Schiedam ingelijfd, waardoor de grootte tot 1207 heet. toe- nam. Do gronsregeling mot Charlois in 1869 vergrootte Schiedam slechts weinig. De bevolking van Schiedam is in den jongeren tyd snel toegenomen, deels ton gevolge van eigen bloei, deels van do vorgrootiug van het gebied. Zij beliep in 1795 9111, in 1811 9157, in 1822 10,201, in 1839 11,588, in 1840 12,360 in 1850 12,691, in 1860 15,237, in 1875 21,103, in 1890 25,533. Rij do telling voor 1890 onderscheidde mon er: 12,113 Ned.-Herv., 10 W.-Herv., 1021 Chr.- Geref., 678 Ev.-Luth., 78 Herst.-Luth.,		! 804 Xed.-Goref., 9 Doopsgez., 20 Rem., 10472 R.-Kath., 65 Oud-R., 112 Ned.- Isr., 6 Episkop., 1 Duitsch-Evang., 22 Vrye-Evang., 1 Vrije-I\'rot., 4 Rapt. en 117 ongen. Do gem. bevat, behalve do stad Schiedam met hare voorsteden, ; niet dan verstrooide huizen. De stad Schiedam ligt aan de Scbie, nabij den mond dier vaart in de Maas en bevatte in 1870 3992 huizen en 18,854 inw. In 1890 waren deze cijfers rosp. 5050 en i 25,331. Zij is herhaaldelijk veel vor- groot, vooral aan de zuidwestzijde in den polder Nieuw-Frankenland. Aan de Lnngebaven, de Kortehaven en in de ! Plantage staan verscheideno huizen, die j met de fraaiste woonhuizen te Amster- ! dam, Rotterdam, \'s-Gravenhago, Utrecht en elders in schoonheid kunnen wed- ijveren. Ook do Nieuwehaven is een ! schoon stadgcdeelte, terwijl men vooral in de Hoogstraat en de Kruisstraat mo- dern ingerichte winkels ontmoot. In den laatsten tijd is intusschon do algo- meene welvaart achteruitgegaan, in ver- band met do sluiting van vele grooto branderijen. Do Markt is niet byzondor ruim, doch do 1\'lantago vertoont oon bevallig wandelpark van meer dan 500 meter lengte. Het walmen van eonige grachten, een gevolg van den afvoor van het water der branderijen, endoroukvan gistend en gekelderd gedistilleerd, dragen veel bij om de atmosfeer in sommige buurten alles behalve aangenaam to maken. Van Schiedam vindt men het eerst in een stuk van 1264 melding ge- maakt. Het spreekt namelijk van do kerk aan den Siouwen-Schiedam. Do plaats verhief zich door koophandel en scheepvaart. Later, iu de 16do oouw, had zij een aanzienlijk deel in de haring- visscherij. Er bloeiden toen tevens zout- keeten, steenbakkerijen, weverijen, enz. Tegen het einde der 16do eeuw bogon- nen de Schiedammers zich op de koren- wyn-stokerij toe to leggen, welko tak van volksvlijt sedert voor deze stad do I hoofdbron eer welvaart is geworden. \' Het aantal branderijen is eenmaal tot \| over de 400 gestegen, maar tengovolgo van eene nieuwe wijze van werken, zoerbe- langrijk (205) ingekrompen. Voorts vindt inon er talryko moutorijen, distelleerde- ¹ rijen, likcurstokeryeu, bierbrouwerijen, kuiperijen, kurkenHiiijderijen, houtzaag- molens, pol- en korenmolons, een ijzer- en inetaalgieterij, fabriek van gasmotors \' stoarine-kaarsonfabriok,glasblazery, groo-

-ocr page 722-



		*742 ScItielioekMcIie-l\'oldei. Schietekoven.**

		Schieland, 1. voorm. balj. ia Holland, betwolk de volgondo amb. en heerl. omvatte: Hoogeban, Overschie, Kool, Schoonderloo, Kralingcn, Kapelle- op-den-IJsel, Nieuwerkerk, Moordrecht, Zevenhuizen, Moorkapelle, Hillegers- borg, Scbiebroek en Mathoncsse. In dit balj. lagen do steden Rotterdam en Schiedam, benevens Delftshaven, destijds eene wijk der stad Delft. 2. hoogheemraadschap in Z.-Holl., zich uitstrekkende van Schiedam langs do Maas en den IJsel tot bij Gouda, ver- volgens om deze stad, verder langs do Gouwe tot de "Waddinxvccnscbe-Brug, en, Moerkapelle, Bleiswijk, Bergschen- hoek, Hillegersberg en Overschie inslui- tende, tot Schiedam. Do tijd, wnarin dik hooghoemraadschap is opgericht, is on- bekend, maar het bestond roods ten tydo I der Graven uit het Hollandsche Huis. Wdliemeer, drooggem. meor van bijna 13 heet. in de Friesche gemeente Wouseradeel, Schiermonnikoog\', eil. tusschen do Xoordzoo en het Friesclio-Wad, vroe- ger eene bijzondere heerl., thans een» gein. der prov. Friesland. Het is groot ruim 1049 heet. en bevatte in 1811 1051, in 1822 942, in 1840 900, in 1875 1101,. in 1890 877 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 86G Herv.. 1 Waa!sch- Horv.. 4 Chr.-Geref., 1 Doopsgez., 1 Horst.-Luth., 1 R.-Kath. en 3 ongeu. De grond van hot eiland bestaat moest uit zand, deels van diluvischen, deels- van alluvischon oorsprong. In het zuid- \' oosten ligt ook kloi. Het alluvisch zand verrijst hier in matig hooge duinen, dio \| de goheele noord- on westkust bescher- j men. Aan de zui izijdo was het eiland ! vroeger alleen door kaden beschermd, doch door do zorg van den eigenaar, Mr. J. E. Banck, is in 1860 daar een hechte zeedijk gelegd. In oude tijden schijnt do visschorij de hoofdbron van bestaan der ingezetenen geweest te zjjn. Later legden de Schierinonnikoogers zich vooral op de schoepvaart toe, zoodat vele schippers vun koffen en andere vaartuigen hier te huis behoorden. Nog is deze tak van welvaart van belang, doch sedert den aanvang dezer eeuw nemen landbouw en veeteelt voortdu- rend in aanzien toe. Hot cenige d. van hot eil. is Oosterburen. Schietekoven, $chietekho- ven oi Schetecoven, b. in do Limb. gom. Ulestraten, in 1840 mot 56,,
		te scheopetimmerwerf, sleephelling con- Htructie- en reparatie-winkel voor st oom- werktuigen, touwslagorij, gemeentelijke drinkwaterleiding, boek- en steendrukke- rijen, ijsfabriek, vernis- en lakstokerij, stoomwasscherij en bleekinrichting, si- garenfabrieken, enz. Behalve per spoor is Schiedam ook door een stoomtram verbonden inet Rotterdam. Schiedam beeft 3 1\'rotestantsche en 2 K.-Katb. kerken, eono H.-Kath. kerk der Oude Clorezie on eeno synagoge. Van de Protostantscho kerken onderscheidt de Groote- of Janskerk zich door een zwa- ron toren van ruim 54 meter hoogte, en bet graf van den Nederl. gezant aan hot Turksche Hof, l\'ornclis Haga. De Gasthuiskork, die met een sierlijken voorgevel prijkt, dient beurtelings don Herv. en Ev.-Luth. tot plauts van openbare godsdienstoefening. De derde kerk behoort den Chr.-Goref. De beide R -Kath. kerken zijn gebouwen uit deze oeuw; die aan do Nieuwe-Haven, togon- over de Oranjestraat, prijkt met een hoogen toren. De overige belangrijke gebouwen van Schiedam ziju het Raad- huis, do Beurs, het gebouw Musis Sa- crum, dat der hoogere burgerschool, bet station van den Hollandsen, n Spoor* weg, het Blauwhuis (thans tot postkan- toor ingericht), bet Huis te Riviore (de bouwval van een adel. kasteel), on ver- scheideno gebouwen van liefdegestichten. Scbiodam hooft nevens de gemeentelijke hoogere burgerschool ook een gymna- sum. Tot de historische herinneringen van Schiedam behooren: de voorrechten, aan do Schiedammers door Graaf Kloris V verleend, in 1275; de bezetting door do Vlamingen, in 1304; do strijd tegen do Hookschen, die onder Jonker Frans van Brederode het naburige Rotterdam bemachtigd hadden, in 1488 en 1489; de overgang der stad aan do Staatschen, in 1572; de mishandeling van den prios- ter Gerrit Jakobszoon van Vlaardingen, in Februari 1574 ; do oproerige toonee- len van 1672; de watorvlocd vnn Novem- ber 1775 ; de omwenteling van 20 Januari 1795; de opening van het vorkeer op den Hollandschen Spoorweg, don 31 Mei 1847. In het voorjaar van 1893 is de lijn SchiedamHoek-van-Holland ge- opond. Scliiehoekftclie-Polder, p. in de N.-Brab. gem. Dusson. Sflii«\'lvsuii\|». pold. in de Z.-Holl. gem. Geervliet.

-ocr page 723-



		I Schinnen. 743
		Schiethoek.


		I Mantgum gem. Baarderadeel, in 1840 met 26, in 1890 met 43 inw. Schillerwheifle, geh. in de Limb. gom. Ittervoort, in 1840 met 35, in 1870 met 67, in 1890 met 54 inw. Schillig;eliaiii. geh. in de Gron. gem. Winsum, tusschen het in 1638 ge- wijzigden Reitdiep en een voormaligen stroomarm. Vóór dien tijd had 8ohilli- geham tot Feerwerd bohoord. In 1840 had het 75, in 1890 63 inw. Scliimmert, gem. in Limb. ingc- sloton door de gom. Meersen, Ulestra- ten. Boek, Spaubeek, Schinnen, Nut c. a., Hulsberg en Houtom. Zij is ruim 907 heet. groot en hoeft een liodem van mergel of Limb. klei. In 1822 had doze gem. 1245, iu 1840 1350, iu 1875 1292, in 1890 1405 inw., in laatstgenoemd jaar ondorschoiden in: 1393 R.-Kath., en 12 Isr. Do landbouw maakt er de hoofd- bron van welvaart uit. De gem. bevat de d Schimmert, Groot-Haasdal en Klcin-Haasdal, de b. Bies, Kruis on Oonsel. Bij do verdeeling van hot Land- van-Valkenburg in 1661 kwam Schim- mert aan de Staten, doch in do 18do eeuw maakte Oostenrijk aanspraak op do b. Do Bics. Het bleef bij dien oisch tot 1785, toen bij den vrede van Vor- sailles Bies bepaaldelijk voor Staatsch \| gebied werd erkend. Het d. Schim- \| mort bevatte binnen de kom in 1870 [ 147, in 1890 237 inw. Do R.-Kath. kerk is een nieuw gebouw met een toren. Er is een inrichting van hoogcr onderwijs, gesticht door het Gezelschap van J Maria. Srliingou. d. met oene Herv. kerk I in do Friescho gem. Menaldumadeol. I Oudtijds vond men er do staten \\Vob- ! boma en Blauwhuis. Het d. teldo in 1811 82, in 1840 109, in 1875 208, in 1890 190 inw. Schinkel, broede vaart in N.-Holl., tusschen de gom. Nieuweramstel en Sloten, van de Ovortoomsche-Sluis tot het Nieuwe-Meer. Schinkeldijk, b. in de Z.-Holl. gom. \'s-Gravendeel. Schinkelveen, geh. in do Z.- gem. Kapollo-op-den-IJsel. Schinnen, 1. dok. van hot bisd. Roermond, bevattende 15 par. en 3 rectoraten. De par. z\\jn: Amstenrade, Bingelrado, Brunsem, Doenrade, Geleen, Hoensbroek, Jabeek, Lutterado, Merkel- boek, Nut, Oorsbeek, Schinnen, Schin- veld, Spauboek, Wgnandsrade. De rec-
		in 1870 mot 97, ir 1890 met 86 inw. Schiethoek. of Vierde-Pol- «Ier, pold. van 24 heet. in de N.-Brab. gem. Dussen. Schieveen, 1. voorin, heerl. in de Z.-Holl. gem. Overschio, 819 hectaren groot. S. pold. in do Z.-Holl. gein. Overschio. In hot laatst midden der 18de eeuw nog een veenplas, is deze in 1786 bedijkt en drooggemalen. Schieven, of Schoven, goh. in de Drentsehe gem. Assen, in 1840 met 16, in 1870 mot 25, in 1890 met 22 inw. Schiewacht, p. in de Z.-Holl. gom. Lekkerkerk. Schilberg. 1. d. mot ecnoR.-Knth. kapel, die mot eon hoogon toren prijkt, iu do Limb. gem. Echt. Hot had in 1840 63, in 1870 120, in 1890 340 inw., doch mot Nieuw-Schilberg boliep het getal ingezetenen in laatstgenoemd.jaar 169. 2. geh. in de Limb. gem. Noor- beek, in 1840 met 50, in 1870 met 48, in 1890 met 24 inw. 3. goh. in do Limb. gem. Slenaken, in 1840 met 81, in 1870 met 68, in 1890 met 72 inwoners. Schild-en-Bnrg, buurt in do N.- Brab. gom. Erp, in 1840 met 236, in 1890 met 488 inw. Sr h i I il m il ui» kin «Ier» il - V m- liacht, heerl. in de Z.-H. gem. Zwjjn- drecht. Srliil«lin«\'«»i\'.* moer in Gron. in do gem. Slochteron, op de grens van Ap- pingedam. De omtrok van dezon plas bedraagt ruim twee uren. Sehihlw olde, d. met eeno Herv. on oene Chr.-Gorof. kerk in do Gron. gem. Slochteron. Het had in 1890 759 inw. Er is eone schoono, hooge, naald- vormige toron, die op eenigen afstand van de Herv. kerk staat. Oudtijds was er een nonnenklooster van de ordo van l\'romontré, benevens oen monniken- klooster. Een twist tusschen do Proosten van Wilsum on Schildwoldo in 1223 be- rokkondo dit d. groot onheil. Schildwol«ier«lijk, buurt in de Gron. gom. Slochteren, in 1890 mot 258 inwoners. Sehilkaninen, b. aan de Tijnjc, ten\' oosten der stad Leeuwarden en tot die gem. bohoorendo. Hot had in 1810 95, in 1890 54 inw. Schilkerpoltler, pold. van 75 heet. in do Z -Holl. gem. Tor-Aar. Schillaard, b. in het Friescho d.

-ocr page 724-



		Schipluiden. Do meeste ingez. zijn landbouwers. Het d. Schinveld telde in 1870 binnen do kom 932, in 1890 1011 inw. Do R.- Kath. kerk is het voornaamsto gebouw. Er is een kazerne der marechaussee. In het najaar van 1830 redde do dap- pere vrouw van het Raadslid J. P. Buysers door eene kloeke houding do echtelijke woning, toen deze door het grauw werd bedreigd. Schipbeek, 1. gegraven vaart in het zuidon van Overysol, deels op de grens van Gelderland. Zy voert uit do Regge naar den Usel. In 1366 bestond roods bet voornemen om dezo vaart to graven. Zij schijnt in den herfst van 1422 voltooid to zijn. 2. of Schip- beekMllllixeil, b. in do Overijs. gem. Diepenheim, in 1840 met 139, in 1870 met 194, in 1890 met 167 inw. Schipborg, b. aan do Drentsche-A, in de Drentsche gein. Anloo, in 1311 met 48, in 1840 met 84, in 1870 met 123, in 1890 met 109 inw. Aan de zuid- zijde ligt eon klein, zeer geschonden hunebed. Schipbroeken, streek weidoland in do N.-Holl. gem. Velzen, ten westen van Santpoort. Schiphol, fort aan den ringdyk van do gom. Haarlemmermoer in N.- Holl., eenige minuten ten zuiden van den mond van bet Nieuwo-Meer. Schiphorst, b. in do Drentsche gem. Do Wijk, in 1811 met 265, in 1840 mot 323, in 1870 met 350, in 1890 met 358 inw. Schipluiden, gom. in Z.-Holland, tussehen Hof-van-Delft. Vryenban, Vlaar- dingerambacht, Maasland en De Lier, met eene oppervlakte van nuim 1427 heet. Dezo uitgestrektheid bezit do gem. echter eerst sedert 1855, toen de ge- meenten Hodenpyl on St.-Maartensrecht daarmede vereenigd werden. De grond bestaat deels uit klei, deels uit laag veen. In 1822 had Schipluiden alleen 886, in 1840 512, inw. Met Hodenpyl eu St.-Maartoi.srecht telde het in 1860 829, in 1875 1020, in 1890 1019 inw. Bij do telling voor 1890 onderscheidde men er: 623 R.-Kath., 268 Horv., 30 Chr.-Geref., 97 Ned.-Gerof. en 1 ongen. De gem. bevat het d. Schipluiden met eene Herv., en Hodenpyl met eene R.- Kuth. kork. Verder vindt men er do b. Oost-Gaag en eenige verspreide land- hoeven. Het d. Schipluiden is zeer oud. Graaf Dirk V noemde het in een
		3chin-op-Genl.
		744


		tornt, bestaan uit: Baat, Sweikbuizen on Vaasrado. Kr is ook ceno openbare ka- pel te Spaubeek (op do oude kcrk- plaats). 58. gem. in Liinb., ingesloten door do .Ncd. gem. Munstergeleen, Ge- leen, Spaubeek, >\'ut c. a., Amstcnrade en Oorsbeek, benevens door de Pruis, gem. Hillensberg. Zij beslaat 1448 beet., wordt door do tieleen doorkronkeld en bezoomd en heeft een bodem van mer- gcl en rivierklei. In 1822 bad zy 1732, in 1840 2017, in 1875 2071, in 1890 202b\' inw., in laatstgenoemd jaar on- derseheiden in: 2025 K.-Katb. en 1 llorv. Zy bestaan meest allen van den landbouw. Doch erzijn ook enkele fubrie- ken. Do gem. bevat het d. Scbinnen en Sweikbuizen, de b. Put. >^Tagelbeek, Tulle, Hegge en Wolfbagon, do goh. Daiiiken, lleistcrbrug, Hommert, Bosch- grubben en Breinder, benevens een klein deel van do b. Wiutraak. Het dorp Schinneu, met eene R.-Kath. kerk, telde in 1840 280, in 1870 293, in 1890 267 inw. Het wordt reeds in 1147 vermeld. Schin op-Geul, gem. in Liinb., tussehen Valkenburg, Hulsberg, Klim- men, Wyirc, Strucht en Oud-Valkeu- burg. Hare oppervlakte bestaat uit oen deel van het Geuldal en do hcuvols, die dezo vallei in het noorden begron- zen, zijnde de oppervlakte in bet geheel 387 heet. door mergel en rivierklei gevormd. In 1822 had do gom. 319, in 1840 348, in 1875 414, in 1890 1091 inw. Alle ingez. zijn R.-Kath., en op enkelen na bestaan allen van den landbouw. De gom. bevat de d. Schin- op-Geul en Strucht, do b. Walem, be- nevens de goh. St.-Pieter, Randaal en Opscheumert. Het d. Schin-op-Geul ontleent voor een deel zyn naam aan het riviertje de Geul Er is een R.-Kath. kerk. In 1840 had het 92, in 1870 139, in 1890 126 ingez. Er ia een halte van de spoorlijk AkenHasselt. Scbiliveld, gem. in Limb., tns- schen do Nederl. gem. Jabeek, Bingol- rade, Merkelbeek en Brunsom, benevens de Pruis. gem. Toveren en Gangelt. Zy wordt door de Boodebeok besproeid, is ruim 1191 heet. groot en bestaat deels uit niergelgronden, deels uit kleilanden, waarvan eenigo van zeer drassigen aard. In 1822 had Scbinvold 696, in 1840 828, in 1875 1105, in 1890 1182 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1174 R.-Kath., 6 Herv. en 2 Chr.-Geref.

-ocr page 725-



		Sclioelieberg.
		Schoonuijke. 745


		brief van 1083 Schipledon. Het ligt aan de vaart en den rijweg van Delft naar Maassluis. In 1870 telde het binnon do kom 504, in 1890 499 inw. Mchoeliebcrg, b. in de N.-Brab. gom. Huibergen, in 1840 met 91 inw. Schoemlelen, goh. in de Limb. gein. Herkenbosch. Schokhiml. lang, smal en zeer laag oil. in de Zuiderzee, thans een deel der Overijselsche gem. Kampen. Hot is ongeveer 140 heet. groot on heeft een drassigen veengrond. Oudtijds een deel der heerl. Kuinre, was het vervoU gens tusBchen Holland en Overijsel ver- deeld. Het noorderdeel (Emmeioord) be- hoordo tot Holland, het zuiderdeol (Ens) tot Overijsel. Dit veranderde in 1798, doch do oude verdeeling keerdo in 1801 terug, om in 1807 te eindigen. Tot 1859 bleef Schokland eene zelfst. gem., dio in 1811 637, in 1822 616, in 1840 695, in 1850 641 inw. telde. Do vischvangst was hun middel van bestaan. Na 1830 werd er oene calicotweverij opgericht, die echter der welvaart meor nadeel dan heil aanbracht. In 1859 wordon do woningen der ingezetenen, volgens de wet van 18 Dec. 1858, door hot Rijk onteigend on vervolgens gesloopt. Daar- door zyn do d. Emmeioord on Molen- buurt, even als do Zuiderbuurt, ontvolkt, wordende op Schokland thans geene andere inw. dan enkele ambtenaren aan de haven on op den vuurtoren met hunno gezinnen gevonden. Scholf ers, polderl. ter grootte van ongeveer 40 heet. in de Geld. gem. Herwen-cn-Aart. Scholtliaixen, geh. in de Gron. gem. Veendam. Schonamven, of $choonan- weil, beorl. van 680 heet. in de Utr. gom. Houten, die vroeger eeno zelfst. gem. uitmaakte, doch door do wet van 27 Juni 1857 als zoodanig ophield to bestaan Zij ontleent haar bestaan aan het kasteel Schonauwon, waarvan tegen- woordig nog slechts een enkele toren over is. Schoonauwen had in 1822 214, in 1840 210, in 1870 221, in 1890 314 inwoners. Scltoole, of Tweebergen, voor- malig gericht in Limb., in 1459 ton deele binnen de wallen der stad Maas- tricht gebracht. Schoolte, geh. in de Geld. gem. Gorsel, tot den Kring-van-Dort behoo- rende.		SH100I- on HopinaiiMpolder, of OveivDieiiterpolder, pold. van i 195 heet. in do >\'.-IIoll. gem. Diemen. Schoolpad, b. in do N.-Holl. gem. Wormerveer. School polder, of Schoolmo- lenpolder, poldert, in de X.-Holl. : gem. Diemen. ScIlOOllhl-Oll, geh. in do Limb. gem. "Wijlro, in 1840 met 142, in 1870 I met 149, in 1890 met 140 inw. Schoondcrloo. 1. b. in de vroe- ! gere Z.-Holl. gem. Delftshaven (thans Kottordam), in 1811 met 258, in 1840 met 384 inw. Oudtijds was het een d. met eene kapel. Het vormdo niet het omliggende land eeno heerl , die in ! 1555 door Keizer Knrel V aan do stad ! Delft voor ruim 14,000 guldon word op- . gedragen. \'4. pold. van ruim 55 heet. ^: in do Z.-Holl. gem. Rotterdam (Delfts- havon.) Schoondorpe, geh. in do Zeeuw- sebo gem. Scbcrpenisso. Schoondijke, gem. in Zeeuwsch- Vlaandoren, dio in het uiterste noordon tot do Hout roikt, doch overigens inge- sloteu wordt door de gem. Groode, Oostburg, Watcrlandskorkje, Uzendijko en Hoofdplaat. Zij beslaat 2378 heet., bestaande de grond uit klei, die naar het zuiden met zand is vermengd. Do gem. is door overstroorningen en indjj- kingen veelvuldig vervormd en bestaat uit ettelijke grooto en kleine polders, met voortreffelijke akkers, waardoor de landbouw do hoofdbron van welvaart uitmaakt. Er is eeno stoomtramverbin- ding over Uzendijko naar de Belgische grens. Men heeft te Schoondijke drukke winkelnering, leerlooierij, touwslagerjj, fabriek vnn aardewerk enz. Het cijfer der ingezetenen beliep in 1822 1065, in 1840 1845, in 1875 1742, in 1890 1748 inw., in laatstgenoemd jaar onderschei- den in 1300 Herv., 1 Herst.-Luth., 60 Chr.-Geref., 28 Ncd.-Geref., 352 R.-Kath. en 7 ongonoemden. Behalve het d. j Schoondijke, vindt men er de buurten Trachol, Sasput en Stcenhoven. Het d. Schoondijke, of "SVillemsdorp, In 1651 bij het bedijken van hot tweede gedeelto van den Prins-Willemspolder ontstaan, ligt ter plaatse waar de wogen van Breskens naar Uzendijke on van Oost- burg naar Sasput elkander kruisen. Hot teldo binnen do kom in 1870 538, in 1890 521 inw. De Horv kork is in 1656 gesticht. Bjj do stichting van hot d.

-ocr page 726-



		746 Schoonebeek. Schoonhoven.

		I Schoonhoven, Stolwjjk, Vlist. !8. ring der klasse Gouda van do Herv. Kerk. Zij bevat 11 gom. in Z.-Holl. en 1 in Utrecht Deze zijn: Ammcrstol, Borg- \' Ambacht, Berkenwoude-en-Achterbroek, ! Gouderak, Haastrocht, Krimpen-aan-de- i Lek, Krimpen-aan-den IJscl, Lekker- kerk, Oudekerk-aan-den IJsel, Schoon* ! hoven. Stolwijk, Willigc-Langerak-on- Zevender. 3. gom. in Z.-Holl. In bet noorden begrensd door de gem. Vlist, paalt zjj in het westen aan Borgam- [ bacht, in het zuiden aan Groot-Ammers (loopendo de grens hier door hot midden i van de Lek) en in het oosten aan de j Utr. gem. Willige-Langerak. De gem. : beslaat nog geen 93 heet., zijnde do ^: bodem door klei gevormd. In 1795 had Schoonhoven 2489, in 1811 2403, in 1822 2200, in 1830 2485, in 1840 2583, in 1850 2553, In 1860 2703, in 1875 3701, in 1890 4251 inw. Bjj de telling voor 1890 onderscheidde men deze bov. i in 2527 Herv., 1 W.-Hcrv., 138 Chr.- _; Gerei\'., 19 Ev.-Luth., 3 Horst.-Luth., 87 ^: Rem., 18 Doopsgez., 345 Ned.-Geref., : 923 K.-Kath., 34 Oud-R., 2 Duitsch- I Evang., 109 Ned.-Isr. en 45 ongenoem- I den. De gem. bevat de stad Schooho- I ven, benevens het Hofland. Do stad ! Schoonhoven ligt op den rechteroever i van de Lek, ter plaatse waar deze i stroom de Vlist opneemt. Zij was vroe- ger eene aanzienlijke vesting, maar, of- schoon de wallen nog aanwezig zijn, leveren deze wel eene aangename wande- ! ling op, doch goene voldoende achutswocr \| meer tegen vijandelijke aanvallen. Dozo wallen prijken thans mot een bevallig plantsoen. De stad is over hot goheel welgebouwd. Do naam dezer plaats, Schoonhoven, komt, voor zoover be- kend is, het eerst aldus geschreven voor in eono oorkonde van 1247. In 1274 was de visscherij reeds in bloeienden staat. Schoonhoven was toen eene heerl. die aan het geslacht Botter toebehoorde, maar zeven jaren later werd deze heerl. bezeten door Nikolaas van Oats,dioden 25 Januari 1281 voor de Schoouhovo- naars tolvrijheid in het Utreclitscho ! Stift verwierf. Het slot te Schoonhoven, waarop deze Heeron zotelden, is niet alleen gesloopt, maar men woet zelfs niet met zekerheid zijne plaats aan to wijzen. Hot moet veel aanzien hebben gehad, daar Heer Jan van Beaumont, die do heerl. Schoonhoven van zyn va- der Graaf Willem don Goede ontving,
		werd het Willemsdorp geheeten, doch de naam van Sohoondjjke, zijnde die cener oudo overstroomde parochie, lag nog zoo versch in herinnering, dat hg de ge- bruikclijko is geworden. Scliooiieliefk. gein. in Drente, waarvan Oud-Schoonebeek vroegor met Koevorden één schoutambt uitmaakte, ofschoon het een eigen kerspel vormde, In 1875 en 1471 is een straatweg van Koevorden door deze plaats tot de Ellen- beek aangelegd Schoonebeek telde in 1811 410, in 1840 G29, iu 1870 C72 inw. Thans vormt het eene afz. gem. met 1710 inw., waarvan 852 Ned.-Herv., 251 Chr.-Clerof., 598 R.-Knth., 8 Isr. on 1 ongen. Do gem. is saamgesteld uit Oud-Sehooneboek, Schoonebekerveld en Nieuw-Sehoonebcek. Het d. Oud-Schoone- beek heeft eene Herv. en eene C\'hr.- Goref. kerk en telde in 1890 812 inw. Schooiiobekerdiei», beekje iu het graafschap Bentneim en de prov. Drente, dat deels do grens tusschen beide gewesten vormt en te Koevorden in do Kleine-Vecht valt. Er liggen langs dit stroompje goede weiden. S»-lioom\'uIm>rjf. d. met eene I..- Kath. kerk in de Ueld. gom. Overas- Bclt. Het had in 1840 240. in 1890 201 inw. Oudtijds was aldaar ook een adel. buis van dien naam. Schooneiibiirgertieurel, zand- heuvel in do Z.-Holl. gem. Nieuw-Lek- kerland, rondom door laag veen om- ringd. Op dezen heuvel heoft het kas- teel Sehoonenburg gestaan, waarschijn- lijk eens do stamzetel der hoeren van de Lek. Dit adel. huis is sedert 1450 vervallen. Kt\'IlOOIievelde, zandbank in do Noordzee, voor don mond der Hont. Nog in de 14de eeuw bloeide het als oen welbcwoond eiland, doch dat in 1377 door de zee werd verzwolgen. Mchoonheten, fraaie havezate in de Overijselsche gom. Raaltc, te midden van boseh- en bloemrijke dreven. Don 8 November 1033, toen Hendrik Ben- tinck de eigenaar daarvan was, werd het als een leen der prov. aangenomen. Schoonhoven. ï. vijlde kanton van Let Z.-Holl. aar. Rotterdam, bevat- tonde do gem.: Ammcrstol, Benschop, Bergambacht, Berkcrwoude, Haastrecht, Hoenkoop, Jaarsveld, Lopik, Polsbroek, Willeskop, Willige-Langerak, Krimpcn- nan-de-Lck, Krimpen-aan-don-IJsel, Lok- kerkerk, Ouderkork-aan-den-IJsol,

-ocr page 727-

-ocr page 728-

-ocr page 729-



		Schorvert.
		Schotsheuvel. 749


		do N.-Brab. gom. Budel, in 1840 met 206, in 1870 met 209, in 1890 mot 206 inw. Schorvert, of Schorvoort, geh. in de N.-Brab. gem. Vuclit. Schot, of Ossenschot, geh. on- der hot d. Tor-Apol in do Gron. gom. Vlachtwedde. Schoten, of Schoten-en-Ge- huchten, gom. in N.-UolL, tussehen Haarlem, Haarlommcrlicde c. a., Spaarn- dam, Velzen on Bloemondaal, byna 714 Loet. groot, deels door klei, deels door zand, deels door laag veen gevormd. Zij had in 1822 347, in 1840 413, in 1875 670, in 1890 571 inw. Bij de tel- ling voor 1890 onderscheidde men er: 489 R.-Kath., 76 Herv., 4 Luth., en 2 Doopsgez. De inw. bestaan meest van veefokkerij en bloemkwoekorij. De gem. bevat hot d. Schoton, de b. Zuid-Aken- dain, benevens de geh. Scboter-Vlieland, Noord-Akcndam, Schotorbosch, Hoogor- woerd on Zanon, meorondoels bijzondere heerlijkheden. Het d. Schoten ligt aan den straatweg tussehen Haarlem en Alkmaar, in oeno bevallige streek. Het heeft eono nieuwe R.-Kath. kork. Het slot van Schoten, dat reeds in de 12de eeuw bestond, is in den Spaanschen oorlog verwoest. Schotei\'bosch, heerl. in de N.- Holl. gem. Schoten. Schoterbrug, brug ondor het d. Oudeschoot in de Friesche gom. Scho- terland over de rivier de Tjonger of Kuinder. In 1672 werd aan de noord- zijde eon schans aangelegd. Schoterland, 1. distrikt voor de vorkiezing van oen lid van do Tweede Kamer der Staten-Goneraaï, saamgestold uit de gem. Schoterland, Utingeradcel, Üpsterland, Haskerland, Engwirden. 2. gem. in Friesland, ingesloten door de gem. Lemstorland, Doniaworstal, Haskerland, Engwirden, Opsterland, Ooststellingwerf en Weststellingwerf, zijnde 15,249 heet. groot. De grond is zeer afwisselend, bestaando uit diluvisch zand, hoogvoen, dalgrondon on laag voon. Zij wordt door do Tjonger of Kuinder op de zuidoostzyde bezoomd on bevat in het zuidwesten oen deel van het Tjeukemeer. Eonige uitgeveonde plassen beslaan oen deel van het noord- westen. In 1744 had deze gom. 4130, in 1748 3677, in 1822 6498, in 1840 8546, in 1850 9084, in 1860 10,856, in 1875 12,559, in 1890 14,094 inw., in iaatstvermeld jaar ondorschoiden in:
		8955 Herv., 2 W.-Horv., 2 Rem., 545 Doopsgez., 710 Chr.-Geref-, 11 Ev.-Luth., 1 Horst.-Lutb., 441 Xed.-Goref., 2 Evang., 1 Bapt., 462 R.-Kath., 57 >\'ed.-Isr. en 2905 ongen. Zy bestaan meest van landbouw, veenderij, veeteelt en eonigo nijverheid. Het pauperisme nam in de laatste jaren sterk toe. Schoter- land is administratief verdeeld in 19 dorpen: Bensden-Kuijpo, I?oven- Knijpo, Dolfstrabuizon, Gaast, Heeron- veon,Hoornsterzwaag, Jubbega-Scburega, Katwijk, \'t Meer, Mildam, Nieuwehorne, 1 Nieuwoschoot, Oudehorne, Oudeschoot, S Rohol, Rotsterhaule, Rottum, Schoter- Uiterdyken, St.-Johannisga of St.-Jansga. Deze administratieve dorpen vormen in geographischon zin een doel van bet vlek Hoorenveen, benevens de d. Nijo- horne, Hoornstorzwaag, de Compagnie- van-Jubbogn-Schurega, de Knijpc of Nieuw-Brongorga, Oudeschoot, Nicuwe- schoot, Mildam, Katlyk, St.-Johannisga on Delfstrabuizon. In oude tijden is de gem. (toon grietenij) ook Schoterwerf genoemd. Onder het Fransch bestuur was zij vordoeld onder do 4 mairiën: Hoeronvoon, St.-Johannisga, Knijpo on Mildam. Het Gemeentehuis staat te Heo- renveen. Schoter-l\'iterdijken, b. met dorpsroebten in do Friosche gem. Scho- terland, bestaando uit eono reeks geh. langs de Kuinder of Tjongor in eene lange, smalle strook, welke in hot noord- ! westen door Lemstorland is bepaald. In I vroegere eeuwen stond er het dorp ! Oudega. De Schoter-Uitordijken telden in 1811 24, in 1840 30, in 1875 67, in 1890 58 inw. Schoter-Veennoltler, pold. van 205 heet. in N.-Holl., deels in de gem. Haarlem, deels in do gom. Scboten. Schoter-Vlieland, heorl. in de N.-Holl. gem. Schoton. Hier staat hot Rechthuis der gem., oudtijds oeno kapel. Schotei-zijl, of Oude-Scho- terseijl, sluis in Friesland, op de gren- zen van Ovorijsel, t. w. ter plaatse waar de gom. Schoterland, Lemstorland, \\Vost- stellingw erf en Kuinre elkander nado- ron. Zij dient om don afloop van water i van do Tjonger of Kuinder to rogolon. I In hot gevocht by dozo sluis tussehen do Friezen on Hollanders, in 1398, sneu- velde dj Potestaat Juw Juwinga. Schotsheavel, of Schotache- ; Heuvel, buurt in de N.-Brab. gem.

-ocr page 730-



		Schnddebeurs-eii-Vegetas. wen-en-Duiveland in onze eeuw hot minst aangewonnen. Het eiland, dat over hot geheel zeor vruchtbaar is, telde in 1875 24,027, in 1890 23,140 inw. Schonwenster-Polder, polder van 39 heet. in de Oron. gom. Leens. Sclionncrmtcrl. pold. van bijna 60 heet. op Zuidbeveland, deels in do gem. Nisse, deels in do gom. VHeer- Abtskorke. Schouwerzijl, b. in de Oron. gem. Leens, in 1870 met 229, in 1890 met 262 inw. Kr is hier eeno sluis voor de afwatering van onderscheidene kers- pelen in het Reitdiep. Srhouwerzijlvest, zijlvest in HunBegoo, met vier scheppergen. Sr ïiraili\'(l. d. met eeuo Herv. kerk in de Friosche gem. Wonseradeel. Vroe- ger vond men er de state Aylva. Het d. telde in 1811 211, in 1840 255, in 1875 284, in 1890 260 inw. N«-lir;i«li jkseilld, geh. onder het d. Stions in do Friesche gem. Leeuwar- dcradoel, aan don Schradijk. Schrans, aanzienlijke b. in de Fr. gom. Leeuwardcradeel, onder het dorp Huizum, doch als oen voorstad van Leeuwarden aan te merken. Zjj is ont- staan langs den grooton weg naar Zwolle en telde in 1840 293, in 1870 235, in 1890 935 inw. Schrapping, b. in hot Friesche d. Oosterwolde (Ooststellingwerf). Sc 1i ra uwen, polder in de Oeld. gem. Bommel. Schringkaag, pold. vau 103 heet. in de N.-Holl. gem. Barsingerhorn. Schrins, goh. onder het d. Ooster- littons in de Friesche gem. Baardera- deol. SchriJ versheide, d. in de Limit, gem. Heerlen, in 1847 met 117, in 1870 met 119, in 1890 met 144 inw. Schrijvershoek, h. in de Dr. gem. Havclto. Schuddebenrs, 1. voorm. hecrl. op hot Z.-Holl. eiland Putten, thans behoorende deels tot de gemeente I Geervliet, deels tot Hekolingen. -- i SS. goh. in de Zeeuwscho gem. Honte- nisse. 3. b. in de Zeeuwscho gem. Noordgouwe, in 1840 met 55, in 1870 met 97, in 1890 met 48 inw. 4. pold. in do N.-Brab. gem. Nieuw-Vosmeer, in 1516 bedijkt en 42 hoct. groot. Schuddebeiirs-en- Vege tas, p. van 125 hoct. in do N.-Brab. gom. Zwa- luwe, in 1650 bedijkt.
		750 Schot terahnixen. Nuland, in 1840 mot 138, in 1890 met 211 inw. Schottershnixen, buurt in de Drentseho gem. Zuidwoldc, in 1840 met 124, in 1S70 met 133, in 1850 met 123 inw. Schoildee, voorin, d. en ambacht in Zuidlievcland, den 1 Xov. 1530 ver- dronken. Schontenwaard, uiterw. in de Geld. Rem. Hctercn, groot 48 heet. Schoutjeslaaii, b. in de N.-Holl. gem. Heemstede. Schouw . 1. geh. in N.-Brab., deels in do gem. Dournc, deels in du gem. Bakci. 58. of Kroekersrhon»». geh. in do N.-Holl. gom. Broek-iu-AVa- terland, ter plaatse waar do Monnikon- dammer-Trekvaart zich met liet Noord- Hollandsche Kanaal vercenigt. Scliointbroi\'k. 1. pold. van 116 hoct. in do N.-Holl. gom. Heemstede. SS. hoofddorp van do X.-Brab. gem. Strijp, in 1840 met 169, in 1890 met 627 inw. ü. buurt in de N.-Brab. gem. St.-Oedenrodo. Schouwen, 1. westelijk deel van het Zoeuwsche eil. Schouwen-en-Duive- land. SS. goh. in do Oron. gem. Leens, in 1840 mot 30, in 1890 met 23 inw. Schonwen-Kurg-en-West- luiiti. dijkland in hot westen van het Zecuwsche eiland Schouwen, 9836 heet. groot. Schouwen-en-Duiveland, eil. in Zeeland, in het westen door de Noordzee bespoeld en verder door het Brouwershaveuschc-Gnt, de Grevelingen of Bieningcn, do Zypo, het Mastgat, het Keeton, de üostorsoholde en do Room- pot omringd. In het westen is dit eil. door duinen voor het inbreken der Xoord- zeo behoed, doch voor het overige moet het naar allo zijden door zware dijken worden beschermd. Heeft men derhalve in het westen van tijd tot t\\jd eon be- trekkelijk klein landverlies te betreuren, de gedaantewisseling aldaar is gering bij hetgeen aan de overige zijden heeft plaats gehad, waar overstroomingen en het naar achteren brengen der dijken met het winnen van nieuwe lauden door indijking hebben afgewisseld. Tot de vreeselijke rampen door het water ver- oorzaakt, bohooren do overstroomingen van 1288, 1530, 1532, 1553, 1570,1682, 1720, 1808 on 1825. Do grootto beloopt ongeveer 21,500 heet. Van alle Zeeuw- sche eilanden en streken heeft Schou-

-ocr page 731-



		Schuilenbnrg. Schuilenburg, 1. geh. op den oosteroever van het Bergumcrmeer en aan het Kaspar-Roblesdiep in de Frie- sche gein. Tietjerksteradeel. Het be- hoort ouder het d. Eestrum. SS. geh. in de Overn\'selscho gem. Hellendoorn, aan do Regge. Er stond oudtijds een kasteel, dat reeds in 1123 wordt ver- meld, doch in 1381, toen het aan Heer Zweder behoorde, door den Utr. Bis- schop Eloris van "Wevelinkhoven, met behulp der burgers van Deventer, Kampon en Zwolle, werd ingenomen en geslecht. Het is wel later weder opge- bouwd, doch ook dit nieuwe slot is weder gesloopt. Zelfs do grondslagen zijn in 1840 uitgegraven. 3. landgoed in Gold., aan den Ouden-Usel, deels iu de gem. Oeudringen, deels in Wisch. Te zelfder plaatse stond vroeger een ver- maard kasteel, dat in 1598 door den Admirnnt van Arragon werd veroverd. Schiiinjabnurt, geh. onder het d. Mirns in de Friescbe gem. Gaaster- lund. Schuitendiep, ot\' Winst ho terdiep, trekvaart van Groningen, loopondo in oostelijke richting langs Winschoten nnar do Oost-Friesche grens bij Nieuwc-Schans. Eenigo doelen be- staan uit de oorspronkelijke, anderen uit verlengde pauden van do Hunse, de Rensel eu de Westorwoldsche-A. Nog andere doelen zijn nieuw gedolven. Sclllllpbrng, levendige b. in de N.-Holl. gem. Jiieuweramstel, op den oostelijken oever van den Amstclstroom. Schnlder, of Schnler, d. met eeno R.-Kath. kerk in de Limb. gem. Wijlré, iu 1840 met 100, in 1870 met 134, in 1890 met 87 inw. Schulpeugat, zeegat in de Noord- zee. ten westen van Helder. Schulpstereind, geh. in de N.- Holl. gein. Kastrikum, in 1840 mot 73, in 1870 met 88 inw. In 1890 telde het met Noordeind 2(J2. Schulp vaart, vaart in de N.-Holl. gom. Kastrikum en Limmen. Schalpiveg, goh. in het N.-Holl. gem. Velzen. Schurcga, of Schuringa, b. in de Friosche gem. Schoterland, met Jubbega administratief tot één dorp verbonden. Oudtijds was hot een zelfst. d. met eeno kerk. Schureii-en-Schnrenberg, of TerNchiiroii, b. in de Limb. gem. Hoonsbroek, in 1840 met 101, in 1870
		- Schijndel. 751 ¹ met 148, in 1890 met 138 inwoner?. Schuring, b. in de Z.-Holl. gem. ! Numansdorp. Schuringsche-Polder, pold. I vau 144 heet. in de Z.-Holl. gom. Nu- \' mansdorp. Schutdani, b. in de N.-Holl. gem. j Graft. Sclint«booni, 1. geh. in do N.- i Brab. gem. 1\'akel. 2. geh. in de N.- ! Brab. gem. Esch. 3. wijk van het ; N.-Brab. d. Heeswijk. 4. wijk van ¹ het N.-Brab. d. Vlijmen. SchntJdoot, b. in de Ovcrijsclsche i gem. Wanneperveen. Het was vroeger I als plaats waar de kerk stond, hot mid- delpunt der gom. Doch ten gevolge der \' verveuing heeft het die voordeden ver- ! loren, zijnde de kerk verplaatst. De be- j woners vinden deels in de veenderij, I deels in de vischvangst een bestaan. Schare (Ter-), of Terscha- ! ren, goh. in de Geld. gem. Barnoveld, \| onder Voorthuizen, vroeger met een slot. Schilwacht, pold. van 857 hoct. in de Z.-Holl. gem. Lekkerkerk. Schweiberg, b. in do Limb. gem. "NVittem, in 1840 met 109, in 1870 met 159, in 1890 mot 151 inw. Schijf, b. in N.-Brab., deels in do gem. Kuki\'en, deels in de gom. Zundert. I Het had in 1840 277 inw., als in oerst- gen. gem. 203, in laatstgenoemde 74. \\ In 1890 telde het ged. in Rukfen met drie andere buurten, één wijk vormende, 537 inw. Schijndel, gem. iu N.-Brab., tus- \' schen St."Michielsgestel, Dungen, Berli- [ kum, Heeswijk, Dinter, Vechel en St.- \| Oedenrode, met 4712 hectaren opper* ! vlakte. De grpnd bestaat uit diluvisch I zand, met leem gemengd, terwijl \| aan den uoord-oostelijken zoom, langs : den linkeroever der A, klei wordt gevonden. In 1822 had deze gemeento 3691, in 1840 4243, in 1875 4917, in j 1890 5479 inw. Bij do telling voor 1890 ; vond men er: 5416 K.-Kath., 28 Ned.- \' Herv., 2 W.-Herv. en 33 Isr. Zjj bestaan meest van den landbouw, deels ook van veeteelt, zuivdboreiding en handel in de voortbrengselen van stal en akker. De gem. bevat het d. Schijndel, benevens do b. Boruo, Weibosch, Lutteleind, El- schot en Brockstraa!\\ Het d. Schijn- del, dat in 1299 onder don naam Scinlo voorkomt, is eone even bevalligo als aanzienlijke plaats, binuon wier kom men

-ocr page 732-



		752 Sebahlebliren.
		Serooskerke.


		in 1840 374, in 1870 531, in 1840 644 inw. telde. De K.-Kath. kerk bevnt een gedenkteeken voor den te Schijndel ge- boren zeeheld Jan van Amstcl. Eene tweede kerk behoort den Ilerv. liet Raadhuis is het schoonste ten platten lande der Meierij-vnn-den-Bosch. In 1512 werd Schijndel twee malen door de Gelderse-hen deerlijk geschonden. In 1583 hielden Staatsclie benden er bijna evon zoo jammerlijk huis. Er is eon station van den spoorweg BoxtelWezel. Kebaldebureil, d. met eene Herv. kerk in de Gron. gem. Grootegast. Het telde in 1840 278, in 1870 478, in 1890 313 inw. St\'lmstiauiiN -Pol«ler <St.-), polderl. in de Z.-Holl. gem. Oude- Tonge. Seerijp. of Sm-ijp. geh. op het X--Holl. eil. Terschelling, in 1840 mot 38, in 1870 mot 53, in 1890 met 62 inw. MciMHlllbacllt, voorm. ambt in de Zeouwscho gem. Middelburg. SeisJeNberg. heuvel in do X.-H. gem. Huizon. Seitaart, of Kijtaarr, d. met oene K.-Kath. kerk in de X.-Brnb. gom. Vochcl, nabij de Zuid-Willemsvaart. Het telde in 1840 127, in 1870 123 inw. Seldijke. voorm. d. op Zuidbeve- land, in 1530 overstroomd. SeliNKCll, b. in de X.-Brab. gom. Boxtel, in 1840 met 163. in 1890 met 105 inw. Stellingen, of .Zellingen, dorp met eene Herv. kerk in de (iron. gom. Vlaehtweddc, aan de Ruiten-A. Hot had in 1840 220, in 1870 209, in 1890 279 inwoners. Sellingerbert*, buurt in de Gron. gem. Vlachtwodde, in 1890 met 185 inw. Sellingermeer, meer in de Gro- ningsche gem. Vlachtwodde, 32 hectaren groot. Seliuien, goh. onder het d. Ure- terp, in de Friescho gem. Opsterland, bestaande uit e nige schoone uitgc- strekte boerderijen. Men noemt hot vaak den Jlennistenhemol. Nel werd, 1. ambtmanschap in Groningen, in 1283 met het Gorocht onder één bestuur vereenigd. De be- langrjjkc goederen on rechten dor Hoo- ren van Selwerd kwamen in vorvolg van t\\jd aan het goslacht van Kocvor-
		den en daarna aan de Groningscho ma- gistraat, dio hem ochter in 1405 aan den Utrechtschen Bisschop moest over- geven. Selwerd bleef onder de Bis- schopi)en tot 1460, toen do stad de heerl. terugorlangde. Op het bezit daar- vau maakte tijdens de Geld. hoorschap- pij Hertog Karol van Egmond aan- spraak. 2. goh in do Gron. gom. Noordijk, in 1840 met 48, in 1890 met 26 inw. Het slot Solwerd, aan de Hun- se, werd omtrent 1371 door do Gronin- gers en Ommolanders gokocht en ge- sloopt. De abdy Selwerd, in 1216 ge- sticht, is in 1585 gesloopt. 3. buurt ¹ in de Gron. gem. Oldehovo, in 1890 met 22 inw. Sempke. geh. in de X.-Brab. gem. I Druneu. Sengelsbroek, of Singels- broek, buurt in de X.-Brab gem. ! Luiksgestel, in 1840 met 241, in 1890 met 250 inw. Seiisineer, voorm. meer nabij het \| Friescho d. Greontorp (Wonserudoei), ! door bodijken en uitma en tenjaro 1633 in eon polder herschapen. Op den Hem- dijk is aan dit voorm. meor oen dorpje ontstaan, met oene R.-Kath. kork, welke plaats zoowel Sensmeer als Blauwhuis wordt gonoemd. Seppe, station van den spoorweg Breda Kozendaal in X.-Brab. Serlippenspolder, of JSher- lippeiiMpolrier, pold. van 43 heet. in de Zeouwscho gem. Terneuzen, in 1725 bedijkt. Seroowkerke, 1. gem. op het Zoeuwscho cil. Schouwen, in het zuiden door do Oosterschelde bespoeld en naar de landzjjdc ingesloten door de gem. Haamstede, Noordwello, Ellemoot en Kerkworve. Z(j beslaat 332 heet. en is door zeeklei, mot vele moorasgronden, govormd. In 1822 had zy\' 219, in 1840 290, in 1875 349, in 1890 333 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in : 811 Herv. en 21 Chr.-Geref. Zij bestaan van landbouw, veeteelt, visscherij, hot zoeken van eieren on hot worken aan de zeodykon. Het d. Serooskerko, dat eene Herv. kerk heeft, teldo binnen de kom in 1890 187 inw. Den 14 Dec. 1575 werd het door de Staatschon in brand gestoken, om den Spanjaarden te beletten, er zich to versterken. 58. gomeento op Walchoren in Zeo- land, ingesloten door de gemoenten Oostkapolle, Grypskorke, St.-Laurens

-ocr page 733-



		Seters. en Vrouwepolder. De grond 1325 heet. bestaat uit met zand vermengde klei en is herschapen in schoone akkers, weidon en bosseken. In 1822 telde men er 785, in 1840 907, in 1875 1114, in 1890 1169 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 417 Herv., 216 Chr.- Geref., 465 Ned.-Geref., 1 R.-Kath., 1 Doopsgez. on 69 ongen. Zy bestaan meest van den landbouw. Do gem. is saamgestold uit de heerl. Serooskerko, Rijnsburg en Hondegems-Ambacht. Hot d. Serooskerko is eene fraaio plaats, door schoone buitengoedoren omringd, met eone Herv. kerk. Men telde ten jare 1890 binnen de kom 584 inw. Oud- tijds vond men er het klooster Soeten- dale. Seters, geh. in de N.-Brab. gem. Oosterhout, in 1840 met 70 inw. Se veilingen, stadsweide in de Ovorijselsche gem. Kampen, 181 heet. groot. In den bisschoppelyken tijd on- derhield de magistraat er eene kudde schapen, alleen om tot voedsel voor do stads leeuwen te strekken. SeveilUlll, gem. in Limb., die den tijde van hot Helg. bestuur (18301839) van Horst werd geseboiden, van welke gem. zij ton zuidon ligt. De overigo gom. waaraan zij paalt zijn: Grubben vorst, Maasbreo en Helden, mede in Limb., benevens Dcurne in X.-Brab. Zij beslaat ruim 4933 beet., meest diluvisch zand en eenig hoog veen. In 1840 had zij 1728, in 1875 1967, in 1890 2085 inw. Bijna alle inw., die R.-Kath. zijn, be- staan van den landbouw. De gem. bevat het d. Sevenum, benevens de b. Boos- kenskant, Ulfterhoek, Voorste-Hees, Achterste-Hees, Voorste-Steeg en Ach- terste-Steeg. Het d. Sevenum telde in 1840 284, in 1870 287, in 1890 342 inw. De R.-Kath. kerk heeft een toren van 70 meter hoogte. Er is een kloos- ter der Zusters van de Goddeljjke Voor- zienighoid. Sexbieruni, dorp in de Friesche gem. Barradeel, waaraan het ten hoofd- plaats strekt. In 1811 bad het 627, in 1840 934, in 1875 1383, in 1890 1452 inw. Oudtijds stonden hier do adel. sta- ten Adelen, Hottinga, Latsma, Eelsma en Liauckema, thans alle gesloopt. Liauckema is het laatst onder den voet gehaald, namelijk in 1824. Thans zyn de meest opmerkiugswaardige gebouwen het Raudhuis, do Herv. on Chr.-Goref. kerken. Witkamp.
		Sienserhuizen enz. 753 Sexbiernmerliorn, geh. onder het dorp Sexbierum in de Friesche gem. Barradeel. Meydlitzpoïder, polder van on- goveor 90 heet. in de Zoeuwsche gem. Temeuzen, in 1856 ingedijkt. Sibbe, d. met eone R.-Kath. kerk \| dio door een rector wordt bediend, in \| do Limb. gem. Oud-Valkenburg. Het j telde in 1840 343, in 1870 283 inw. Nibkeloo. b. in do Overynelscho gem. Hardenberg (Ambt-). Het waa oorspronkelijk een klooster, in 1405 to midden der woeste venen op de Bont- ! heimsche grens aangelegd. De b. had in 1840 249, in 1870 270, in 1890 392 inwoners. Siddebnren, oud d. in do Gron. ¹ gem. Slochteren, met eene merk\\vaar- 1 digo Herv., alsmede met oeno Chr.- i Geref. kerk. Het had in 1870 binnen \| do kom 215 inw. In 1890 teldo bot 387 inw. binnen en 119 buiten do kom. Ge- \| durende de eerste regoeringsjaren van Koning "Willem I vormde het met de b. Tjuchem, de geh. Veendijk, Oostwold on Ter-Hole, benovens een deel van Laskword, eene zelfstandige gem., die in 1822 1539 inw. bad. Van den voorm. burg, waarop weleer de geslachten Ufkens, Ripporda, Entens, Passoval en anderen woonden, is nog alleen de burg- { stodo over MJiebengewaUl, d. met eene nieuwe \| R.-Kath. kerk in do Limb. gem. liergen, { mot vruchtbare velden aan de Kendel, I doch door woeste beiden van Afferden en Bergen gescheiden. Het telde met den omtrek in 1840 293 zielen. In 1870 vond men binnen do kom alleen 164 inw. Tot dit d. behooren in laatstgen. jaar Kreeftenheide met 114, Groote- en Kleine-Horst met 104, Vrg met 98, Koekkoek met 45, De Belt met 39 en ! Flieray met 16 inw. Siejjerswoude, 1. of Siegers- wolde, d. met eene Herv. kerk in de I Friesche gem. Opsterland. Het teldo in 1811 349, in 1840 470, in 1875 657, in 1890 679 inw. Si. geh. onder het d. Garyp in de Friesche gem. Tietjerkstera- i deel, in 1840 met 75, in 1890 78 inw. \| Hier bloeide oudtijds een nonnenklooster, \| door vijf witte zusters gesticht, do ten gevolge van don Hoekschen en Kabel- jauwseben tweespalt Holland waren ont- weken. KieilMerlluizeil, 1. of SyiH*, goh. onder het d. Hnrtwerd in do Frie- 48

-ocr page 734-



		754 «ieswerd. *Nippen.**

		vlak dor zee is verheven on door mer- gel gevormd, ruim 816 heet. groot. In 1822 had deze gem. 952, in 1860 1131, in 1875 1288, in 1890 1900 inw., in laatstgenoemd jaar bestaande uit 1898 R.-Kath. en 2 Herv. Do ingezetenen bestaan meest van den landbouw. Do gem. bevat het d Simpelveld, do buurt Rodeputs, Huls on Bosschonhuizen, be- nevens de geh. Schift\'elder, Broek, Mols- berg, Hondsruk en Lovenicb. Het dorp Simpelveld, in 1840 met 588, in 1870 mot 618, in 1890 met 798 inw., bezit eene R.-Kath. kerk en een station van den Aken-Maastrichtsehen-Spoorweg. hinderen, of kinderhoek, 1>. in de Geld. gem. Voorst, in 1840 met 418, in 1870 mot 482, in 1890 met 458 inw. Hier stond in vroegeren tjjd eon kasteel, dat Gerard, Dirk en Hendrik van Hackfort, den 1 April 1356, er- kenden voor een leon en open huis des Hertogs van Gelder. Hertog Eduard vergunde, den 29 Januari 1362, aan de burgers van Zutphen om het af te breken. S ingraven, havez. in Overijsel, aan de Dinkel, deels in de gemeente Denekamp, deels in Losser, deels in Weerseloo. Zij is van overouden oorsprong, behoorde van 1506 tot 1515 aan het kloostor te Oldenzaal en van 1515 tot 1651 aan de Graven van Bentheim. Ten gunste van het 01den- zaalsche klooster verklaarde Bisschop Fredorik van Baden het den 26 Dec. 1506 tot eon vrij en eigen goed, ont- hoven van alle leenrechten. Siiineveklsclie-Poldei, of Ninnigveldsche-Polder, polderl. in N.-Holl., deels in de gom. Muidon, deels in Diemen. Er is daarin eene een- denkooi. Sinoutskerke,* d. in do Zeeuw- sche gem. \'s-Heer-Abtskerke. Het heeft eene Herv. kerk en is van geringe uit- gestrektheid. Men teldo in de kom ten jare 1870 slechts 26 ingezetenen. De heerl. Sinoutskorke, is ruim 451 heet. groot. Zij had in 1840 60, in 1890 52 bewoners. Sion. landgoed in de Z.-Holl. gem. Rijswijk, ter plaatse van het vroegere klooster Sion, waar Erasmus van Rotterdam zyne eersto opleiding ont- ving. Siwnpoldei\', pold. op het Z.-Holl. eil. Dordrecht. Sippens, geh. onder het d. "\\Vom-
		sche gem. "Wonscradool. SJ. of Tsynserbnreii, goh. onder het d. Roordahuizum, aan den SncekorBtraat- wog in de Friesche gem. Idaarderadcol, in 1840 met 72, in 1890 met 68 inw. Sieawerd, of Nydswerd, goh. onder bet d. Hichtum, in do Friesche gem. "Wonseradeol. Niguitpolder, pold. op Zuidbcve- land, 09 heet. groot. De polder behoort ten deele tot do gem. Hoedekenskcrke, ton deele onder Baarland. Si Uk i nga, b. in het Fr. d. Ooster- woldo (Ooststellingworf). Nillaai\'dernieer, voorin, meer en pold. onder het d. Engwier in de Friesche gem. "Wonserndeel, 17 heet. groot. Nilleii«wi.jk. b. in de Gron. gom. Oude-Pekela. Nilvolde.* d. in de Geld. gemeente Wisch, in 1840 met 627, in 1870 met 766, in 1890 met 812 inw. De Herv. kerk is een zeer fraai, koepelvormig gebouw. Er is een klooster. Silvoldo wordt reeds vermeld, als Silvolden, in oene oorkonde van 20 Juli 1234. Er is een halto van het spoorwegvak WIn- terswijkDoetinchem en een halte van do stoomtram DierenGondringen. MImiIiImIic Itniirl. b. in de Gold. gem. Wisch. Het telde met den Kroozonhoek in 1840 717, in 1870 903 inw. In 1890 tolde de b. alleen 499 inw. Simoii-Jaiisepolder, pold. van 29 heet. in do Z.-Holl. gem. Hazers- woude. Simoiisliave, d. in do Z.-HoIl- gem. Geervliet met eene Herv. kerk. Het telde in 1870 binnen do kom 196 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven). Het was nog in 1845 oene zelfstandige gem. van 1214 heet. oppervlakte, doch deze is door de wet van den 11 Juli van genoemd jaar bij Geervliet ingo- lijfd. Deze gem. had in 1822 205 en in 1840 257 inw. geteld. NimoiiKhaveiische-Polder, p. in de Z.-Holl. gem. Geervliet. *Ninioiikerke. voorm. dorp en heerl. op hei Zeeuwsche eiland Schou- wen, na overstrooming in 1496 buitcn- godjjkt. Siinpelveld,** gem. in Limb., in- gesloten door de Kederl. gem. Heorlen, Voorendaal, Wittem en Bochoitz en do Druis. gom. Horbach, zijnde de grond, dio tot meer dan 200 moter boven het

-ocr page 735-



		Sittard.
		Sirlielsflorp.
		755


		mels in do Friescue gein. Hennaardera- deol. Sirlu-lsdorp. of VHeer-Kls- dorp, geh. in de Zoouwschc gein. Kloctinge. *Sir-Poppekerke, of Ioppe- kerke, heerl. in do Zecuwsche gein. Wostkapolle, vroeger met een d. van dien naam. Het dorp is vorvallen en do kerk reeds voor lang gesloopt. In 1840 had Sir-Poppckerko 71, in 1870 122 inw. Sil tard, 1.** distrikt voor de ver- kiezing van een lid voor de Tweede Kamer der Staten-Gcnernal, saamge- steld uit de gein. Sittard, Borgharen, Ittcren, Bunde, Oeulc, Elsloo, Stein, Urmond, Obbicht-eu-Papenboveu, Gre- venbicht, Limbricht, Bom, Nieuwstad, Broeksittard, Munstergcleen, Goleen, Beek, Spaubeek, Schimmert, Hulsberg, Wijnandsraden, Nut, Ulestrnten, Schin- nen, Amstenrade, Hoensbroek, Brun- sem, Schinveld, Jabeek, Bingelrade. Merkelbeek, Oorsbeck, Eigclshoven, Ubach-over-Worms, Nieuwenhagen. 2. kiesdistr. voor de Prov. Staten van Limb., bevattende do gem. Bingelrade, Jabeek, Bom, Brunsem, Geleen, Mun- storgoleou, Grovenbicht, Obbicbt-en-I\'a- l>enhoven, Limbricht, Nieuwstad, Nut- en-Vaasrade, Amstonrade, Oorsbeek, Schinneu, Merkelbeek, Schinveld, Broek- Sittard, Sittard, Urmond. H. derde kanton van het arr. Maastricht, bevat- tende do gem. Sittard, Beok, Bingel- rade, Boni, Broeksittard, Elsloo, Goulle, Roosteren, Stein, Geleen, Grovenbicht, Jabook, Limbricht, Munstorgolecn, Nieuwstad, Obbicht c. a., Oorsbeck, Schinnen, Spaubeek,Susteron, Urmond. 4. dek. van het bisd. Roermond, bo- vattendo de 16 par. on 2 roet. De par. zijn : Borg, Bom, Broeksittard, Buchten, Dieteren, Einighausen, Guttekoven, Hol- tum, Limbricht, Munstergcleen, Nieuw- stad, Obbicht, Papenhoven, Sittard, Sustercn, Urmond. De rectoraat zjjn dat van St.-Michaöl to Sittard en dat te Grevenbicbt. Voorts is er een openbare kapel te Urmond aan de Maas. 5. gem. in Limb., ingesloten door do Nederl. gem. Nieuwstad, Limbricht, Bom, Urmond, Beek, Geleen, Munstergoleen en Broeksittard, benevens door do Prui- Bischo gem. Hillegersberg, Tudder en Millen. De gem. Sittard bes\'aat 1899 heet., bestaande de grond, die door do Ge- leen wordt doorsn., deels uit mergel, deels		uit rivierklei. In 1822 had deze gem. 3442, in 1840 4061, in 1850 4334, in 1875 4879, in 1890 5632 inw., in laatstgon. jaar saaingestold uit 5363 R.-Kath., 1 Oud-Roomsche, 66 Herv., 2 Luth., 3 Episkop., 192 Isr. on 5 ongen. Do gem. bestaat uit de stad Sittard, do b. Ovor- hoven, Ophoven, Leienbroek on Stad- broek, benevens oen aantal verstrooide buizen, waarvan dio op hot Sittardsche aandeel van do Grnathoide hot verst van het middelpunt der gem. zijn ver- wijderd. Do stud Sittard ligt aan de Ge- leen, ten noordoosten van de eorsto heuvelen, die, allengs hooger rijzondo, als de voorbergen der Ardennen aan te merken zijn. Zjj is wèlgebouwd, zoodat ! haar ruim marktplein en vele gobouwen ! een gunstigen indruk maken. Do stad had, met hare voorstad, die zich in de richting naar het spoorwegstation (van de lijn NijmegenMaastricht) uitstrekt, in 1890 035 huizen, waarvan 39 on- bewoond, on 3704 inw. binnen de kom. Zjj is omringd door hoogo wallen, doch de eigeniyke vestingwerken zgn in moes- tuinen herschapen. Sittard\'s Bchoonste gebouw is de St.-Pieterskerk, omstreeks den jaro 1290 door Walram 1, Hoer van Valkenburg, gesticht. Do kerk heeft een zeer hoogen toren, waarvan do spits don 11 Juni 1857 eene prooi der vlam- uicn werd. De schade, toen aan de kerk ontstaan, was don 24 Juni 1861 hcr- steld, en sedert is ook do torenspits fraai vorniouwd. Eene tweedo kerk to Sittard is dio van St.-Michaöl, aan de Markt, aan welk plein het ook voor weinige jaren vernieuwde Raadhuis staat. De kerk der Horvoindon, in 1637 ge- bouwd, prijkt mede mot een toren en is na do Jnnskork to Maustricht, de fraaiste Protestantsche kerk in Limburg. Israëlieten waren hier reeds in do gra- feiyke tyden gevestigd. Z\\j hebben oene synagoge in de Plakstraat. Er is een gymnasium St.-Aloysius, mot zesjarigen cursus, en een school voor middelbaar onderwijs, onder hot bostuur van paters Jezuiten, in Dec. 1842 geopend. Op de Markt is ook eon klooster van U\'rseïiner nonnen. Do inw. bestaan van handel, markten, landbouw, looierijen, grnan- en andere molens, onz. Men hoeft er bier- brouwerijen, leerlooierij, gasfabriek, boekdrukkervjen, sigaronfabr., wasch- bluekerij. Zeer uitgebreid is te dezer stede de handel in eieren. Sittard is eon oude plaats, daar zij reeds op het einde

-ocr page 736-



		Sittard.		Slagharen.
		756



		j 1794; de doortocht van 60,000 Fran- schen, den 29 en 30 Sept. 1794; het ! planten van den vrijheidsboom, den 18 Dec. 1794; het verbieden van don open- baren godsdienst, den 18 Juni 1798; de komst der Kozakken, den 17 Jan. 1814; de inlijving bij Nederland, den 20 Mei 1815; do komst van Koning Willem I, den 7 Juni 1815; de komst van Ko- ning Willem II, den 17 Juni 1840; het ! hijschon der Duitsche vlag, in 1848; de , opening van den spoorweg Maastricht* , Sittard-Rjermond, don 6 Nov. 1865. Sittert, of Sittard, goh. in do N.-Brab. gem. Oerle. Sivers, b in de Limb. gemeente Roggel. Sjongei-rii.jk. of Synnga4lijk, goh. onder het d. Burgwerd in de Fr. . gem. Wonseradeel, in 1840 met 37, in 1890 met 55 inw. slaak, of Slaak-van-Meer- loo, stroom tusschen hot Zeeuwscho eil. St.-Filipsland en de N.-Brab. gem. Steenbergen en Nieuw-Vosmeer. Den 12 en 13 September 1631 werd op dit Slaak een merkwaardig zeegevecht door de Nederlanders onder MarinuB Hollare aan de Spanjaarden onder don Mark- graaf do Aytona geleverd. In 1858 is door het Slaak een dam geworpen, die echter slechts weinige maanden in goc- den staat bleef, daar hy welhaast door stormen werd in stukken geslagi-n. SIa Mm liooi\'iic. 1. p. van 35 heet. in do Zeeuwsche gem. St.-Maartens- dijk. Si. pold. in de Zeeuwsche gem. Oud-Vosmeor, 56 heet. groot. Slabbekoornepolder, polder ^: van 109 heet. in de Zeeuwsche gem. Hoedokenskorke. Sla broek, geh. inde N.-Brab. gem. j Uden. Slachpolder, pold. van 131 heet. : in do Z.-iloll. gem. Leiderdorp. SliU-.it4Mli.jk. binne. dijk in Friea- i land, aangelegd om de landen voor de overstroomingen der Middelzee en Zui- derzee te boveiligen. Sliu-litmaat. heerl. in de Utr. ; gom. Houten. Zij telde in 1811 (toon zij I tot Bunnik behoorde) 19, in 1840 (toen zij een deel uitmaakte van Oud-Wulven) i 17 inw. Slagen-en-Zwaansheuvel, p. I van 103 heet. in de N.-Brab. gom. I Veen. Slagharen, d. mot eene R.-Kath. \| kerk, eene vccnkolonio, in het noorden
		der Ode eeuw bekend was. Na de ver- heffing van Limburg tot een Hertogdom, kwam zij aan de beheerscbers van dat gewest, van wien zij overging aan Jan van Luxemburg, dio haar in 1235 aan den Luikschen Bisschop Jan van Aps of van F.ppo verkocht voor 200 mark zilver. Nog in hetzelfde jaar 1235 schonk de Bisschop Sittard i , leen aan Heer "Walram I van Valkenburg, den jong- ston zoon van Hertog Walram III van Limburg. In 1318 werd Sittard, dat in 1248 eene keur van Walram I had bokomeu, door Jan III, Hertog van lira- bant veroverd. Doch de stad en heer- lijkhcid keerden in 1334 aan den Heer van Valkenburg terug. Nadat dit gc- glacut in 1396 was uitgestorven, kwam Sittard door erfrecht aan Oraal\' Simon van Salm, dio reeds den 16 Januari 1399 overleed, waarna zijn erfgenaam (zijn broeder Johan) Sittard, niet Born en Susteren, den 8 December 1450, voor 70,000 gulden, verkocht aan Willem, Hertog van Gelder en Gulik. Hertog "Willem bevestigde de stad in 1401 in hare voorrechton. Doch Reinald van Gel- der verpandde in 1421 de heerl. Sittard, met de daaraan verbonden heerlijkheden Susteren en Born, aan Graaf Frodorik van Meurs, wiens zoon Vincent hem ten jure 1449 in dit pandscunp opvolgde. In 1473 werd Sittard, evenals Born en Sustiren, in bezit genomen door Hertog Karel den Stoute, doch het keerde aan Meurs nog vóór het eind der 15de eeuw terug. Bij de overeenkomst tusschen Hertog Karel I en Hertog Willem \\ an Gulik, den 2 Januari 1544, te Brussel gesloten, werd bepaald, dat nadero on- derhanilelingen over het bezit van Sit- tard, Born en Susteren zouden plaats hebhen. Gulik bleef echter in het bezit van Sittard tot op de verovering der Maasstrekcn door de Franschen op het eind der 18de eeuw, waarna do stad en haar gebied hg het Dcpartemont-van-de- Roer werden ingelijfd. Verdere histori- scho herinneringen zijn: het beleg van Sittard door de Staatschen en het ont- zot door do Spanjaarden in 1614; de verovering door do Staatschen, den 8 Juni 1632; de brandstichtingen door de Franschen, in April, Augustus en Sopt. 1677 aangericht; de bezetting door do Franschen, tijdens den zevenjarigenoor- log, in 1753; de komst der Franschen, deu 28 Febr. 1793. de komst van Keizer Frans van Duitsehlaud, den 14 Juni

-ocr page 737-



		Slonaken. 757
		Slaglioek.


		der gom. Hardenberg (Ambt-). Het telde in 1840 533, in 1870 1785 inw. Klag\'liock, b. in do Overysolsche gom Almoloo (Ambt-). Slaiij>«>iil»iirj>\'. uitgestrekt land- goed in de Geld. gem. Doetincbem (Ambt-), in do b. IJzcvoorde. Er is ccne balte SlangenburgIJzevoorde van bot spoorwegvak DoetinchemKuurloo. Slailgevecht, fraai landgoed in de gom Breukelen-St.-Pieters, op den linker Vecbtoover. Het is beroemd wc- gens zijno voortreffelijke boomgaarden en vruchtkwcekerijen Meer dan honderd jaren is het in het bezit der familie Dudok do "Wit. Do tegenwoordige eige- naar, de Heer Leonnrdus Cornelis Dudok de Wit, is bekond door zijne voetreizen, o. a. van Banjoewangio naar Anjer op Java (in 1865 on 18G6), in de Minehassa (mede in 1866), van Amsterdam naar Parijs (in 1874), van Amsterdam naar "We enen (in 1875) enz. Sla il jj w\'ijk. poldorl. ter grootte van 17 heet. in do N.-Brab. gem. Prinsen* hage. SlaiM\'i\'diJk. gch. onder het d. Veenhuizen in de >\' -Holl. gom. Heer- Hugowaard. Slapershaven, vervallen haven bjj de Zeeuwscho stad Oostburg. Zjj is gebruikt van 1684 tot 1788, in wolk laatste jaar de Bakerdam werd gelegd. Thans is hier eene hofstede. Slappeterp, d. met eene Herv. kerk in de Friescho gem. Monalduma- deel. Het had in 1811 61, in 1840 113, in 1875 178, in 1890 179 inw. Slavanto. sociëteitsgebouw voor de Maastrichtenaars in de Limb. gemeente St.-Pieter, gesticht ter plaatse van een voorm. minderbroederklooster. Het heeft eene bekoorlijke liirging op do helling van den St.-1\'iotersberg, mot eene heer- ljjk vergezicht over het Maasdal. Het klooster werd in 1797 vernietigd en hot fraaio casinogebouw van 1845 tot 1847 gebouwd. Slavenburg, of Sclila ven- burjj, volgens de overlevering de oudo naam der Z.-Holl. stad Vlaardiugon. De plaats zou door oen hoop Slavon go- sticht zijn, doch voor dit beweren bo- staat geen bewijs. Sleen, gem. in Drente, wier noorde- ljkst punt o. a. met de uiteinden van Kolde, Borger en Zweeloo, Odoorn, Em- men, Dalen en OoBtorhesselen, van wol- ken do beide eersten mede tot genoemd
		noordelijk punt doorloopen. De gem. is groot ruim 6911 heet. en I eeft meest zand- grond, deels echter ook lang veen, deels ook hoog veen. Zij behoort tot de oudst be- woondo plekken van ons La d, zooals blijkt uit drie hunebedden bij Xoord- Sleen. In 1811 had zij (toen een deel der mairio Zweeloo) 965, in 4822 1058, in 1840 1284, in 1850 1283, in 1860 2263. in 1875 2640, in 1890 3054 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheidon in : 2544 Herv., 9 Vrge-Prot, 47 Chr.-Gcref., I 6 Doopsgez., 27 K.-Kath., 51 Isr. en 10 ongenoemden. Z\\j bestaan meest van den landbouw en veenderij. De gem. bevat do d. Sleen en Schoonoord, de b. Noord-Sleen, Erin, Diphoorn en Het Haantje, benevens de goh. Hooi en Haar. Het d. Sleen, in een stuk van 1166 Slen genoemd, wordt ook (ter onderscheiding van Xoord-Sleen) Zuid- Sleen geheeten. Het telde in 1811 250, in 1840 360, in 1870 386, in 1890 421 inwoners. Sleeuwijk, d. in de N.-Brab. gem. de Werken-en-Sleeuwijk, aan den Mer- wededijk, schuins tegenover Gorinchem. Het heeft eene Herv. en eene Chr.- Geref. kerk. Het telde in 1840 met het Kerkeind 781, in 1890 910 inw. De heerl. Sleeuwijk hoeft 864 heet. opper» vlakte. Sleeuwijk wordt eorst vermeld in 1 1265. Sleen wijksehe-Polder, pold. ¹ van 4H4 heet. in do N.-Brab. gem. Sleeuwijk c. n. Sleeuivijksche-Veer, b. in de ! X.-Brab. gem. de "Werken c. a., met I een belangrijk veer uit het Land-van- Altena op Gorinchem. Slcl». b. in do Limb. gem. Echt, in 1840 met 234, in 1870 met 256, in 1890 met 286 inw. Slenaken, gem. in Limb., tusschen de Xederl. gem. Noorbeek, Gulpon en Wittem, benevens de Belg. gem. Teu- von en St.-Maartensvooren (Eoni\'on-St.- Martin). Zij beslaat ruim 722 heet., zoo Limburgscho als beokkloi, do laatste grondsoort langs do Gulp, die do gem. van het zuiden naar het noorden door- snijdt. In 1822 had Slenaken 526, in 1840 545, in 1885 5li4, in 1890 567 inw., in 1800 allen R.-Kath. op 1 na, dio N.- Herv. was. De gem. vormde vóór 1794 eene vrije heorl., die tot den "WestfaaU schen kreits behoorde. In 1252 behoorde Slenaken, toon Sledenake genoemd, aan zekeren heer Adam. Later stierf hot ge-

-ocr page 738-



		758 Slepeldani. Slieven.

		sum, Giesendam, Giesen-Kiouwkerk, Streefkerk, Brandwyk, Molenaarsgraaf, Bleskonsgraaf c. a., Wijngaarden, Slie- drecht, Alblasserdam, Nieuw-Lokkerland, Oud-Alblas, Papendrocht. 3. vijfde kant. van het Z.-Holl. arr. Dordrocht, bevattende de gem. Sliedrecht, Papen- drocht, Alblasserdam, Streefkerk, Brand- wijk, Molenaarsgraaf, Giesendam, Peur- sum, Goudriaan, "Wijngaarden, Oud- Alblas, Nieuw-Lekkerland, Bleskonsgraaf c. a., Ottoland, Groot-Ammers, Nieuw- poort, Langerak. 4. ring der klasse Dordrecht van do Herv. Kerk. Dezo ring bevat de gem. Alblasserdam, Bleskens- graaf-en-Hofwegen, Brandwijk-on-G(jbe- land, Goudriaan, Molenaarsgraaf, Nieuw- Lekkerland, Ottoland-en-Neder-Hlokland, Oud-Alblas, Pnpendrecht, Sliedrecht, Streefkerk, "Wijngaarden-en-Ruibroek. 5. gem. in Z.-Holl., tusschen üubbol- dam, Dordrecht, 1\'apendrecbt, "\\Vijngaar- don, Giesendam en Hardinxveld in Z.- Holl. en Werkendam in N.-Brab., met eeno oppervlakte van ruim 3052 heet., bestaande een groot ged. hiervan uit eilandjes in den Biesboscb. In het groot- ste ged. der gem. is de grond door klei gevormd, doch in het noorden ligt enkel laag veen. In 1811 had deze gem. I 2881, in 1822 3092, in 1840 4840, in J 1875 7939 en in 1890 9892 inw. Bij de i telling voor 1890 sond men er 8554 I Herv., 2 W.-Htrv., 3 Rem., 8 Doops- ; goz., 120 Nod.-Geref., 2 Vrije-Protest., j 1004 Cbr.-Geref., 6 Luth., 54 R.-Kath., ! 39 Isr. en 100 ongen. Zij vinden meest ! hun bestaan in het aannemen on uit- i voeren van belangrijke dijk-, sluis- en \' andere openbaro werken, het snijden van biezen en hoepels, in landbouw, veeteelt en verschillende bedrijven. Zoo vindt men er ook acht scheepstimiiier- werven, touwslagerij, gasfabriek enz. Er is eon station van hot spoorwegvak DordrochtGorinchem. De gem. is I saamgesteld uit de voorheen afzonder], i heerl. Sliedrecht, Naaldwijk on Lokhorst. Het d. Sliedrecht, het grootsto van do Alblasscrwaard, strekt zich uit langs den Mcrwededjjk. Het wordt reeds in oen brief van 1064 vermeld. Er is eene fraaie Herv. kerk, alsmede eeno kerk voor do Chr.-Goref. In do burgergeschil- len van 1785 toonde een groot deel der bev. sterk aan het Oranjehuis verknocht te zgn. 6. po ld. van 1301 heet. in i de Z.-Holl. gem. Sliedrecht. SI ieven, buurt in do N.-Brab. go-
		slacht van Slenaken uit, zoodat de beer], in do 18de eeuw werd bezeten door de Graven van Plettenberg, tevens eige- naars der heerl. Wittem en Eys. In de par. Slenaken bloeide sedert bet eind der 15de eeuw een klooster van bet Heilige Kruis, zijnde een priorie van Reguliere kanunniken van het H. Graf. Haar oorsprong dankte zij aan eeno afgelegen kapel, waarvan de oudste berichten tot 1428 opklimmen. Het klooster, waaraan eene kostschool was verbonden, lag zoodanig op de grens, dat een deel buiten de gem. lag. Onder Slenaken stonden namelijk het koor, de sacristy der kerk, de oostelijke vleugel van het klooster, en de tuin ; het overige behoorde onder de Daal- hemscho heerl. Noorbeek. Gillis ofEgi- dius u. Cruce was do eerste, Cornelis Creischer do laatste prior, daar na de komst der Franseben dit stift werd opgeheven. De gom. bevat het dorp Slenaken, de b. Heienroth, een deel van de b. Hoog-Kruts (de voormalige priorie van het Heilige Kruis) en van Schilborg, benevens het geb. Beutenaken. Het d. Slenaken, waarvan de naam ten tijde, dat bet tot bet Unitscbc Kijk be- boorde, ook Schlenaken werd gescbre- ven, telde in 1840 121, in 1870 82 inw. De par. Slenaken was nog niet opge- . richt toen het klooster te Hoog-C\'ruts een aanvang nam. SIt\'\|M>l«ljiiii. of Slijpt\', vroegere voorhavon der stad Aardenburg, waar in 1203 oen kapitale sluis werd gelogd. Slibbroek, goh. in de N.-Brab. gem. Hilvarenbeek, in 1840 met 107 inw. Voor 1800 niet afz. opgegeven. SliclltenllOl\'Ht, b. in de Geld. gem. Nijkerk, in 1840 met 423, in 1872 met 450, in 1890 met 600 inw. Sliedrecht, 1. distrikt voor de verkiezing van een lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, saamgesteld uit de gem. Sliedrecht, Yianen, Hage- stein, Everdingen, Schoonrewoerd, Leer- dam, IIei- en Boeikop, Leerbroek, Leks- mond, Meerkerk, Ameide, Tienhovcn, Langerak, Goudriaan, Nicuwpoort, Groot- Ammors, Ottoland, Pcur-mm, Brnmlwijk, Bleskonsgraaf, AVijngaarden, Streefkerk, Nieuw-Lokkorland, Alblasserdam, Oud- Alblas. SJ. prov. kicsdistr. in Z.-IL, bevattende de gein. Meerkerk, Ameide, Tienhovcn, Noordeloos, Hoornaar, Koog- Blokland, Groot-A.mmers, Langerak, Kieuwpoort, Goudriaan, Ottoland, Peur-

-ocr page 739-



		Slochteren. 759
		SI inert.


		Slobben, pold. van b\|na 6 heet. in do X.-Brab. gem. Kapelle. Slobbengoi\'M, uiterw. vnn 42 heet. in do Z.-Holl. gem. Papcndrecht. Slobberdoexen. pold van bijna 11 heet. in de X.-Brab. gem. Itaams- donk. Sloebterdiep, in 1652 gegravon vaart in do prov. Gron., van het Hooge- huis bij Slochteren tot in het Damster- diep bij de Kuischerbrug. Slochteren, 1. ring der Gron. klasse Appingedam van de Herv. Kerk. Zij bevat de gem. Slochteren, Ten-Boer, Gamerwoldc, Harkstodc-en-Scharmer, ! Helium, Kolham, Schildwolde, Sidde- j buren, Thesinge, "SVittewierum, Woltor- ; 9uin. 2. gem. in Groningen, tusschen Xoorddijk, Ten-Boer, Loppcrsum, Ap- pingedam, Termunten, .Schecmda, Xoord- broek, Sai)pomeor en Hoogezand. Sloch- teron is de grootste gem. van Gronin- gen, beslaande ruim 14,589 heet. Do grond is voor het grootste deel laag veen, deels diluvisch zand en voor oen deel klei. Ook bevat de gom. het Schild- meer. De gom. is tusschen 1822 en 1830 uit 3 gem. saamgesteld, t. w. Slochteren, Siddeburen en Harkstede, waarvan de eerste in 1822 2338, do tweede te zclfder tyd 1539, do dordo 874 inw. bevatte. Do veroonigdo gom. had in 1840 648!) en in 1871 8355, in 1890 10,339 inw., I in laatstgenoemd jaar onderscheiden in i 8113 Herv., 1294 Chr.-Ggrof., 124 Doops- \| gez., 18 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 180 i Xed.-Goref., 39 Bapt., 19 Morm., 204 i R.-Kath. 26 Xed. en 9 Port.-Isr. on 310 i ongenoemden. Landbouw en veeteelt \| maken het hoofdbedrijf der ingezetenen uit. De gem, bevat de d. Slochteren, j Schildwolde, Kolham, Harkstede, Sidde- buren en Helium, de b. Scharnier (welke vroeger mede een d. was), on Tjuchem, benevens de geh. Vreeswijk, Oostwold, Denemarken, enz. Hot d. Slochteren telde binnen de kom in 1870 166, in 1890 224 inw. en in 1890 buiten de kom 784. Het heeft eono Herv. kerk, in wier nabijheid een hoogo, stompe toren staat. Kr worden belangrijke vee- markten gehouden. In do nabuurschap vindt men liet prachtige landgoed Fray- lemaborg. In den Spaanschon oorlog was Slochteren een belangrijk punt. De wal, die Graaf Edzard van Oost-Frics- land om het kerkhof had opgeworpen, vormde een voorpost dor Spanjaarden, toen Prins Maurits in 1594 op Gronin-
		moento Zomeren, in 1840 mot 1019 inwoners. Slitt\'ert. goh. in de X.-Brab. gem. Stryp. SIik «jat. 1. b. in do X.-Brab. gem. Zevenborgen, in 1890 met 140 inw. in de kom. fè. geh. in de X.-Brab. gem. Etten-cn-Leur. Slikkenburjj, goh. in de X.-Brab. gem. Halsteren. Slikkeiidam, geh. in de Z.-Holl. gem. Nieuwkoop. Slikkerveer, d. in de Z.-Holl. gem. Ridderkerk, in 1840 mot 367, in 1870 met 867, in 1890 1720 inw., onder welke vele scheopstimmerlieden. Het ligt op het Bil. IJselmonde tegenover den mond der Lok en heeft een druk verkeer, vooral met stoonibooten. Er zyn scheepstimmerwerven en eenige belnng- ryke fabrieken, zooals van electrisch- iichtmachines, van spijkers enz. Op het tegenoverliggende d. Krimpen is hier epn veer. Slikplaat. b. in de Zeeuwsche gem. Hoofdplaat. Slikpolder, pold. van 29 heet. in de X.-ürab. gein. Oosterhout. Slikveuderpolder. pold. van 312 heet. in de X.-Holl. gem. Barsiu- gerhorn. Slikaloot, stroom in Z.-Holl. tus- uehen do Krimpcnorwaard en den Storm- polder. Slikstraat. geh. in do Z.-Holl. gem. Ooltgensplaat. Slinnveji\'. b. in do X.-Holl. gem. Sloten, in 1890 met 149 inw. Slinjje. 1. of Aaltensobe- Beek, beek die nabij l\'ruis.-Xedcrl. grens ontspringt, door de gem. AVinters- wyk, Aalton, Wisch, Ambt-Doetinchem en Doetinohem (Stad-) loopt en met twee armen, waarvan een de Bielheimcr- bcek heet, in den Ouden-IJsel valt. \'<&. of Slink, beek of rivier in Geld., loopende door of langs de gem. Win- terswijk, Eibergen, Groenloo, Runrloo, Borkeloo en Laren. Zjj valt in den Berkel. Slingeland, voorm. heerl. in Z.- Holl., thans in Xeder-Slingeland en Ovor-Slingeland vordeold. Slingermnnr, wijk der X.-Holl. gem. Velzen, in 1870 met 238, in 1890 eveneens met 238 bew. Slobbejjorw, pold. van bijna 10 heet. in de X.-Brab. gem. Kaamsdonk, in 1798 bcdykt.

-ocr page 740-

-ocr page 741-



		SloU\'i\'-ltimioii, enz.		Sluis.
		761



		deel Tan hot d. staat een der mjjlpalon, die de grens aanwijst, tot waar Amster- dam, ingevolge een voorrecht door Kei- zer Karel V, in 1545 geschonken, het han- en vangrecht uitoefende. Sloter-liiniieii-eii-m<Ulel- veIdclie-Polder, pold. van 1779 heet. in de N.-Holl. gem. Sleten. Stoter Bniten-Polder, of Bo-* vemvcgM-Polder, polder van 465 heet. in de N.-Holl. gem. Sloten. Sloterdijk, d. in de N.-Holl. gem. Sloten, aan don Spaarndanimerdijk on de Haarlemmer-Trekvaart, wordende door den Holl.-Spoorweg doorsneden. (Op verzoek stoppen hier eonige treinen.) Sloterdnk is voorts door een stoomtram- lyn met Amsterdam verbonden. Hot telde met den naasten omtrek in 1840 583, in 1870 592, in 1890 921 inw. Er is eono Herv. kerk, rondom welke men eenigo versierde graven ziet. Ook vindt men er het Raadhuis der gem. Slo en. De eerste kerk te Sloterdijk werd in 1479 gesticht. In 1567, 1573, 1577 en 1578 heeft hot d. veel door de inlogo- ring van krijgsvolk geleden. Eon zware brand, den 14 Juni 1859, vernielde een groot gedeelte der plaats. Slotei\'dijkerineei\', in 1642 en 1643 drooggemaakt moer in de N.-Holl. gem. Sloten, 116 hoct. groot. Het is den 28 Febr. 1662, den 8 De. 1703 en den 29 Nov. 1786 overstroomd, doch telkens weder drooggemalen. De b. van dien naam telde in 1890 84 inw. Slotermeei\', groot moer in de I Erioscbo gom. Gaastorland,\\Vymbritse- radeel en Doniaworstal. Sloterpoldei\', b. van de N.-Holl. gem. Sloten, in 1890 met 318 inw. ShiipMijU. 1. d. in de Z.-Holl. gom. Keeuwijk, te midden van vele veen- plassen. Het heeft oeno Herv. kerk, tot wier droogmaking in den zomer van 1876 is besloten. Tot 1870 vormde Sluip- w-yk, mot Ravonsberg, eono zelfstandige gom. van 967 heet. oppervlakte, die bij de wet van 1 Juni 1870 met Reouwijk word vcrocnigd. Deze gem. had in 1822 759, in 1840 856. in 1870 840 inw. 2. pold. van 684 heet. in de Z.-Holl. gom. Reouwijk. Sluis. 1. distr. voor do verkiozingen der Prov. Staten van Zoolaud, bovatt. do westelijke gom. van Zeouwscu-Vlaan- doren: Sluis, Eede, St.-Kruis, Aardon- burg, Hoille, Rotrachement, Zuidzande, Kadzand, Nieuwvliet, Groedo, Schoon-		djjke, Oostburg, "Watorlandkerkje, IJzen- djjke, Biervliet, jHoofdplaat, Broskcns. Deze landstrei k, door Koning Willem 1 onder het beheer van een afzonder- lijken distrikts-commissaris gestold, word toen het Vierde-Distrikt-van-Zeeland ge- noemd, eon naam, dio nog meermalen voor deze landstreek wordt gebezigd. 2. kork. ring van do klasse IJzendijke (Zeel.) der Herv. Kerk. Deze ring be- vat do gom. Sluis, Aardenburg, Kad- zand, St.-Kruis, Oostburg, Kotranche- ment, Zuidzande. 3. gem. in Zeeuwsch- Vlaanderen, in het noordon door Re- tranchement, in het oosten door Aar- denburg en Hoille, in het zuid. door Hoille en in hot west. door België bepaald, bijna 632 h. gr. en door zeeklei gevormd. Zq bevat alleen de stad Sluis, hot d. St.- Anna-tor-iluiden en het geh. Heille. Sluis of Sluis-in-Ylaanileron is, onder den naam van Lammensvliet of Lam- binsvliot, ontstaan aan de i ouden hoofd- stroom van hot noord-wostelijk Vlaando- ren, het Zwin, en kreeg van den Vluam- schon Graaf Gwy van Dampierro in 1290 stadsrechten. Doorvisscherij,schoep- vaart on koophandel wies zij godurig aan, zoodat bij het aanloggen van ves- tingwerkon tusschon 1382 en 1432 oen groot deel van Upschote of Opschoten, nevens andero b. en geh., binnon do muren moesten worden getrokken. In het begin der 15de eeuw bedroog het getal makelaars te Sluis reeds 87. Koopl eden en schepelingen uit alle oorden van Europa en do Levant ont- mootten er elkander, zoodat Sluis in het Bourgondischo tijdperk derwijze blooido, dat de Vorsten er dikwijls vertoofden en feest vierden. In hot midden der 15o eeuw telde Sluis 7 markten, 69 straten, 2 parocliiokerkon, 3 openbare kapellen, 8 kloosters, tal van oponbare gebouwen, liefdadige gestichten, enz. Doch door het opslgken van het Zwin en den oorlog ging Sluis in do 16de eeuw zoo achteruit, dat geheele straton werden gesloopt. Van hior, dat thans het groot- ste dool dor stad bestaat uit tuiiion, weiden en akkers. Do vrede van Munster sloot het Zwin, hetgeen alle hoop op het herlovon van handel on scheepvaart den bodem insloeg. Al bleef de omtrok der stad de oude grootte bohoudon, in 1840 tolde zjj niet moer dan 257, in 1890 280 huizen binnen de kom. Bij do wet van 23 April 1880 is St -Anna- ter-Muiden b\|j Sluis gevoegd. De be-

-ocr page 742-



		Sluis.
		SliiispoldtT.
		762



		Portugal, in December 1429; de flinke houding door den bevelhebber Roeland tegen do Bruggelingen aangenomen, in 1436; de mislukte aanval van 5000 Bruggelingen, waarby de Sluische Bur- gemeester Willem Carré met de degen in do vuist sneuvelde, in 1437; do ondertrouw van Hertog Karel don Stoute met Margaretha van York, den 30 Juni 1408 ; do aanval der Sluisenaron op Vlissingen, in 1484; het inrichten der stad tot eeno wapenplaats der Hook- j schen, onder Jonker Frans van Brcderode en Filips van Kleef, in 1488; de ver- i overing door Hertog Albrecht van Sak- \| sen, den 12 October 1492; do verkoop der stad aan Brugge, in 1565; de neder. laag van Medina Celi, in Juni 1572; do aansluiting bij Oranjo, in 1578; de toetreding tot do Unio van Utrecht, in 1580; do overgave, na eeno roem- i ruchtige verdediging onder Arend van , Groomveld, aan Parma, in 1587; het I beleg en do verovering door Prins I Maurits, in 1604; do mislukte aanslag van du Terrnil, in 1606 ; de mislukte aanslag van Don Inigo de Borgio, in 1621 ; de verijdelde aanslag der Span- jaarden, in 1626 ; hot verraad van den oud-Schopen Jacob Martinet en don schipper Cornelis Roeland, die do stad aan do Franschen poogden over te lcve- ren, in 1690; de overgave door den kolonel Lambrechtson aan de Franschen, in 1747 ; de verdediging onder van der Duyn en de overgavo aan de Franschen, onder iloreau in 1794 ; het binncntrek- ken der Belgen, den 30 October 1830; het aftrekkon der Belgen, den 1 Novem- ber 1830; het verlengen van liet Kanaal van Brugge binnen Sluis, in 1858; het bedijken van den Zwinpolder, in 1863. S1iiï>!mii!I\'(. b. in N.-Holl. gom. Akersloot, in 1840 mot 86, in 1870 met 96, in 1S90 met 139 inw. Sluiskil. b. in do Zccawsche gcm. Terneuzcn, in 1840 met 1840 met 109, in 1890 mot 594 inw. Het ligt aan het kanaal tusschen Terncuzen en Gent en is het schoidingspunt (er is een station) dor boido spoorwegen, die van Torneu- zen naar Gent en Mecholon voeren. Sliiispoldor. 1. pold. van 880 heet. in de N.-Holl. gom. Kuik c. n. Ü. pold. in de Z.-Holl. gcm. Maasland, 89 heet. groot. 3. pold. van 208 heet. in de N.-Holl. gom. Bergen. 4. pold. van ruim 41 heet. in de Zeeuw- sche gem. Neuzen 5. van-
		volking van Sluis beliep iu 1822 1562, in 1830 1641, in 1840 1493, in 1850 1568, in 1860 1498, in 1875 1508, in 1890 2415 zielen, in laatstgen. jaar on- derseheiden in: 1020 Herv., 10 Chr.- Geref., 1 W.-Herv., 4 Ned.-Gerof., 4 Doopsgez., 2 Ev.-Luth., 1362 R.-Kath. on 17 ongen. De kleinhandel, landbouw, scheepvaart en veldarbeid maken thans de hoofdbronnen van bestaan voor de ste- delingon uit. 5Ion heeft er o. a. een stooin-koroiimolen, stoom-boterfabriek, bierbrouwerijen, boekdrukkerü enz. Er is een stoomtramverbinding met de halte Draaibrug van de stoomtramlijn Bres- kensMuldeghcm. Opmerkenswaardige gebouwen te Sluis zijn: het Stadhuis, een oud, aanzienlijk gebouw, dat van het einde der 14do eeuw dagteekent, met oen hoogen, zwaron toren; de Herv. of Mariakcrk on de R.-Kath. St.- Janskerk. De oude St.-Jnnskerk, die met vele praalgraven prijkte, werd den 26 September 1811 door brand vernield, en het beroemde, in 1385 gebouwde kasteel, nadat de Franschen hot in 1794 door buskruit hadden doen sprin- gen, in 1818 gesloopt. Don 3 Januari 1854 werd te Sluis eenc kantwcrkschool geopend, die evenwel sinds eenigejaren is opgeheven. Tot de historische berin* neringen van Sluis bohooren : het ver- krijgen van den tolbrief op het Zwin, in 1252; het iu brand steken der stad door Jan van Renesse, in 1295; het verkrijgen van tolvrijhoid te Dammo en daarmede in geheel Vlaanderen, in 1293; het verpanden ten behoeve van Jan van Dampierre, in 1313; het verbranden van Sluis door de Bruggelingen, in 1323; de zeeslag op het Zwin tusschen de Kngelsehen en Franschen, in 1340; het woeden der pest, in 1348; de 1\'ello brand van 1360; hot binnentrekken der Witte kaproenen\'\' van (lont, Brugge en Ieperen, in 1879 ; de plunderin- gen der Engelschen in de nabuur- schap, in 1385 en 1386; de stichting van het kasteel door Hertog Filips den Stouto in 1385; liet verruilen der heer- Hjkheid Sluis tegen die van Béthuno, door Willem van Namen, don 6 Augus- tus 1386; het uitrusten eener grooto oorlogsvloot door Koning Charles VI tegen de Engelschen, mede in 1386; het afslaan der Engelschen, in 1405; het sluiten van het huwelijk tusschen Filips van Bourgondiü en Isabella van

-ocr page 743-



		Sluiterhoek. Smilde. 763

		Sin t-Agatha. pold. van ruim 74 heet. in do N.-Brab. gom. Kuik-en- St.-Agatha. Sliiitcrhock, goh. in do Overga, gem. Almoloo. Sluilcrsvcld. b. in de Ovcrijscl- sclio gem. Almoloo (j\\mbt-). Slijkcilbtirg, goh. onder het d. Spanga in de Friesche gom. AVeststcl- lingwerf, ter plaatse waar de Tjonger in do Lindo valt. Het telde iu 1840 68, in 1890 90 inw. Slijk-IU» i.jk, d. met eene Herv. kerk, aan do AVaaldjjk in de Gold. gem. Valburg. Het telde in 1840 371, in 1872 439, in 1890 467 inw. Hierbij \'^l» ^d<5 Sl\\jkewijksche-AVoerd, ocno hoogte waar vele Germaanscho oudheden zjjn opge- dolven. SI ijkplaat, b. in de Zocuwscho gem. Jlontenisr<e. Smaalsie-noldtT, pold. van ruim 40 beet. in de Zeeuwscho gem. Poort- vliet, omstreeks 1512 ingedijkt. Smacht, geh. in de N.-Brab. gem. Gemort. Sin.ikei\' (De), pold. in de Z.-Holl. gom. Dordrocht. Sinakkc rpoldcr. pold. van 50 hectaren in de Z.-Holl. gem. Hazers- woude. Smakt, dorp mot eene R.-Kath. kerk, die door een rector wordt bediend, in do Limb. gem. Venraai. Het dorp telde in 1840 56, in 1870 61, in 1890 63 inw. Smalhvoek, goh. in do Dront- gcho gom. Beilen, in 1870 met 15, in 1890 met 16 inw. Smalland, hecrl. van bijna 95 heet. in de Z.-Holl. gom. I\'ernis, uit de polders Niouw-Smalland en Oud-Smnl- land bestaande. Smal lebrug-g-e, goh. mot dorps- reclitcn in do Frioscho gom. AVymbrit- seradeel. Men vond er oudtijds zoowel eene kerk als de sterke stins Hcpkehuis, beiden roods voor eeuwen gesloopt. Smallebruggo had in 1811 14, in 1840 25, in 1875 15, in 1890 22 inw. Smallfhuiirt, b. in do Utr. gem. Drioborgon. Smalle-Ke, Smal-1<>. of Smalee, b. ondor het d. Boorn- bergum in do Friesche gem. Smallin- gerland, tot 1617 do hoofdplaats dezer streek. Er stond vóór de Herv. eeno abdij van nonnen, die naar den regel van St.-Bonedictus leefden.
		Smalleg-an ge. voormalige ridder- ! hofstad in de Zeeuwscho gem. Kloe- j tinge. Siualliiigcrland. gom in Friesl., ingesloten door do gem. Aehtkarspe- lcn, Tietjerksteradeel, Idaarderadeel, Utingeradeel, Opstorland en Grootogast, waarvan de lnatsto tot do prov. Gro- ningen behoort. Zij beslaat 12,495 heet., zijnde de grond van zeer verschillenden aard. Deze bestaat namelijk deels uit lago venen, vcenplasson en mooras, deels uit alluviaal of wol diluviaal zand, en in het oosten hoog veen. De gem. is l gesplitst in 6 dorpen: Drachten, Boorn- bergum, Kortehemmcn, Nijega, Oudega en Opeiudc. Voorts bevat het een ge- ; deelto van het d. Rottevalle, zoowel on- der Drachten als onder Opcindc, bono- vens eonigo b. en goh. In 1744 had doze gom. 4313, in 1748 4428, in 4811 (toen zjj gesplitst was in do mairiën ! Drachten en Oudega en deels tot de mairie Beetsterzwaag behoorde) 5077, in 1812 5353, in 1840 6\'I68, in 1860 8268, in 1875 9063, in 1890 10,259 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 5475 Ned.-Horv., 3119 Chr.-Goref., 528 Doopsgoz., 9 Luth., 315 Nod.-Goref., 8 i Cath., 31 Isr., 2 Bapt., 765 goen kcrk- ; gen., 7 onbek. De middelen van bestaan zijn in de eerste plaats landbouw, veo- teelt en veenderij; voorts scheepvaart handel in de voortbrengselen van akker, \| weido en venen, hand\\verks- on fabriek- i nijverheid, dit laatsto het meest te Drachten, do aanzienlijke hoofdplaats der gem. Sllial-IVeesp, gedeelte van het j stroompje het Gein tusschen de Gein- brug on AVeesp in N.-HolL Mmast, geh. in de N.-Brab. gem. j Gomert. Sllieerlillg\', goh. in doGron. gem. ; Onstweddo, In 1840 met 60, in 1890 : met 59 inw. SiiuMTiiiaas.\' b. op do Nederl.- : Belg. grens, deels in de Nedcrl. Limb. gom. Oud-\\^rroenhoven, deels in de Belg. Limb. gem. Lanakcn. Zij ligt aan do Maas en do Zuid-AVillemsvnart. Het Jioderl. god. bad in 1840 125, in 1870 127 inw. Siucrp. geh. op het N.-Holl. eil. i AVioringen, bjj Stroe. Smildo. gem. in Drente, tusschen I de gom. Norg, Assen, Heilen,Dwingeloo, j Dievcr en Ooststellingwerf, zijnde do laatstgenoemde gom. in Friesland ge-

-ocr page 744-

-ocr page 745-



		Sneek.		Snelrewaard. 765

		Sneek door stoomtramlynen met Har- lingen en met Heerenveen verbonden. Sneek beeft een welingericht Stadhuis, een paleis van justitio en een waag, waarbg oen der drukst-bczochte boter- en kaasmarkten van Nederland wordt gehouden. In 1863 is er een nieuw Ge- meontohuis voor Wymbritserndoel ge- bouwd. Onder de kerken bevat de Grooto of Maartenskerk (do Herv. kerk) hot graf van don zeeheld Lunge l\'ior. Ver- der zijn er kerken dor Üoopsgez., der Chr.-Geref. en der R.-Kath., benovens eeno synagoge. Aan liefdadige inrich- tingen ontbreekt het niet: vooral is het weeshuis der Herv. een fraai en uitne- mend ingericht gebouw. Voor het on- derwüs bezit de stad o. a. een gymna- sium, benovens eene der eersto in ons land gestichte gemeentelijko hoogere burgerscholen, reeds in 1864 opgericht, eene iudustrieschool, eene normaalschool enz. Mon vindt er ook eene welinge- richte concertzaal en de sociëteit Leou- wenburg. De bov. van Sneek bestaat deels van handel en verkeer, deels van verschillende fabrieken en workplaatsen, o. a. schoopstimnierwerven, lijnbanen, blok- en pompenmakorijen, zeilmakerijen, blauwververijen, stoom-molens, »toom- houtzairorij, goud- en zilversmederijen, stoom-metaalwarenfabriek, fabrieken van stoomwerktuigen, brandspuiten, haarden, brandkasten enz., steen- on pottenbak- keryen, zeepziederij, steenhouwerijen, uurwerkmakeryen, tabaksfubrieken, gas- fabriek, boek- en steendrukkeryen, taanderijen, zeemtouworyen enz. In den klokslag van Snoek bloeien veeteelt en zuivelberoiding. Sneek is oud en tus- schen 1268 en 1294 in de ry der stoden getreden. Tot de historische horinnerin- gon behooron: do brand van 1295, die byna do geheele plaats op twee huizen na vernietigde; de branden van 1417 en op Witten Donderdag 1457; het ver- drag met de Groningers, den 14 Oct. 1482; het binnenlaten van den Fran- kenlandschen Veldoversto Nittart Fox, den 17 December 1495; hot aftrekken van dien krijgsman on zyno ruwo gas- ten, den 6 Mei 1496; do verijdelde aan- slag der Saksers, den 18 Maart 1498; de aanval der Bourgondiërs onder Floris van IJselstein, Graaf van Egmond, den 23 Augustus 1515; het vernieuwd beleg der Bourgondiërs, van Januari tot April 1517; do Landdag, door Maarten van Rossum bijeengeroepen, den 11 Augus-		I tus 1517; hot afwerpen der Gelderscho I heerschappij, in 1522; het verwyderen der beelden uit de korken. in 1567; do ¹ watervloed van 1 Xov. 1570, het bezot- ten der stad door de Staatsolie benden onder Frederik van Bronkhorst en het gevangennemen van dien aanvoerder in 1572; do terugkeer ondor Oranje, den 20 Augustus 1572; do onderwerping van Snoek aan RobloH, in don herfst van 1572; de komst van den gevlochten Engelschen Prins Charles Stuart, in 1651; de Staats-vergadering van 1672; do watervloed van den 5den Februari 1825. Sncekermeer. groot meer in do Friesche gem. Doniawerstal, Wymbrit- seradeel en Kauwerderhem. Het heeft j door do Houkcsloot met do stad Sneek en door de Nieuw e-Wetering mot de \| Boorne gemeenschap. Snecker-Yijfgn. zuidoost, deel van do Friesche gem. Wymbritseradeel, niet do d. Scharnegoutum, Goönga, Loënga, Gauw en Oftingawier. Snel, 1. geh. in de Z.-Holl. gem. "Woerden. Si. polder van 154 heet. in de Z.-Holl. gem. Woerden. Snellenbiirg, groot landgoed in j de Utr. gein. Benschop. SnelIeiiMpolder, pold. van 14 I heet. in do X.-Urab. gem. Oosterhout. Snelleveld, b. in de Geld. gem. ! Waardenburg, in 1840 met 132, in 1890 met 220 inw. Snelre waard, 1. gem. in Utr., aan wolke prov. zij door do wet van ; 27 Maart 1820 van Z.-Holl., waartoe zy\' vroegor behoorde, is overgegaan. Zy is bepaald door do Utr. gem. Linschoten en Willoskop en door do Z.-Holl. gom. Oudowntor en 1\'apekop. Hare grootto beloopt 1089 heet., bostaaudo de grond, dio door do Linschoton wordt doorsne- den, en door tien Hollandscben-IJsel be- zoomd, doels uit kloi, deels uit laag veen. In 1822 had zy 375, in 1840 419, in 1876 419, in 1890 580 inw., in i laatstgen. jaar onderscheiden in: 318 ¹ lt.-Kath., 212 Herv. Zij bestaan meest van veeteelt on zuivelbereiding. De gom. bevat de b. Snelrcwaard, Noord-Lin- schoten en Zuid-Linschoten. De b. Snolrewaard had in 1840 140, in 1870 1 5, in 1890 172 inw. 2. <n X.uid l.i iivcliotdi. waterschap in do Utr. gom. Snolrewaard, in 1875 van oen stoomgemaal voorzien 3. of Itlli- Icndijks-SucIi-en aartl. pold. van

-ocr page 746-



		Soest.
		766 Sim-p-m lit-ul.


		ruim 14 heet. in de Z.-Holl. gemeente Haastrecht. Mnepschent, l>. in de N.-Brab. gem. Oorschot. Snevert, geh. in de N.-Holl. gom. Schagen, in Lange* en Korte-Snevert afgedoeld. Knikznaag. b. met dorpsrechten in de Friescbe gom. Haskerland. Zij had oudtijds eeno kerk. Men telde or in 1811 68. in 1840 73. in 1875 155, in 1890 158 imv. Kllippeling;. linlto nal)ij Deventer, voor lokaal verkeer, van den spoorweg ZutphenDeventer. Kiiippeling°M<liJk. dijk in Over- ijsel, bjj Deventer, lang* do Schipbeek. Knippei\'ij. I). in de Gron. gein. Grootegas. Snoeek-II iirgroiijepolder, p. in Zeel., deels in de gent. Oostburg, deels in Groede. in 1794 bedijkt en bijna 30 heet. groot. Snoodijkspolder, of Verderf- polrici\'. pold. van ruim 11 heet. in de Zeeuwsche gein. \'Wcmeldinge. Snorrciilioet\', geh. in de Utr. gem. Leusden, in 1840 met 108, in 1870 met 163 inw. Siiijdersberg. b. in de Limh. gem. Ooul, in 1840 met 113, in 1870 met 114, in 1890 met 116 inw. Sllijders-Chnaill, b. in de N.- Brab. gem. Chaam, in 1840 met 195. in 1890 met 147 inw. *Soelekerkepoldei. polder van ruim 444 heet. in de Zeeuwsche gem. "NVissekerke, in 1818 bedijkt. Soer, beek in N.-Brab., die op de Limb. grens ontspringende, in de Rul valt. Soerel, herberg in de Geld. gem. Doornspyk, aan den voet dor Woldber- gen, reeds in 996 vermeld. Aldaar wordt eene drukbezochte schaponmarkt ge- houden. Hoeren, b. in de Geld. gem. Rhe- den, onder Spankeren, in 1840 met 343, in 1872 met 504 inw. Men vindt er de natuurgoneeskundigo koudwater-badin- richting Bethcsda, te midden van bos- schen. Er is een station van het o»oor- wegvak DierenApeldoorn. Noerendonk, 1. d. met eene R.- Kath. kerk in do N.-Brab. gem. Soeren- donk-Sterksel-en-Gastel. Het te!do in 1870 binnen do kom 95, in 1890 141 inw. In 1819 werd de kapel tot kerk verheven. 2. -Sterksel-eii-Gas-**		tel, gom. in N.-Brab., uit twoo van elkander gescheiden stukken bestaande, waartusschon grondgebied Hut van Leende en Maarheezc. Behalve door deze beide gom., is zij bepaald door Hoeze, Mierloo, Licrop, Zomeren en Budel, be- nevens door de Belg. gem. Hamont. Do grond 3342 heet. bestaat uit di- luvisch zand met vele moeren. In 1822 telde men er 778, in 1840 875, in 1875 873, in 1890 976 inw. Bij de tolling voor 1890 onderscheidde men er 967 R.-Kath. en 9 Herv. Zij bestaan bijna uitsluitend van den landbouw. Do gem. \' bevat de d. Socrendonk en Sterksel, de b. Hcikant, benevens do geh. Gastel en De Braak. Soerensclic-Bossclieii, uitgc- strekte bosschen, de grootste dor Ve- luwe, in do Geld. gem. Apeldoorn, be- wcsten en benoorden het koninklijk lustoord Het Loo, ruim 1100 hectaren groot. Daar zij zich over een heuvel- aclitig terrein uitstrekken en veel zwaar geboomte hebben, bevatten zij schilder- achtige partijen. Tot het wild bohooren herten. ^ Soest, 1. gem. in Utr., tusschen Amersfoort, Hoogland, Baarn en Zeist, hebbende 4682 heet. oppervlakte, meest diluvisch zand, eonig afgegraven hoog- voen en langs de Éom, door wier bed de noordoost, grens loopt, kleigronden. Soest had in 1811 1497, in 1822 1654, in 1840 2667, in 1876 3501, in 1890 3883 inw, in laatstgen. jaar onderschei- den in 2310 R.-Kath., 1231 Herv., 244 Ned.-Geref., 62 Chr.-Geref., 23 Luth., 7 Herst.-Luth , 2 Waalschcn, 1 Doops- gez., 3 onbek. Nevons den landbouw, het hoofdbedryf der ingezetenen, worden veeteelt on zuivolboreiding booei\'ond. Een beroemd voortbrengsel der Soestor akkers z\\jn de knollen of rapen. Do gem., die uit de hecrl. Soest on Isselt is saamgesteld, bevat do d. Soest en Soesterberg, de b. Hoes en Birkt, be- nevens het geh. Isselt. Er is oen sta- tion van het spoorwegvak Utrecht Amersfoort, gemeenschappelijk voor Soest en Soesterberg. Hot dorp Soest strekt zich in do lengte, van liet zuidoosten naar het noordwesten, langs den grooten weg tus,vchen Amers- foort en Naarden uit. Wegens het veol- vuldig geboomte en den vruchtbaren Soestereng, is het eene bevallige plaats. Er zyne ruime, fraaie kerken voor de R.-Kath. en Herv., wier hooge spitsen

-ocr page 747-

-ocr page 748-



		768 Solkema. Solkrinn, geh. onder het d. Tjerk- gaast in de Friesche gem. Doniawer- Btal, oudtijds met eene state van don- zelfden naam. Solwerd, d. met eene Herv. kerk in de Gron. gom. Appingedam, aan den grintweg van die stad op Delfzijl. Vóór de Herv. was het eene drukbezochte bedevaartsplaats. Het telde in 1840 142, in 1870 138. in 1890 152 inw. MoillllielMuijk, 1. zevende kant. van het arr. Rotterdam, bevattende do gein.: Den Hommel, Dirksland, Goede- reede, Herkingon, Melissant, Middel- harnis, Nieuwe, Tonge, Ooltgonsplaat, Ouddorp, Oude-Tonge, Sommelsdijk, Stad-aau-\'t-Haringvliet, Stellendam. 2. kerk. ring der klasso Briello van de Herv. Kerk. Dezo ring bevat do gem.: Den Bommel, Dirksland, Goedereede, Herkingen, Melissant, Nieuwe-Tonge, Ooltgonsplaat, Ouddorp, Oude-Tonge, Sommelsdijk, Stad-aan- \'t Haringvliet, Stellendam. 3. heerl. op OverHak- keo, die tot 1793 tot Zeeland behoorde, ofschoon Holland tot 1578 daarop aan- spraak had gemaakt. In 7805 is zij aan Holland gekomen. De heerl. bestond uit twee van elkander gescheiden stukken en vormt thans de gom. Sommeldijk, benevens deelen der gem. Middclharnis en Den Bommel. -4. gem. in Z.-Holl. Zij word. in het noordon bespoeld door het Haringvliet en is naar de landzijde bepaald door Stellendam, Melissant, Nieuwe-Tonge on Middclharnis. Do grond (2391 heet.), door zookloi gevormd, bo- staat uit ingepolderd land, waarvan het oudste deel in 1465 werd bedijkt. Sedert zijn door indijkingen, ook in onzo eeuw, veh\' nieuwe polders verkregen. In 1811 had deze gom. 1581, in 1815 1644, in 1822 1750, in 1840 2454, in 1876 2610, in 1890 2602 inw. Bü do telling voor 1890 vond mon er: 2340 Herv., 77 Chr.- Geref., 1 Doopsgez., 1 Luth., 63 Ned.- Goref., 94 R.-Kath., 21 Isr., 5 ongen. Zij bestaan moest van don landbouw, doch ook van handel, winkelnering on eenige inrichtingen van volksvlijt. Men vindt er eene gasfubriok en bockdruk- keryen. Behalve hot d. Sommelsdijk, zjjn or slechts verstrooide boerderijen en huizen. Het d. Sommelsdyk telde binnen do kom in 1870 2225, in 1890 2230 inw. Het is eene aanzienlijke plaats, die nauw mot het aanpalende d. Mid- delhnrnis is vorbondon. Ofschoon eerst in 1464 of 1465 do Oudlandscho-Polder,
		Sorremorra. waarin het dorp ligt, is bedijkt was do plaats reeds vroeger bewoond, want den 6 Februari 1430 verleende Gravin Ja- koba van Beieren vrijheid van allo tol- len aan do inw. dezer uitgors. Behalve de Herv. kerk, vindt men er het dorps- huis, eenige liefdadige inrichtingen, een fraai schoolgebouw, een schuttorsdoolen, enz. Sommelsdijk heeft in 1625 en den 23 September 1799 veel door brand geleden. Bij den laatstvormelden brand werd de zeer schoone kerk een bouw- val. Deze had geprijkt met de prachtige tombe van Francois van Aarssen, Heer van Sommelsdyk. Vroeger zyn te Som- molsdijk ook kerken der Doopsgez. en R.-Kath. geweest. Soinmeltjesberg, heuvel b\\j het dorp Do Waal op Tessel, waaruit in 1777 eenige Romoinsche oudheden zijn opgedolven. Nou. zie Zon. Soiulol. d. met eene Herv. kerk on het buiten Beukonswijk in de Frie- sche gem. Gaasterland, op een hoogen grond. Het teldo in 1811 195, in 1840 257, in 1875 415, in 1890 428 inw., die van het geh. Tacozijl (in 1840 18) mo- degerekend. Mondeler-IJbert, goh. onder het Friescho d. Sondel. Sonnega, b. met dorpsrechton in do Frie8che gem. Wcststellingwerf, in 1811 met 176, in 1840 met 198, in 1875 met 300, in 1890 met 364 imw. Tor plaatso - van do vroegere kerk, vindt mon nog het kerkhof on hot klokhuis. Sou««lKM»k. beroemd landgoed in do Geld. gem. Arnhem, dat sedert het in 1817 mot Hartgcrsberg werd vereenigd, een der voortreffelijkste buitens met uitgestrekte bosschen, vijvers, water- vallen, hoogten en laagten is, die Arnhem\'s heerlijken omtrek versieren. Sophiapolder, eil. en pold., door twee armen van den Noord of Oord (de Noord en de Pelsort) omspoeld, in de Z.-Holi. gom. Hondrik-Ido-Ambacht. De pold. is 90 heet. groot. Het is in den jongsten tijd door hot bedijken van het Roode-Zand ontstaan. Sophiapoldev, 1. pold. van ruim 85 heet. in de Zeouwscho gem. \\Visse- kerke, in 1770 ingedijkt. 2. pold. van bijna 729 heet. in de Zeeuwscho gem. Oostburg, in 1807 bedijkt. Sopsnm. geh. onder het d. Arum in do Friescbe gem. Wonsoradeel. Sorremorra, of Sormorra,

-ocr page 749-

Spaget. 769

Sol i uin. enz.

het water in hot Spaarno afvoer to ver-
schaften. Do oudsto dezer sluizen (de
Kolksluis) is volgons octrooi van Koning
Willem van Holland in 1253 aangelegd.
Vervolgens zijn daarbij gekomen de
Orooto-Sluis, do Kleine of Haarlemmer-
sluis, do Wocdersluis en de Uitwatering-
sluis. Reeds in 1328 had Spaarndam
een kerk. De tegenwoordige (Herv.) kerk
dagteekont van 1127, doch is in 1844
vernieuwd. Dit kerkgebouw staat in
het ged. van het d. dat tot de gem.
Spaarndam behoort. In het oostelijk
gedeelte (hot deol van de gem. Ilaar-
lemmerlietle-en-Spaarnwoude) vindt men
hot aanzionlijko Gemccnelandsluiis van
Rijnland. In 1517 is Spaarndam door
den Zwarten hoop verbrand en in 1573
door de Spanjaarden op do Haarlemmers
veroverd. In Februari 1791 on Docem-
ber 1836 heeft hot veel door storm en
watorvloeden geledon.

Spaarndaiiiinerdijk, dijk langs
de zuidzijde der nieuwe IJpolders, rei-
kende van Amstordam tot den Slapor-
dijk bij Spaarndam.

Spuariidammei\'polder, polder
van 55 heet. in de N.-Holl. gemeente
Spaarndam.

Spaarne (Het), rivier in N.-Holl.,
Ioopende van de ringvaart van den
Haarlemmermeer bij Heemstede door de
stad Haarlem naar Spaarndam. Of-
schoon slechts ongeveer twoo uren lang,
is de rivier aanmerkelijk broed en heeft
ten dooie bijzonder fraaie oovers, vooral
onder de gein. Heemstede.

Spaarnwonde, 1. noordwestelijk
dool dor N -Holl. gom. Haarlommerliedo-
en-Spaarnwoudo, ruim 832 hectaren
groot, tot 1857 eone zelfstandige gem.,
die in 1822 286, in 1840 319 inwoners
telde. Dit deel der gemeente bevat de
beide dorpen Spaarnwoude en Spaarn-
woudo-aan-de-Lie. 58. d. met oene
Horv. kerk in do N.-Holl. gom. Huar-
lommorliodo c. a. Men wijst op den
muur dozor kerk do ruimto aan dio do
Spaarnwoudor reus", Klaas van Kijten,
met zijno armen kon omvatten. Oudtijds
stond aan de noordzijde dor kerk een
kasteel. 3. aan-de Lie, d. aan do
Lie, met eone omstroeks 1630 gestichte
R.-Kath. kerk in de N.-Holl. gom. Haar-
lemmerliede c. a.

Spaarnwouderdwarstoclit, b.
in de N.-Holl. gem. Haarlemmermeer.

Spaget, geh. in do N.-Brab. gem.
Stiphout.

geh. in do Friosche gem. Utingeradoel.

Soli iiin. of Sol temm, gehucht
onder het d. Kornwerd in de Friosche
gem. Wonsoradeol, in 1840 met 33, in
1890 met 31 inw.

SoiiImii\'«\'. strook op hot Zoouwscho
schieroil. Walcheren, die tot 1834 twee
gem., Oost-Souhurg on West-Sonburg.
vormde, welke sedort tot de gomoento
Oost- en West-Souburg zijn vereenigd.
In den grafelijken tijd werd de naam
Suhburg geschreven. Er is een halto
van do stoomtramlgn MiddelburgVlis-
singen.

Souri\'t. goh. in de Limh.gemeente
Heerlen, in 1870 met 55, in 1890 met
40 inw.

Span nre it, goh. in do N.-Brab.
gem. Borgeik.

Spaansche-Poliler, pold. in de
Z.-Holl. gom. Ovorschie.

MpaailliniNkeil, geh. indeLimb.
gem. Echt, in 1870 met 66, in 1890 met
77 inw.

Span rndam, gem. in N.-Holl., die
lang tot eene oppervl. van 90 heet.
beperkt, door de wot van 6 April 1874
eene aanzienlijke uitbreiding heeft vor-
krogon, daar dion ten gevolgo een groot
deel van het drooggomaakt IJ, benevens
een deel van den pold. Buitenhuizen,
dat vroeger tot Assendelft behoorde,
daarbij zijn ingelijfd. De gem. is thans
544 hoct. groot en wordt door Schoten,
Velzen, Assondelft, on Haarlommerliede
c. a. ingesloten. Do grond bestaat uit
klei en is in \'t oude land meest tot
weiden, doch in hot drooggom. IJ tot
akkers aangelegd. In 1822 bovatto dozo
gem. 365, in 1840 443, in 1860 482, in
1871 757, in 1890 841 inw. Bij de tel-
ling voor 1890 ondorscheiddo men: 502
Herv., 32 Chr.-Geref., 15 Doopsgez., 12
Luth., 25 Ned.-Herv., 197 R.-Kath. on
63 ougon. De meeste inw. bestaan van
don doortocht van schepen, dio hier
langs do IJkanalon het Spaarno of in-
varen, öf uit het Spaarno langs de Uka-
nalen vorder zeilon. Ook de visschorij,
do veofokkerij on do zuivolberoiding go-
ven velen het noodigo, terwijl do droog-
making van het IJ nieuwe bronnon van
bestaan opende. De gom. bevat, behalve
verstrooide huizen een deel van het d.
Spaarndam. Hot d. Spaarndam, dat
zich tot in de gom. Haarlommerliede
uitstrekt, ontleent z|jn naam, wuarschün-
ljjk ook zyn oorsprong, aan do sluizen,
die hier in den IJdjjk zyn gelegd, om

Witkamp.

4\'.i

-ocr page 750-



		770 Spakenburg. Spaubeek.

		Spakenburg, d. met ceno Chr.- Geref. kerk in de Utr. gem. Bunschoten, aan do Zuiderzee. Het is bijna geheel door vissehers bewoond, bcloopcnde bet eyfer der bov. in 1840 575, in 1870 1062, in 1890 1591 zielen. Dnar do Grobbelinie, dio nan den Kyn begint, hier eindigt, is do sluis te Spakenburg door veldwerken gedekt. Spalaild, goh. in de Z.-Holl. gein. Ketel. De heerl. Spaland, een uitgc- strekt gebied, maar zeer onregelmatig van vorm, is bezeten door de geslachten de Brnuw, ter Smeytten en Gevers. Spanbroek. 1. kerk. ring der klasse Hoorn van de Herv. kerk. /ij bevat de gem. Spanbroek-on-Opmeer, Aartswoud, Bonn ingbrock-cn-Xihhix woud, Hcnsbrock, Hoogwoud, Olidani, Sijbekarspel, Ursem, Wognum-cn-Wadwaai en Hauwerd. \'4. gem. in N.-Holl. tusseben Opmeer, Sybekarspel, Wognum, Berkhout en Op- dam, beslaande 1311 heet., alles klei- land. In 1822 had /ij 658, in 1840 961, in 1876 1503, in 1890 1483 inw. Bij do telling voor 1890 onderscheidde men er: 1143 K.-Katb., 329 Herv., 7 üoopsgez., 2 Luth. en 2 ongen. Landbouw, veeteelt en zuivclhcrciding maken liunno niidde- len van bestaan uit. Er is ook een hout- zaagiuolon. Do gem. bevat do dorpen Spanbroek, een deel van het d. Spier- dijk, do b. Zandwcrven, De Kaag en "Waterkant, een deel van de b. liobel. dijk, evenals van het drooggemaakte Zuidermeer, benevens do goh. Slimpad. Het d. Spanbroek deelt zich in do Kerke- buurt of het Westeind en het Oosteind. Daarvan beeft het eerste eene Herv., het tweede oeno K.-Kath. kerk. In 1890 telde het Westeind 184, het Oosteind 320 inw. In 1870 beliepen deze cijfers 240 en 343. Spanga, of Spangen, b. met dorpsrechton in de Frieschc gem. West- stellingwerf, zijnde de kerk in 1829 af- gobroken. Deze buurt telde in 1811 242, in 1840 321, in 1875 460, in 1890 439 inw., daaronder begrepen dio van de b. Oude-Lindedijk en het geh. Slijkon- burg. .Men vindt Spanga het eerst in 139ü vermeld. Spangen, voorin, kasteel in de Z.- Holl. g. ni. Overschie. Het word tijdens do Hoeksche en Knbeljauwsche twisten, in 1439 omvergeworpen. Na late? her- bouwd te zijn, is het in 1488 andermaal geschonden en in 1572 door do Delfto- naars geheel gesloopt.
		Spanjaardswijk, b. in do < (verijs. gom. Deventer. Spanjaardsxand, b. in de Overjjs. gem. Diepenveen. Spankeren, fraai gelegen d. in de Geld. gem. Kbedcn, met eone Herv. kerk, cenige schoonc buitengoodoren on het slot de Gelderscho Toren, ook het Huis te Spankeren genoemd. Hot dorp had in 1840 200, in 1872 263, in 1890 241 inw. Er is een halte voor lokaal ! verkeer van den spoorweg Arnhem Zutphen. Spankerensche-Weilanden, polderl. in do Geld. gem. Rhcden, ruim 89 heet. groot. Spaununi, dorp met ceno Herv. kerk in de Frieschc gem. Honnaar- deradeel. Jlen teldo er in IK 11 172, in 4840 177, in 1875 319, in 1890 405 inw. Spardainnie, b. in do Zeeuwsche gem. Kruiningen. Sparjebirt, geh. onder bet dorp Wijnjeterp in do Frieschc gein. Op- sterland. Sparkspolder, pold. van 77 boet. in Zeeuwsch-Vlaanderen, deels in de gom. Neuzen, deels in Axel. Sparrendaal, landgoed in do Utr. gem. Driebergen, nabij bet d. Itijzenburg, waarop, na bet herstel der bisschoppe- lijke hiërarchie in 1853, het Groot Sc- niinnrie voor bet aartsbisdom Utrecht werd gevestigd. Het hoofdgebouw is eene aanzienlijke stichting, naar het ontwerp van den bouwmeester van den Brink. In 1767 ontving de weduwe van den Utrechtscheu Burgemeester Jakob van Berck op Sparrendaal Prins \\Vil- lem V en den Hertog van ISrunswijk mot hun gevolg. Ook is bet bewoond geweest door den stichter van ltijzen- burg, P. J. van Oosthuyse. Sparrendaal is eigenlijk een aartsbisschoppelijk pa- leis. In bet bosch achter het Seminarie heeft men cenige opmerkelijke plekjes, zooals de Elfsprong of de Flfgezichten en do rustieke brug. Spaubeek, gein. in Limb., ingc- sloten door de gom. Beek, Geloen, Schin- non, Nut en Schimmert, mot oeno op- pervlakto van 577 boet. Do grond dio in hot noorden door do üeleen wordt bezoomd, bestaat meest uit morgei, deels uit beekklei. In 1822 had Spau- boek 593, in 4840 706, in 1875 630, in 1890 639 inw., allen K.-Kath. Zij be- staan meost van den landbouw, deels

-ocr page 751-



		Speelheuvel.
		Spoolde. 771


		van veonder\\j on enkelo inrichtingen van nn\'verheid. De gem. bovot do dorpen Ppaubcek en Do Hoeve, de b. Hobbel- rade en do geb. Oudekerk, Hegge, Jans- Oeleen en Weberig. Hot d. Spaubeek wordt in overgebleven oorkonden bet eerst ton jare 1118 vermeld. Het tolde in 1840 222, in 1870 219, in 1890 104 inw. Speclbeiivel, wijk van bot N.-Br. d. Zomeren, mot do K.-Katb. kerk der parocbie en het Kandhuis. *Speer, of SpeerMterlinixen, goh. in Friesland, deels onder de dorpen Deersuin en Sybrnndnburen in de gem. Rauwerderhcm, deels onder Gauw in do gom. Wymbritseradeel. Spees (I)e), geli. niet een narden vorsterking aan het einde der Botuw- scho linie in do Gülderscbe gom. Kos- toren. Spekbroekerboek, geb. in de Overijs. gem. Kaalte. Speketerwpolder, pold. van 155 bert. in de N\'.-lloll. gem. Harenkarspel. Spekkoek, b. onder Terwoldo in do Geld. gein. Voorst. Spekliolder- of Spekltol%er- heide, d. met cene K.-Katb. kerk in do Liml). gem. Korkrade. Hot telde in 1840 353, in 1870 415, in 1890 4G7 inw. Spekkamp, p. in de Geld. gom. Zaltbommcl. Spek pol der, pold. van 72 beet. in de Z.-Holl. gem. Stompwijk. Spekt. geb. in do X.-Brab. gom. Nunen c. a. Spclderbolt of -marke, uitge- strekte marko en b. onder Beekbergen, in do (ield. gem. Apeldoorn. SpeldeMtraat,of Spellestraat, b. in do N.-Brab. gem. Wouw. Speilgeil, hcerl. en poldor in de Utr. gom. Kokkengen, in 1840 met 1G2, in 1870 mot 161, in 1890 met 206 inw., die meest van de veeteelt en zuivelbe- roiding leven. Hecrl on poldor zyn ruim 338 heet. groot. Spergiepol«ler-Ossekop-en- Varkeil, in 1817 en 1818 bedekte pold. in X.-lirab., 28 heet. groot, deels in do gom. Zwaluwo, dools in do gom. Mado. Spenl. !> in do N -Brab. gom. Hil- varenboek. Spenld, of Spenlde, b. in de** Geld. gem. Krmoloo, by bet uitgestrekte en schoonc Spculderboseh. Hot bad in 1840 83, in 1872 153, in 1890 169 inw.
		Spiegel (Het), goh. in do X.- Holl. gem. Xnarden, iu 1840 met 20, in 1890 met 22 inw. *SpiegeliiiNepoIder, polderl. in ! Z.-Holl., deels met Kuibrock verbon- den, deels in den Prins-Ale.\\anderspol- der opgenomen. Spiegelpolder, pold. van 277 heet. in do X,-Holl. gem. Nederhorst- den-Berg. Spier, b. in de Drcntsche gemeente j Bcilen, te midden van een door hoido omringden cscb, aan den straatweg van \| Assen naar Hoogeveen. Zij bad in 1811 ! 93, in 1840 131, in 1870 140, in 1890 140 inw. Spierdijk, d. in N.-Holl., deels in de gem. Berkhout, deels in Spanbroek, deels in Obdam. Hot beeft eenoinl849 vernieuwde K.-Katb. kerk en toldo in 1840 448, in 1870 696, in 1890 921 inw. Van laatstgenoemd eijfer woonden 340 onder Berkhout, 253 onder Span- broek en 328 onder Obdam. Spieriiighoni. I. geb. in de X.- Holl. gem. Sloten, aan den Spnarndam- } merdijk. SS. -ltiiiiieiipolder. p. \| van 321 beet. in de X.-Holl. gem. Slo- ten. :». Itiiitenpolder, polder van 21 beet. in de X.-Holl. gemeente Sloten. Spieriiigmeer, voorm. meer in Holl., dat zich in de 16de eeuw met het Haarlemmermeer vereenigde. SpieriligNlioek. landgoed in do Z.-Holl. gem. Schiedam. Het heeft bet oud kasteel Spieringsboek vervangen. Spieringplaat, pold. ged. onder i Dussen, ged. onder Werkendam (X.-Br.). Spik, Spyk, of Spiek, geb. in do liimb. gem. ilaasniol, in 1870 met 58, in 1890 mot 63 inw. Spinlioven, gold. in do 7.»Holl. gem. Loksmond. Spitsbergen, geb. in Gron., deels I onder de gom. Snppemeer, deels onder Zuidbroek. Spitsenberg, voorm. fort in do Zeouwsche gem. Grauw c. a. Spleet (De), vaarwater in den mond den Westerseholde. Spoel (Het), goh. in de Z.-Holl. gem. Everdingen. Spoelwijk, pold. in de Zeouwaebo gom. Middelburg. SpoiitiirfVijk, of Schot- kampswijk, b. in de Ovcrijsclscho gem. Avereest. Spoolde,** b. in do Overyselscho

-ocr page 752-



		Spijk.
		772 Spooklerberg.

		Spi\'okkeleiibnrg,geh. in do Gold. gem. Zaltbommel. Spronk. goh. in de Oeld. gom. Oldebroek. Sprun<lel, d. on hoerl in de N.- Brab. gem. Rukfen-en-Sprundel, in 1890 met 590 inw. Men vindt or eeno R.- \| Kath. kerk. Oudtijds zag men or ook een kasteel, dat ton jaro 992 door Hils- windis, Gravin van Strijen, aan de abdy te Torn werd geschonken. SprundeNclie-Akkers, geh. in \' de N.-Brab. gem. Bukten c. a. Sprundel«lieiken. het god. van I het N.-Brab. dorp St.-AVillebrord of het Heiken, dat onder het d. Sprundel I behoort. Spui. 1. stroom in Z.-Holl., reikende ! van do Oudc-Mans tot het Haringvliet. Daardoor wordt het eil. Voorne-en-Put- ton vande Iloeksche-"SVaardgescheidon. Si. of Zontc-Spni, geh. in de Zoeuw- : scho gem. Zaamslag. Spnipolrier, pold. van 64 hoct. in de Z.-Holl. gem. Maasland. Spnrkwtraat, geh. in deX.-Brab. gem. Don Dungon. Spijk, 1. d. in do Z.-IIoll. gem. Heukclum, langs don Zuider-Mngedijk gebouwd. Spijk was vroeger eene zelf- i standigo gem. van 131 heet., die in 1822 267 on in 1840 392 inw. telde. j Als deel van Heukclum bovatte het in 1870 478. in 1890 590 inw. Er is eene Herv. kerk. Dikwijls heeft dit d. door watervloeden geleden, o. a. bij dien van 29 Februari 1784 en Januari 1809. Do voorin, gom. Spijk vormt met eon aan- ^: palend deel der Geld. gem. Vuren, do ! heorl. Spijk, te zamen ruim 540 heet. i groot. Het voorin, slot van Spijk, in do lldo eeuw gesticht, is in 1814 afge- hroken. Er is nu eon modern heoren- huis, met grooton tuin. Si, d. met eene Herv. en eene C\'hr.-Geref. kerk in do Grou. gom. Biorum, aan den Oudon- Eomsdijk, in 1246 het eorst vermeld. Het tolde in 1840 409, in 1870 659, in 1890 764 inw. Oudtijds stonden or twoo burgen. In 1589 word het d. door Staat- scho, in Nov. 1813 door Franscho krijgs- benden geplunderd. 3. geh. ondor hot Friesene d. Hcnnaard, in de Frie- scho gem. Honnaarderadeel. 4. adel. huis in do N.-Holl. gem. A^relzon, om- streeks 1060 gebouwd en in 1834 ge- sloopt. 5. (Het), wijd uitoen ge- lagen b. in do Geld. gem. Herwen-en- Aart. Men acht dit .Spijk hot oude
		gom. Zwollerkerspel. in 38-40 mot 197, in 1870 mot 289, iu 1890 477 inw. Spoolderbera;, lieuvcl in de gom. Zwollerkerspel, aan de "Willemsvaart. Oudtijds zijn op dezon keuvel en karen omtrek verschillende Landdagen gekou- den en de Utrcehtsclie Bisschoppen als landsheereu gehuldigd. Dit laatste vond er o. a. in 1378 en 1524 plaats. Met Paschen is hot op den thans fraaibe- planten Spoolderberg zeer druk van kinderen, die er met geverfde en on- goverfde eieren spelen. Spoordoilk, huurt in do N.-Brab. gom. Oorschot, in 1840 mot 820. in 1890 met 686 inw. Oudtijds stond er een burg. Sprang, «cm. in N.-Brab., tus- Bchen Bezooien, AVanlwijk, Loon-op- Zand en Vrjjhoeven-Kapelle. Zij is 437 heet. groot en door diluvisch zand gc- Tormd. In 1822 had zij 1221, in 1840 1615, in 1875 1C23, in 1890 1917 inw. Bij de telling op 1880 vond men or: 1357 Herv., 194 K.-Kath., 192 Nod.- Goref., 154 Chr.-Geref., 2 Luth , 18 Isr. Zij bestaan meorendeels vnn den land- bouw en hot maken van schoenen. Men vindt er het d. Sprang, een deol van hot d. Loonsche-Dijk, bonevens de goh. Sprangensche-Vaart. Oude-Straat, on Kapelsehe-Dijk. Sprang hooft eene Herv. kerk en tolde in 1890 binnen do kom, of liover binnen de lange woningreeks, die het d. vormt, 1817 inw. SpraiigeiiNclie Vaart, of De Vaart, geh. in do X.-Brab. gemeente Sprang, in 1840 met 43, iu 1870 met 61, in 1890 met 63 inw. Spreentvendijk, geh. in de N.- Holl. gom. Betten, lang een in 1691 aangologden dijk. Het tolde in 1840 45, in 1870 85 inw. Sprielderbowcli, uitgestr. hosch in de Oeld. gein. l\'utten, dat zyii naam aan het huis Spriel ontleent. Spriens, goh. onder hot d. Born- werd, in do Friosche gom. Westdon- gcradoel. Spriiljjer (I>e), hoogo zandplaat in het zuid-westelijk deel der Z.-Holl. gom. Ouddorp. Over hot rechtsgebied van dozen uithoek is veel geschil ge- woest tusschon Holland en Zeeland. Springertpolder, pold. van 56 heet. in de Z.-Holl. gem. Ouddorp. Sprokkelbosch, b. in do N.-Br. gom. Rosmalen. Er is eeno halte voor lokaal verkoer van don spoorweg Njj- megen\'s-Hortogcnbosch.

-ocr page 753-

-ocr page 754-



		Stad. I van oen deel (hot Committimus) in oone- J nauwo betrekking tot Zeeland stond, ! aan Frankrijk verloren. Mtaatsspoorwegen, spoorwegen in de provinciën van Nederland, die z\\jn aangelegd overeenkomstig de wetten van 18 Aug. 1860, 6 Juri 1867, 21 Mei 187» en 10 Xov. 1875 of genaast overeen- komstig de wet van 22 Ju i 1890. Bjj cerstgonoemde wet zjjn bepaald de lij- nen: van Arnhem over Zutphen, Dovon- ter, Zwolle, Meppcl, Steenwijk on Hoe- j renveen tot Leeuwarden; van Har- J lingen langs Franekor, Leewardcn on ; Groningen nnar de Hanoversche gren- j zen (bij Niéuwe-Schans); van Gro- ningen langs Assen naar Moppol; van Zutphen langs Goor, Hengeloo en Enschede naar de Pruisische grenzen; van Maastricht langs Roermond, Venloo, Helmond, Eindhoven, Boxtel en Tilburg, tot Breda; van Rozendaal_rlangs Bergen-op-Zoom, Goes en Middel- burg, tot Vlissingen; van Venloo» naar do Pruisische grenzen (in do rich- ting van Kaldonkirchen); van Utrecht, langs Kuilenburg, Zaltbommcl en \'s-Her- togenbosch, tot Boxtel; van Rotter- dam, langs Dordrecht, naar "\\Villcms- dorp, en van den Moerdijk naar Breda; van Amsterdam door do Zandstreek langs Alkmaar tot het Nicuwediep. Bjj do wet van 6 Juli 1867 werd bepaald do verbinding van den Staatsspoorweg van Breda nnar den Moerdijk met dion van "NVillemsdorp naar Rotterdam door eene brug over \'t Hollandsen-Diep. De wet van 21 Mei 1875 besliste don aan- lcg van Staatspoorwegen tusschen Arn- hom en Nijmegen, alsmede tusschen Zwaluwo on Zovonbergen. Eindelijk is bij do wet van 10 Nov. 1875 do aanleg vastgesteld van Staatsspoorwegen: van Stavoren, langs Sneok, naar Leeuwar- don; van Groningen, langs Appinge- dam, naar Delfzijl; van Zwollo naar Almeloo; van Dordrecht, langs Go- rinchem en Tiel, naar Eist; van Amersfoort, langs Rheiien, naar Nijme- gon; van Nijmegen naar Venloo; van Rotterdam of Schiedam naar den Hock-van Holland; van do Zaanstoek langs Hoorn, naar Enkhuizon; . en \'s-Hertogenbosch, langs do plaatsen in de Langstraat, naar Zwaluwe, (Zie voor do genaaste lijnen het art. (Ki,jll- spoorweg). Stad. 1. goh. in de N.-Brab. genn Hooge-en-Lage-Mierde. ft. geh. ia
		774 *J»taatseli-Opper-<jieIfler. M111 burg.** god. van bot hertogdom Limburg, dat door verovoring in 1632 aan do Staten kwam. Aanvankelijk be- vatte Staatsch-Limburg het grootste doel van dit hertogdom, met do landen van Daelhem (Dalem), Valkenburg en \'s-Hcrtogenradc, doch in 1635 ging do stad Limburg weder verloren, en ook de meeste andere sterkten werden weder door do Spanjaarden bezet. In 1644 werden de kleine steden Valkenburg, Daelhem en \'s-Hcrtogenrade opnieuw door de Staatscben veroverd, doch Spanje behield de stad Limburg. Vanhier, dat bij de gronsregelingen van 1648, 1661 en 1785 Staatsch-Limburg tot dec- len der graafsch. Valkenburg en Daelhem (Dalem), benevens een doel der heerl. \'s-Hertogenradc bepaald bleef. Al deze doelen werden in 1795 aan de r\'ranscbc- Republiek afgestaan. Staatse li-<>\|>i>er-<«el«lei\\ of liet-Staatselie-aaiuleel-van- het-Overkwartier, god. van het Geldersch-Overkwnrtier, wolk vierendeel bij den vrodo van Munster in 1672 aan Spanje was verbleven. Bij den vrede van Utrecht in 1713 kwam een deel van dit Overkwnrtier aan do Staten, namelijk de stad Venloo, met haar bantuin; de schans St.-Michiel ; de heerl. Stevens- weerd, niet de d. Ohé en Laak; het ambt Montfort, doch zonder Elmpt ; ton slotte de heerl. Beosel en Bolfeld. In 1785 stond de Keizer ook do heerl. Obbicht-en-1\'apenboven aan do Staten af. Al dezo distrikton gingen in 1795 aan do Franscbe-Republiek over. Mtaateh-Valkenburg, of Staats-Valkenburg, god. van het oude graafsch. Valkenburg, dat, in den Spaanschon oorlog aan do Republiek der Vereenigdo-Nedorlanden gekomen, daar- mcde tot 1795 verbonden bleef. In 1661 en 1785 word de uitgestrektheid gewijzigd. SI;i:iIm^>Ii- Vlaanderen,* of tttaats-Vlaanderen, noord. ged. van het oude graafschap Vlaanderen, hetwelk bjj den vrcdo van Munster in 1648 aan do Staten werd afgestaan, die het door do wapenon, onder de Prinsen Maurits en Frederik Hendrik, van 1604 tot 1645, hadden veroverd. Do grens werd uitgebreid in 1664 en 1715, doch weder ingekrompon in 1718 en 1785. Do schans Lillo, ofschoon op Brabant- schen bodem gelegen, werd mode tot Staatsch-Vlaanderen gerekend. In 1795 word geheel Staatsch-Vlaanderen, waar-

-ocr page 755-



Stadbroek.	Stap.	775



van 55 hoct. in do Zoeuwsche gom. Kortgene, in 1681 bedijkl. 3. of dironingerpolder, pold. van 428 hoct. in de Gron. gom. Beerta, in 1740 ingedijkt. Stadspoldertje-van-Bergen- op-Zoom, pold. van ruim 6 heet. in do N.-Brab. gem. Bergen-op-Zoom. Stadswaarden, uiterwaarden in do gem. Arnhem, ten zuiden aan den Rijn, 168 heet. groot. Stadsweide, uiterw. in de Geld. gem. Doosburg, 119 heet. groot. Stad-van-Cierweii, geh. ged. in Breugel, gem. Zon., god. in Gerwon, gem. Nunon (X.-Brab.) Stakenborg, b. in de Gron. gom. A^rlachtweddo. Staininerdijk, dijk en daaraan gebouwde b. in N.-Holl., doels in de gom. Weosperkarspcl, deels in do gem. "Weesp. Do b. levert eonigo fraaie ge- zichtspunten op, voornamelijk tegenover do Greinbrug en langs de Smal-Weesp. Stampersgat, b. in do N.-Brab. gem. Oud-en-Nieuw-Gastel, met een veer over do Dintel. Zij had in 1840 134, in 1890 158 inw. Stainpersliockpolder, in 1634 bedijkte polder in de Zeeuwscho gom. Oostburg, ruim 39 heet. groot. Stamprooi, zie Stramprooi. Standdaardbuiten, gom. in N.- Brab., tusschon Fijnaart, Klundort, Hoe- ven c. a., üudenbosch en Oud-en-Xiouw- Gastel. In het oosten en zuiden wordt zg door do Mark bezoomd, bestaande do grond uit zeeklei, die rijke oogsten schenkt. De grootte beloopt 1338 hec- taren. In 1822 had deze gemeente 819, in 1840 1144, in 1875 1394, in 1890 1403 inwoners. Bjj de telling voor 1890 vond men er: 1338 R.-Kath., 65 Herv. Do landbouw is hun voornaamste bedrijf. Men vindt er het d. Standdaar- buiten, benevens do b. Do Kreek. Noord- hoek en Molendijk. Het d. Standaar- buiten, in 1840 met 304, in 1870 met 385, in 1890 met 445 inw., ligt aan do Mark, waarover hier een pontveer is. Er zjjn kerken voor do R.-Kath. en do Herv. Staildhaze, goh. in do N -Brab. gem. Made c. a. Hot wordt, als Stanha- sen, reeds in 1213 vermeld. Staniabnren, geh. onder het d. Reitsum in do Friescho gem. Ferwerdo- radoel. Oudtn\'ds stond er do state Stania. Stap, geh. in de N.-Br. gem. Gemert.
do N.-Brab. gem. Valkenswaard. 3. aan \'t Haringvliet, gem. op hot Z.-Holl. eil. Goedcroedc-en-Ovcrflakkee, in het noorden door hot Haringvliet be- apoeld on naar do landzijdo bepaald door de gemoonton Middelharnis on den Bom- mol. Do grond 552 heet. is door zeeklei gevormd. In 1822 had deze gem. 579, in 1840 958, in 1875 1130, in 1890 1008 inw. Bij de tolling voor 1890 vond men er 321 Herv., 156 Ned.-Geref., 5 Item., 2 Chr.-Gcrcf., 1 Luth., 23 R.- Kath. De gom. bestaat uit do hoerl. Stad, waarvan de bedijking in 1527 be- gon, en een deel der hcerl. Sommelsdijk. Het d. Stad-aan-\'t Haringvliet ligt aan do zuidzijde van hot Haringvliet. Het komt in do geschiedenis voor sedert 1359, telde in 1890 binnen de kom 730 inw. en hoeft, behalve de Herv. kerk oen Raadhuis. Stadbroek, buurt in do Limb. gem. Sittard, in 1840 mot 155, in 1870 met 1G2, in 1890 met 183 inw. Stadhaar, b. in do Drentsene gem. Ruinen. Stadsdijk, goh. in de Geld. gein. Hate.-t. Stads-en-Godslinispolder, p. van 100 hoct , deels in de gem. Amster- dam, deels in de gem. Nieuworamstel. Stadskanaal, vaart in Gron., in 1766 bogonuon en tot 1800 voortgezet. Gedurende de eerste jaren der 19do eeuw tot dezelfde lengte beperkt geble- ven, is zij sedert 1818 opnieuw verlengd. Zij loopt in eene zuidoostolyke richting van Niouwe-l\'ekela naar het veen van Tor-Apel. Aan deze vaart zijn o. a. do d. Nieuw-Stadskanaal en De Horsten ontstaan. Door hot graven van deze vaart zijn de woeste venen op do Gron.- Drentseho grenzen in een dichtbebouwde, welvarende strook horschapen. Een ge- dcelto behoort tot do Gron. gom. Onst- wodde, oen ander gedeelte tot do Gron. gem. Wildorvank. Het eersto d. bevatte in 1890 3260 inw.. het twoedo 3335, in beido govallou de bevolking der schepen medogoteld. Do bow. leven van vcen- dorij, landbouw, scheepvaart, scheeps- timmeren. Er waren in 1892 tien werven, stoom-houtzagerij, bookdrukkerij, aard- appelmecl-, stroop-, sago- on boonzwart- fabrieken, fabriek van turfstrooiael enz. Stadskanaal is door een stoomtramljjn verbonden met Winschoten. Stadspolder. 1. polderland in do Z.-Holl. gom. Leiderdorp. 5$. pold.

-ocr page 756-



		Stapel.		Stavenisse.
		776



		Starrebroek, geh. in do Z.-Holl. gem. Xoordwijk. Starrenwurg, voormalig kasteel in do Z.-Holl. gom. Overschie. Daarbij vond don 4 December 1488 oon ge- vecht plaats tusschen de Schiodam- mers on do Hookschen, die Rotterdam bezetten. Starrenlmrgerpolder, poldor van 47 heet. in do Z.-Holl. gem. Voor- j schoten. Starre vaart-e n-I>ainlion«ler- polder, gecombineerde pold. in de Z.-Holl. gein. Stompwijk, van (1848 (toen het nog een veonplas vormde) tot 1850 drooggemalen. Do pold. is 206 heet. groot. Start, b. onder Nieuw-Loosdrecht (Utrecht). Startenhuizen, b. in de Gron. gom. Kantons, in 1840 met 112, in 1890 ! met 122 inw. Starterij, b. in de Drentecho gem. Hoogeveen. StartiiiJ>\\ goh. in do X.-Holl. gom. Akersloot, in 1870 met 36, in 1890 met 78 inw. Statendam, of <><>!< iliout* ><\' lie- Da in. geh. in do N.-Brab. gem. Gecrtruidenberg, dat zjjn naam ont- j leent aan een in 1746 of 1747 geleg- den dam. Statenxijl, geh. in do Gron. gem. Beerta, in 1340 met 8, in 1890 mot 13 inw. Het ontleent zijn naam aan eono in 1706 gelegde sluis. Staveniwse, 1. gem. op het Zeeuwsche eiland Tolon in hot westen door het Keetcn en in het zuiden door do OosterBchelde bespoeld en naar de landzijdo bepaald door do gom St.-Maar- tensdijk on St.-Annaland. Zij beslaat ruim 1208 heet. zünde voortreffelijke op de stroomen gewonnen kleigronden. In 1822 had zij 1000, in 1840 1257, in 1875 1478, in 1890 1606 inw. In laatst- genoemd jaar woonden er 1603 Herv., 2 Christ.-Gerof., 1 R.-Kath. Moost alle inw. bestaan van den landbouw. Bo- halvo het d. Stavenisso, bevat de gem. het geh. Stoofdijk en verstrooide wo- ningen. Het d Stavenisso bestaat uit eeuo breede, met boomen beplante hoofdstraat benevens de wijk rondom de Herv. kerk. Men telde in 1870 bin- nen de kom 789, in 1890 1226 inw. Er is eene haven, die in het Kceton uit- loopt. In do kork vindt men het fraai marmeren praalgraf van Jonkheer Hie-
		Stapel, b. in do Drentsche pem. De Wijk, aan do Roest, in 1870 met 230, in\' 1890 met 246 inw. In het voor- jnar van 1876 is een straatweg van hier over Oshaar naar Koekango aan- gelegd. Stapelen, kasteel in het X.-Brab. d. Boxtel, voor cenige jaren in Gothi- schen stijl vernieuwd. Stnpert, (jeh. onder het d. Nijland in de r\'rieschc gem. "Wymbritscradoel, oudtijds met eene state van denzelfden naam. Staphorst, gem. in Ovcrijsel, tus- schen de Overijs. gem. Wannepervcen, Zwartsluis, Zwolkrkerspel, >"ieuw-Leu- zen en Avi roest, en do Drentsche Rem. Do Wijk en Meppel. Zij is gevormd uit een deel van het vroegero Hasselter- anibt, beslaat 13,799 heet. en heeft zeer verschillende gronden, liet wcBten be- staat uit laag veen, het oosten uit di- luvisch zand on hoog veen. Een klein ged., aan het Meppelerdiep, welke stroom do gein. in het noordw. hezoomt, be- staat uit klei. In 1822 had Staphorst 3169, in 1840 4054, in 1875 4i\'56, in 1890 5332 inw., in laatstgen. jaar on- derscheiden in 4508 Herv., 763 t\'hr.- Geref., 31 Ned.-Geref, 7 R.-Kat., 7 Isr., 6 Kern., 8 Doopsgez., 1 Luth., 1 ongen. Hunne middelen van bestaan zijn nagenoeg alleen veeteelt, landbouw en veondery. Er is een station van het spoorwegvak ZwolleMeppel. Do gem. bevat do d. Staphorst, Bouveen en IJ- horst, benovens de b. Do Hulst, Hesse- lingen en Hamingen. Het d. Stnp- horst ligt aan don grooten weg tusschen Zwolle en Meppel. Het telde in 1890 2272 inw. Ofschoon het sedert het aan- lcggen van den straatweg veel is vor- beterd, hooft het nog een antiek boersch voorkomen. Het d. blijkt driemalen verplaatst te zijn. Do landhoove Oldo- Staphoist wordt voor den aanvang van het d. gehouden. Staphorst wordt reeds in 1217 vermeld. Er zijn kerken voor do Herv. en de Chr.-Geref. Ook vindt men er oen in 1811 gebouwd Gemeente- huis en oen station van den Staatsspoor- wog. Het dorp heeft in 1672 veel van do Munstcrschen en in 1825 van den watervlocd geleden. Starmeer, of Starmiieer, voorin, meer in X.-Holl., in 1643 bedijkt on drooggemaakt. Do poldor beslaat 575 heet. en behoort tot vyf gein.: Aker- sloot, Graft, Jisp, Wormer en Uitgeest.

-ocr page 757-

-ocr page 758-

-ocr page 759-



		Steenbergsclie-Vliet. 779 der Louis Velasco, in 1622; de terug- keer der Staatschon in 1629; do over- gave aan do Franschen, den 26 Januari 1795; het aftrekken der Franschen met stillen trom, den 11 December 1813. 3. b. in de Drentscho gein. Zuidwolde. in 1840 met 125, in 1870 met 177 inw. 4. buurt in de Drentsche gem. Roden. Nog veel herinnert er aan den ouden, cenvoiidigcn tijd. Do b. had in 1811 90, in 1840 34, in 1870 90 inw. Aan den wegg ten noorden der b. ligt een zeer beschadigd hunebed. 3. dijkland in N.-Brab., ruim 5464 heet. groot. 6. -en-Kj^,iiiwlaiid. gem. in N.-Brab., in het noordwesten bespoold door het Slaak en het Volkerak, en naar de landzijde ingosloten door de gom. Dinteloord, Oud- en-Nieuw-Gastel. Rozendaal c. a., Wouw, Halsteren en Nieuw-Vosmeer. Zij beslaat 9592 heet., meest kleiland, doch een deel van het zuiden is door diluvisch zand gevormd. In 1822 had deze gem. 4553, in 1840 5831, in 1875 6606, in 1890 6838 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde mon do bev. in 6328 R.-Kath., 496 Horv., 4 Chr.-Gorof., 1 Doopsgez., 2 Luth., 4 Isr., 3 onbek. De meesten be- staan van den landbouw. Men vindt or echter ook meestoven, eene beetwortel- suikerfabriek, eene papierfabriek, enz. Oudtijds dreven do Steenbergers veel handel; zij werden den 24 Mei 1412 op nieuw tolvrij verklaard in Holland. De gem. bevat de stad Steenbergen, de d. Kruisland en De Heen, de b. Heensche- Molen, Notendnal, Koevering en De Kladde, benevens eenige honderden ver- strooide boerenhuizen en daglooncrs- woningen. Steenbergen maakte oudtijds een doel uit van het graafschap Stryen, en werd vervolgens een gemoonschap- pelijk eigendom der Heeren van Breda en Bergon-op-Zoom, tot beiden eene deoling bewerkstelligden. Als deel der nalatenschap van Prins "Willem III kwam de heerl. Steenbergen aan Prins Johan. Willem Friso. Steeiibergsche-Ijiiiie, water- loop in de N.-Brab. gem. Halsteren en en Steenbergen, uitloopend in de haven van Steenbergen, aangelegd tot eene linie van inundatie. Steenberg-sehc-Vliet, beneden- pand van do Kozendaalsche-Vliet in in N.-Brab. Zij vormt de grenslijn tus- schon do gem. Steenbergen-en-Kruisland on do gom. Dinteloord.
		Steelhoven. Steelhoven, oudtijds Steenloo, I geh. in de N.-Brab. gem. Oosterhout. Er zijn nog overblyfsolen van het fort, dut Prins Maurits, den 5 April 1593 bemachtigde en in 1794 door do Fran- schen, die het op Geortruidenberg had- den gemunt, werd bezet. Steen, b. in de Limb. gemeente Bocbolz. Steenbeek, landgoed to Zetten in de Geld. gem. Valburg, waarop de Hemmensche predikant Otto Gerhard Heldring in 1852 een gesticht (asyl) voor boetvaardige vrouwen vestigde. Steenberg-on* 1. dek. van het bisd. Breda. Het bevat 10 par. en 1 rectoraat. De par. zijn: Dinteloord (I\'rinseland), Fijnanrt, Gastel (Oud- Gastel\'), Heen, Kruisland, Nieuw-Yos- meer, Nispen, Rozendaal, Steenbergen, Willemstad. Het reet. is dat van Onze Lieve Vrouw van Bijstand te Rozen- daal. ü. stad. in do N.-Brab. gem. Steenbergen-en-Kruisland, aan eene ha- ven, die een kwartier uurs lager (naar hot noorden) in de Kozendaalscho- of Stcenbcrgsche-Vliet uitloopt. Steenbor- gen is eene oude plaats, waaraan Ar- nold van Leuven en zijne gade Eli- zabet, Heer on Vrouwe van Breda, in 1272 verschillende voorrechten ver- leenden. Door een hevigen brand in 1365 verloor het veel van zijn vroeger aan- zien. Nochtans nam het den 18 Febr. 1371 deel aan het verbond der 45 Brabantsche steden. Tot 1629 had deze snad muren, doch toen werd zij met aarden wallen omringd, waarvan men nog den om- trek kan terugvinden. Doch Stecn- bergen is geen vesting meer, maar ligt open. Het had in 1840 322 huizen en 1878 inw., in 1870 tot 409 huizen en 1910 ingezetenen toegenomen; in 1890 waren deze cijfers resp. 507 en 2240. De hoofdstraat voort deels den naam van de Kaai- of Damstraat, deels van Kerkstraat. De hoofdgebouwen der stad zijn het Stadhuis, de R.-Kath. kerk en do Herv. kerk. Er is eene stoom- tramverbinding tusschen Steenbergen en Rozendaal. Men heeft er een beetwor- telsuikerfabriek, stoom-meolfnbrieken, gasfabriek onz. Tot do historische herinneringen bohooren: de bezetting der stad door do Staatschen, onder Champaigne, in 1577; do verrassing door de Spanjaarden, in 1583; de her- overing door do Staatschon, in 1590; de herovering door do Spanjaarden on-

-ocr page 760-



		780 Steendam.		Steenwaard.

		.Steendam, geh. onder het dorp Siddebureu in do Gron. gem. Slochteren. Steenderen, gem. in Geld tus- Bchen Warnsveld, Hengeloo, Zelhem, Hummcloo e. a., Rheden en Brummen. In liet westen wordt zij door den IJsel bespoeld, in het noosden door de Baak- ecbe-Beek en in het oosten door do Hengeloosche-Beek. Do Hommeloosche of (iroote-Bcek vormt deels do zuider grens, doorkroukelt deels het westen. De grond, dio 4995 heet. beslaat, is meest klei, doch ten declo ook dilu- viscli zand. In 1822 had Stocnderen 2822, in 1840 8169, in 1875 3458, in 1890 3526 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1818 Nod.-Herv., 154 R.-Kath., 19Chr.-Geref., 117 Xed.-Geref., 1 Luth., 24 Isr., 2 onbek. Zij bestaan meest van landbouw en veeteelt. Ook zijn er steenbakkerijen aan den IJsel. Do gom. bevat het vlek Bronkhorst, de d. Steenderen, Baak en Olburgen, de b. Toldijk, Kovik, Ba en Luur, benevens do geh. Emmer on Bakerweerd. In den Franachen tijd zijn Bronkhorst on Steen- deren vereonigd, en, na onder Koning Willem I weder gescheiden te zijn, b\\j eon besluit van 24 Mei 1817 hereenigd. Stcenderen is een fraai, landelijk dorp, dat in 1840 486, in 1872 608, in 1890 788 inw. telde. Hot heeft kerken voor de Herv. en de R.-Kath. Steenderen wordt vermeld onder den naam Stenero in een giftbrief van don Roomsch-Koiiing Hendrik III, to Spcyer (Spiera) in 1046 gegeven. Steenderen is dikwijls door overstroomingen, brand en veepest ge- teisterd. Bij den brand op don 12 Maart 1782, dio door den bliksem werd ver- wekt, ging o. a do Herv kerk, toen do eenigo vnn het d., to gronde. Steendijk, geh. in de Drentscho gein. Assen, in 1811 met 24, in 1840 met 50, in 1890 mot 262 inw. Steeiulijksolie-Polder, polder van 83 heet. in de Z.-Holl. gem. Maas- land. Steenenbrujj, b. onder Neerlang- broek in do Utr. gein. Langbrook. Steeneudam, geh. in de Zoeuw- scho gem. Driewegen. Steeneuheul, geh. in N.-Brab., deels in de gem. Giesen, deels in de gem. I\'.minikhoven. Steenenlioek, oudtijds Sehij- ncnhoek, vooruitspringende hoek vaa den Morwedodijk in do Z.-Holl. gom. Hardin.weld.		Steeiienhoekach-Kniiaal, of Kaïiaal-van-Steenenhoek, kan. in do Z.-Holl. gemeenten Gorinchem, Schelluinen en Hardinxveld, in 1818 go- graven om het water uit de Lingo en ] do Zederik een beteren afloop te ver- I schaffen. Steenenkanier, 1. geh. in de I Gold. gom. Putten. &. uitspannings- \' en aanlcgplaats voor vaartuigen in de Z.-Holl. gem. Zwijndrecht. Steeiienkruis, goh. in do Zoeuw- sche gem. Tolen. Steenespolder, of Jan-van- deii-Steenespolder, poldorl. tor ! grootte van 81 heet. in do Zeeuwsche gem. Groede. Steeiieif.waail, nfgedamdo kroek in do Zoeuwscho gem. ^\'icuwerkerk. Steenhavst of Streenharst, geh. onder het d. Augsbuur in de Frie- scho gem. Kollumerland c. a. Steenhoveii, 1. of Steenoven, \| b. in do N.-Brab. gem Oostorhout. Ü. b. in de Zeeuwsche gem. Schoondijke, I in 1890 met 51 inw. Steenhuis, of Steenhuizen, voorin, adel. kast. in do Z.-Holl. gem. Vlanrriinger-Ambncht, reeds in 1316 vermeld, waarschijnlijk in de Hoeksche i en Kubeljauwsehe oorlogen verwoest. Steenoven», 1. b. aan do Lek in I de Z.-Holl. gem. Vianen. 2. of Timiiiermanswaardeii, omkade uiterwaard, in Geld., groot 94 hoct. dee s in do gem. Zuilichem, deels in de gem. Brakel. Steenoveiiswaard, of Jfnis- ivaard, polderl. in de Geld. gemeente I\'oederooien. Steenpaal, goh. in do N.-Brab. gem. Rukfon. Steenplaats, goh. in do Z.-Holl. gem. Strijen. Steensel, d. met eeno R.-Kath. kork in do N.-Brab. gem. Duizel-en- Steensel, aan do Gendor. Hot had in 1840, mot het geh. Steenvoort, 282, in 1890 292 inw. In 1683 word hot door do Franschen uitgeplunderd en ver- woest. Steenstraat, b. in do Utr. gem. St.-Maartensdijk. Steenvliet, verdronken d. op Zuid- beveland (Zeel.). Het word vernield in 1530. Steenvoort, geh. in de N.-Brab. gom. Duizol c. a. Steenwaard, 1. niterw. in de

-ocr page 761-



		Steenweg. Steenwijkerwolu. 781

		Utr. gemeente Tul-en-\'t-Waal. Van de Stoenwaard wordt reeds molding ge- maakt in oono oorkonde van 1214. 2. of Velpsche<w aarden, uiterw. in de Geld. gom. Rhodon, aan den IJscl, 137 heet. groot. Steenweg, 1. b. in de N.-Brab. gom. Helmond. 2. b. in de X.-Brab. gem. J\'rinsonhago, in 1840 met 154, in in 1890 met 757 inw. 3. b. in de N.-Holl. gem. Alkmaar, ten oosten der stad, langs den oostoevcr van het Ka- naal. Steenwetering, stroompje in Overijsel. beginnende in de Dalmsholte en vallende bij de Lentcrbrug in de Nieuwo-Wetering. Steenwijk, 1. distr. voor do ver- kiezing van eon lid van de Tweede Kamer der Staton-Generaal, snmonge- steld uit de gem. Steenwijk, Steonwjj- kerwold, Oldemarkt, Kuinre, Blanken- ham, Blokzijl, Vollenhove (Stad), Vol- lenhovo (Ambt), Giethoorn, "\\Vanneper- veen, Zwartsluis, Staphorst, Genomui- den, Hasselt, Nieuwlouzon. SS. vierde kanton van het arr. Heorenveen, bevat- tendo de gem. Giethoorn, Oldemarkt, Steenwijk, Stoenwijkerwold, Blankonham, Kuinre, "Wanneporveon. 3. gom. in Ovorijsel, geheel door de gem. Steen- wijkerwold ingesloten, mot eene opper- vlakte van 849 heet. Door de Steen- wijker-A doorsneden, bestaat het zui- delijk ged. meest uit diluvisch zand, het noordelijk god. uit laag veen. In 1811 had deze gem. 1044, in 1822 2348, in 1840 3286, in 1876 4555 in 1890 7345 inw., in laatstgen. jaar onderschei- den in: 3684 Ned.-Herv , 517 Nod.-Ger., 308 Chr.-Gerof., 179 Doopsgoz., 7 W.- Herv., 304 R.-Kath., 225 Ked.-Isr., 2 Herst.-Luth., 115 onbek. Do bronnon van bestaan zijn landbouw, markten, winkelnering on cenige kleine fabrieken, zooals 5 leerlooierijen, borstelmakerijon, bierbrouwerij, tabakskerverijon, stoom- houtzagery, houtzaagmolons, runmolens, gasfabriek, boekdrukkeryen, stoomgrut- terij. De gem. bevat de stad Steenwijk, bonovens deolen der b. Zuidveon en \'t Verlaat. Do stad Steenwijk, vrooger eene belangrijke vesting, is niet groot, maar geregeld gobouwd, en hooft in het midden eene ruime, fraaie markt, ter- wjjl de wallen aangename wandolwegen opleveren. Men telde or in 1840 580 huizen en 3286 inw., welke getallen in 1890 tot 1088 on 5005 waren vermeer-
		I derd. Er is oen deftig Stadhuis, terwijl het aantal kerken 6 beloopt, t. w. 2 > Herv., één Doopsgez., één Chr.-Geref., één H.-Knth. kerk en ééno synagoge. Daaronder munt de Grooto kerk der Herv., oudtijds do St.-Clomcnskerk, in schoonheid uit. Dit gebouw hooft oen zwaren toren, die allo anderen in deze streek van Ovorijsel en in de aanpa- lendo doelen van Drente en Friesland in hoogte overtreft. Aan de noordzijde der stad ligt hot station van den Staats- spoorweg. In 1523 was te dezer stede oen kasteel gesticht, doch dit werd reeds in 1527 gesloopt. Steenwijk is een station van het spoorwegvnk Meppel Heerenveen. Steenwijk bestond roeds ten jare 1141. Tot de historische herinne- ringon dor stad bohooren: de vruehte- loozo aanval der Zwollenaren, in 1522; do verovering on verwoesting door de Gelderschen, in September 1523; de belegering door Rennenberg, van 18 0c- tober 1580 tot 22 Februari 1581, waarbij de ingezetonen en do bezetting onder Johan van den Corput den grootsten heldonmoed ten toon sproiddon; de ver- overing door den Spaanschen overste Tassis, den 17 September 1582; de overgave aan Prins Maurits, don 5 Juli 1592; de mislukto aanslag der Span- jaarden, den 26 Maart 1597; do bezet- ting door de Munsterschon, in 1672 en 1673; de onlusten in 1747 on 1748; de watorvlooden van 1775, 1776 on 1825. 4. grooto landhoeve ondor Kudelstaart in de N.-Holl. gem Aalsmeer. Oudtyds droeg oono gohoele wijk van Kudelstaart dien naam. Steenwijker-A, riv. in hot wes- ten van Drente en Ovorijsel. Het beno- denpand daarvan, van Steenwijk tot Blokzyl, dat tot de schoepvaart bekwaam is gemaakt, voort den naam van Steon- wykerdiop. Steenwijkerwold, gom. in Over- ijsel, die do gem. Steenwijk omringt en op hare beurt wordt ingesloten door de gemeenten Oldemarkt, Blankonham, Ambt-Vollenhove, Giethoorn on Wanue- porvoon (Overijsol), Nyevccn, Havelto en Vlodder (Drente) on "VVeststcllingwerf (Friesland). Zij bozit. oene oppervlakte van 9871 heet., moest diluvisch zand, doch deels ook laag veen. Hot vroegere hoog veen is afgegraven. De zandgrond heeft velo heuvelen, o. a. den Woldborg, eone verhevenheid, dio zeer schoone ge- zichten oplevert. In 1811 had Steenwy-

-ocr page 762-



		782 JSteenwijksmoer.
		Stein.


		korwolde 2402, in 1822 3284, in 1840 4649, in 1870 5828, in 1890 6126 inw., in laatstgen. jnar onderscheiden in: 4265 N.-Herv., 291 Cbr.-Geref., 144 Doopsgcz., 5 Luth., 147 Ned.-Gercf., 783 K.-Kath., 14 N.-Isr., 7 Vrije-Ev., 0 Morin., 422 onbek, Do inw. bestaan meest vim land- bouw, veeteelt en veenderij. Het uitgra- ven van veldkeien levert aan velen niet onbelangrijke voordeden. De gom. be- vat liet groote d. Steenwijkerwold, met do wijk of het dorpje Ge doringen, een deel der kolonio Willemsoord, de b. Schcrwolde (een voormalig d.), Zuid veen, Onna, \'t Nederland, Kallenkote, IJsvcen of Kcsveen en Muggenbeet, een deel der b. \'t Verlaat, do gen. Tuk, Voshoek, Tij, enz., benevens de heerl. Leze. Het d. Steenwykerwold, een uur ten westen van Steenwijk, is eene nanzien- lijke plaats, die met de wijk Gclderin- gen, in 1840 1309, in 1870 2335, in 1890 2605 inw. telde. Men heeft er eene Hcrv. kerk en fraaie wandelingen op den Woldherg en den Hiddingerborg. In Gelderingen staat do R.-Kath. kerk. Sleen« \'ijksnioer, b. indeDrcnt- schc gem. Roevorden, in 1811 met 52, in 1840 met 252, in 1870 met 828, in 1890 met 095 inw. Stegen, b. in do N.-Brab. gom. Asten. Steleren, b. aan de Vecht in do Overijselscho gem. ambt Ommen. Zjj telde in 1840 140, in 1870 275, in 1890 290 niw. De marke van Stegoren wordt reeds in een brief van 1328 vermeld. Steggerda, of Steggerden, d. met eene Herv. en eene K.-Kath. kerk in de Friescho gem. "Weststelüngwerf. Vroeger had het veenderijen, thans be- staat het meest van den landbouw. In 1811 tolde men er 488, in 1840 775, in 1875 1216, in 1890 1245 inw., die van Oferburen en van een deel van Frede- riksoord en Willemsoord medegerekond. Stejïft\'erdaMloot, b. onder het Fr. d. Steggerdn (Weststcllingwerf). Steggerderlmren, wijk van het Friescho d. Stcggcrda (Weststellingwerf). Ntej>\'iiij>a. huis onder het Friescho d. Oosterwolde. Steil, d. met eene R.-Kath. kerk, die door een rector wordt bediend, in do Limb. gein. Tegelen, aan do Maas. Do inw. in 1840 251, in 1870 389, in 1890 320 bestaan deels van don landbouw, deels van de voordeden, dio hot verwijl der schippers, welke de
		Maas bevaren, aan do Stoilonaars op- lovert. Er is een R.-Kath. missiehuis, tot opleiding van zendelingen. Steil is door een stoomtramlijn verbonden met Venloo. Er zijn fabrieken van dakpannen on aardenbuizen, tabakskerverijen enz. Stein, 1. Laiid-vaii-Steiii, streek in Z.-Holl., vroeger eene zelf- standige gem. van 1106 heet., dio in 1822 411, in 1840 370, en den 30 Juni 1870 438 inw. telde, maar toen is gc- splitst. Onder Gouda kwamen met den 1 Juli (1870) 137 heet., met 99 inw., onder Keeuwijk 969 heet. en 339 inw. Do gem. was vóór deze splitsing saam- gesteld uit de heerl. Stein, Willens en een deel van Vrijhoef-en-Kolverenbroek, waarvan de heerlijkheid Stein in 1S40 203 inw. bevatte. In 1130 behoorde do heerlijkheid Stein aan Utrecht, on zij was dit nog in de 14de eeuw, toen Heer Jan van Henegouwen daarmede door do Kerk van Oud-Munstcr werd beloond. In deze heerl. stond tot 1549 het kloos- tor Emmnus, waar Desiderius Ernsmus als regulier monnik de kloostergelofte aflegde. JS. gem. in Limb., tusschen do Nodorl. gem. Urmond, Heek on Elsloo on de Holg gem. Mechclon, Vucht, Eys- den en Louth. Zij beslaat ruim 1009 boet., deels morgei, deels rivierklei. In 1822 had zij 1539, in 1840 151*, in 1876 1869, in 1890 1965 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in 1948 R.- Kath., 17 Xed.-Herv. De gem. was, naar het schijnt reeds in do 12de eeuw een loon van hot graafschap Loon, of- schoon latere eigenaars beweerden, dat zij als eene rijksheorl. moest aangemerkt worden. In 220 werd zij bezeten door Dirk van Heinsberg. Vervolgens kwam do heerl. Stein aan het geslacht van Diepenbeek en omstreeks hot midden der 15do eeuw aan Johan, Graaf van Nassau van Vianden. Deze stond Stein af aan Herman van Hronkhorst, uit wiens huis het in de 17de eeuw bü erfe- nis aan dat van Merodo t\'\'n deel viel. Nog later kwam het door huwelijk aan het geslacht van Holstcin. Hoeren van Stein hadden het recht munt te slaan, doch zagen zich verplicht hulde te doen aan de Hisschoppcn van Luik, als Gra- ven van Loon. De gem. Stein bevat het d. Stein, do buurt Maasbracht en Kleinc- Moersch, benevens het geh. Voldschuur. Hot dorp Stein ligt in oene bevallige streek aan het beekje do Orm of Urm, dat in de Maas uitloopt. Hot teldo in

-ocr page 763-



		Stellendam. Stevenaweerd. 783

		1840 1240, in 1870 1389, in 1890 1640 inw. Mon vindt er eon kasteel en eene R.-Kath. kerk. 3. pold. van 583 heet. in do Z.-Holl. gem. Kecuwük. Stellendam, gem. in Z.-Holl., die in het noorden door het Haringvliet en in het zuiden door de Grevelingen of Bieningcn wordt bespoold, terwijl z\\j naar de laudzijde bepaald is door de gem. Goedereedo, Melissant en Som- molBdijk. Zij Ï8 eerst na het midden der vorige eeuw ontstaan, daar voor dien tijd de Seharrezee te dezer plaatse Goe- dereede van OverHakkeo afscheidde. In 1751 werd een dam tussehen beide eilanden gelegd, d_e Stellendam, waarna door indijkingen in 1769, 1780, 1803 en vervolgens de tcgenw. ambachtshecrl. Stellendam ontstond. Do gom. was in 1870 groot ruim 1578 heet. Zij had in 1811 415, in 1822 55G, in 1840 666, in 1876 971, in 1890 1012 inw. Bij de telling voor 1890 vond meu er: 741 N.- Herv., 164 Chr.-Geref., 100 Xed.-Geri-f., 7 R.-Kath. Zij bestaan meest allen van den landbouw, die van den vruchtbaren bodem, door zeeklei gevormd, goede oogsten van tarwe, garst, erwten, rogge, haver, boonen, vlas, koolzaad, meekrap, enz. inzamelt. Het dorp Stellendam werd in 1782 aangelegd, doch bekwam niet voor 1819 eene kerk, die in 1820 werd volbouwd. Zij behoort den Herv. Later is daarbij ceno Chr.-Geref. kerk gekomon. In 1890 telde men binnen de kom van het d. 873 inw. Stellepoldei\', pold. van 76 heet. in de Zeeuwsche gem. Heinkci szand. Stellingwerf", landstreek in hot zuidoosten van Friesland, de beide ge- meenten Ooststellingwerf en \\Veststel- lingweri\' uitmakende. "Waarschijnlijk heeft oudtijds ook het noordelijk deel van het voorm. kwartier Yollenhovo in Overijsel daartoe behoord. Doch dit is door do Utrecktsohe Bisschoppen bij het Over-Sticht ingelijfd, terwijl de Oost- en NVeststellingwervers, ofschoon soms bukkende voor do macht der kcrkelüke bewindhebbers te Utrecht, telkens we- der hunne zelfstandigheid eischteu en ver- dedigden. Sten inga, b. onder Oosterwoldo in de Fr. gem. Oostellingwerf. Stepneloo, marko in de Overijs. gom. Haaksbergen, in 1845 verdeeld. StoreBibei\'jj, of Steerenberjj, huis in de Gron. gem. Outwedde. Stei\'kenburg, zuid. ged. der Utr. i
		gem. Driebergen, die tot 1857 eene zelfstandige gein. uitmaakte. Z\\j was samengeste d uit de heerl. Sterkenburg en Hnrdenbroek en telde in 1842 233, in 1840 243, in 1850 276 en iii 1890 369 inw., meerendeels Herv. Men vindt er o. a. de ridderhofstoden Sterkenburg en Hardonbroek. Sterksel, d. in do N.-Brab. gem. Soerendonk-Storksel-en-Gestel. Het telde in 1840 99, in 1890 110 inw. Er is eene K.-Kath. kerk, die door een rector wordt bediend. Do heerl. Sterksel, 1639 heet. groot, is in 1814 bij Soerendonk ge- voegd, ofschoon het door Maarheezc van de zuidoostelijke holft der gem. is gescheiden. Behalvo het dorp Sterksel, bevat zü het goh. Braak. Herbert van Heezo droeg in 1220 de heerl. Sterksel aan do abdij van Everbodo op, Sterkselsolie-A, boek, dio in Limb. bij AVeerd ontspringt on bij Heezo in do A valt. SterrenberjJ, voornanm landgoed in de Geld. gem. Arnhom. Sterre se lians, schilderachtig land- goed in de l\'tr. gem. Eoenen, nan do Vecht, ter plaatse waar in 1672 eeno schans was aangelegd. Stevensliofjesnolder, polder van 142 hectaren in Z.-Holl., deels in de gem. Wassenaar, deels in de gem. Voorschoten. Stevenssluis, goh. in do Zeeuw- scho gein. Nieuworkerk. Stevensweer«l, gem. in Limb., uitmakonde het grootste deel van een door twee armen van de Maas omslo- ten eil., terwijl verder eenige naburige gronden op den linker stroomoever daar- toe behooren. Zij is ingesloton door do Nedorl. gem. Torn, Wesscm, Maasbracht, Echt on Ohé-en-Laak, alsmede door do Belg. gem. Kessenich. Zij beslaat 616 heet., vruchtbare klei. In 1822 had zij 320, in 1840 1015, in 1876 1049, in 1890 1064 inw., in laatstvermeld jaar onderscheiden in 1034 R.-Kath. en 30 Ned.-Hcrv. Zy bestaan moest van den landbouw. Do gem. bevat het vlek Stc- vensweerd, do b. het Eiland, benevens do geh. Bild en Brand. Het vlok Stevens- woord behoort wellicht tot do oudste plaatsen des Lands. Tussehen de jaren 807 on 812 werd eene kerkopening te Stavinsero" gehouden, met wolkon naam waarschijnlijk Stevenswoerd is aangeduid. In dat geval acht men dat de plechtigheid plaats vond in het

-ocr page 764-



		Stitswerd.
		Stevert.
		784


		Stiens liet eerst vermeld in 1399. Er zijn to Stiens verscheidene grofsmede- rijen, kuiperijen, wagemakorijen, enz. Stiensei\'hoek, geh. bij het Frie- sche d. Stiens. Ktierop, 1. of Sticrp. geh. in ! de N.-Holl. gem. Akersloot. ft. breode stroom, dio de Starnmeervaart met liet Alkmaardermoer verbindt. StitM\'Mlioek, geh. in de Zoeuwsche gom. Eede. Stifl-MllOofVl. geh. in do Z.-Holl. gem. Zoetormeer. Stierskreek, Praatvliet, of .Wolcnkl\'cck. kreek in de Zeeuw- sche gemeenten Aardenburg, Eede en Heiloo. Stillcwald is eene halte, op ver- zoek, tusschen "Weol en Didam, van don spoorweg ZovenaarDoetinchom. Stiiikovuil. breede stroom in N.- Holl. tusschen de gem. Monnikendam I en Katwoude, reikende van de Burmor I tot don "Watcrlandschen-Zccdijk en de Landssluis. Stipdoiik. geh. in de N.-Brab. gem. Asten. Stiphout, gem. in N.-Brab., inge- sloton door do gom. Helmond, Aarle- Kixtel, Lieshout, Nuncn c. a. on Mior- loo, met eeno oppervlakte van ruim I 1128 heet., meest diluvisch zand. Zij telde in 1822 476, in 1840 567, in 1876 j 649, in 1890 635 inw. Bij do telling \| voor 1890 waron allo inw. R.-ICath. Zjj bestaan genoegzaam allen van den land- bouw. Behalve het d. Stiphout, bevat do gem. do goh. Oeoneind, Croy, Kruis- schot, Spaget en Het Gasthuis. Het d. Stiphout tolde binnen do kom in 1870 110, in 1890 144 inw. Men vindt er eene K.-Kath. kerk en eon Raadhuis. Do om- streken, vooral dio bij het kasteel Croy, zijn lommerrijk en bevallig. Do heerl. Stiphout is o. a. bezeten door do ge- slachten van Stiphout, van Oudart, do Mello, van Elcn, van Boschhuyzon, van : Leefdaol, do Cautereau, van Grove, van Coudenhovon, do Lucques, Dekker, van Somoren van Vrijenos, Tullokon, Sirtomu van Grovostins en van dor Brugghon. SI itswerd, d. in do Gron. gom. Kantens, reeds in 1224 vermeld, lig- gende op eene weide. Hot heeft eene Herv. kerk. Oudtijds stond or hot kloos- tor Zuidwenda of St.-Anna. Inl7171eod dit d. veel door een watervloed. Het had in 1840 209, in 1870 239, in 1890 338 inw.
		daarbij gelegen klooster St.-Joost. In 1683 word het d. Stevenswoerd versterkt door den Markgraaf de Aytonn, tijdelijk Gouverneur der Spaansche Nederlanden. lu het najaar van 1702 werd deze ves- ting door de Staatschon veroverd, en in 1715 door Oostenrijk aan de Yereenigde Nederlanden afgestaan. Nadat de Oude- Maas is begonnen op te slijken, heeft men de vestingwerken niet onderhou- den, en in de laatste jaren zijn zij ge- sloopt, lünnen de voormnligo wallen telde men in 1840 000, in 1870 657, in 1890 659 inw. Er zijn kerken voor de K.-Kath. en de Herv. Stovensweerd vormde met het overige deel des eilands vroeger eene hcerl., die aehtereenvol- gens bezeten is door do geslachten van Stovensweerd of "Woerd, I\'ietorsheim, Meer, Egmond, Bergen, Stirum en Hom- pesch. Stevert, beek in N.-Brab., die bij Weebosch ontstaat en bij Steenvoort in de Hun valt. Stielit (Het), landen, dio den Bisschop van Utrecht tot 1528 als we- reldlijk opperhoofd erkenden. De prov. Utrecht vormde het Xeder-Sticht. Over- ijsel maakte mot Drente en Drentor- wolde het Over-Sticht uit. *Nti«.Iit»4eli-AnkeveenM.1ic-** I\'older. polder van 475 heet. in de N.-Holl. gein. Ankeveen. StiHif s« \'lie-l\'oldei\', pold. van 218 heet. in do Utr. gom. Loenen. Slioin. geh. onder het d. Anjum in de Friesche gemeente Oostdongera- decl. Stii\'llM, 1. kerk. ring der Herv. in de klasse van Leeuwarden. Dezo ring bevat de gom. St.-Anna-I\'arocbie, Boet- guni. Berlikum, Britsum, Kornjum, Fin- kum-en-llijum, llallum, Jelsum, Marrum- en-Nijkerk, Menaldum, Stiens, L.-Yrou- weparochio, "Wier. \'£. aanzienlijk d. in den Noorder-Trimdel der Friesche gem. Loouwarderadeel. Het teldo in 1811 1357, in 1840 1782, in 1875 2104, ia 1890 2275 inw., die van de geh. het Tiehclwork, Stienserhoek en Truurd me- degorokond. Men vindt er eene niouwo Herv. kerk, mot een grooton zwaren toren en oon armhuis. Oudtijds lagen er etteljjkc staten, zooals Hajema, Juc- kema, Unia, Rinia en Betterhuister-stato. Er zijn vroeger ook Landdagen gehou- don. In do 17de oeuw bloeide or eene Doopsgez. gom., die echter roods in 1726 niet meer bestond. Men vindt

-ocr page 765-

Stobben.

Stom meer. 785

Stobben (l>e), geh. in de Gron. I
gem. Vlachtwcddc.

Stobbenlioek, b. in do Gron. gem.
Vlachtweddo.

Stokkem, of Stockheini, b. in j
do Limb. gom. Wfllré, in 1840 mot 114,
in 1870 met 151, in 1890 met 142 inw. ^;In 1032 bracht Kolonel Jakob van Waa- I
Benaar bier den Spanjaarden oono noder- I
laag toe.

Stokstei\'Illlis, voormalig dorp in |
Groningen, door den Dollard ver-
zwolgen.

Stoepen, voerbuis aan bet Reit-
diep, bij bot d. "Warf buizen in de Gron.
gem. Loens. In 1G72 poogden de JIun-
BterBcbcn to vergeefs bier over den
stroom te steken.

Stoepenpolder, pold. van 89 beet.
in de Gron. gem. Loens.

Stoethoi-Mt, b. in de Overijs. gem.
Markoloo.

Stoetwegen, beerl. in do Utr.
gem. Zeist.

Stoevelaar, of Stnivelaar,
havcz. in de Overijs. gom. Goor. In de
17de en 18do ocuw heoft zy beboord
aan de geslaebten van Coevorden, van
Keppel en van Wyck.

Stojjjjei*. buurt in de Limb. gem.
Helden, in 1870 mot 91, in 1890 met
96 inw.

Stokdorp, voorm. d. in Groningen,
door den Dollard verzwolgen.

Stokeinde, b. in de X-Brab. gom.
Moorgi stel.

Stokhassclt, b. in de X.-Brab.
gem. Tilburg, in 1840 met 567, in 1890
met 646 inw

Stoklioek, b. in de ST.-Brab. gem.
St.-Michielsgestel, in 1840 met 230, in
1890 met 358 inw.

Stokkelaarsbrug, gcb. aan de
Oudo-Waver, op do grenzen van N.-
Holl. en Utrecht (gem. Oudoramstol en
Abkoude-l\'roostdij). Vroeger was bier
eene vaste brug, docb in 1874 is deze j
veranderd in eene draaibrug, omdat ten
gevolgo van do droogmakerij der Ronde-
Venen, do vaart door de Nessorsluis
verviel.

Stokkelen, goh. in de X.-Brab.
gem. Eersol, in 1840 met 104, in 1890
met 111 inw.

Stokkelei\', b. in de Overjs. gem.
Ambt-A Imoloo.

Stokkum, 1. b. in de Geld. gem. j
Berg, in 1840 mot 359, in 1872 met
364, in 1890 met 424 inw., aan den weg j

van \'s-Heerenberg naar de Pruisische
grens bij don Hulsenberg. 2. b. in
de Overijselscho gem. Markeloo, roods
in 1188 vermeld. Het telde in 1840 651,
in 1870 1044, in 1890 481 inw.

Stokknmerbroek, geh. in de
Overijselscho gem. Markoloo. Het grond-
vlak van Stokkumerbroek is 770 heet.
groot.

Stokuterhorn, of Oudedijk,
geb. in de Oron. gem Beerta.

Stokt, geh. in do Limb. gomeonte
Broekhuizen, in 1840 met 83, in 1870
mot 96, in 1890 met 80 inw.

Stolpen, b. in de N.-Holl. gem.
do Zijpe.

Stolterij, 1. goh. ondor het d.
Farmsum in do Gron. gem. Delfzijl.
2. geb. onder bet d "NYagenborgen in
de Gron. gom. Termunten.

Stolwijk, gemeente in Z.-Holl., uit
twoe van elkander gescheiden stukken be-
staando. Het eene, van aanzienlijkon
omvang, is ingesloten door do gemoen-
ten Gouderak, Haastrecht, Vlist, Berg-
ambaebt èn Berkenwoude. Hot tweede,
klein van omtrek, ligt tusschen Gouda,
Haastrecht en Gouderak. Op enkele
perceelen kleigrond na aan den Hol-
landschcn Usel, bestaat do geheole op-
pervlakto ruim 2590 heet. nit
laag veen. In 1822 had deze gem. 1186,
in 1840 1472, in 1876 2002, in 1890
2183 inw. Bij de telling voor 1890 vond
men er: 2117 Herv., 14 Chr.-Goref., 26
Nod.-Goref., 15 R.-Kath., 11 onbek. Zg
bestaan meest van de veeteelt en zui-
velbereiding, zijnde de Stolwijkscho of
Stolkscbc kaas oen zeer geacht produkt.
Do landbouw bepaalt zich genoegzaam
tot het aankweeken van hennep. De
gem. bevat, behalve het d. Stolwijk, de
b. Het Beierscho, benevens do geh.
Koolwijk, Benedonhoul en Schoonouwen.
Oudtijds was Stolwyk verdeeld onder
do Hoeren van Arkel en de Hoeren van
Schoonhoven-en-Gouda. Do oudste oor-
kondo waarin men het genoemd vindt, is
van 1320. Het d. Stolwijk telde binnen de
kom in 1870 432, in 1890 495 inw. Men
vindt er eene Herv. kerk, waarvan do
toren bij een storm in Augustus 1717
omver word geworpen. In 1489 word
het d. door krijgsvolk uit Woerden af-
gobrand. In 1751 on 1760 hooft het
veel door hot water, in den nacht van
7 op 8 Septombor 1837 door een go-
weldigon brand geleden.

Stommeer, voorm. meer in de N.-

\'Witkamp.

-ocr page 766-



		786 Stom paard.		Stoutenburg.

		Holl. gem. Aalsmeer, in 1650 ten eer- sten mnlo drooggemaakt. Do pold. is 170 heet. groot. Mtoilipaard, of Stomper!. streek onder Biert in de Z.-Holl. gom. Geervliet, uit de polders Oud-Stompaard en Nieuw-Stompuard bestaande. Mtoilipctoreii, b. in de N.-Holl. gom. N.- en Z.-Sckermer. Stompw i.jk. gein. in Z.-Holl., tus- schen Voorschoten, Zoeterwoiido, Zoe- termeer, Xootdorp, Vrüenban, Kijswijk, Voorburg en Veur. Zjj beslaat nagenoeg 3196 heet., oorspronkelijk alles laag veon, doch waarvan een deel, thans een vrucht- baren kleigrond vertoont. In 1822 had deze gem. 1850, in 1840 2323, in 1876 2856, in 1890 2853 iuw. Bij de telling voor 1890 vond men er 2248 1{.-Kath., 556 Herv., 7 "\\V.-Herv., 14 (\'hr.-Gcref., 5 üoopsgez., 6 Luth., 6 Xed.-Geref., 9 Isr., 2 onbek. Do middelen van bestaan zijn veeteelt, zuivelbereiding en land- bouw. De gem., die uit de voorm. af- zonderlijke hoerl. iStompwjjk, AVilsvecn en Tedingerbroek is saamgesteld, bevat het d. Stompwijk, het zuid-oostelijk deel van het d. Leidschendam, do b. Tedin- gerbroek en het geh. (voormalige dorp) "Wïlnis. Het d. Stompwijk bevatte in 1840 met den omtrek 936 inw. Het ligt aan den rijweg, die van Leidscken- dam naar Zoeterwoudo voert. De K.- Kath. hebben er oene kerk. StongieMclijk, b. in de Z.-Holl. gem. Mijnsheerenland, in 1840 met 284, in 1890 met 433 inw. JStoof (!»«\'). b. in do N.-Brnb. gom. Oud- n-Xieuw-Gastel. Mtoofdijk, geh. in de Zeeuwsche gem. Stavenisse. Ntoofpolder, 1. polderland tor grootte van 110 heet., in do Zeeuwsche gem. Hontenisse. SJ. pold. van ruim 24 heet. in de Zeeuwsche gem. Brui- nisse, ten eersten male bedijkt in 1621. Stoopeiipolder, pold. in de Z.- Holh gem. Strijeu. StootMliorn, b. in de Oron. gom. Xoordbroek, in 1840 met 206, in 1870 mot 314, in 1890 met 331 inw. Mtoppeldijk, 1. gem. in Zeel., die in het uiterste noordwesten door oen inham van de Hont (hot Hollegat) wordt bespoeld, en overigens ligt ingesloten tuaschon do g .m. Ossenisso, Hengstdjjk, Hontenisse, Hulst, St.-Jansteen, Axel on Boschkapelle. Zij beslaat 2058 hectare, deels klei, deels met zand vermengde
		kloi. In 1822 had z(j 1191, in 1840 1479, in 1875 1756, in 1890 1645 inwoners, in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1626 li.-Katkolieken, en 19 Hervormden. Zij vinden meest in den landbouw hun bestaan. De gem. bevat het d. Kapen- burg, het voorin, d. (thans b.) Paulus- polder of Sir-1\'auluspolder, do b. Lun- tershook, de geh. Margoriet, Kampen en Patryzcnhoek, benevens ongeveer 150 verstrooide woningen. 2. polder in Zeeuwsch-Vlaanderen van 1293 hec- taren, deels in do gemeonte Stoppel- dijk, deels in de gemeente Boschka- pelle. Deze streek is in 1644 en 1645 ingedijkt. StoppeldijkMt\'he-Voer, geh. in do Zeeuwsche gem. Boschkapelle. Stork (De), geh. onder het dorp "Wirdum in de Gron. gemeente Lop- porsum. Stormpolder, 1. eil. on pold. in Z.-Holl., 153 heet. groot, vroeger eeno zelfstandige gem., doch die ten gevolge van de wet van den 11 Juli 1855 bij de gem. Krimpen aan don IJsel is inge- lijfd. Zij maakt van die gem. het meest westelijk ged. uit. Door don IJsel, de Merwcde en do Sliksloot omspoeld, is do Stormpolder door kloi gevormd. Men tolde or in 1822 181, in 1840 253, in 1850 241 inw. Zjj bestaan van land- bouw, veeteelt, visscherij, het stecnbak- ken on schcopstiinmoren. Do gem. is- oene heerl., zijnde een achtorleen van don huize de Lek. De b. de Stormpol- der ligt langs den dijk, die het noordw. van hot oil. beschermt. Aan hot noord- oostolijk einde daarvan is een veer over de Sliksloot naar Krimpen. Do polder ontleont, volgens do overlevering, zfjn naam van do bestorming van hot slot to IJsolmonde, door Graaf Dirk V, in 1076. &. pold. van 6 heet. in do Zoouwscho gom. Oudelande. StoriiiKituil, pold. van bijna 12 heet. in do Zeeuwsche gem. "\\Vomel- dinge, hot eenig teruggewonnen doel van de in hot midden der 16do eouw overstroomde heerl. Stormzand of Stur- mozandt. Stortemelk, zeegat ten noorden van hot eiland Vlieland. Slordini. geh. op het N.-Holl. eil. Terschelling. Stoilteillxil\'g, gom. in Utrocht, tusschon de Utr. gomeonton Amersfoort en Lousden, en do Geld. gemoenton Barneveld en Hoevelaken. Zij beslaat

-ocr page 767-



		Stramprooisclie-Broek. 787 SlralMM\'k. b. in Limb. gom. Hou- tem, bij St.-Gerlncb, in 1870 mot 172, in 1890 met 180 inw. Ni i-abreeh t. b. in do X.-Brab. gem. Heczc, in 1840 met 208, in 1890 met 744 inw. St rainprooi, of Ntaiiiprooi, gem. in Limb., ingesloten door do Xe- - derl. gem. "Wcerd en Hunsel en door de Belg. gem. JIolen-Beersel, Beek en Bocholt. Zij beslaat 1205 heet., zijnde de grond door diluviscli zand gevormd. \| Vóór de Belg. omwenteling was zjj grooter, doch de grensregeling van 1839 en 1843 heeft haar bet zuidelijkst deel (ruim 358 heet.), ontnomen, dat thans tot Molen-Beersel behoort. In 1822 had de gem. 1084, in 1840 1268, in 1876 1163, in 1890 1134 in laatstgen. jaar onderscheiden in 1131 K.-Kath., 3 Herv. /ij bestaan meest van den landbouw. Vroeger waren er vele lakenweverijen: men beeft er wel tot 46 geteld. Do laatste hield op in 1846 te werken. Deze gein. die oudtijds een doel van het stift Torn uitmaakte, en den 31 Augustus 1795 bij het toen opgerichte kanton Weerd van het Departement- der-Nedermaas werd ingedeeld, is in 5 rotten onderscheiden, namelijk bet To- renrot, Molenbrocksrot, Bergerrot, Brei- vinsrot en Heierrot. Het d. Stramprooi, de kom der gem., in de wyk Toronrot, bevat 51 woningen, met do K.-Kath. kerk. Tot do historische herinneringen behoo- ron: de grenstwisten met do aanpalende gom. van \'t graafschap Loon, in 1441 on 1442; de menigvuldige moeielijkhe- don tijdens don Spaanscheu oorlog, vooral in 1577, 1602, September 1630, 1631 en 1642; de twisten met den pas- toor Eyckholt over de kosten van trouw- plechtighoden en begrafenissen, in 1721 ; de vervolging der priesters door do Franschen, in 1798; de eischen der Bel- gischc militairen, mede in 1831 en 1832. Wegens do onveiligheid in vroegeren tjjd, vooral in do 16do en 17de eeuw, zijn op verschillende plaatsen schansen aangelegd. Straniprooisclie-Itroek. brook- achtige zandgrond en moeras, ruim 540 heet. groot, in Limb., zoo in het Ned. als Belgisch aandeel. Do eigendom is den 24 Xovember 1846 verdeeld ouder Stamprooi, Neeritter, Hensel-El, Itter- voort en Kessenich. Het deel van Kes- senich is aan Kinrooi, dat van Itter- voort en Neeritter aan Molen-Beersel
		Stonwe. 1401 boet. diluvisch zand, dat door do Hocvcnlnkenschc-, Vlior- en Modderbo- kon besproeid, voortreffelijk is ontgon- nen, deels tot akkers, deels tot weiden. In 1822 bad Stoutenburg, 568, in 1040 G47, in 1876 773, in 1890 845 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 653 R.-Kath. en 192 Horv. De voortbreng- selen van den landbouw, het hoofdbe* staau der inw., zijn granen ^cn aardap- pelen. De gem. bevat het d. Achtoveld en do b. Musschendorp. Zjj is eeno heerl., waarvan de eerste bezitters uit het geslicht waren der Hoeren van Amersfoort. In 1615 kwam het aan \'sLands Advocaat Joan van 01denbar- nevcld, wiens zoon "Willem zich naar dit domein Heer van Stoutenburg noemde. Het kasteel van Stoutenburg, in 1252 door Wouter van Amersfoort go- stiebt, word in 1315 door Bisschop Gwy van Avesnes aangekocht. Na weder verpand te zijn, is het door Bisschop Jan van Arkel ingelost en vervolgens weder aan onderscheidene geslachten gekomen. Van 1861 1864, naar het ontwerp vnn den bouwmeester H. J. van don Brink, even prachtig als schoon, voor oen Amstordamsch patri- ciër, den heer Johannes Luden, hor- bouwd, is dit nieuwe gebouw, na een bestaan van minder dan tien jaren, we- der gesloopt. Stouwe-en-Baarloo, b. in do Overijs. gom. Zwartsluis. Snaai (De), 1. b. in de N.-Brab. gem. Putte. ïi. b. in de Oron. gom. Bellingcwoldo. 3. geb. in do Limb. gem. Klimmen, in 1870 met 33, in 1S90 met 32 inw. -4. goh. in de Limb. gem. Maasniel, in 1870 met 43, in 1890 met 117 inw. 5. b. in de N.-Brab. gem. Uden. C b. in de Dr. gem. Peize. Straatje (Hel), b. in de Limb. gem. Helden, in 1870 met 141, in 1890 mot 137 inw. Straat pol «lor. pold. van 17 heet. in do Z.-lloll. gom. Dordrecht. JStraatsclie-Binnenpolder, pold. van 100 heet. in de N.-Brab. gem. \'s-Gravenmoor. *Straatsclie-Rnitenpoldei, p.** van bijna 150 heet. in do N.-Brab. gem. \'s-Gravenmoer. Straatskwavtier, het zuid-ged. der N.-Brab. gem. Loon-op-Zand. NI raat si-oi. b. in do N.-Brab. gem. Bakel c. a.

-ocr page 768-



		Stroe.
		Stralen.
		788


		burg zjjn gebezigd. Eene vroegere kerk was door do Spanjaarden vorwoest. Streefkerk komt reeds in eene oorkonde in 1280 voor. 2. pold. van 1402 heet. iu de Z.-Holl. gem. Streefkerk. Streek (I>e), 1. rij van zeven fraaie aaneongescbakeldo dorpen in het N.-Holl. landschap West-Friesland, zich uitstrekk\' ndo van Hoorn tot Enkhuizon. Zjj zijn Wester-Blokker, Oostor-Blokker, Westwoude, Hoogkarspel, Lutjebroek, Grootobroek en Bovenkarspel. 2. b. onder het d. Aalsum in do FrieBcho gem. Oostdongeradecl, langs de Ee. Zij moet als eene voorstad van Dokkum worden aangemerkt. 3. b. in in do Gron. gem. Uskwerd, door fraaie boor- derijen gevormd. <4. geh. in de Gron. gom. Ecnrum. Streiijf (I)e), bonodenpand van do Grift in Geld., binnen do gem. en by do stad Hattem. Streukel, b. in do Ovorijs. gem. Zwollerkerspel, in 1840 mot 133, in 1870 met 170, in 1890 met 190 inwo- ners. Strevelshoek, heerl. in do Z.- Holl. gem. Ridderkerk, bijna 144 heet. groot. Zij maakte vroeger eene zelfstan- dige gem. uit, dio in 1822 44 inw. telde. Na hare verbinding met Rijsoord, beliep de bev. in 1840 47, in 1870 38, in 1890 88 zielen. Do landbouw is het voor- naamste bedrijf der ingozetenon. Stre- velshoek wordt roeds in 1340 vermeld. Striene, voorm. riv. in Brabant en Holland, die, naar mon vermoedt, voor een ged. aan do Donge haar oorsprong ontleendo en langs het tegenw. Steen- borgen naar de Öosterscheldo vloeide. Zij bereikte laatstverm. riv. tusschon Poortvliet en Schakerloo. Overstroomin- gen in do 13do en volgendo eeuwen en latere indijkingen van landon in dozo streek hebben haar loop onkenbaar ge- maakt Stroe, 1. d. op bet N.-Holl. eiland Wieringen, aan hot oostoljjko strand. Het beeft eene Herv. kerk, dio van duifstoen opgetrokken, doorgaans do Heidensche kapel wordt genoemd. Op een steon, boven de kerkdeur ingcinet- seld, staat een varken afgebeeld. Vroe- ger was Stroo veel grooter dan thans. In 1840 telde het binnen do kom 175, in 1890 127 inw. 2. b. ondor hot d. Garderen in de Geld. gem. Barnoveld, in 1840 met 122, in 1872 met 135, in 1890 met 189 inw. Er is een halte, voor
		gekomen. Van do 271 heet., die men aan Stramprooi toobedeolde, werden in 1808 50 neet. aan een Belgische mnat- schappij afgestaan en hot overige in Scpt. 1870 en April 1871 verkocht. Straten, 1. b. in de N.-Brab. gom. Oorschot, in 1840 met 150, in 1890 met 501 invr. 2. geh. in de Limb. gom. Nut c. a., in 1870 met 88, in 1890 met 56 inw. Strateris, b. in de Limb. gem. Nederweerd. in 1840 met 201, in 1870 met 159, in 1890 met 170 inw. Stratuiu. gom. in N.-Brab., inge- sloten door de gem. Eindhoven, Ton- gelre, Zes-Gehuchten, Aalst en Gestel c. a. Zij wordt in het westen door de Tongelreep bezoomd en beeft daar een weinig beekklei. Overigens bestaat de grond in het geheel 807 heet. uit diluvisch /and. In 1822 had do gom. 780, in 1840 1397, in 1860 1485, in 1870 2345, in 1890 3526 inw. Bjj de telling voor 1890 onderscheidde men er 3329 K.-Kath., 168 Herv., 2 Rem,, 8 Chr.-Geref., 1 Doopsgez., 3 Xed.-Gerof., 14 Isr., 1 onbek. Zij bestaan meest van landbouw, doch ook deels van we- verij en anderen fabriekarbeid. De gem. bevat het d. Stratum, de b. l\'oeiers, be- nevens do geh. Heiboeven en Roosten. Het dorp Stratum is zuidwaarts van Eindhoven, aan den weg van deze stad naar de Belgische grenzen, gebouwd. Het telde in 1840 1215, in 1870 1420, in 1890 331 inw. Streefkerk, 1. gem. in Z.-Holl., tusschen Nieuw-Lekkerland, Oud-Alblas, Bleskensgraaf, Randwijk, Groot-Ammers, Ammerstol, Bergambacht en Lekkerkerk. Zü wordt door de Lek in het noorden bezoomd en beslaat 1763 beet. De grond bestaat meest uit laag veen, doch langs de rivier vindt men klei. In 1811 had dozo gem. 1036, in 1822 1070, in 1840 1337, in 1876 1768, in 1890 1778 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 1777 Hervormden on 1 R.-Kath. Veeteelt en zuivelbereiding zijn de hoofd- bronnen der wolvaart. Er wordt ook hennep verbouwd. De gem. is eone hcerl., dio oudtijds mede Streefland werd go- noemd. Het dorp Streefkerk, aan den Lekdyk gebouwd, is eone schoono plaats. Men telde er binnen do kom in 1875 350, in 1890 294 bew. Er is eene aan- zienlijke kerk der Herv., tot wier opbouw, volgens do overlevering, steenen van het thans geheel verdwenen slot Schoonen-

-ocr page 769-



		Stroet.		Strijen. 789


		lokaal yerkeer, van don spoorweg Amstor- dam Winterswijk. Stroef, gek. in de N.-HolL gem. St.-Maarten, in 1890 met 92 inw. Strooi» o. 1. d. op de Friesch- öron. grens, ter wederzijde Tan de Lau- wers en aan de trekvaart tusschen Dokkum en Groningen. De kerk is in 1846 door do Chr.-Afgoschoidenen (thans Chr.-Oerof.) gosticht. In 1840 had het Friosche doel, waar deze kerk staat, 218, hot Gron. 189 inw. In 1890 waren deze Cflfors resp. 358 en 224. Het Friescho deel hehoort onder Gerkesklooster in de gein. Achtkarspolen, het Groningsche onder de gem. Grootegast. SS. geh. in de Gron. gom. Oude-I\'okela. Strooblllirt,* h. in de Gron. gom. Ulrum. Stroodorp, 1. b. in de Zeouwseho gem. Wissekorkc. Ü. h. >in de N.- Brab. gem. Zevenborgen. Stroollllis, b. in de Overijs. gein. Donekamp. Strm-lit. d. in do Limb. gem. Schin-op-Geulle ruim 303 heet. groot. In hot noorden, waar do Geul vlooit, ligt bookklei. Overigens bestaat de hoogge- logon grond uit mergel. In 1822 had deze gem. 239, in 1840 286, in 1S76 318, in 1890 346 inw. Bijna al de inw. die den H.-Katli. godsdienst belijden vinden hun bestaan in den landbouw. Tot Strucht behooren de geh. Gorondal en Ingwegen. Strucht, dat in 1661 bij de splitsing van Valkenburg a in Spanje was ten deel gevallen, kwam in Juli 1786, overeenkomstig het verdrag van Vorsaillos (in November 1785 gesloten) aan do Veroenigdo-Noderlanden. Tot 1878 maakto hot oen afz. gem. uit ; do vereeniging der gem. Schin-op-Goul en Strucht had plaats b\\j de wet van 8 Aug. 1878. Do kom vnn het d. Strucht, nabij en aan do Goul, dio haar van het d. Schin-op-Goul scheidt, had in 1890 296 inw. Struikberg, of Strnisberg, goh. in do Drontscho gom. De "Wijk. Struiken (De), b. in de Limb. gem. Maasbrcc. Strui k waard-cn-I>e-Worp, p. van bijna 84 heet. in N.-Brab., deels in do gem. Andcl, deels in de gemeente Giesen. Striiiten. landstreek op het Z.-H. eil. Voorne, bostaando uit do polders Oudo-Struiten en Niouwe-Struiten Ntrijbeek. d. met eenc R.-Kath.		kapel in de If.-Brab. gem. Ginneken-on- Bavel. Strijboscli, geh. in de X.-Brab. gem. Gemort. Strijrferwgatpolder, of de Knukkert, pold. in de Zeeuwsche gom. lvadzand, in 1006 bedijkt en bijna 230 boot. groot. Strijd waard, voorm. uitterw. in do Geld. gom. Tiel, waarop den 25 Maart 1361 do slag voorviel, wrarin Heriog Keinald III door zijn broeder Eduard werd overwonnen. Strijen. 1. voorm. graafsch. aan de Maas en do Schelde, in oude oor- konden ook Strin genoemd. Het schijnt bevat te hebben de landen tusschen don mond der Bornisse, do Dongo en Zuid- boveland Als eone der oudste pbiatsen van dit land meent men Geertruiden- berg te moeten aanmerken. Andere oude plaatsen zijn: Gilze, Baarlo, Sprundel, Dongen, Zundert en Drimme- len. In 992 schonk Gravin Hilsondis of Hilswinda van Strijen, echtgenooto van Graaf Ansfried, eenige domeinen van i dit graafschap aan de abdij van Torn. j In do 11de eeuw is Strijen, ten gevolgo van het bezetten van sommige streken \| aan de Maas door de Graven van Hol- j land, ingekrompen 011 in verschillende \' heerl. gesmaldeold. Het grootsto deel kwam aan do Heoron van Breda. Na- \' derhand hoeft de St.-Elizabetsvloed van \' 1421 een godeolto verzwolgen. SS. \' gom. in Z.-Holl., waarbij door de wet van 11 Juli 1855 de vroegere gem. , Strijensche-Sas is ingedeeld, die ook onder het Frausch bestuur daartoe had behoord. Zij besloeg in 1870 5738 heet. on telde in 1811 2203, in 1822 2211, in 1840 2808, in 1876 4081, in 1890 4168 inw. (waarbij noch in 1822 noch in 1840 do bevolking van \'t Strijensche-Sas ia gerekend). Bij de telling voor 1890 vond men or: 3881 Kod.-Horv., 161 Chr.- \| Gerof., 2 Luth., 50 Nod.-Geref, 9 R.- [ Kath., 61 Isr., 4 onbek. De landbouw is hun hoofdbedrijf, inzonderheid wordt van den vlasbouw veel werk gemaakt. \| De gem. bevat hot dorp Strijen on de \| b. Mookhoek. Het d. Strijen, nan de \| den Keizersdijk gebouwd waarvan do overlevering verhaalt, dat hij reeds ten tydo van Karel den Groote tot een heer- weg diende bestaat uit verscheiden straten, waarin men ten jare 1890 478 huizen vond, bewoond door 2098 inge- zotonen. De Ilerv. kerk en het Dorps-

-ocr page 770-



		Siiiiivoiirtt\'.
		790 Strijenham.


		huis zjjn bezienswaardige gebouwen. Nevens de fraai-aangolegde begraaf- plaats is een lommerrijk wandelpark. Door een brand op den 22 Mei 1759 heeft dit d. veel geleden. 3. verval- lon kasteel in de N.-Brab. gem. Ooster- hout, nog slechts uit enkele muurbrok- ken bestaande. Het was oudtijds de zetel der Heeron van Strijen. Het is in 1289 gebouwd, en wel zoo volkomen op de grens van Holland en Brabant, dat hot altaar der kapel op den Hollandschen, de zetel van don Heer in dit bedehuis op don Brabantsehen bodem leg. Het verval van hot slot dagteekent van don tijd dor Hoekscho on Kabeljauwscho onlusten. ttti-ijciiliaiii, of Nieuw- Strijen, b. in do Zeeuwschc gem. Poortvliet. iStrijeiisclie-Polder, pold. van 440 heet. in do Z.-Holl. gem. Strijen en \'s-Grnvendeel, in 1647 bedijkt. Strijensclie-Was, of Strij«>ii- Sa. b. in de Z.-Holl. gem. Strijen, aan het Hollandschdiep. Totdat do wet van 11 Juli 1855 haar bij Strijen voegde, was zij eeno zelfstandige gem., die in 1822 165, in 1840 301, in 1850 306 inw. had geteld. Do gom. was groot 220 heet. Vóór den jaro 1820 was aan \'t Strijon- sche-Sas het voornaamste voor tusschen do Z.-Holl. eilanden en Brabant. Dit voer heeft een treurige vermaardheid door het verdrinken van den dapperen Prins Johun "Willem Friso bij don over- tocht herwaarts van den Moerdijk, don 18 Juli 1711. Strijp, 1.* gem. in N.-Brab., tusBchon Eindhoven, AVoensel, Zeelst en Gestel c. a., bijna 940 beet. groot. De grond bestaat uit diluvisch zand, mot eenige perceelen kleigronden langs de Gonder. In 1822 had do gem. 940, in 1840 1104, in 1876 1533, in 1890 1933 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 51 Ned.- Horv., 1 W.-Herv., 1 Kom., 1 Ev.-Luth., 1865 R.-Kath. on 14 N.-Isr. Zij bestaan deels van don landbouw en warmoezier- dorij, doels van fabriokarbeid, wolwo- vorij, spinnerij en ververij. De gem. be- vat hot d. Strijp, do b. Schoot, Hurk, Schouwbroek en Heuvel, benevens do gem. "Wolschap, Sliffort en Klavier- straat. Hot d. Strijp, waarschijnlijk het oude Strithem, is eeno aangename plaats, doch zeer verstrooid gelegen. Men vindt er eone K.-Kath. kerk. In 1840 teldo het, met do wijk Ven 264,
		in 1870 281, in 1890 472 inw. In 1875 heeft het beletten der begrafenis van eon Protestantsch jongeling op hot vroe- ger algemeen gebruikte kerkhof een sloep van onaangenaamheden gehad. 2. buurt in de N.-Brab. gem. Aarle- Rixtel, in 1840 met 169, in 1890 met 138 inw. Strijpe, goh. in de Z.-Holl. gem. Rokkanje. Strfjpepolder, polder van 518 heet. in do Z -ltoll. gem. Rokkanje. Stndentenpad (Het), b. in de Z.-Holl. gem. Zoeterwoude, in 1890 met 236 inw. Stnifakkei\', pold. van 265 heet. j in de Z.-Holl. gem. Rokkanje. !S< üi fcand, b. in de Drentscho : gem. Ruinen, in 1870 met 114, in 1890 met 107 inw. Stnivenes, b. in de ütr. gem. i Rhonen. Stuiver, of Laatste-Stni v<>r, : b. deels in de Bolg. gom. Zelzato, doels ! in do Zeeuwschc gem. Sas-van-Gent. Stllivoxand, 1. b. in de N.-Brab. gom. Oosterhout, in 1840 met 150 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven). 2. b. in do N.-Brab. gom. Zundert c. a., in 1840 met 135 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) Ntlll\'lll/.aildt, voorm. amb. op het Zeeuwschc eiland Zuidbeveland, in 1530 genoegzaam geheel overstroomd. Het herwonnen god. maakt thans den pold. \| Stormzand in de gem. Wemoldingc uit. Si lllll\'lliail. b. in do Ovorijs. gem. . "Wilsum. Suamoei\', d. met oene Horv. kork I in do Friescho gem. Tietjorkstoradeel. [ Daaronder behooron do geh. De Meer- huizen, Do Eest, Landsburen, De Harste, Hcidhuizen en Do Molonbuurt. Met dozo ! geh. teldo hot d. in 1811 322, in 1840 I 627, in 1875 1041, in 1890 1104 inw. Do kom van Suameer, aan don kunst- weg van Bcrgum naar Drachten, is niet groot. Zij teldo or in 1890 slechts 95 inw. Snameerdei-heide, heide bij het Friesche d. Suameer, waarop in 1672 een doel van hot Nodcrlandsche leger lag verschanst. In 1890 teldo de buurt- schap hier 327 inw. Snameerdei\'iiieer, moer in do Friesche gem. Tiotjerksteradeel, by het d. Suameer. Mliawonde, d. met eene Horv. en eeno Chr.-Geref. kerk in do Friesche

-ocr page 771-



		Snder. - #em. Tietjerksteradeel, op eene kooge, I welbolommerdo plaats, to midden van lago venen. Het telde, met het onder- hoorigo geli. Oude-Mieden, in 1811 203, in 1840 263, in 1875 305, in 1890 300 inw. Sn«ler-Cliristiaaii-Kber- ii.iilspo!d<-r. p. in do Oron. gem. Niouweschans. *Sllidera, prachtig landgoed te Vierakkei^- in de Geld. gom. "\\Varns- vcld. Sn i«l woiulsl. boerdorij onder Stits- word in do Gron. gem. Kantons, ter plaatse van het vroegere monniken- klooster Suidwenda of St.-Anna, dat reeds in 1234 bestond. Suroinl. of Zuidereiul. geh. onder hot d. Parroga, in do Friesehe i gem. Wonseradeel. Het had in 1840 16, in 189 32 inw. Snrlmisterveeii, dorp in do Fr. j gom. Achtkarspelon. Het is omstreeks \| den jare 1600 ontstaan door eene ko- j lonie Doopsgezinden, die zich het ont- ginnen der veongronden ten taak stel- <len. Hunne eerste vermaning is in 1085 door een nieuw bedehuis vervangen. De Herv. kerk, omstreeks 1080 gesticht, is in 1800 vernieuwd. Men heeft er thans ook eene (Jhr.-üeref. kerk. In 1811 telde dit d. 1052, in 1840 1351, in 1875 i 2085, in 1890 2203 inw. In het begin dei 18de eouw woonden te Surhuister- J veen ongeveer 30 huisgezinnen van [ Doopsgez. Zwitsers, die er eene eigene j kerk stichtten, den doop bjj onderdom- peling bedienden on den aardappelbouw invoerden. Zij vertrokken eonige jaren ! lator naar Pennsylvauia. Onder Surhuis- i terveeu behooren verscheidene gchuch- ton, zooals Surhuisterveonsche-IIeidc, Omloop, Dellen, Bouwers, Yierhuizen, ! Blauwhuis, Boelenslaan enz. Snrlmïsterveeiister-Ileide, geh. in hot Friesehe d. Surhuisterveen, j gom. Achtkarspelen. Hot is eerst voor i «enige jaren ontstaan en heeft eene \| Herv. kerk. In 1890 tolde het 407 inw. i Sni\'lillisf.lim, d. met eene Herv. kerk in do Friesehe gem. Achtkarspelen. Hot telde in 1811 537, in 1840 83S, in 1875 1098, in 1890 1433 inw. Tot dit d. behooren verscheidene geh. deels Op- huis, Kortwoudo, Mioden, Buitenweg, Do Bult, Buwotillo, Roodeschuur, Heido. Suritienhuizeil,** geh. onder het dorp Eonigenburg, in do N.-Holl. gem. "St...Maarten.
		Snstereir. 791 >Sasteren, 1. heorl. in de Maag- gouw, dio in den 13de eouw aan Gel- derland toebehoorde. Zij werd den 26 April 1276 door Graaf Reinald I aan z\\jne zuster Filippa als bruidsgift ge- schonken bij haar huwelijk met Wal- ravon van Valkenburg. Don 8 Docom- ber 1400 kwam do heorl. Susteren, ten gevolge van een koop door Jan van tSalm aan Hertog Willem I, andermaal aan Gelder. Sedort deelde zij met Sit- tard eenzelfde lot tot zij eindelijk aan Gulik (Julich) kwam. Eerst ton gevolge der omwenteling van 1814 en de schik- kingen met Pruisen keerde zij in 1810 aan do Nederlanden terug, nadat zij onder het Fransch bestuur tot het De- partement-van-de-Koer had behoord. Si. gem. in Limb., ingesloten door do gemeenten Echt, Ohé-en-Laak, Booste, ren, Born en Nieuwstad in Limb. en Havert in Pruisen. Zij beslaat bijna 1735 heet., wordt door de Geleen en do Boodebeek doorsneden en is in het noordoosten door zand, in het zuidwes- ton door klei gevormd. In 1822 had z\\j 1439, in 1840 1837, in 1876 1951, in 1890 2014 inw., in laatstgen. jaar on- derscheiden in 2001 B.-Kath., 5 Herv. en 8 Isr. De landbouw is de hoofdbron van hunno wolvaart. Ook worden er veel pannen gebakken. De gem. bevat do d. Susteren-en-Veurt en Dicteren en de goh. Heide, Bakhoven en Ge- broek. Het d. Susteren, aan do Boode- beek gelegen, was vroeger eene welvor- storktc plaats. Zij ontleent haar oor- sprong aan een klooster, door Poppin van Herstal on zyne gado Ploctrudis (of Bloctrudis) gesticht en in 714 aan den Bisschop "Willcbrord geschonken. Dit klooster werd door do Noormannen in do 9do eeuw verwoest, waarop het, op last van Koning Zwintibold, word herbouwd, \'s Konings heide dochters Amelberga en C\'ccilia namen er den sluier aan. Deze abdij, dio vervolgons in het bezit kwam der abdij to 1\'rüm, was aan St.-Salvador gewijd en bloeide tot op do groote omwenteling van hot einde dor vorigo eeuw. Susteren ligt open. Men teldo er in 1840 220 huizen on 1100 inw., welke cijfers in 1870 tot 244 on 1156 waren vermeerderd. In 1890 waren er 307 bcw. huizen met 1747 zielen. Er is con Stadhuis en ocne R.- Kath. kerk, zijnde het laatstgenoemde gebouw de oude aan St.-Amelberga ge- wjjde abdykerk. Ook is naby Susteren

-ocr page 772-



		Sijbekarspel. 239, in 1870 270, in 1890 260 inwoners. Sweins, dorp in de Friesche gom. Franekeradeel. Sn i<- li il in. of Zuicheill, d. in do Friesche gom. Leeuwarderadeol, in 1811 mot 79, in 1840 met 104, in 1875 mot 98, in 1890 mot 110 inw. Viglius van A.vtta van Swlchom bezat hier in hot midden der lüde eeuw een aanzienlijk landgoed en stichtte or een godshuis voor oude vrouwen, dat nog I bestaat. Het landgoed is nu eene boe- ; renhoeve. Swichum heeft eene Herv. kerk met een stompon toren. Swier, b. in do Limb. gem. Wij- nandsrnde, zoowol in 1840 als in 1870 met 186 inw. en in 1890 met 187 inw. Sweseereiijj, of Zivesereng, streek in do Utr. gem. Zuilen. Zij had in 1840 320 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) Sn in. of Zwin, voorm. d. in West- Friesland, tusschen Wielingen en de Wieringerwaard, in den grafelijken tijd door overstroomingen ten gronde ge- richt en door de zeo overstelpt. Swoljjeil, d. met eeno K.-Kath. kerk in de Limb. gem. Mecrloo. Het bovatte in 1840 320, in 1870 332, in 1890 409 inw., t. w., wat laatstgen. jaar betreft 63 binnen do kom en 356 daar- buiten. Sn *i.jll. geh. onder het d. Wom- mels, in de Friesche gem. Hennaarde- radeol. Sivijnsmeer, of Zn ijnsmeer, in 1567 drooggem. meer in de N.-Holl. gem. Oudorp, 16 heet. groot. Sijbekai s\|M\'l. of Zijbckar- spel,** gem. in N.-Holl., tusschon Abbe- kerk, Twisk, Midwoud, Nibbixwoud, Wognum, Spanbroek en Opmeor. De grond 1564 heet. bestaat uit klei, met enkele zandige streken (alluviaal) In hot oosten. In 1822 had deze gem. 601, in 1840 888, in 1875 1265, in 1890 1151 inw. Bij de telling voor 1870 vond men er: 739 Herv., 12 C\'hr.-Gerof., 8 Doopsgoz., 1 Luth. en 415 R.-Kath. Landbouw, veotoolt en zuivolboroiding maken er do hoofdbronnen van welvaart nit. Do gem. bevat do d. Sijbekarspel en Benningbroek, oon doel van de Weere on het geh. De Wijzend. Deze gom. word bij handvost van Graaf Willem VI, den 21 Februari 1414, tot eene stad verheven on met eene wokolijksche markt begunstigd. Zij verloor wegens rebellio togen Filips den Goede deze
		792 SiMN ui. een station van den Staatsspoorweg, een kwartier ten oosten van hot d. In 882 werd Snateren door do Noormannen ver- woest. In eene oorkonde van 711 heet de plaats Sucstra. S ut te lil, b. in de Gron. gem. 01- dohove. Siittiuil. gok. in de Gron. gom. Ezinge. Kiiiircnd. of Znidoreml, b. onder het d. Grouw, in de Friescho gem. Idaarderadeel, in 1810 met 93, in 1390 met G8 inw. Snurvi\'iiNi\'lii\'-Poltler, p. in de N.-Holl. gem. Bergen. Say selder, of Staysenpolder, pold. van 07 heet. in de Z.-lIoll. gein. Onde-Monge, omstreeks het midden der 16de eeuw bedijkt on in 1082 en 1825 ondorgevloeid. De polder is echter tel- kens op de stroomen heroverd. Hun ii napelder, 1. of Nieawe- polder, pold. van ongeveer 15 heet. in de Zeeuwsche gem. Noordgouwe. ft. polder in do Zeeuwsche gemeente St.-Annuland, in 1671 ingedijkt, groot 66 heet. 2. pold. in do Zeeuwse ie gem. Ara \'muiden, in 1766 ingedijkt, groot 84 heet. Siizainia"x-lnla;»^,<». polder van ruim 16 heet. in de Zeeuwsche gem. Zierikzee. Swattniverd. goh. onder het d. Wieuwerd, in do Friescho gem. Baar- deradeel, in 1840 met 44. in 1890 met 86 inw. Hierbij lag voorheen het Swaan- werdermeertje, oene verwijding van de trekvaart tusschen Franeker en Sneek. Dit meer werd in 1834 drooggemaakt. Swaaril. geh. onder hot d. Finkum, in do Friesche gem. Leeuwarderadeol. Su\'iiiirtlclMircii. geh. onder het d. Tjiimmnrum, in de Friesche gem. Barradeel. S\\i al lilt\'Il zie /ïvalinen. Sn anepolle, geh. ouder het d. Blessum in de Friesche gem. Mcuildu- madeel. Swai\'t, voorm. d. in het noordoos- ten van Groningen, door den Dollard overstroomd. Swurtbroek, d. met eene R.-Kath. kerk, die door een rector wordt bediend, in de Limb. gem. Weerd. Het had in 1840 276, in 1870 338, in 1890 370 in- woners. Sweikliaizen, of Sn i.jiklnr..v- seii. d. met eene H.-Kath. kerk in de Limb. gem. Schinnen. Het telde In 1840

-ocr page 773-

S> bi -andabnreii.

Tarnen.

798

voorrechten, doch kreeg hnar in 1456
terug. Hot d. Sijbekarspcl heeft eene
Herv. kerk en telde in 1840 372, in
1870 482, in 1890 446 inw. Er was tot
1816 ook een R.-Katk. kerk.

jSybrandaburen, of $ibran-
«lablireil, d. met eene Herv. kerk in
do Friesche gom. Rauwerderhem. Hot
tolde in 1811 116, in 1840 173, in 1875
260, in 1890 222 inw. Do Aosgamastins
te Sybrandaburcn word in 1465 door
Agga Donia ingenomen.

Sj bril iidai la ii is, 1. of Sibran-
dnllllis, d. in de Frioscho gcm. Dan-
tumadeol, in 1811 mot 128, in 1840 met
189, in 1875 met 167, in 1890 met 170
inw. Er is eene Herv. kerk. Vroeger
vond men er ook de state Sterkonburg.
5J. goh. onder het d. Aalsum in do Frie-
sche gom. Oostdongeradecl, oudtijds met
de state Stinstra.

Syttswerd, Sieswcrd, of Sys-

werd, geh. onder bet d. Hichtum in
de Friesche gom. Wonseradeol, in 1840
met 21, in 1890 met 41 inw.

£iyns, geh. in de Friesche gemeente
Bolswnrd.

Sijpcsteiii. voorm. lioerl. en slot
in do gom Loosdrecht, die destijds tot
Holland behoorde, doch sedert 1819 tot
Utrecht is gebracht, liet slot was reeds
op bot einde dor 16do eeuw oen bouw-
val.

Sijselt, uitgestrekt bosch in de
Geld. gom. Ede.

Syteburen, geh. onder het d.
Grouw in de Friesche gom. Idaardera-
deel, in 1890 met 22 inw.

S\\ tliiiiy.ru. geh. onder het d.
Haskcrdijkcn in do Friesche gemeente
Ilaskerland.

S.vmigadijk, b. in hot Fr. d.
Burgword (Wonsoradeel).

Taafftingerpolder, pold. in do
ZeeuwHche gom. Hontonisse.

Taaiendijk, b. in de Geld. gcm.
Hemmen.

Taaistraat, b. in do N.-Brab. gom.
Vucht, in 1840 mot 209 inw. (Voor 1890
niet afz. opgegeven.)

TaanMvliiini\'poldei\', pold. van
161 heet., in de Zuid-Holl. gom. Maas-
land.

Taard, of Teerd. geh. onder hot
d. Anjum in de Friesche gom. Oost-
dongeradeel.

Taarloo, b. in de Drentschc gcm.
Vries, reeds in 1166 vermeld. Zij telde
in 1811 63, in 1840 73, in 1870 91, in
1890 97 inw.

Tablnc, of TablsiM, bewoonde
plaats op het eiland dor Batavieren ton
th\'de van Keizer Hadrianus (117138).
De meeste oudheidkundigen moenen
het in het dorp Oud-Alblas terug te
vinden.

Tafelberg, of Kooltjeaberg,
heuvel in do N.-Holl. gom. Blarikum,

een dor hoogste punten van Gooiland,
vroeger mot oen tafel, waarop do namen

i van 60 plaatsen waren uitgehouwen,
die mon van daar kan ontwaren. Om-
strecks 1837 is die tafel vernield. Do
heuvel verrijst omstreeks 6 meter boven
het vlak van don Gooischen zandgrond,
te dezer plaatse ongeveer 25 motor bo-
von A. P.

Tsjk.oy.ijI. geh. en sluis in do
Friesche gem. Gaasterland, waar de Ee
in do Zuiderzee uiloopt. In 1435 wierpen
de Vetkoopers hier een blokhuis op, dat
wel de aanvallen der Sneekers weer-
weerstoud, doch in 1436 door een storm
zoo werd ondermijnd, dat de bezotting
hot verlaten moest. In 1855 en 1856
zijn eonige buitengronden bjj Takozül
door eeno kade ingesloton.

Ta uien. voorm. ambt in do prov.
Utrecht, dat in 1755 van het schout-
ambt van Mijdrecht word gescheiden en,
na verschillende lotwisselingcn sinds

i 1795, in 1820 aan Xoord-Holland kwam.

I Het maakt een voornaam deel der gem.

-ocr page 774-



		Tegelen. turn in do Friesche gem. Lceuwardera- deel. Tedingerbroek, heerl. in de Z.- Holl. gem. Stompwijk, bestaande uit een gedeelte van hot d. Leidschendam on ruim 850 hoct. land. Van dit oord was vroeger een groot ged. uitgeveend, doch de plas is in 1871 weder drooggeinaakt. In 1840 telde men er 1178, of zonder de zuidzijde van Leidschendam, 414 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Teedelieide, b. iu de K-Brab. gem. St.-Michielsgestel, in 1840 met 294, in 1890 met 507 inw. Teefleleil, 1. d. met ceno R.-Kath. kerk in de X.-Brab. gem. üoien-en- Teeffelen. In 1840 had het 81, in 1870 91, in 1890 77 inw. g. pold. van 316 heet. in do N.-Brab. gein. Ooieu-en- Toefl\'elen. Teekenbnrg, of Tekelen- i burg, geh. in de Zeeuwsche gem. Ka- pelle. Teerd, b. in het Fr. dorp Anjum (Oostdongeradeel). Teems, buurt niet dorpsrechten in de Frischc gein. Leeuwarderadeel. Er was in vorige eeuwen eene kerk, die reeds voor vele jaren is gesloopt, even als de .state Ublinga, wier bezit- ters tot do stichting van het vervallen bedehuis veel hadden bijgedragen. Teerns had in 1611, 30, in 1840 40, in 1875 27, in 1890 43 inw. *Teers, of Teersdijk, goh. in de** Geld. gem. AVichen. Teetllllll, geh. onder het d. Tjum in de Friesche gom. Franekeradeel. Tegelen, gein, in Limb., ingeslo- ton door do Xederl. gem. Venloo, Maas- breo en Bi \'Veld en de Pruis. gem. Kal- denkirchen. In het westen, waar do Maas vlooit, ligt klei, doch overigens bestaat do grond, die in het geheel ruim 1043 heet. beslaat, uit zand. Vóór 1795 behoorde dezo gem. tot bet hor- togdom Gulik, on vervolgens tot hot Franscho Deparmcnt-van-de-Roer. Se- dert 1816 maakt zü eon deel van Lim- burg uit. In 1822 tcldo men er 860, in 1840 1293, in 1876 2229, in 1890 3578 inw., toen onderscheiden in 3559 R.-Kath., 13 Herv., 1 Doopsgez., 1 Chr.-Geref., 1 Angl. en 3 ongen. Dolandb. is een voorn, bestnanmiddel. Doch ook do nijverheid, do potton- en pannenbakkorij, bonovens do ververij en branderij, is er aanzienlijk. De gem. bevat de beide d. Tegelen en Steil, de b. Kruis, Broek, Eng, Gezant,
		794 TanieivRimienpolder. Uithoorn uit. De kerk van Tarnen stond tot 1662 tor plaatso van het peil. thans Oud-Tamen genoemd, doch werd toon naar de Vinkebuurt aan den Amstel verplaatst, waar zij in 1832 door een nieuw-gebouwd bedehuis is vervangen. Tainer-Itiimeiinolder, droog- gemaake veenplas in de N.-Holl. gem. Uithoorn. Deze polder, dio van 1848 tot 1851 als land werd aangewonnen, is 198 heet. groot. Titlluiii. buurt in het Fr. d. Tjuni (Franekeradeel). Ta lil lil inga, voorm. burg bij het d. JSellingeweer in do (iron. gein \\Vin- suin, in 1819 gesloopt. Tailllllillgaborg, voorin, burg in do Gron. gem. Kloosterburen, reeds in 1374 vermeld. Dit sterke huis is in 1813 gesloopt. Ta 111 terp, b. onder het d. 1\'cins in de Friesche gem. Franekeradeel. Talige (Do), geh. in de Gron. gem. Onstwedde. Taiiiabureii, geh. in de Friescho gem. Leeuwarden. Tapperxlieiil, geh. in de Z.-Holl. gem. Oudewater. Tarijk, b. in de N.-Brab. gein. Zondert, in 1840 met 97 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. TartllOl\'Mt, voorm. kasteel in do Geld. gem. "Wageningcn, in de tweede helft der 12do eeuw door Geldenenen gesticht, nis punt van aanval en ver- dediging tegen het naburige Ter-Horst in het Sticht Utrecht. TaMSolsche-Iioscll, fraai hosch in de Geld. gem. Kheden, bij den Rou- wonberg. Tatelaar, b. in do Geld. gemeente Didam. Taxandrië, Toxandrië of TaNKandrië, voorm. landschap tus- scheu de 3Inas en do Donge, noord- waarts van den Denier en de Dijle. Het ontving zijn naam van de Taxandriërs, of Tossandriërs, dio reeds ten tijdo van Plinius vermeld worden. Nog in de 12do eeuw is er sprake van de gouw Taxan- drië (Comitatu Thessandrico). Do plaat- son in dize gouw vermeld, zijn: Waalre, Tilburg, Hulsel, Hapolt, Eersel, Os, Diesen, Vlierden, Deurno, Bakel, Budcl, Orten, Rosmalen, Herpon, Hecze, enz. Do hoofdplaats van \'t graafschap Taxan- drië, dat het eerst in 832 wordt ge- meld, was waarschijnlijk Vucht. Teelium. geh. onder het d. Gou-

-ocr page 775-



		*

		Tellingen.
		Tenten (De). 795


		Loemhorst, Berg en Nabbon, benevens hot geb. Overtegolon. Het d. Togolon, in oeno oorkonde van 1196 Tigelo go- noomd, ligt nan don grooten weg van Vonloo naar Maastricht, wijd uiteen. Mon vindt or, behalve verschillende fa- brieken, ecne K.-Kath. kerk, e n kloos- ter van de Zusters der Goddelijke Voor- zienigheid, benovens eon station van den Staatsspoorweg, Er is ook eon halte van do stoomtramlijn Venloo Steil. In 1870 had bot 566, in 1890 838 inw. Tellingen, vervallen slot in de Z.-Holl. gom. Voorhout, nabij het dorp Sassenlieim. liet is het stamhu\'s van hot beroemde geslacht Tcilingen. Hugo van Tcilingen is de eerste die in eeno oorkonde (van 1162) wordt vermeld. Gravin Jakoba van Beieren eindigde op Tcilingen in 1436 baar rampspoedig loven. Teisterbant, 1. voorin, gouw en graat\'sch. tusschen do Maas en den Itol- landsc.\'.\'.en-IJsol, omvattendo een deel van het tegenw. Gelderland, Noord- Brabant en Zuid-Holland. In eeno oor- kondo van 709 heet deze streek pagus Testevcnti, in eene van 772 pagus Tes- trobenti, in eene van 815 pagus Testar- banto, in eeno van 839 Comitatus Tes- trabenticus. Tot de plaatsen in Teistor- bant behoorden : Tiel, Buren, Wadenooien, Driel, Hedel, Hemert, Haaftcn, Tuil, Bommel, I\'ooderooien, Bern, Andel, Ar- kol, enz. De laatste melding van deze gouw geschiedt in eeno oorkonde van 1222. 2. fraai landgoed in do Geld. gom. Zoelon, to Kerk-Avozaat. Tekkop, noordoost, deel dor L^Ttr. gom. Kamcrik, doch vóór do wet van 13 Juni 1857 eeno zelfst. gom. Deze strook bchoordo in vorige eouwon, en nog van 1815 tot 1820, tot Holland, of- schoon zy genoegzaam gehoel door Stichtsch gebied was ingesloten. Merk- waardig is bet, dat men hier een IIol- landsehe kade, een Hollandschcn dijk en zelfs een Hollandscho meent vindt. In 1811 had Tekkop, dat 459 beet. groot is en een afzonderlijken polder vormt, 150, in 1822 157, in 1840 161, in 1870 137, in 1890 200 inw. Tijdens het Fransch bestuur maakte Tekkop een doel uit der mairio Harmelen. Tijdens de Repu- bliek en tot onder de regeering van Koning Willem I was hier eon R.-Knth. kerk, die sedert naar het noordeindo van Kamcrik is verplaatst. Do b. Tek- kop strekt zich in do lengto uit van het		zuidoosten naar het noordwesten. Do oudste vermelding van deze plaats is die van 1335, als wanneer bet Tekencoep wordt genoomd. Telgt, b. in de Geld. gem. Ermcloo, in 1840 met 283, in 1872 met 340. in 1890 met 394 inw. Het wordt in eene oorkonde van den 9 October 806 Tolgud genoemd. TellillKkmni», goh. onder het d. Tcr-Apel in de Gron. gein. Vlaolitwcdde. Teninat, 1. of Theinaat, heer]. in Utr., hot noordoostelijk gedeelte der gem. do Ilaarzuilens uitmakende, bijna 485 heet. groot. Z\\j is gesplitst in Te- maat" Westrenens, Tomaat-Uteneng en Hegge-op-Temaat. In 1840 had Temaat 114, in 1870 132, in 1890 123 inw. 2. pold. van 456 heet. in do Utr. gem. Ilaarzuilens. Tempel, 1. b. in de Z.-Holl. gem. Zwammerdnm, in 1840 met 2000, in 1890 met 125 inw. 2. heerl. in Z.- HolL tusschen Berkel, Schiebroek en Overschie, bijna 11 heet. groot. Oudtijds vond men or het riddennatig landgoed De Tempel. Ofschoon De Tempel zoo- wel in 1822 als in 1840 onbewoond was, bleef let eene zelfst. gem. tot deze streek door do wet van 11 Juli 1855 bij de gem. Berkel werd ingelijfd. 3. heerl. in de Z.-Holl. gem. Beeuwijk, 113 heet. groot. De eigenaars bezaten tot 1795 hot rocht van don eersten nacht." 4. fraaie hofstede in do Z.- Holl. gem. Overschie, nan den grooten weg tusschen Delft en Uottordam. 5. b. in de Geld. gom. Bcuningen. <}. b. in het Utr. d. Langenoord, gem. Hooglnnd. Ten-Al\'loo, b. in de Dr. gemeente Zuidwoldo. Tenboer, zio Boer (Ten). Tenliove, b. in het Fr. d. Ooster- woldo (Ooststellingwerf). Tenkanip, geb. in do Gron. gem. Onstweddo. *Teii-Oosteii-vnii-de-Kilslui. pold. van ruim 17 heet. in de N.-Brab. gem. Raamsdonk. Ten-0©sten-vaii-den-Staten- (I;lin. pold. van ruim 3 heet. in de N.-Brab. gem. Geertruidenberg. Tent, 1. b. in do N.-Brab. gem. "Waalwijk. 2. b. in de Gold. gem. Lochem. 3. b. in de Utr. gemeente Maani. Tenten (De),** geh. in de Gron. gem. Grootegast.

-ocr page 776-



		- Ter-Idzard. Prinsenhage en Etten-cn-Leur. De gem._rdio aan do zuidzijde door do Mark wordt bezoomd, boslaat ruim 2602 heet., voor do oosterholft door diluvisch zand, voor de westerhelft door klei gevormd. In 1822 had Terheiden 2122, in 1840 2734, in 1876 2908, in 1890 3258 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 3121 1{.-Kath., 3 Oud-Roomschen, 121 Herv., 4 Doopsgoz., 3 Luth. en 6 Isr. De landbouw is hun voornaamste bedrijf, doch zij hebben ook eenigo brouwerijen en andere inrichtingen van nijverheid. Do gemeente bevat de d. Terheiden en Wagenberg, de b. Noord en Monnikhof, benevens een gedeelte van Slikgat. Hot cl. Terheiden is eono fraaio plaats, aan den grooten weg van Breda naar den Moerdijk. Het telde binnen do kom in 1840 886, in 1890 1002 inw. Men vindt or kerken voor de R.-Kath. on de Horv., een Raadhuis, het St.-Thomas- gostieht, benevens eenige aanzienlijke landgoederen, ^ok zyn er overblijfselen van oude Schansen. Den 15 Mei 1624 vielen hier erstige ontmoetingen tus- schen de Spanjaarden en do Staatschen voor. Terlieideiiscbc-Hoek, geh. in de N.-Brab. gem. Teteringen, in 1890 met 289 inw. Terlieideiisclie-Weg, b. in de N.-Brab. gem. Teteringen, in 1840 met 97, in 1870 met 137 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Terboor, b. in hot Fr. d. Ooster- wolde (Ooststelingwerf). Terboriie, 1. d. in de Friesche gom. Utingeradool, in do nabijheid van vele meren on poelen. Het telde in 1811 382, in 1840 509, 1875 692, in 1990 met 742 inw. Er zijn kerken voor de Herv. en Doopsgez. 2. geh. onder hot d. Burgwerd in de Friescho gem. Wonsoradeol Terborst. 1. goh. in de Drentsche gem. Beilen, in 1840 mot 30, in 1870 met 86, in 1890 met 90 inw. 2. geh. in do Limb. gem. Moor, in 1840 mot 44, in 1870 met 64, in 1890 mot 73 inwoners. Ter-ldxard, Teridsert, of Idsf.ard, d. mot bouw-, weido- en veonlanden, in do Friescbe gem West- stellingwerf. Het telde in 1811 mot 206, in 1840 met 446, in 1875 mot 467, in 1390 met 492 inw. Het geslacht van Idzerda had hior vroeger eono belang- rijke stins. Tegenwoordig is de Herv^
		796 Tentliof. Tentliof, b. in do Overga, gom. Wijhe. Tcr-Aalst, b. in do N-Brab. gem. Oosterhout, in 1840 mot 88 inw. Terbant.\' d. in de Friesche gem. Engwirden. Oudtijds word liet ook Ka- tharinnbant gonoemd. Men vindt er eene Horv. kerk. Het had in 1870 binnen de kom slechts 02, in 1890 197 inw. De goh. Torbaiiterschans, Torbantstermo- len, Orootschnr on Langeland behooren tot het d., dat in 1811 107, in 1840 149, in 1975 727, in 1890 9f>8 ingezete- no i toldo. Kr is in het god. dat modo Heerenveen uitmaakt eeno nieuwe kerk en liet gebouw der hoogoro burgerschool gesticht. Verder hoeft men er het go- moontohuis van Engwiorden en do Crack* state. Terbantstermolen, geh. onder het d. Terbant in de Friesche gem. Engwirden. TerbantHtei\'Selianei, goh. on- dor het d. Terbant, in de Friesche gom. Engwirden. Terbeeten, b. in de Limb. gom. Nunhem. Terbekke, b. in do Overijs. gom. Borno. Terborj»^-, 1. zesde kanton van hot arrond. Arnhem, bevattende de gom. Berg, Dinxperloo, Ambt- en Stad-Doe- tinchem, Oendringcn, Wischcu Zelhem. 2. stadje in de öeld. gem. Wisch, aan den Ouden-IJsol. Het ligt geheel open en bestaat genoegzaam uit ééne straat, die van het kasteel of do burg Wisch, waaraan het zijn naam ontleent, zich in eeno ïioordweBtelijko richting\' naar den weg van Doesburg naar Anliolt uitstrekt. In 1840 had het 709, in 1860 708, in 1890 819 inw. Kr zijn kerken voor do Horv. on de K.-Kath. Men heoft er een ijzergieterij. Er is een station Tan het spoorwogvak AVinterswijk Dootincliem en eene halte van de stoom- tramlijn DierenG end ringen. Terburjj, b. in het Fr. d. Kubaard (Hennaarderadeel). Tei\'blirjft, b. in do N.-Brab. gom. Boxtel. Tereiken, geh. in de N.-Brab. gom. (iomert. Torfiagcii. geh. in do Limb. gem. Elsloo, in 1840 mot 67, in 1870 met 56, in 1890 met 64 inw. Tei\'lielden, gem. in N.-Brab., in- gesloten door do gemeenten Zevenbor- gen, Zwalvwe, Oosterhout, Toteringon,

-ocr page 777-



		Terpen (De drie). 797 Monto, dat toen, ton gevolge der bin- nenlandBche onlusten, word ingenomen en geslecht. Er is eeue Herv. kerk, een merkwaardig gebouw, dat l>ij do stich- ting blikbaar veel grooter is geweest. In den strijd tusschen de Oronhigers en Hamburgers (1438) was de/e sterkte to Termunten een belangrijk punt. Ook lag hier in den Spnanschon tijd een fort, welke\'i verschansing den 16 Juli 1581 door Norrits werd veroverd. Van den St.-JInartensvloed van 1686 en den Kerstvlocd van 1717 heeft Termunten veel geleden. Termaiiterzijl, b. in de Gron. gem. Termunten, in 1840 met 340, in 1870 met 396, in 1890 met 364 inw. Zij is gebouwd aan do uitwatering van het Zijldiep in de Eems en bloeit door een levendig scheepvaartverkeer. Oud- tijds lag hierbij een merkwaardige tumu- lus, dio echter sedert 1818 is afgegrn- ven. Termnnter-Zijldiei». of >\'i.jl- diep, belangrijke vaart in het oosten dor prov. Gron., dio bij Eexta uit hot Winschoterdiep voorkomt en in noordc- lijke richting naar den mond van do Eems loopt. Deze vaart maakt grooton- deels de gekanaliseerde Oude-Ao of Oude-Eo uit. Ternnard, d. in do Friescho gem. Westdongeradeel, op korten aftand van het Friesche-Wad. Het telde in 1811 770, in 1860 1074, in 1875131:0, in 1890 1251 inw., dio van de onderhoorige b. Vischbuurt en \'t Schoor medegerekend. Als de hoofdplaats der gem. vindt men er het Gemeentehuis. Vroeger had men er de staten Aylva en Herwey. In de Herv. kerk ziet men fraaio grafstoonen. De Doopsgez. kerk is uit de Vischbuurt herwaarts verplaatst. Oudtijds komt dit d. ook onder den naam Tonnewerd voor. Terneazen zie Xenzen. Teroele, b. met dorpsrechten in do Fricsche gom. Doniawerstal, Oudtijds vond men er de stnto Hettinga on eeno kerk. Beide gebouwen zyn gesloopt, het laatste in het begin der 18do eeuw. Ter-Oele had in 1811 90, in 1840 72, in 1875 129, in 1890 123 inw. Terover, b. in do N.-Brab. gem. Alfen-eu-Riol, in 1840 met 308 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Terp, I). in de N.-Brab. gemeento Deurne. Terpen (De drie), b. in het
		Terkaple. kerk het meest opmerkenswaardige ge- bouw. Terkaple, d. mot eono Herv.kerk in do Friescho gem. Utingeradeel. Het ligt in de nabijheid van vele plasson, en toldo in 1811 106, in 1840 107, in 1875 159, in 1890 180 inw. Terkooien, goh. in do N.-Brab. gem. Bladel c. a. Tei\'laak, b. in do N.-Brab. gom. St.-Ocdcnrodo. Terlaail, b. in do Gron. gom. Be- dum, in 1840 met 162, in 1870 mot 149, in 1890 met 131 inw. Terlet, goh. in de Geld. gem. Ro- zendnal, in 1840 met 18, in 1870 met 33, in 1890 mot 27 inw. Terlindeil, b. in do Limb. gem. Gulpen. Termaar, gek. in de Limb. gem. Margraten. Termaarscli, b. in de Gron.\'gem. Onstwedde. Termunten, gem. in Gron., in het noordooston door den mond van de Eems on in het zuidoosten door den Dollnrd bespoeld en verder ingesloten door do gem. Delfzijl, Slochtoren, Scheemda on Nienwolda. Zij besloeg in 1870 ruim 5495 heet., wolk cijfer echter door hot indijken van den Johannes- Kerkhoven-l\'older verandering heeft on- dergaan. Do grond bestaat meest uit klei. Bij Wagenborgen ligt diluvisch zand, en op do grons aldaar vindt men het Proostmccr. In 1822 toldo de gom. 1709, 1840 2310 in in 1876 2890, in 1890 3209 inw., in laatstgenoemd jaar ondorscheidon in 2709 Ned.-Herv., 1 "W.-Herv., 171 Chr.-Geref., 32 Doopsgez., 5 Ev.-Luth., 6 Herst.-Luth., 225 Ned.- Gercf., 1 R.-Kath., 9 Israël, en 50 on- gen. Zij bestaan bijna allen van den landbouw. Scheepvaart, eenige mo- lens en andoro inrichtingen vermeerde- ren do middelen van bestaan. De gem. bovat de d. Termunten, Wagenborgen, Woldendorp en Borgwoer bonovens ver- scheideno b. en goh., zoonis Koide, Fiemel, Dallingewoer, Kabofferij, Vonne, Baamsum, GrijzomonnikenklooBter, Lalle- weer, Knuif, Schevoklap, Kobeetjoklap, Stuimeldorij, Huiniugaweer, Zomerdijk, Hemen, Lostorhuis enz.Het d. Termun- ten ligt aan den Eomsdijk en telde in 1870 447, in 1890 (binnen de kom) 449 inw. Hot is vordeold in do wijken Groot- Termunten en Klein-Tormunten. In 1401 stond er het huis Munte of

-ocr page 778-

-ocr page 779-



		Tesael.
		Tcteringsche-Dijk.
		799



		Te-Wijk, voorm. d. op hot \\roe- gere eil. Borselo. Texel of Teasel, 1. eil. in N.- Holl., eeno cfzonderlijke gom. uit ma- kende, dat, door het Gat-van-Tossel van den vasten wal gescheiden, in 1 het westen wordt bespoeld door do Noordzee, in het noorden door liet Eicr- landsche-Gat in het oosten door de Zui- derzeo. Men berekende de grootto in 1870 op 18,555 hoct., doch door do se- dert gevolgde bedijking van den polder het Noorden, is de oppervlakte vergroot. Do grond is zeer afwisselend. Men vindt , er alluviaal zand (duin), diluviaal zand, klei en laag veen. Tessel, dat met inbc- grip van nabu.-igo gronden (zoowel in i het tegenw. Noorderkwartier als van \'. overstroomde landen, thans dooi de Zui- derzec bedekt), in de Middeleeuwen als do gouw en het graafschap Texla wordt vermeld, was reeds in do 8ste eeuw- door het Marsdiop van den vasten wal ! gescheiden. In 1629 en 1630 werd het door een zanddijk met Eierland vorbon- den, en sedert zijn door veelvuldige in- dijkiugen nieuwo, vroeger door hot wa- tor overstelpte gronden daaraan tocge- voogd. Tot die indijkingen behooren het i Burgor-Nieuwlnnd, "Waal-en-Burg, het Grie, de Kuil, liet Hoornder-Nieuwland, het Weezenspijk, het Eierland, de Een- draclitspolder, de 1\'riiis-Hendrikspolder j on het Noordon. Tessel had in 1632 I 967, in 1732 1212, in 1870 1312, in 1890 1456 huizen, waarvan in laatstgen. jaar 132 onbew. Do bev. beliep in 1811 4754, in 1822 4784, in 1840 4924, in 1860 6058, in 1876 6437, in 1890 5877 inw. By do telling voor 1890 vond men er 3272 Herv., 3 W.-Herv., 1 Rem., 38 Nod.-Gcref., 909 Doopsgez., 320 C\'hr.- Gorof., 3 Ev.-Luth., 3 Herst.-Luth., 3 1190 R.-Kath., 3 Oud-Boomschcn, 12 Isr. en 64 ongenoemden. Hunne midde- lon van bestaan zijn voornnmelyk land- bouw, veeteelt (vooral schapenfokkerij), visscherij, scheepvaart en wiermaaiorij. Het eil. bevat hot vlek De Burg, do d. Oude-Schild, De Hoorn, Oosterend, Do "Waal, De Koog en Cocksdorp, do buur- ten Oost en De Westen (een voorm. d.), benevens do geh. Zevenhuizen, Zuidunp- pel on hot Niéuwe-Schild. Tessel, een oud Eriesch gowost, werd door Graaf Eloris III in 1182 of 1183 aan Holland onderworpen. In 1317 werd Het als oen Hollandsch leon bozeton door Jan van Boaumont, die don ingezetenen in 1317
		zand. In het geheel is de gein. 2337 hoct. groot. Zü telde in 1822 1047, in 1840 1052, in 1876 1370, in 1890 2537 inw. Hij do telling voor 1890 vond men er: 2095 R.-Kath , 308 Xed.-Hcrv., 6 W.-Herv., 25 Ev.-Luth., 2 Herst.-Luth., 2 Doopsgez., 9 Rem., 1 Angl., 1 Duitsch- Ev. on 30 ongon. Do lnndhouw maakt liijiui uitsluitend hun middel van bestaan uit. Er is oen halte van de stoomtram- lijn BredaOosterhout. De gom., dio tot 1796 een deel vormde van het rechtsgebied van Breda, bevat het dorp Tetoringen, de buurten lloolstraat, Hei- straat, Hoeveneind, Teteringscho-Dijk, Terhcidensche-Wcg en Molcngracut, be- nevens de geh. Zandberg, Jleerberg en Lovensdijk. Het d. Tcteringen, waar- schijnlijk omstreeks 1280 ontstaan, telde met de buurten lloolstraat en Heistraat in 1840 202, in 1870 535 inw. In 1890 waren er binnen de kom 623 ziolon. Oudtijds stond er eone kapel, waarin in de 17de en 18de eeuw door de Herv. godsdienstoefening is gehou- den. In 1820 is dit gebouw aan do R.- Kuth. teruggegeven, dio in de plaats daarvan eeno nieuwe kerk bouwden. In Mei 1673 werd hier eene bende Eran- sche ruiters door Staatsch paardenvolk onder den Graaf van Styrum verslagen. Teteriiigsche-I>ijk, b. aan het kruispunt der straatwegen van Breda naar \'s-Hertogenbosch en van Breda naar Utrecht, deels in de gom. Tcte- ringen, deels in de gom. Ginneken ca. Hot had onder eerstgen. in 1840 127, in 1870 299, in 1880 589 inw. Tot 1574 stond hier het Leprozenhuis van Breda. Teteriiig-sche-Heide, heide, N.-O. van den Teteringschen-Dijk, waar do schietoefeningen der artillerie worden gehouden on do cadetten dor Milit. Academie een kamp hebben. Tet.jehorii, geh. in de Gron. gein. Slochteren. Teiljje, J. b. onder het d. Twelloo, in de Geld. gom. Voorst, in 1840 met 537 inw. (Voor 1890 niet afz. opgege- von.) Er is een station van het spoor- wogvak ApeldoornDoventer. 2. (De), gemeeno weide aan de zuidzijde der Overijs. stad Deventer. Teiim« (Nt.-). herborg en boor- dorij in do Geld. gom. Kerkwijk, waarby oudtijds eene kapel aan St.-Antonius toogowjjd, hoeft gestaan. Tt\'vekop, p. onder Stein, in de Z.-Holl. gom. lieeuwvjk.

-ocr page 780-



		Tichelt.
		800 Texelatrooin.

		Tezingo (in 1840 met 88, in 1870 met 271) inw. In 1890 was de bev. 683 zie- len, waaronder 122 van Achter-Tezinge. Het d. ontleent zijn oorsprong aan een klooster, dat volgens do overlevering door den Malthesor Ridder Thotso, in of omstreeks 1215, is gesticht. Dit klooster was een groot, welverstorkt gobouw. De Herv. kerk is een overge- bleven deel van do oude kloosterkapel. Do Chr.-Geref. kerk dagtookent van 1844. Tliabor, voorm. klooster van Re- gul:ero kanunniken bij het d. Teerns in do Friosche gem. Wymbritseradeel. Het is in hot begin der 15de eeuw gosticht door Rieuck Bockema en werd in 1572 verwoest. Tbcdiiigaivaard, fraai landgoed in de Geld. gem. Zoelen onder KnpcN Avozaat, aan do Lingo. Tliemaheerd, voornamo boerderij in do Gron. gem. Ëenrum, onder Pie- torburen, oudtyds een landgoed met uitgebreido rechten. Tlieodornspolder, pold. in de N.-Brab. gem. Halsteren, in 1786 bed jkt en 146 heet. groot. Den 15 Jan. 1808 en den 4 Febr. 1825 is een groot doel van den polder door het wegslaan van d\\j- ken weggenomen. Theole, oude hoevo of plaats, ten jare 899 vermeld. Sommige oudheid- kenners hebben daarin Delft, anderen Tiel meenen terug te vinden, ofschoon do oorkonde blijkbaar naar Kennemor- land verwijst. De schrijver van dit Woordenboek, Witkamp, acht dit Theolo het geh. Tol of Tolsduin in de N.-Holl. gem. Velzen te zijn. Tbibautpolder, pold. van bflna 34 heet. in de Zeeuwscho gom. IJzen- dn\'ke, in 1648 bedijkt. Tibma, of Tibben, gok. onder hot d. Eo in de Friosche gem. Oost- dongeradeel, in 1840 met 77, in 1890 met 108 inw. Ticbelen, b. in do N.-Brab. gom. Rgsbergen. Ticbelsche-Berg, b. in de N.- Brab. gom Rijsbergen. Tichelwerk (Hei), geh. in do Friescho gem. Leeuwarderndeol, behoo- rendo tot het d. Stiens, doch gelegen nabij Wjjns in Tiotjerksteradoel. Tichelt, geh. in do N.-Brab. gem. Ginnokon c, a. Bü het leggen van den straatweg van Breda naar Antwerpen is hier een oude altaarsteen opgodolven.
		dezelfde rechten verleende als de Hoog- woudcrg toen bezaten. In of omtrent 1382 is het leen weder aan Holland vorvallen. In 1415 verwierven do Tesse- laars poorterrecht van Hertog Willem VI. In 14111 maakte Jan van Naaldwijk zich van Tessel meester. Do Gelderscho Friezen brandschatten het eiland twee- maal in 1522, en de Watergeuzen land- den er in Jlaart 1571, als wanneer zij er 31 schepen buit maakten. De voor- genomen landing der Engelschon in Juli 1G72 mislukte. In December 1787 vond op Tessel een hevig oproer plaats, het- welk de verwijdering van den Schout, Mr. Gerit Buyskes, tengevolge had. In Januari 1796 word er do grooto om- wenteling afgekondigd. Doch den 29 Augustus 1799 landen er do Engelschon, die nagenoeg drie maanden, tot Xovcm- ber, het eiland bezet hielden. Den 18 November 1813 heschen de Tesselaars do Oranjevlag, doch zij werden door den Admiraal Verheull gedwongen om dit symbool der onafhankelijkheid weder in to trekken. Andermaal heesch men den 4 December (1813) do Oranjevlag en maakto zich daarop meester van het door do Franschen aldaar bezotto fort. SJ. of Departement\' van-Tesxel, vierde dopartoment der Bataafsche-Kepubliek, dat van 1798 tot 1801 heeft bestaan. Het bevatto het vasteland van het Noorderkwartier van Hollnnd, benevens de eilanden Vlieland, Tessel, Wioringen, Urk en Marken, do stad Haarlem en omstreken, hot noor- delijk deel van Zuid-Holland (tot den R(jn, met insluiting der zuider helft van Leidon), Gooiland en een klein ged. van Utrecht. Het sloot het Departoment- van-den-Amstcl in en was naar de land- zijdo bepaald door het Departement-van- de-Delf en het Departemont-van-den- Rijn. Het Departement van Tessel had Alkmaar tot hoofdplaats en was ver- deeld in de 7 ringen: Medemblik, Hoorn, Alkmaar, West-Zaandam, Haarlem, Lei- don, Naarden. 3. kerk. ring der klasse Alkmaar van do Horv. Kerk. Zjj bevat do gom. Burg, Eierland, Hoorn, Oosterend, Oude-Schild, Waal-en-Koog. TcxelMtroom, lang on diep vaar- water in de Zuiderzee, zijnde eene ver- lenging van het Marsdiep en eindigende in do Vlieter. Texinge, d. in do Gron. gemoonto Ten-Boer, in 1840 met 120, in 1870 mot 284 iuw.. zonder de b. Achter-

-ocr page 781-



		Tiel. 801 do grens door het middon van do Waal loopt. Tiel is 1180 heet. groot, moest klciland, dools water (de Waal, de Linge, de Doodo-Linge, enz ) Men teldo j er in 1796 3203, in 1811 3731, in 1822 \' 4067, in 1830 4776, in 1840 5382, in \' 1850 5922, in 1860 7039, in 1876 8731, in 1890 9896 inw., in laatstgon. jaar onderscheidon in : 6336 Xed.-Herv., 5 W.-Horv.,4 Eng.-Hcrv.(Presb.)l Episkop., 137 Chr.-Gcref., 84 Ev.-Luth., 16 Herst.- Luth., 20 Doopsgoz., 10 Rem., 21 >ed.- Geref., 1 Vrn\'o-l\'rotest., 1 Herrnb., 2927 R.-Kath., 238 Ned.-Isr., 10 Port.-Isr. en \',* 85 ongenoemden. Do gem. bevat do I stad Tiel, de b. Zandwijk en een groot aantal verstrooide woningen in het l dusgonoemd Tielsch territoir. De stad Tiel ligt op don noorden Waaloever, tor plaatso waar de breeds, door hooge dijkon bezoomde rivier eene aanmerkelijke bocht, van het noordoosten naar het zuidwesten, maakt. Hare ligging is zeer aangenaam, en vooral het gezicht uit het zuidwesten op do stad bijzonder fraai. Tiel is ovor het geheel wèlgebouwd, en, niettegenstaande do hoogo oudheid dor stad, waarvan echter niots moor blijkt, dan do toren van de Groote kerk, kan mon haar aanlog zeer regelmatig noemen. De voornaamste opouo plaats is do Markt of Groenmarkt, die echter minder ruim is dun het langgostrekte Plein of hot Kleiborg en do naburige Varkens- markt. Tot do voorn, straten behooren: i de Waterstraat, do Voorstad, de Vloesch- straat, do Gasthuisstraat, de Ambtmans- straat, do Woerstraat, de Klijbergsche- straat, de Westluidenschestraat. Tolhuis- \' straat, do Kerkstraat, het lommerrijke ; Kalvorboscb mot nieuwgebouwde heoron- huizon en de nieuw aangelegde Stations- straat. De omtrek der stad bevat velo \| kweekoru\'on en warmoosvelden, daar do buitenbewoners zich veelal op landbouw en het teeion van varkens toeleggen, waarvan hier eon zeor voorname markt \| bestaat. Rondom de stad zijn aangename I wandelingen, on do hoogo Waaldijk levert ¹ daarbij oen prachtig gezicht op do Waal, de Betuwo en de Tielerwaard. In 1840 i teldo men binnon do wallen 704 huizen en 4017 inw. In 1870 rekende men te Tiel, do voorsteden modegerekond, 7598 ingezetenen, in 1890 9456. Tiel is do i marktplaats voor de Tielerwaard, do Neder-Botuwe en \'t Land-van-Maas-on- Waal, weshalve or op marktdagen een j druk verkoor hoorscht. De ligging, met
		Tieke. Tieke, b. in Friosl., in 1840 mot 159 inw., waarvan 59 onder Nijoga en Opeinde in Smallingorland, en 100 onder Suameer in Tietjorksteradeel. In 1890 vond men 310 inw. onder Nü\'oga en 13G onder Suameer. Tiel, 1. distrikt voor het verkiezen van één lid van de Tweede Kamer der Staton-Generaal , saamgosteld uit de gom. Tiel, Zooien, Geldormalsen, Wadenooien, Est-en-Opijnon, Ophomert, Varik, Deil, Beesd, Waardenburg\', Haaften, Maurik, Licndon, IJzendoom, Echteld, Dodowaard, Kestereu. 2. prov. kiesdistr. in Gel- derland, bevattende de gom. Tiel, Ech- teld, IJzendoorn, Dodewaard, Hemmen, Heteren, Kestoren, Liendon, Maurik, Zoelon, Wadenooien. \'.i. derde arr. van Geld., bevattende do kantons Tiel, Geldormalsen, Zaltbommel, Druten en Vianeu. [Toon Tiel en omstreken ten eersten malo tot een arr. worden ge- vormd (1811), werd dit uitgestrekt over de Over-Betuwe (Huisen, Malburgen en Hulbuizen ingesloten), do Neder-Betuwe, het grootsto deel van de Tiolerwaard, Buren en eon doel van Kuilenburg. Het arr. werd toen verdeeld in do 4 kantons Zaltbommel, Eist, Geldermalson on Tiel. Na het borstel van den Xodorlandsebon Staat kwam daarbij een deel van het arr. Gorinchem, t. w. het west. deel van het kanton Kuilenburg, bonovens het kanton Zaltbommel, hetwelk onder het Fransche bewind tot bet Departe- ment-der-Monden-van-den-Rijn had bo- hoord. In 1838 werd het oost. deel van hot arr. Tiel (de voorm. kantons Eist en Bemmel) daarvan afgescheiden en het arr. zelf tot 4 kant. gebracht, t. w.: Tiel, Geldermalson, Kuilenburg en Zalt- bommel.J 4. eerste kanton van het arr. Tiel, saamgesteld uit de gein. Tiel, Buron, Dodewaard, Echteld, IJzondoorn, Resteren, Liondon, Maurik, Wadonooien, Zoelen. 5. klasse der Herv. kerk, verdoold in 3 ringen: Tiel, Kuilenburg en Ingeu, te samen met 26 gem. ö. kerk. ring der klasse Tiel, bevatt. de gem. Tiel, de Avezaten (Kerk- Avozaat en Kapol-Avozaat), Drumpt, Echteld, Hien-cn-Dodi waard, IJzondoorn, Ochten, Wadenooion, Zooien. 7. gem. in Goid., in het zuidwesten gronzeude aan Wadenooien, in het noordwesten aan Zooien, in hot noorden aan Maurik, in hot noordoosten aan Lienden, in hot oosten aan Echteld, on in hot zuidoos- ten aan Wamol, met wolko laatste gem


		51
		Witkamp.

-ocr page 782-



		Tiel.		Tiel.
		802


		de "Waal, waarover een pontvoer naar Wamel, aan do eone en do spoorlijn DordrechtArnhem(Nijmegen) aan do andere zijde, is zeer gunstig. Ér wordt dan ook een drukke handel gedreven in landbouwproducten en er zjjn belangrijke paarden- en veemarkten. De eertijds voorname uitvoerhandel in granen, waar- voor in 1849 een uitmuntend BeurBge- bouw gesticht werd, is door buitenland- schen invoer evenwel sterk verminderd. Tiel heeft velu en goede winkels, goede logementen, en eenige fabrieken, waar- onder van landbouwwerktuigen met me- taalgieterij en houtzagerij; twee fabrie- ken voor fijne metaalwaren, eene voor papier, eene voor druivensuiker, eone voor vruchtengeleien met vruchtendroge- rjj, eene voor chemische preparaten, gasfabriek, en verder olieslagerij, zout- en zeepzicdery, en verscheidene sigaren-, tabaks-, meubel», pannen* en steenfabric- ken en klompenmakerijen. Ook hoeft er do Nederl. Maatschappij van Brandver- zekering haar zetel gevestigd, en als arrondissemontshoofdplaats heeft hot, benevens een rechtbank en een kanton- gerecht, velo ambtelijke kantoren. In het Tielsch territoir maken land- en ooftbouw, nevens warmoezierderij, do voorn, bronnen van bestaan uit. De Herv. bezitten 2 kerkgeb. : de Grooto- of Maartens- en do Kleino- of Ceciliakerk, waarvan do laatste tevens door de Ev.- Luth. wordt gebruikt. Voorts is er eene kerk der Cbr.-Gcref., eene K.-Kath. kerk en eene synagoge. Onder deze vyfkerk- gebouwen is de Oroote of Maartenskerk het merkwaardigste, ofschoon deze kerk slechts een deel uitmaakt van het ge- bouw, zooals het zich in het begin der 15do eeuw vertoonde. Toen had de kerk eene lengte van nagenoeg 80 meter, terwijl zij thans niet meer dan 39 meot. De kerk bezit een voortreffelijk orgel en een marmeren praalgraf van den in 1709 overleden krijgsman Steven van "Weide- ren. De K.-Kath. kerk is in 1788 ge- sticht en in 1859 herbouwd. Andere be- langrijke gebouwen zijn het Stadhuis met eenige herinneringen aan den in Tiel geboren generaal Chassé en oen door "Willem van Kcssel geschilderd plafond in do Raadzaal; de monumen- tale Kochtbank, tevens kantongerecht, gebouwd naar do plannen van don Rijks- bouwmeester Metselaar en don 31 Octo- ber 1882, tegelyk mot do spoorwegen, door do hooge autoriteit ingowyd; do		Korenbeurs; het Weeshuis; het Oud- Mannen- on Vrouwenhuis; het gobouw van do spaarbank, vooral ten dienste van do Nutsiurichtingen, met fraaie concert" en tooncelzaal, in 1887 inge- wijd; hot gymnasium; het Ambtmans- huis, waar de kantoren der Brandver- zekoring gevestigd zyn ; het historischo Hof van Arkel; de cellulaire gevange- nis. Aan de "Waal liggen een drietal societeitsgebouwen met fraai uitzicht op de rivier en het Land-van-Maas-en-Waal. Tiel heeft sedert 1855 een gasfabriek, sedert 1890 een waterleiding. In 1892 werd er door het Rjjk met gemeentesubsidic een kostbare vluchthaven aangelegd, groot 3 hectaren, ruimte biedend voor 100 schc- pen. Er zyn 2 burgen te Tiel geweest. De eerste, dikwerf een verblijfplaats dor Duitsche Keizers, lag aan de Waal, doch is in 1202 door Graaf Dirk VII van Holland verwoest. Do tweede burg, in 1350 door Proost Jan Moliard, eer- sten Raad van Hertog Reinald lil, go- bouwd, ter plaatste van don Gasthuis- molen, is in 1537 door de burgers ver- woest. Tiel heeft, behalve doeltreffende inrichtingen voor het lager ondorwys, oen gymnasium, eene hoogere burger- school met vijfjarigen cursus, eeno bur- ger- avondschool en eene meisjesschool. Tiel is van hoogen ouderdom. Reods in de 5do eeuw wordt het eene haven van Gullië genoemd. In 896 verkroeg do Utrechtsche Kerk tolvrijheid te Tiel (Tiale), en reeds in 893 wordt deze plaats als stad vermeld. Otto 11 gaf, den 11 April 972, den hof te Tiel aan zijne bruid Theophania, doch Otto III verleende het bezit daarvan, den 6 Fo- bruari 1000, aan de Kerk te Aken, eeno belangrijke gift, daar Tiel destijds reeds eene kerk en een klooster (St.-SValburg) bezat. In 1006 werd de stad door do Noormannon uitgeplundcrd. Spoedig kwam y.jj die ramp te boven, want een twaalftal jaren later genoot zij, volgons den schrijver Alpertus, zulk een bloei, dut do ingezetenen rijkdommen verga- dorden on een weelderig leven konden voeren. In oen verdrag omstreeks Maart 1196 tusschen Hondrik I van Brabant, die toen als Hertog van Lotharingen to Tiel het bewind voerde, en Graaf Otto van Gelder worden de burgers (burgon- sos) van Tiel in hunne oude rechten to Zuilichom en Driol gehandhaafd. Tal- rüko verklaringen van vrydom van tol ten bohoevo van Tiel en andere bo-

-ocr page 783-



		Tiel.		Tielerwaard. 803

		scheiden leveren hot bewijs, dat deze oude stad toon een uitgestrckten handel dreef. Latere historische herinneringen zijn: de verovering van Tiol door do Hollanders onder Graaf Dirk VII en de verwoesting van den burg, in 1202; de aanval der üelderschen, om den dijk, die door Hertog Jan I van Brabant was doorgestoken, te herstellen, in 1270: de tijdelijke bezetting door de Gelderschen Graaf Reinald I, in 1284; de vernieuwde bezetting door den Gelderschen in 1286 ; de teruggave der stad door Otto van Buren, in 1315 (of 1317); de mislukte aanval van Uraaf Reinald II in 1327 ; de verovering door Graaf licinald II, op St.-Agnietendag 1333; do vreesclijke brand op den St.-Bartholomeusdag van 1334; de afstand der stad door den Hertog van Brabant aan den Graaf van Gelder, den 30 Aug. 1334; do inneming door Hertog Reinald III, (nadat de stad de zijde zijns broeders had gekozen), den 24 Aug. 1350; de veldslag tusschen de broeders op do nabijgelegen Strijd- waard, den 25 Mei 13U1 ; de inneming der stad door do Hoockerens, onder Go- zowijn van Varik, in Juli 1372; de nachtelijke overrompeling door den Her- tog van üulik, don 7 Sopt. 1372; het ontzet van den burg, waarop Hertogin Mechteld en Bisschop Arnold van Horn waren geweken, door de Utrechtenaren, den 8 Sopt. 1372; de bezetting der stad door Reinald van Brederode, in 1374; de burgerstrijd op den I\'aaschdag (se- dert Kwade-l\'aaschdag genoemd) in 1378; de verovering door Hertog Willem I, den 23 Februari 1374; de ontvangst en het dricdaagsch verblijf van Keizer Sigismund, in >ovembor 1416, do brand op den Sacramentsdag van 1420; de nederlaag der Tielonaars en hunne bondgeuooton in eeno ontmoeting met do Stichtschon b(j Rijswijk, in Juli 1427; de mislukto aanslag der Utrechtenaren, in September 1427; de verwoestingen door de pest aangericht, in 1493; het verdrag tusschen Koning Filipa den Schoono en Hortog Karol gesloten, den 27 Juli 1505; de inbezitneming door Jan van Montfoort voor Hertog Filips en de overeenkomst om do stad aan Hertog Karel terug te geven, mode in 1505; de belofte om Tiol voor Hertog Karol in te ruimon herroepen, don 4 Januari 1506; de nederlaag aan Hertog Karel uit Tiel toegebracht, in 1511; de verovering der stad voor Hertog Karel,
		den 3 Januari 1512; do vruchtelooze belegering door do Bourgondische troo- pen, van 17 Juni tot don 13 Augustus 1528; het verdrag tusschen de magis- traat en do burgerij betreffende hot prediken en het beveiligen van kerkon en kloosters, op 14 October 1566; de verijdeling eener poging om de stad aan do Staatscho zijde te brengen, in 1573; het brengen van Staatsch krijgsvolk in de stad door Dirk Vijgh, in den zomer van 1579 ; het ontdekt verraad van den Maas-cn-Waalschen ambtman Jacob Mom, om do stad aan de Spaansohe zijde te brengen, in 1606 ; het onthoofden van den verrader en zijne medestanders, to \'s-Gravenhnge, den 12 April 1621; de buit door de Tielenaars op driehonderd rondzwervendo Spaanseho krijgers be- haald, in Mei 1626; het bekomen van sauvegarde van den Hertog de Turenne, den 18 Juni 1672; het aftrekken der Franschen, den 29 April 1674; de bur- gergcschillen in den zomer van 1702; het binnentrekken van militie, den 18 Augustus 1702; do Landdag van 1707; de komst van Prins Willem V, den 5 Juni 1777; de burgergeschillen van 1784 tot 1787; het beschieten der stad door de Franschen, van 20 October tot 9 Novombor 1794; het binnentrokken dor Franschen, den 7 Januari 1795; hot schieten van eenigo kogels en hauwit- sors, door de aftrekkende Franschen, den 14 December 1813. Koning "Willem III, het voorbeeld van Koning Lodewyk Napoleon volgend, vertoefde te Tiel, den 8 Maart 1855 bij zijn bezoek aan de doorbraken in de Betuwe en overnachtte met I\'rins Willem te Tiel den 3den Februari 1861, toen do "Vorsten het door overstroomingen zoo zwaar ge- teisterde land van Maas-en-Waal be- zoehton. Tielerwaard, 1. voorm. ambt in het westen van Gelderl., oorspronkelijk een deel van het graafschap Teisterbant. Het kwam (voor het grootste deel al- thans) veel vroeger dan de oostwaarts vandaar gelegen stad Tiel aan do Ora- ven van Gelder, die öf suzereinen der onderscheiden heerlijkheden werden, of door aankoop en geschenk domeinen verwierven. Onder do Republiek was do Tielerwaard in 2 gerechtsbanken ver- deeld: dio van Tuil en van Deil. De eersto bevatte do kerspelen en heerl. Tuil, Zennowijnen. Ophemert, Varik, Heesclt, Opijnon, Neerijnen, Hiern of

-ocr page 784-



		804 Tiellandt. Tienrnai.

		hoven, Zeist, Zuilen. 2. gem. in Utrecht, ingesloton door Loosdrecht, Broukelen, St.-I\'ieters, Maaracvcen en Westbrook in Utr. en Hilversum in N\\- Holl. Zij beslaat 677\'/-. heet., alles laag veen of veenplas. Tot het droogmaken van die watervlakten worden echter grooto worken uitgovoerd. Do gem. bevatte in 1822 248, in 1840 346, in 1876 463, in 1890 524 inw., in laatst- gen. jaar onderscheidon in: 263 Herv., 5 Chr.-Goref., 2 Doopsgez., 1 Herst.- Lnth., 213 Xed.-Geref. en 40 R.-Kath. Zij bestaan van landbouw, vceteolt en veenderij. Het d. Tienhovon ligt ter wederzijde van den weg, die van Loos- drecht naar Westbroek voert. De Herv. kerk is in 1811 gebouwd tor vervanging van dio, welke den 9 September 1812 werd verbrand. 3. gom. in Z.-Holl., ingesloten door de Z.-Holl. gem. Lan- gerak, Xoordeloos en Ameido en de Utr. gem. Jaarsveld, loopendo de grens met laatstgon. door het midden van do Lek. Tienhoven, dat een deel vormt van de Alblasserwaard, beslaat 427 heet., alles kleiland. Het had in 1822 219, in 1840 238, in 1876 319, in 1890 320 inw. Bij de telling voor 1890 vond men or : 281 Herv., 38 Chr.-Goref. en 1 Ned.-Ge- ref. Veeteelt en landbouw maken hunno middelen van bestaan uit. Het d. Tienhoven, aan den Lekdijk en den Tiendweg gebouwd, heeft oene Herv. kerk en een pontveer over de Lek. Oudtijds stond er het slot Hcrlaar. 4. heerl. on pold. in de Z.-Holl. gem. Everdingen, oudtijds oen deel van \'t graafschap Kuilenburg. Zoowol do heorl. nis do polder is groot 318 heet. on telde in 1840 69, in 1870 84, in 1890 89 inw. 5. pold. in do Z.-Holl. gem. Tien- hoven, ruim 325 heet. Tieiihoveiisclio-eii-!lRai^,!»e- veeiisehe-Wrooginakerij, droog- makerij van veenplasson, deels in do gem. Tienhovcn, deels in de gemeente Maarseveen, reeds voor eenigo jaren aangevangen, doch, ofschoon reeds in 1871 de djjk was afgesloten, nog niet ten eindo gebracht. Hot stoomgemaal staat in do gom. Tionhoven. Tienlioveiiselie-Vnni-t, vaart in N.-Holl. en Utrecht, uit do Gooischo- Heide, langs Tionhoven naar do Vecht. Zij bereikt de rivier bij het huis Oudaan. Tienkavelen, pold. in de Z.-Holl. gem. Mijnsheerenland. Tienrnai, dorp in do Limb. gem.
		Waardenburg, Haatten, Heilouw, Her- I wynen, Vuren-en-Dalem. De tweede bestond uit: Deil, Drumpt, Wadenooion, \| Geldermalsen. Enspijk, Kumpt, Gelli- \| kum en Meteren. 2. voorin, hoofd- schoutambt. in Geld., onder Koning Willem I. Het bevatte do schoutambton Ophomert-en-Zennowijnen, Wadonooion, Geldermalsen, Deil, Vuren-en-Dalem, Horwijnen, Haatten (met Tuil-en-IIel- louw), "Waardenburg\', Est-en-Oi)ijnen, Varik-en-Heeselt. 3. poldcrdistrikt in Gelderland, omvattende het gehoolo voormalige hoofdschoutambt van dien ; naam (mot uitzondering der oubedijkto landen langs do Waal en do van Z.- Holl. aan Gelderl. gekomen deelen van Asperen, Heukelom en Spijk l, benevens een gedeelte van do gemeente Tiel. Het is groot 13,986 heet. De ïielerwaard is meermalen overstroomd, zooals in Fo- bruari 1799 en Januari 1809. Tiellandt, voorm. ridderhofstad in do Utr. gem. Houten. Tielseliepolder. pold. in bet zui- den der Geld. gem. Tiel, ongeveer 46 heet. groot. Ticildeveen, b. in het zuiden der Drentsche gem. Boilen, in 1840 met 90, in 1870 met 515, in 1890 met 621 inw. Tiendeweg, geh. in de Z.-Holl. gem. Leerdam. Tieiigemeten, eil. in Z.-Holl., deels behoorende tot de gem. Zuidbeier- land, deels tot do gem. Goudswaard. Het wordt door het Vuile-üat van de Hoeksche-Waard gescheiden en overi- gens door bet Haringvliet bespoeld. Do eerste bedijking, slechts een deel des oilands, vond in 1743 plaats en is se- dort door vele andere, ook in de laat- sto jaren gevolgd, zoodat do grootto nu ongeveer 1200 boet. beloopt. Op dit eil. is do quarantaine-plaats voor de zuide- lijko havens van het Koninkrijk. Tieiilionderd-en-JB«-nrtepol- der. watering in Zceuwsch-Vlaanderen, deels in de gom. Kadzand, dools in Nieuwvliet. Do Tienhonderd is in 1623 ingodijkt en 223 heet. groot. De Zwar- tepolder, die een dool dezer watering uitmaakte, is den 12 Januari 1802 in- gebroken. Ticillioveil, 1. kerk. ring dor klatsso Amersfoort van de Herv. Kerk. Zij telt de gem. De Bilt, Blauwkapel, Loenen, Maartensdijk, Oud-Loosdrecht, Nieuw-Loosdrocht, >\'ichtevecht, Tienho- ven, Vreeland, Westbroek-en-Achttien-

-ocr page 785-



		Tient.
		Tilburg. 805


		\| Oostrum in de Friescbe gem. Oost- dongeradeel. Tilbnrg, 1. distrikt voor do ver- kiczing van éón lid van do Tweede Ka- ïner der Staten-Generaal. Het bevat de gem.: Tilburg, Oosterwijk, Moergestel, Hilvarcnbeek, Goorle, Alfen-en-Riel, Diesen, Oostolbeers. \'£. prov. kies* distr. in X.-Brab. Het bevat do gom. Tilburg, Goorle, Berkel c. a., Ooster- wijk, Moergestel, Dussen, Hilvaronboek, Loon-oi)-Zand, Udenhout, Gilzo-en-Rijen, Boxtel, Eescb, Helvoort, Haren, Krom- voort, Liempde. !$. vijfde kant. van het arr. Breda. Het bevat de gem. Goorle, Oosterwijk, Tilburg, Udenhout, AIfon- en-Riel, Baarle-Xassau, Berkel, Gilze- cn-Kijen. 4. dek. van \'t bisdom \'s-IIertogenbosch, bevattende 5 par. en ₍ 1 roctoraat, allen in de N.-Brab. gom. Tilburg. De parochicn zijn: dio van St.-Dionysius in \'t Goorke, die van St.-Dionysius in \'t Heike, die van St.- Dionysius en St.-Jozef\' te Tilburg, die van St.-Dionysius te Korvel, en die van St.-Dionysius aan den Heikant. Het roctoraat is dat van het H. Hart van Maria en Vincentius a Paulo aan \'t lleiko. Daarenbovon is er oone openbare kapel van O. L. Vrouw in do wfjk Has- selt. 5, gem. in N.-Brab., gronzonde in bot noorden nan Dongon, Loon-op- Zand en Udenbout, in het oosten nan Berkel c. a. en Hilvarcnbeek, in het zuiden aan Goorle, in het zuidwesten aan Alfen-cn-Riel, in het westen aan , Gilze-en-Hijcn. Do gem. is groot nage- noeg 7950 heet., bestaande de grond uit diluvisch zand. In de westelijke holft zijn eenige poelen. Daar stroomt ook de j Donge, gelijk in het zuidoosten de Lei. In 1796 had Tilburg 8532, in 1822 10,337, in 1830 11,726, in 1S40 13,709, in 1850 14,644, in 1860 15,583, in 1876 25,397, in 1890 33,905 inw. Bij do tolling voor 1890 onderscheidde men de bev. in 32,785 R.-Kath., 7 Oud-R., 814 Ned.-Horv., 4 "NV.-Horv., 19 Ev.-Luth., 1 Rem.,7Doopsg., 79 (Jhr.-Gerof., 11 Ned.-Gor., 2 Episkop., 1 Apostolische, 5 Evang., 149 Isr. on 17 ongen. Tilburg beeft zijn bloei te danken aan eene gelukkige vorbin- ding van landbouw on fnbrickwozon. Do voornaamste fabrieken bostonden in 1892: uit 111 wollen-stoffenfabrieken, 10 wollen-stoffenververijen, machinale kaardenfabriek, 4 wolwasscherjjen, 21 leerlooierijen, 8 stoomwerktuigenfabrie- ken, 2 yzergietcryen, 9 bierbrouwerijen
		Meerloo, een weinig ten oosten van de Molenbeek. Het had in 1840 54, in 1870 74, in 1890 104 inwoners. Er is eene kapel, dia tot de par. Zwolgen be- hoort. Tient, geh. in de X.-Brab. gem. Zeeland. Tienviertel, pold. van 69 heet. in de Z.-Holl. gein. Gouderak. Tietjerk, d. met eene in 1710 gc- stiebto Herv. kerk in de Friescbe gem. Tietjerksteradeel. In deze kerk ligt eon grafsteen, met vier medaillons aan do boeken, waarvan een bet aangezicht van een jongeling, bot tweede dat van een bejaard man, bet dorde dat van een grijsaard, bet vierdo dat van een ge- raamte voorstelt. Tietjerk bad in 1811 288, in 1840 419, in 1875 672, in 1890 740 inw. Er is een station van den Staatsspoorweg. Tietjerksteradeel, gemeente in Friesl., ingesloten door de gem. Leeu- warden, Leeuwarderadeel, Ferwerdera- deel, Dantumadeel, Achtkarspelen, Smal- lingerland en Idaarderadeel. In bet wes- ton bestaat do grond in bot geheel 17,277 boet. uit zandige klei, doch het overige wordt gevormd door oone afwisseling van laag voon, van diluvisch en alluvisch zand, van veenplasson on moren. Onder do laatston zjjn vooral bot Borgumermecr on de Leien vermoldens- waardig. In 1744 bad deze gem. 5417, in 1748 5443, in 1811 59G7, in 1822 6287, in 1840 8862, in 1860 10,498, in 1875 12,672, in 1890 13,949 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 9451 Herv., 2 W.-Herv., 2255 Chr.-Geref, 338 Doopsgoz., 1 Rem., 1413 Xod.-Geref., 1 Anglik., 1 Vrye-Evang., 1 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 11 R.-Knth. en 476 ongon. Zy bestaan bijna vooral van landbouw, veeteelt, veenderij, visseberij en scbecp- vaart. Er z\\jn ook oenigo leerlooierijen, Bcheopstimmerwerven, smoderyen, mo- lons, enz. Do gem. is verdeeld in 14 d., t. w.: Borgum, Oostormeer, Hnrdo- garijp, Saameer, Garijp, Oenkcrk, Tio- tjerk, Giekerk, Eestrum, OudkerU, Ry- perkerk, Suawoude, Eernewoude en Wjjns. Onder Oostormeer behoort een ged. van het d. Rottevalle. Onder het Franscbe bewind was Tietjerksteradeel gesplitst in de 4 inairiën : Bergum, Har- degarijp, Oostermeer on Oenkerk. Til, b. in de Geld. gem. Apeldoorn, onder Beekbergen. Tilbnren, geh. onder het dorp

-ocr page 786-



		806 Tilbnrg.
		Tilburg.

		en 6 steenbakkerijen, 8 boekdrukkerijon, 4 touwslagerjjen, 4 fabr. van lederen schaften, 11 sigarenmakerijen, jencver- stokorij, azijnfabriek, zeepfabriek, 3 pa- rapliiiefabriekon, 4 vernisstokerijon, 2 carboniseerderijen, 9 kam- en rietmake- rjjen, 7 stoelmnkerijen, gasfabriek, 3 olioslagerijen, 6 kopergieterijen, enz. Of- schoon men te Tilburg roeds sedert liet midden der 16do eeuw laken- en andere weverijen vond, bleef tot 1809demacbi- nalo wolspinnerij te Tilburg onbekend. Toen richtte do firma van Dooren & Dams de eerste machinale spinnerij op, dio door paarden werd gedreven. In 1817 breidde do heer I\'ieter van Dooren zijno machinale spinnerij uit, waarbij hij ton jaro 1827 hot eerst de stoomkracht te hulp riep. In 1845 telde men te Tilburg, 8 stoomwerktuigen, die in 1874 tot 89 waren vermeerderd. Drie dozor Btoom- machines zijn aanwezig in de hier ge- vestigdo werkplaatsen der Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwcgen. De stad Tilburg, welke het oerst dien rang bij besluit van den 18 April 1809, van Koning Lodcwijk ontving, is wijd uiteen gebouwd, zoodat zij vele ruime velden en zelfs uitgestrekte akkers om- sluit. Hot middelpunt zijn de wijken Kerk en Heuvel. Zuidwaarts van daar liggen \'t Heike, Oerlc en Korvel, zuid- westwaarts vindt men Berkdijk, noord- oostwuarta Eindhoven, Groot-Lovon on Klein-Loven, noordwaarts Noordhoek, Veldhoven, Reit, Hasselt, Stok-Hasselt, Heikant, Hoeven, Schans en Rugdijk, welke r. oord westelijke wjjken te zamen het Goorke uitmaken. Moer afgezonderd vindt men de buurten en gehuchten Quirijnstok, Vijfhuizon, Kouwon burg, Krauwenscho-Akkers, Broekhoven, Groo- newoud, Laar, Kwaden-Hoek, Dongen- wijk, Klein-Tilburg, enz. In 1840 was do bevolking dezer wijken verdeeld, als volgt: 1982 in de wijk Kerk, 1804 in Oerle, 1552 in Veldhoven, 1284 in Oos- ter-Heikant, 1172 in AVester-Heikant, 1126 in Heuvel, 1003 in Korvel, 892 in Hasselt, 647 in Kerkdijk, 567 in Stok- Hasselt, 477 in Reit, 389 in Hoeven, 380 in Laar, 275 in Loven, 159 in Broek- hoven. In 1870 teide mon: in wyk A 2723 bew., in B 2313, in C 1097, in D 441, in E 667, in F 991, in G 505, in H 1786, in I 1380, in K 1758, in L 1002, in M 3955, in X 2196, in O 645. In 1890 vond mon binnen de kom van Korvel 1446, van Goorko 1007, van
		Heikant 174, van Veldhoven 1241, van Kork 2793, van Heuvel 2470 inw. en buiten do kom in Oorle en Broekhoven 3333, in Korvel 2434, in Laar en Berk- dijk 1240, in Reit 1634, in Reitscho- Hoeven 909, in Hasselt 1271, in Stok- Hasselt 646, in Goorko 1455, in Hei- kant 1290, in Veldhoven 2422, in Groes- eind 1603, in Kerk 2837, in Heuvol 1400, in Loven en Koningshooven 1971. Tilburg is door voortreffelijke wegen verbonden zoowel met \'s-Hertogenbosch, Breda en "Waalwijk als met do moeste plaatsen van de nabuurschap. De spoor- weg naar Breda word geopend den 5 Octobor 1863, die nanr Boxtel deu 1 Moi 1865, dio over Baarlo naar Turn- hout den 1 Oct. 1867, die naar \'s-Her- togenbosch 2 Juni 1881. Er is voorts eeno stoomtramverbinding met Waalwijk. Tilburg heeft een ruim, fraai marktplein, waarop een merkwaardige lindeboom staat. Er zijn 8 R.-Kath. kerken, allen in deze eeuw öf vernieuwd öf gesticht, benovens eeno R.-Kath. kapel. Do kerk aan het Weekmnrktplein heeft een merkwaardigen toren, die ook reeds tot de oude, op het eind dor 15do eeuw vernieuwde kerk behoorde. De Hervormde kerk, in 1823 gebouwd, heeft een zwaar, uitmuntend orgel, dat uit de voormaligo hoofdkerk, waar het in 1765 was ge- plaatst, is overgebracht. De Isr. hebben eeno synagoge. Tot de overige merk- waardige gebouwen behoort liet nieuwe, fraaio Stadhuis; het in 1848 geBtichto Koninklijk Paleis, thans ten behoeve van het middelbaar onderwijs ingericht, en de kazerne. Tor plaatse van den in 1755 afgebroken burg ligt een schoon land- gocd. In 1874 is een godenktoeken op- gericht voor Koning Willem II, ter plaatse waar het huis stond, dat aan dien Vorst, don weldoener der stad, gedu- rende do laatste dagen zijns levens ten ver- blijvo strekte, terwijl het bovengenoemdo palcis in aanbouw was. Voor hooger onderwijs heeft Tilburg eene inrichting van de Fraters, tot opleiding voor hot priesterambt. Behalve de Rijkshoogere- burgerschool, heeft Tilburg nog eeno bur- gernvondschool, waarmede eeno teoken- school verbonden is, en goode inrich- tingen voor het lager ondorwijs. Het heeft verscheidene liefdadige stichtingen gen, evenals muziekgezelschappen, hand- boogschutterijen, enz. Historische her- innoringen zijn: het schonken van het landgoed Alfen door den Salischen

-ocr page 787-



		Tillard. Tjeintgaai. 807

		Frank Engelbert aan don geloofspredi- ker "Willebrord, den 21 Juni 712; do plundering door Maarten van Rossum, in 1543; do verovering van den burg door don Staatschen Kolonel de la Guarda, in 1581; de plundering dor Staatscke troepen in 1586; do plunde- ringen door do Franseken on de bond- genooten in September 1794; het vesti- gon alhier van het hoofdkwartier der Nederlandscke troepen door den Prins van Oranje, in 1830; \'s Konings intocht, den 29 April 1841; hot overlijden van Koning Willem II, den 17 Maart 1849. Tillard, gek. in de N.-Brak. gem. Heesch. Tillepolder, pold. in do Z.-Holl. landstreek Overflakkee, in 1515 inge- dijkt en 500 heet. groot. De polder be- hoort bij gcd. tot de gem. Den-Bommel, Oude-Tongo on Middolharnis. Til lichte, d. mot eene It.-Kath. bijkerk ia de Overys. gein. Deuekamp. Het had in 1840 463, in 1870 442, in 1890 425 inw. Tiaarloo, b. in de Drentscho gom. Vries, in 1811 met 153, in 1840 met 216, in 1870 met 400, in 1890 met 493 inw. Aan do oostzijdo dezer b. vindt men sedert 1870 het station Zuidlaren van den Staatsspoorweg AssenGro- ningen,\' en weinige minuten vandaar, vlak aan de baan, een gedonkteeken eeuwen en eeuwen oud, t. w. hot best- bewaarde van alle Drentsche hunebed- den. Het bestaat uit elf zwaro steenen, drie aan elke zijde on drie dekstoenon, benevens een steen aan elk einde. De breodte is 2, do lengte bijna 6 meter en die van den grootsten deksteen onge- veer 2\'/a metor. Tinalliage, d. op eone wierde in de Gron. gem. Bafloo. Het heeft eone Herv. kerk en telde in 1811 159, in 1840 156, in 1870 201, in 1890 254 inw., en wel in laatsgen. jaar 100 binnen de kom en 101 daarbuiten. Tinjja. gek. in de Friescko gem. Snoek. Tinkink, buurt in de Geld. gem. "Winterswijk. Tillte, b. in de Z.-Holl gem. Oost- voorno, in 1840 mot 264 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Tintlei\', kuurt in de Geld. gem. Putten. Tip, buurt in de Drentscbe gem. Smildo. Tiras, dorp in de Friesche gem.
		Wymbritseradeel, aan de vaart tusschen Franekor en Sneek. Met do gok. Anne- kuren, telde in 1811 183, in 1840 309, in 1890 380 inw. In 1890 was deze bev. verdeeld in 321 binnon kot d. en 59 to Anneburon. Men vindt er eene Herv. kerk en eene booge wierde. Tivolï, buurt in do N.-Brab. gem. Rosmalen. Tjaai\'d, gehucht onder het dorp Wirdum in de Friesche gem. Leeuwar- deradeel. Tjaarsdorp, b. in de N.-Holl. gem. Schagen. Tjaddinksrijt.je, of T.jaddyx- ryt, pold. van 25 heet. in de N.-Holl. gom. Oudo-Niedorp. Tjalleberd, d. in do Friescko gom. Engwirden, in 1811 met 487, in 1840 met 1060, in 1875 met 1058, in 1890 met 1140 inw. Fr zijn kerken der Herv., Doopsg. on Chr.-Geref. Onder dit dorp behooreu de buursch. Het Meor, in 1890 met 19, on Zestienroeden, in 1890 met 61 inw. Tjallelinixuni, buurt met dorps- rechten in do Friesche gem. \\Vymbrit- seradeel, in 1811 met 35, in 1840 mot 51, in 1875 met 55, in 1890 met 56 inw. Er is nog een kerkhof, doch de kerk is voor lang gesloopt. Tjallewal, goh. in do N.-Holl. gem. Schagen, in 1840 met 84, in 1890 met 71 inw. TJaiiiaie, of TJaai, rivier in het noordoosten der prov. Groningen, die haar wator naar den mond van de Eems afvoert. Tjamsweer, d. in de Groningen, gem. Appingedam, ten noorden van het Damstcrdiep. Hot word oudtijds Tkia- merswerf genoemd. Met de b. Bolwerk en Garrelsweer, Monnikenwierde of Wierde, benevens de geh. Oling, Groot- Laskwerd en Klein-Laskwerd, had het in 1811 515, in 1840 638, in 1870 684 inw. In 1890 telde Tjamsweer alleen 339 zielen. In 1536 werd dit d. door de Geldersehen in brand gestoken. Men vindt er eene Herv. kerk. Tjarijt, of Grootc-Tjarijt, kronkelende stroom in Gron tusschen Hunsegoo en Fivelgoo. Deze stroom valt in den mond van do Eems. Tjarijt, of Kleine-Tjarijt, stroompje zuidwaarts van de Groote- Tjarijt, dezelfde richting volgende. Tjeintgnm, gek. onder het dorp Mantgum in de Friesche gem. Baarde*

-ocr page 788-



		808 Tj< -\|»\|m-i luimt. Tolen.

		radeel. Het telde in 1840 5, in 1890 10 inwonen. Tjepperbmirt, gek. onder het d. "Wclsnjp in de Friescko gem. Hennaar- derndeel. Tjerkjjaast, dorp in de Friesche gem. Doniawerstal, in 1811 met 188, in 1840 met 210, in 1875 met 281,in 1890 met 321 iuw. Er is eene Herv. kerk. Vroeger vond men er ook de state Sol- kama. Tjerkwerd, d. met eene Herv. kerk in de Friesche gem. \'Wonseradeel, aan de trekvaart van Bolsward naar "Workum. Het telde in 1870 binnen de kom slechts 158 inw., doch met de geh. Baburen, Eemswoude, Buwnlda, Rijze- buren, Joustorp, Jonkershuizen, Ar- kum, Veldhuizen en Aaksens in 1811 333, in 1840 455, in 1875 567, in 1890 577 inw. Bü Tjerkwerd ligt de Tjerk- werderzijl, ter plaatse waar de Bolswar- der trekvaart den Ilemdijk doorsnijdt. Tjeilkemeer, meer onder de gem. Lenisterland, Doniawerstal en Schoter- land, het grootste van Friesland. Het is zeer vischrijk en volgens de overlo- vering ontstaan, nadat een laag veon, dat te dier plaatse werd gevonden, door brand was opgeteerd. Tjitma, b. in het Fr. d. "\\Vünal- dum (Barradeel). Tjoene, marke in de Overijs. gem. Diepenveen, in 1870 met 257, in 1890 met 250 inw. Zij omringt het d., waar- naar de gem. in deze eeuw is genoemd. \'i\'jut lm in. b. in de Gron. gem. Slochteren, onder Niddeburen en ten oosten van het Schildmeor. Zij had in 1840 140, in 1890 146 inw. Toeht, buurt in de Z.-Holl. gem. Sluipwijk. Töewlag, buurt in de Overjjs. gom. Losser. Tol. landgoed in de Z.-Holl. gem. Koudekerk, het stamhuis van een adclijk geslacht, dat echter reeds vóór 1600 schijnt uitgestorven. Tolakker, bekende herberg in de Utr. gem. Maartensdijk, waarbij in 1874 do halt Maartensdijk van den Oostcr- spoorweg is geiilaatst. De weg van den Tolakker naar do grens van Gooiland drnagt den naam van Tolakkersteeg. Tol bert, of \'t Oldebert, dorp in de Gron. gem. Leek, in een fraai, boschachtig oord. Het bevatte in 1870 binnen de kom 296 en mot de onder- hoorigheden, De Diepswal, Holm en
		Menschoer, 1195 inw. In 1840 had het daarmede 957 inw. geteld. In 1890 tolde Tolberd 1275 inw. Er is eene Herv. kerk. Het geslacht Anwoma bouwde hier in 1413 een sterken burg, die in het begin der 18de eouw werd gosloopt. Tolllijk, buurt in de Geld. gem. \| Stoenderen, aan den weg van Zutphen naar Doesburg. Do school is oen fraai gebouw. Do b. tolde in 1840 750, in 1872 789, in 1890 748 inw. Tolen, 1. eil. in Zeel. omspoeld door do Oosterschelde, het Keeten, het Mastgat, de Mosselkreek en do Een- dracht. Het heeft 8 uren in omtrek, 3 uren in de lengte en nagenoeg 2 uren in do breedte. Tolen bestond in de 13de eeuw uit verschillende kleine eilanden, die allengs door indijkingen verbonden zijn. Door het bedijken van het noor- delyk deel van den Pluimpot, in 1556, werden de oostelijke ambachten aan de westelijke gehecht. Sedert is door nieuwe aanwinsten het eiland weder vergroot, ook nog in onzen tjjd, zooals door het bedijken van den Hollarepolder in 1843, van den Van-Haaftenpolder in 1852 on den Joanna-Mariapolder in 18C0. In 1870 rokendo mon do grootte op 13,243 heet. Het heeft zeer vruchtbare lande- rijen Ji. di^tr. in Zeel. voor het ver- kiezen van leden voor de Prov. Staten. Het bevat de eil. Tolen en St.-Filips- land, te zamen met 8 gem., als 7 op Tolen en 1 op St -Filipslaud, dezelfde die het kanton Tolen vormen. 3» tweedo kanton van het Zeeuwsche arr. Zierikzce, bovattondo de gem. St.-Anna- land, St.-Maartensdijk, Oud-Vosmeer, St.-Filipslaud, 1\'oortvliet, Scherpenisse, Stavenisse, Tolon. 4. kerk. ring der Herv. Kerk in de klasse Zierikzce. Zg bevat do gem. Tolen, St.-Annaland, St.- Maartcnsdyk, St.-Filipsland, 1\'oortvliet, Scherpenisse-eu-Westkerke, Stavenisse, Oud-Vosmeer. 5. gem., uitmakende het zuidoost, deel van het gelijknamige Zeeuwsche eil., in het zuiden door de Oosterschelde en in het oosten door do Eendracht bezoomd. Naar de landzüdo is zij bepaald door de gem. Oud-Vosmeer en 1\'oortvliet. Zjj beslaat ruim 2133 heet., alles door zeeklei ge- vormd. In 1795 had Tolen 1695, in 1822 2005, in 1830 2159, in 1840 2474, in 1860 2476, in 1875 2687, in 1890 2932 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 1976 N.-Herv., 2 W.-Herv., 1 Rem., 266 Ned.-Geref, 340 Chr.-Geref., 1

-ocr page 789-



		Tongelre. 809
		Tolen.


		het binnentrekken dor boeren van St - Annaland om do regeering te verando- ren, in Mei 1747; de plunderingen der krügsbezctting in 1787; de watervloed van Januari 1808; do vreugdevolle ont- vangst van Koning "Willem III, den 28 Mei 1862. Tolseinue, of Xienw-Olzende, pold. op Zuidbeveland, in de gomoento Yerseke, 1C8 heet. groot. Do pold. is ! is 1672 teruggewonnen van de voorm. heerl. Tolseindo, die in 1530 overstroomd i werd. Van de heerl. Tolseindo is eon smalle strook bij de gem. Kruiningen gevoegd. Tolhuis (Het), veelbezochte her- berg en uitspanningsoord in de X.-IIoll. gem. Buiksloot, aan het zuider uiteinde van het N.-Iloll.-Kanaal. Tolke, geh. in de N.-Holl. gem. Schagen, in 1840 met 58, in 1890 met 82 inw., die van Tolkenbosch en Tol- kendijk daarin begrepen. Tollillffa. b. in het Fr. d. Kollum, (Kollumerlaml). ToHo.vmmi. of Tolnesse, voor- malig d. in de Ziid-Hollandscho-Waaid, in 1421 ovorstroomd. ToEs<lniii. goh. in de N.-Holl. gom. Velzen. Hier of in do nabuurschap moet men hot Thcole zoekon, waarvan de giftbrief van Koning Arnulf in 889 mel- ding maakt, geenszins te Tiel of Delft. Tolsciiide. b. in de Zeouwsche gem. Kruiningen. Tolsuill, geh. onder het d. Tzum in de Friesche gem. Franekeradeel, in 1840 met 7, in 1890 met 12 inw. TomaMpolder, polder van 75 heet. in Zeeuwsch-Vlaanderen, in 1844 ingedijkt. Het grootsto deel behoort tot do gem. Biervliet, hot overigo tot de gom. Hoofdplaat. Toilimeleil, b. in de X.-lirab. gem. Baarle-Nassau. Tonden, b. in de Geld. gem. Brum- men, in 1840 met 334, in 1872 met 356 in 1890 met 362 inw. Tonjjelaar, geh. in do >\\-Brab. gom. Gassel. Het bevatto in 1840 52, in 1890 50 inw. en prijkt met hot kas- teel Tongolaar. Toilgclre, gem. in de N.-Brab., ingesloten door de gem. Eindhoven, "Woonsel, Nunen, Zes-Gohuehten en Stratum. Zjj besloeg in 1870 bijna 1022 heet., doch sodert heeft zy een klein god. grond aan Eindhoven verloren. Langs don Dommol on den Kleinen-Dommol,
		Doopsgoz., 291 R.-Kath. en 55 ongen. Hun hoofdmiddelen van bestaan zijn land- bouw, visscherij en oestercultuur. Voorts zijn er enkele kleine inrichtingen van nijverhuid, zooals zoutziederij, gasfabriek, boekdrukkerij. De gem. bevat de stad Tolen, de b. Schakerloo, de geh. Molen- vliet on Steonenkruis, benovens een aantal verstrooide hooven en dagloo- ners-woningen. Er is een stoomtram- verbinding met Bergen-op-Zoom. De stad Tolen is op den westeroever van de Eendracht gebouwd, waarover hier veer is naar de N.-Brnb. gem. Halsteren. Zjj heeft nog ten deele welonderhouden wallen en stadsgrachten, eene ruime markt en 2 kleinere markten, 18 stra- ten, eene haven en eene bevallige wan- delplaats. Men telde er in 1840 281 huizen en 1938 inw. Bij do telling voor 1870 vond men er 320 bew. huizon, 105 onbew. huizen en 3 in aanbouw ; in 1890 waren dezo cijfers resp. 404, 6 en 1. Het cyfer der bov. beliep toen 2280 zie- len. Tolen ontleent zyno opkomst aan een tolhuis, dat oorspronkelijk den Her- tog van Brabant behoorde. In do eerste helft der 13de eeuw kwam do plaats in hot bezit der Graven van Holland en Zeeland, dio or oen steonen huis voor den ontvanger van den tol lieton bou- wen. In 1291 bezat Tolen reeds vrije scheepvaart op de Hout en do Ooster- scholde, en in 1335 verkreeg het de vrijheid om stapelvrjj haver en koren Holland binnen te voeren. Tolen heeft een Stadhuis van wit arduin, met een kleinen toren. Er zyn kerken voor de Herv., de Chr.-Geref. en de B.-Kath. Van deze gebouwen is vooral do Groote kerk der Herv., modo van wit arduin, met eon matig hoogon toren, bezieus- waardig. Daarin vindt men do versierde graven van Gwy van Blois, laatsten Heer van Tolen, overleden in 1421, en van Gwy van Blois Authonisz., Heer van Poortvliet. Tot de historische horinne- ringen van Tolen bohooren: de groote brand van 1452; do verpanding der stad aan don Hoor van Bergon, van 1515 tot 1524; do komst dor Staatschen voor Tolen in 1572; do overgang van Tolen aan de Staatsche zijde, in 1577; de mislukte ondernoming van Parma, den 17 September 1588; do mislukte aan- slagen der Spanjaarden, in 1594 en 1597 ; do watorvloed van 1682 ; de on- lusten van 1702; de overrompeling door de Franschen, den 24 Augustus 1712;

-ocr page 790-



		810 Tongelreep.
		Torn.


		die de grenzen belpen vormen, vindt men eenigo rivierklei. Overigens bestaat de grond uit diluvisck zand. In 1822 had deze gom. 793, in 1840 831, in 1876 1047, in 1890 1057 inw. Bij de telling voor 1890 vond 1051 K.-Kath. on 6 Hcrv. De landbouw maakt bun hoofdbe- drijt\' uit. Do gom. bevat bot d. ïongelrc, do b. Urkboven on Kloin-Tongolre, bc- nevens het geh. Kol. Hot d. Tongelrc tolde binnen do kom in 1840 205, in 1870 298, in 1890 319 inw. Men vindt er oenc R.-Kath. kerk en bet adel. landgoed Hot Hof. Toilgelreep, rivier, die in België bij Kleine-Brogel ontspringt, bü Schaft don N.-Brab. grond bereikt en tusschen Eindhoven en den Gonnepormolen in den Dommel valt. Tongeren, 1. b. in de N-Brab. gem. Boxtel in 1840 met 270, in 1890 mot 316 inw. SS. b. in de Geld. gem. Epo, in 1840 met 70, in 1890 met 134 inw. 3. b. in de Overijlscho gein. Wijhe, in 1840 niet 692, in 1870 met 639, in 1890 met (il4 inw. Zij wordt reeds in eeno oorkonde van 2 Juli 956 vermeld onder den naam Tunegurum. Tongerloo, b. in do Limb. gem. TMaasbree, in 1840 met 95, in 1870 met 107, in 1890 met 99 inw. ToiigerlooMche-Reek, of It- terbeek, beek in België en Ncder- land. Zij ontspringt onder den naam van Gruytroderbeek in de Luikscho Kompou, bespoelt Opitter on Tongerloo, bereikt de Nedorl. grens tusschen Kinroy en Neeritter, loopt langs Torn en Wessem, on valt ter laatstgenoemde plaats in de Maas. Tonnekrcck, b. in N.-Brab., deels in do gem. Klundort, deels in do gom. "Willemstad. Zij ontleent haar naam aan eene kreek, dio hot overtollige water naar bet llollandschdiep afvoert. Tomienberg\', 1. hooge heuvel by de b. Leuvcnum in do üeld gem. Erine- loo. \'4. hoogte in het Bosch-van- Rozondaal (Geld.). Tonsel, b. in Gold., deels in do gom. Harderwijk deels in Ermeloo. Het eerst- gonoemde deel had in 1840 71, in 1872 820, in 1895 685, het tweede in 1840 49, in 1872 59, in 1890 86 inw. Toom, b. in do N.-Brab. gom. Budel, in 1840 met 139, in 1870 met 154, in 1890 met 130 inw. Tornwerd, of Torncrd, b. in de Gron. gem. Middelstum, in 1840 mot
		196, in 1870 met 158, in 1890 met 292 inwoners. Toorn polder, pold. in\' do N.-Br. gem. Dinteloord, in 1770 mot eene kade omringd en ruim 7 heet. groot. TopwefP, geh. onder Opoinde in de Gron. gein. Grootogast. Torenburcht, voorm. kasteel in N.-Holl., in 1254 door Graaf Willem II gesticht, doch na 1400 vervallen. In 1528 word de grond van Torenburcht ten behoeve der vcstingwerken van Alkmaar doorgegraven. Doch nog in 1060 en 1835 zijn, bjj bet uitvoeren vnn groote werken, grondslagen van torens en mu- ren opgcdolven. Torenblll\'g, b. in de N.-Holl. gem. Naaldwijk. Torenpolder, 1. p. in do Zeeuw- scho gem. Wissekcrke, in 1697 bedijkt en 281 boet. groot. 2. p. in de N.- Brab. gom. Dinteloord. Torensteepolder, buitenpolder van 145 heet. in de Z.-Holl. gem. Nu- mansdorp, in 1687 door eene zomerkade afgesloten. Torenvliet, voorm. adel. huis in de Z.-Holl. gem. Valkenburg, waarbij Romeinsche oudheden en penningen z\\jn opgegraven. Torn, 1, of Land-VBii-Torn (TllOl\'ll), voorm. vorsteiyko abdij in do Maasgouw. Zij dankt haar oorsprong aan Hilswindis, Gravin van Strijon, echt- genoote van Graaf Ansfriod van Teis- terbant, die beiden omstreeks don jaro 985 het besluit namen, in kloosterlijke eenzaamheid hun leven te eindigen. Hilswindis bestomdo tot dit einde, b(j eene oorkonde van den jare 992, al hare allodialo goederen, t. w. to Strijon, Geertruidenberg, Gilzc, Bnarle, Sprun- dol, enz. Voogden of besebermheeren van het convent waren eerst do Graven van Strjjon, vervolgens de Graven van Virnenburg, on eindelijk do Graven van Gelder, van welke laatsten Graaf Otto deze voogdijschap in Dec. 1231 voor 200 mark aankocht. Ondervoogd was de Graaf van Hom. Tot het vorstendom Torn behoorden het stadje Torn bone- vens do dorpen Bnxem, El, Gratem, Ittervoort en Stramprooi. In een afge- scheiden deel lag het geh. Winkel, dat onderhoorig wns aan Stramprooi. Het vorstendom werd in 4 kwartieren afgo- deeld: Torn, Stramprooi, Gratom-en- Baaksem, El-Haler-en-Ittervoort. Hot land word ingesloten door het graafschap

-ocr page 791-



		Torn.		Toriini.
		811


		Hom of Hoorn, de Geldersche heerlijk- lieden Weerd en Nederweerd, het graaf- schap Loon, het vrijdorp ïseeritter en de baronie Kossenich. Do Abdis, door het kapittel gekozen was Vorstin des Lands. Als zoodanig stond zij op gelij- ken voet met andere Duitsche Vorsten en onderhandelde mot hen als macht tegenover macht. Zij liot geld slaan, had hare eigene krijgsmacht, eigen gerechts- hof, landswetton en afgevaardigden op de Landdagen van den "Westfaalschen kreits. Als plaatsvervanger benoemde z(j, met raad van het kapittel, een land- voogd, doorgaans meier of grondmeier genoemd. De Abdis alleen deed belofte van ktiischheid. Do overige kanunnikes- sen waren wereldlijke jonkvrouwen, door hoegenaamd geene bi\'lofte verbonden. Zij woonden meestal met hare bedion- den in het stadje, leefden op grooten voet van haro prebenden en mochten in hot huwelijk treden, mits zij afstand dedon van hare kanunnikdij. Geene jonk- vrouw werd aangonomon, dan eene die uit een vorstelijke of grafelijko familie van het Roomscho-Rjjk was gesproten. De Abdis was ook Vrouwe van Neer- Oetoren in Loon, van Ubach in \'s-Hor- togenrade, en tot 1553 van Eisden hij Vucht, dat zij echter in genoemd jaar aan den Heer van Leut overdroeg. Eindelijk bezat de Abdis belangrijke eigendommen te Baarle, Sprundel, Geer- truidenberg, Gilzo, Ginnekcn, Oosterhout, Rijsbergen, Alfen, Chiinm, Etten, Mar- tersen (Prinsenkage), Bavel en Meerle. In 1441 en 1442 voerden grenst wisten tot een strijd met Loon. Gedurende de oorlogen tusschen do naburige landen is hot Land van Torn herhaalde malen door doortrekkende krijgslieden, zoowol van de cono als de andore macht, geplunderd en beroofd. Daarbij kwamen nu on dan binnenlnndsche twisten on moeielijkke- den. Zoo lag do Abdij overhoop mot den ondervoogd, op het oinde de 15de eeuw. Over het verkiezen van eene op- volgstor van Anna van Marck tot Vor- stin-Abdis, liepen hevige geschillen in 1631, toen do eene helft dor kanunni- kessen Gravin Anna Eloonora vou Stauff\'on, do andere Gravin Josina Wal- burg von Löwenstein wildo verheffen. Met den pauselijken nuntius te Keulen had men hot te kwaad in 1706. Vor- schillon tusschon de Vorstin-Abdis en het kapittel boroerdon do stichting we- der in 1715 en volgende jaren. In 1794		werd Torn door de Fransche republi- keinen overstroomd, in 1795 het land bij het Departement-van-de-Xeder-Maas ingelijfd en in 1797 do abdij vernietigd. In 1815 kwamen dezo streken aan \'t Koninkrijk der Nederlanden, dat bij de scheiding met België in 1839 het groot- sto deol behield, doch oonigo zuidolijko strooken, o. a. Winkel, aan België, af- stond. \'£. gom. in Limb., tusschon do Nederl. gemeenten Ittervoort, Hunsel, Gratem, Heel o. a., AVessem en Ste- vensweerd, en do Belg. gem. Kesscnich. Zij beslaat bijna 679 boet., bestaande het zuiden uit klei, het noordon uit diluvisch zand. In 1822 had deze gem. 1091, in 1840 1257, in 1876 1459, in 1890 1528 inw.. in laatstgen. jaar on- derscheiden in 1523 R.-Kath., 3 Herv. en 2 ongen. Zij vinden meest hun be- staan in den landbouw, verder in steon- en pannenbakkorij, bierbrouwerij, pom» penmakorij enz. De gom. bevat het d. Torn, benevens de goh. Baarstraat en Sandfort. Het d. Torn, aan do Itterboek, is oene oude plaats, waarvan reeds in 966 melding wordt gemankt. Hot was vroeger een stad on bevatte in 1840 215 huizon on 1162 inw., welke cijfers in 1870 260 en 1300 en in 1890 255 en 1373 waren. Onder do huizen zijn ver- scheideno fraaie gehouwen, doch vooral munt als pronkstuk van bouworde de St.-Michaëlskerk uit, vroeger de kerk der abdij, doch in 1816 tegen de vroe- gore parochiekerk (die sedert gesloopt is) ingeruild. De St.-Miekaëlskork, in 1285 gebouwd, heeft sedert do omwon- teüng van 1797 veel geleden, doch wordt thans voortreffelijk hersteld. De kerk bevat oeno krocht (crypta), eon bijzon- dor prachtig hoogaltaar, zoer schoone koren, schilderijen en het graf van de stichteres der abdij, Hilswindis, Gravin van Strijen. Het Hof, waar vroeger de Abdis zetelde, werd in 1797 verkocht en is in 1817 bijna geheel gesloopt. In Augustus 1602 bezette Don Frederico de Spinola het stadje Torn. Torii<l«\'r-liiii«l«»ii. kapel in het Tornderwald der Limb. gem. Torn, in 1673 door de Vorstin-Abdis Clnra Eli- zabet, Gravin van Man !erscheid-Blan- kenheim gesticht, met eene in 1688 op- gericht, versierd grafgesteente voor de stichteres. Torscll (De)» h. onder Altforst in de Geld. gom. Appoltern. Toriuu, of Thornm, voorm..

-ocr page 792-

-ocr page 793-



		Tnl en-\'t Waal. 813
		Trompenburg.


		Trompenburg, fraaie buitenplaats in de N.-Holl. gem. \'s-Graveland, ge- sticht en bewoond geweest door den Luitenant" Admiraal Cornelis Tromp. Men heeft er oon fraaie koepelzaal, prijkende met do portretten van den stichter en zijne gado en voorstellingen botretfondo zjjno ovorwinningon en zee- reizen. Troiule, hooggelegen geh. onder het d. Elsloo in de Friesche gom. Oost- stellingwerf. Troonlamleii, poldert, in do N.- Holl. gem. Oudendyk. Tropliorne, geh. onder het dorp Elohuizen in do Frioscho gem. Hemelu- mer-Oldefaart-en-Xoordwolde. Tropweere, b. in de N.-Holl. gem. Hoogwoud. Trnnrd, goh. onder het d. Stiens in de Friesche gemeente Leeuwarde- rndeel. Trijnwonden, of Trijeivon- <leil, noordw. doel dor Friesche gem. Tiotjcrksteradeel, bevattendo de d. Giokerk, Oenkork on Oudkork. Tubantia, b. in do Ovorijs. gem. Lonneker. Tnbbergeil, 1. gem. in Overhel, ingesloten door do Nederl. gom. Vriezen- veen, Almeloo (Ambt-), Borno, Weerse- loo en Denekamp, benevens door het kerspel "Wilsum van het Pruisische graafschap Bentheim. Zij beslaat 14,350 heet., meest diluvisch zand, deels ook hoog veen on kloigrond langs de Dinkel en eenige beken. In 1811 had zij 4291, in 1822 4364, in 1840 5128, in 1875 6209, in 1890 6295 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 5817 R.-Kntk, 405 Herv., 5 Chr.-Geref., 6 Doopsgez. 8 Isr. en 4 ongon. Do ingezefconon be- staan meest van den landbouw. Ook zijn er oenigo papier- en andere molens. Do gom. bevat do d. Tubbergen, Alber- gen, Geesteren, Langoveon, Reutum en Vasse, do b. Floringen, Harbrinkshoek, Hezingen, Mandor on llaarle. Het d. Tubbergen is eeno plaats, dio hot eerst in eene oorkonde van 1312 wordt ver- meld. Het heeft eeno K.-Kath., benevens eene in 1810 gestichte Herv. kerk. Men telde er in 1840 352, in 1870 411, in 1890 415 inw. «. b. in de Over- jjselsche gem. Tubbergen, die het d. Tubbergen naar allo zijden omringt. Zg telde in 1840 524, in 1870 505, in 1890 526 inw. Tuikwerd, b. in do Gron. gem.		Delfzijl, in 1870 met 201 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Tuil. 1. kerk. ring der klasse Zalt- bommel van de Herv. kerk. Zij bevat de 17 gom. : Tuil, Akkooi, Beest, Doil- en-Enspijk, Est, Geldermalsen, Gellikum- en-Renooi, Haatten, Ilellouw, Herwijnen, Meteren, Ophemert-en-Zenncwijncn, Opij- nen-on-Heesselt, Rumpt, Yarik, Vuren- en-Dalom, Waarden burg-en-Neerijnen. 2. d. in do Geld. gein. Haatten, in 1840 met 408, in 1872 met 381, in 1890 met 320 inw., daaronder begrepen dio vnn het overigo der heerl. Tuil. Er is eeno Herv. kerk, waarin men het praalgraf vindt van de familie Boellaard. Tuil wordt reeds in do 10de eeuw vermeld: in eene oorkonde van 3 Augustus 970 komt het ! als Tuli voor. Het ligt zeer bevallig aan den Waaldgk, tegenover de stad Zalt- bommel. 3. polder van ruim 300 ! hoct. in de Geld. gem. Haaften. <4. poldert, in de Z.-Holl. gom. Gouda, in den Oostpoldcr-van-Schioland, vroeger j een deel der gom. Broek e. a. of Broek- j Tuil-en-\'t Weogje. Tninpoliler, p. in do Zeeuwsche gem. Groede. Tninveld, b. in de Z.-Holl. gem. Monster. Tnitjehorii, of Tuitgesliorn, d. met eene K.-Kath. kerk in de N.- Holl. gem. Harenknrspel. Het telde in 1840 209, in 1870 213, in 1890 218 inw. Tuk. b. in de Overijselseke gem. Steenwijkerwold. Tnl, geh. in do Utr.- gem. Tul-en- \'t Waal, in 1840 met 80 inw. (Voor 1890 \| niet afz. opgegoven.) In Latijnscho oor- konden van 1148 wordt hot genoemd In- feriori Tillo. De oudo riddrrhofstad Tullo werd op het einde der 18de eouw afgebroken. Tal-en-\'t-Waal, gom. in utr. tusschou de gom. Vreoswijk, Schalkwijk, Kuilenburg, Evordingon en Hagostein, waarvan do beide eersten tot Utr., de derde tot Geld. en do beide laatsten I tot Z.-Holl. behooren. In het zuiden en ! zuidwesten vloeit de Lek, door welken stroom de grens loopt. Al het o vorige bestaat genoegzaam geheel uit rivier- klei, beslaande de oppervlakte 892 heet. In 1822 had deze gem. 388, in 1840 532, in 1875 545, in 1890 514 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 308 R.- Kath., 203 Herv. on 3 Ned.-Goref. Z« bestaan genoogzaam allen van zuivolbe- reiding, veeteelt, landbouw on ooftkweo»

-ocr page 794-



		814 Talder. kerij. Do gom. bevat het d. \'t Waal, de b. (hot voorin, d.) Honswjjk, het geh. Tul, benevens het fort Honswük. Oud- tijds werd Tul-en-\'t Waal tot Hagostein gerekend. Tulder, hecrl. in do X.-Brab. gem. Hilvarenbeek, met het huis Tuldorshoef. Tul, of Mulder Tulle, b. in de Liml). gem. Schiiinon, in 1870 mot 123, in 1890 met 189 inw. Tungolrooi, d. met eene in 1792 gestichte 11.-Katli. kerk in de Limb. gem. Weerd. Het telde in 1840 467, in 1870 430, in 1890 433 inw. Turfvaart, vaart in do X.-Brab. gem. Zondert, Bijsbcrgen en Prinsen- hage, uitloopeude in do A. Zij is het eerst in 1618 gegraven, doch meermalen verlegd. Tnrkije, b. in Zeeuwsch-Vlaande- ren, ter plaatse van een voorin, fort, dat na den Munsterschen vrede is geslecht. Het had in 1840 159 inw., van welken 96 in de gem. Waterlandkerkje en 63 in de gem. IJzendijkc. In 1870 telde men in laatstgen. deel alleen 81 inw. In 1890 toldo men 90 inw. onder Wa- terlandkerkje en 80 onder IJzendijkc. *Taschendiiksehe-Polder- beo»Nten-de-JIaven-van-de- Jl aarsteeg;, pold. van nagenoeg 9 hectaren in de X.-Brab. gem. Hedik- huizen. TnMNclieiidijksche-Polder- beooMten-deii-^Iolenboezem, pold. van bijna 8 heet. in de X.-Brab. gem. Hedikhuizcn. Tns«ehendi1k«ehe-Polder- beweMten-de-Haven-van-de- Haarsteeg^-, i>old. van bijna 27 heet. in de X\'.-Brab. gem. Hedikhuizen. Tnss<- hen loegeu. b. in do Gron. gem. Zuidbroek, in 1840 met 209, in 1870 met 318, in 1890 met 376 inw. Tiiurluur, buurt in de ütr. gem. Bunnik. Tnnt (De), goh. in de Geld. gem. Appeltem. Tnwinga, voorm. burg in de Gron. gem. Ten-Boer, nabjj Ten-Post, vroeger het tooueel van menigen strijd. Twaalf hoeven, pold. i« de ütr. Maartensdijk. Tweebergen, 1. b. in do X.-Br.** gem. Eindhoven, in 1840 met 732 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. 2. voorm. rechtsban in het graafschap Maastricht, deels in het tegenwoordige grondvlak der stad deels daarbuiten.
		Twente. Tweede-Polder, pold. in Zeeland, door de Maatschappij tot Landaanwin- ning op Zuidbevcland aangevangen na het voltooien dor bedjjking van den Eersten-Polder in 1856, doch door in- braak van het water verloren. Tweede-Straatje, geh. in de X.-Brab. gem. Oostorwijk. Tweebnis, geh. onder het dorp Haskcrland. Tweeliniseeii, geh. in de Gron. gom. Bierum, in 1810 met 22, in 1890 met 26 inw. Tweeloo, b. aan de Wold-A in de Dreutsche gem. Ruinerwold, in 1840 met 107, in 1870 met 75, in 1890 met 67 inw. TweemaiiMpolder, pold. van 440 heet. in de Z.-Holl. gem. Zevenhuizen. Het is een in 1730 drooggemaakte veen- plas. Twekkeloo- of Twekkel, b. in do Ovcrjjs. gem. Lonneker, in 1840 mot 564, in 1870 met 614, in 18!)0 met 801 inw. Er is eene halte voor lokaal- verkeer van het spoorwegvak Hengoloo Xeede. Twelloo, fraai d. in de Gold. gom. Voorst, aan den weg van Apeldoorn naar Deventer. Men vindt er verschei- dene landgoederen en bevallige wandel- wegen. De bewoners bestaan van land- bouw en veeteelt. Er zijn worstemake- rijen. Er is in do kom van het dorp, waar men in 1890 3G8 inw. telde, eene Herv. kerk. Met den omtrek en de b. Touge bedroeg do bev. in 1872 1938, in 1890 2115 zielen. Tot Twelloo be- hoort de Il.-Kath. kerk van Duistcvoordo en eene Chr.-Geref. kerk. Er is oen station van het spoorwegvak Apeldoorn Deventer. Twente, 1. landstreek in Over- ijsel, hot oostelijk derde deel dier pro- vincio uitmakende. In de Middeleeuwen was het con graafschap, dat in 970 ten declo door Graaf Baldcrik, Bisschop van Utrecht, aan dit Sticht werd ge- hecht. In het midden der 13de eeuw werd het andere deel, het graafschap Goor, dat tot dien tijd van den bisschop- pelijkon stoel onafhankelijk was geble- ven, medo bij het Sticht ingelijfd. Do landstreek Twente werd verdeeld in hot landdrostambt Twonte, hot drostambt van Haaksbergen en do heorlijkheid Almeloo. Si. voorm. landdrostambt in Ovorüsel, in het laatst van den bis- schoppeljken tyd, onder Karol V on

-ocr page 795-



		Tznin.
		Twlckel.
		815



		Filips II, en tijdens de Republiek. Het was verdeeld in; 7 landgcrichten: Oot- marsum, Oldenzaal, Enschede, Delden, Borne, Redingen en Diepcnheim. 3. voorm. tweede kwartier van Overijsel, tydens het bewind van Koning Willem I. Het bevatte de 7 gemeenten: Almeloo, Dolden, Enschede, Goor, Oldenzaal, Ootmarsum en Rijsen, benevens de 14 schoutamhtcn: Almeloo, Borne, Delden, Denekamp, Dioponhoim, Haaksbergen, Hengeloo, Lonneker, Losser, Markeloo, Tubbergen, Vriezenveen, Weerseloo en Wierden. In 1822 had dit kwartier 58,855 inw. Twickel, of Tn ikkcloo, uitge- strekt landgoed in de Overüselsche gem. Ambt-Delden, aan de oostzijde van het stadje Delden. Oudtijds was het huis een versterkt kasteel, dat bij de krijgs- gebeurtenissen in Twente onder de bis- schoppen on tydens den Spaanschen oorlog menige belegering onderging. Het werd ouds bezeton door het geslacht van Twickelo, kwam door erfenis omstr. 1550 aan dat van Raesfeld en in 167G aan dat van Wassenaar. Het huis heeft sinds lang het oude krijgshaftig aanzien afgelegd en is nu een deftig verblijf, dat menig vorstelijk paleis de schoon- heid evenaart. Niet minder schoon is het uitgestrekte landgoed, waar o. a. hooge bezoekers Koning George I van Engeland, Keurvorst van Hanover, kort vóór zijn afsterven (Juni 1727), ver- toefde. Twilltighoeveil, voorm. d. in de Zuid-I lollandsche-Waard, in 1421 ver- dronken. Twisk, gem. in N.-Holl., in hot noorden door do Zuiderzoo bespoeld en verder ingesloten door de gom. Abbe- kerk, Sybekarspel, Midwoud en Opper- doos. Zij heeft eeno oppervlakte van ruim 725 heet. en is door zeeklei ge- vormd. In hot zuiden ligt een deel van het drooggemaakte Bcnncmcer. In 1822 had zij 5G4, in 1840 655, in 1876 801, n 1890 834 inw. Bij de volkstelling voor 1890 vond men er: 726 Herv., 1 W.-Herv., 103 Doopsgez., 1 Chr.-Goref., 1 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth. en 1 onge- noemdc. Zij bestaan meest van do vee- teelt en zuivelbereiding, doch er wordt ook landbouw gedreven. Men vindt er het d. Twisk on het geh. Koppershorn. Het d. Twisk had in 1840 647, in 1890 754 inw. Het is in do lengte gebouwd en bozit 2 kerken, een der Herv. en		een der Doopsgez. In 1517 is het door den Zwarten hoop grootendeels nfgo- brand. Er is een station van het spoor- wegvak HoornJfedemblik. Twiskerkogge, of Wester- kogge, een der vier Noorderkoggon vnn West-Friesland. Zij bevat het dorp Twisk, Sijbokarspel, Benningbrock, Mid- woud en Nibbixwoud. Twissel, goh. in de N.-Brab. gem. Hoogo-en-Lage-Miorde. Twijtel, of Tivietel, geh. onder hot d. Jlakkinga in do Friesche gem. Oost\'itollingwerf. Twijy.el, of Optwijxel, fraai d. aan den straatweg tusschen Leeuwarden en Groningen in do Friesche gem. Acht- karspclen. Het telde in 1811 496, in 1840 927, in 1875 1141, in 1890 1296 inw., die van Westerburen medegere- kend. Bij de Herv. kerk is eeno fraaie pastorie. Tij, of Thije, geh. in de Overij- solscho gom. Steenwijkorwold. Tijlliu of Ti.jiium. geh. in de Grou. gem. Winsum, in 1890 met 16 inw. Tijeiiraan, marko in do Ovorijs. gem. Raalte, vroeger met eene havezate. Deze marko, die het d. Raalte omringt, telde in 1810 1381, in 1870 1723, in 1890 1927 inw. Tijl. of Tiel, geh. onder den An- del, in de Gron. gem. Battoo. Tijm. geh. in de Friesche gem. Wonseradeel, onder Witmarsum. Tijn.je, gehucht in do Friesche gem. Opsterland, onder het dorp Ter- wispol. TiJNweev, voormalig dorp in Gro- ningen, aan de Tjamme, door over- strooming vernield. Het bestond nog in 1574. Tijiiiu. geh. in de Gron. gom. Winsum. Tv.iiin. of Tjnill, d. in do Friesche gem. Franekoradeel, in 1811 mot 634, in 1840 met 785, in 1875 met 1122, in 1890 met 1185 inw., die van do geh. Laakwerd, Tritsuin, Klooster-JIiedum, Koum, Holprjjp, Barsum, Teetlum, Do Kampen en Tolsum medegerekend. Er is eene Herv. kerk, die met eene zoo hoogo spits prjjkt, dat de Tzummer toren als de hoogsto van Friesland wordt aangemerkt. Het vierkant van dezon toren die in 1548 werd ge- bouwd meet 31, de spits 41 meter, zoodat het geheelo gevaarte 72 meter

-ocr page 796-



		Ubbergen. ¹ groot, tellende do bov. in 1811 752, in 1840 1079, in 1875 1803, in 1890 1703 zielen, met inbegrip van do bew. der geh. Zwaardeburen, Koehool on Tzum- marumerborn. Do Herv. kerk prijkt met een zwaren toren. Vroeger vond men or eeno Doopsgez. kerk, oven als do staten Roorda of Roordama, Sytzama, Sixma on Harkcma. In 1516 is Tzummarum mede door den Zwarten hoop uitge- plunderd. \'IV. hui in :i ril in <-rli orn. gohucht onder Tzummarum, ten westen van dit dorp.
		81G \'IV. ii in ui n ram. hoog is. Do kerk zolvo is ceno der grootste Friesche dorpskerken. In April 1516 werd het dorp door den Zwarten hoop geplunderd. Op Paaschmaandag 1535 viel er oen gevecht voor tusschen 300 Wederdoopers en 200 krijgsknech- ten, waarbij do laatston het onderspit dolven. De vroegere staten llerema, Hermann, Tcetlum, Ilottinga en Dekoma bestaan als zoodanig niet meer. \'IVniiiiiiHriiiii. of Tjummn- l\'llill. groot d. in do Frioscho gom. Barradeel. aan een kruispunt van ver- schillendo drukbezochte wegen. Het is

		u

		l\'baeli-over-Woi\'iiisi, gom. in Limb., tusschen de Xederl. gein. Rim- burg, Brunsem, Heerlen, Niouwonhagen en Eigelsboven, benevens do Pruisische gein. Ubaeht. Zij beslaat bijna 79!) beet.. waarvan de bovengrond uit mergel of Limb. klei bestaat. De oostergrons wordt door de Worm gevormd. In 1822 bad deze gem. 1174, in 1840 1293, in 1870 1307, 1890 1580 inw., in laatstgou. jaar onderscheiden in 1578 K.-Katb., 1 Ned - Herv. on 1 ougen. Zij bestaan meest van den landbouw, veeteelt en handel. Do gem. bevat het d. Waubach, het noordeind van het d. Xieuwenhagen, benevens de b. Groenstraat en Broek- huizen. 1\'bncliMberg, d. met eone in 1841 gestichte R.-Kath. kerk in do Limb. gom. Voerendaal. Het telde in 1840 381, in 1870 462, in 1890 480 inw. Het d. ligt zoor hoog, zoodat men van hier ongeveer 50 kerktorens kan tollen. Men kan zelfs don boschrijken Lousberg bjj Aken zeer duidelijk onderscheiden. I\'bbegil, oudtijds Upga, een der vijf ambten, waarin do Gron. landstroek Hunsegoo, van 1749 tot 1795, was ver- deeld. Het bevatte de 7 korspelen: "YVinsum, Bellingcweor, Ondorwiorum, "NYetzingo, Sauwerd, Adorp on Harsens.
		l\'bbena, twee voorm. burgen in de Gron. gem. Biorum, één bij Godlinzo, één bij Spijk. l\'bberjjcii, gom. in Geld., ingeslo- ten door de Xoderl. gem. Groosbeek, Nijmegen, Eist, Bemmel, Gent on MU- lingen, bonevens door do Pruis. gem. Niel. Zij is saamgesteld uit een doel van het voorm. Geld. ambt Rijk-van-NiJmegen en oen deel van liet voorm. Kloofsche ambt do Duffel, beslaat ruim 3473 heet. en heeft eeno zeer afwisselende grond- gesteldheid. Het noordor deel, waar do AVaal en het Moer vloeion, bostaat uit rivierkloi en is bij hoogen waterstand en doorbraak van do dijken aan over- stroomingen blootgestold. Het zuidor- deel, door diluvisch zand gevormd, klimt tot heuvelen, waaronder oonigen van p. m. 90 meter boven A.P. In 1822 had dezo gom. 1668, in 1840 2261, in 1876 3171, in 1890 3486 inw., in laatstgon. jaar onderscheiden in: 3116 R.-Kath., 314 Ned.-Herv., 6 W.-Herv., 8 Chr.- Geref., 16 Ned.-Geref., 12 Ev.-Luth., 5 Doopsgez., 7 Rem. en 2 ongen. Do bronnen van bestaan zijn veeteelt, land- bouw, bleekorjj, on vooral do voordeeion, die 1 et verblijf van vele vreemdelingen in hot schoone jaargetijde aanbrengen. Do gem. bevat 5 d. Ubborgen, Beek,

-ocr page 797-



		Ubbergsche-Polder. Ooi, Kekordom en Leut. Het d. Ubber- gen, aan den grooten weg van Nijme- gen naar Kleef, is eene schilderachtige plaats, die in 1840 272, in 1872 351, in 1890 420 inw. telde. Men vindt er vele buitengoederen on bevallige villa\'s, be- nevons eene Herv. kerk. Kr is een halte van de stoomtramlijn NijmegenBeek. Het oude kasteel vroeger eene beroemde sterkte, werd door do Franschen ton jaro 1672 in een bouwval herschapen, in 1722 gesloopt en door eon nieuw ge- bouw met velo kolommen vervangen, dat echter mede reeds voor tal van jaren is nfgebrokon, om voor eonigo nieuwe zomerverblijven plaats to maken. Ub- bergen is vroeg bewoond. Men heeft er althans vele Komoinscho oudheden op- gedolven. Op het einde der 13de eeuw was Ubbergen nog eene zelfstandige heerl., doch in 1403 werd Arnoud van Ubbergen door Hertog Roinald daarmede beleend. Ubbergsclie-Polder, pold. van 34 heet. in de Geld. gem. Ubbergen. Udieleil, b. mot verscheidene pa- piermolens in do Geld. gom. Apeldoorn. Zü tolde in 1840 400, in 1872 376, in 1890 415 inw. Uclielcrboscll, bosch in do Geld. gem. Apeldoorn. I il<S<-l. b. in de Geld. gem. Apol- doorn, op do grenzen van Ermeloo. Zij wordt roods in 793 of 794 ondor den naam l\'ttiloch vermeld. Mot Moerveld had zij in 1872 541 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Udtlelerboscll, uitgestrekt bosch in de Geld. gem. Apeldoorn, op een hoog ged. van do Voluwo, zoowel met zwaar goboomte als kreupelhout. Het heeft veel wild. Uddelermeer, fraai meer in de Geld. gem. Apeldoorn, ruim 4 heet. groot. Aan de noordoostzijde ligt eon merkwaardig overblijfsel der oudheid, een vestingwerk, onder den naam van Hunoschans bekend. Uden, gem. in N.-Brab., tusschon Vechel, Nistelrode, Schaïk, Zeeland, Mil e. a., Wanrooi, Bookel en Erp. Z\\j beslaat 6277 heet., bestaande de grond meost uit diluvisch zand, mot oenig hoogveen op de oostehjko grenzen. In 1806 had Uden 3862, in 1822 4436, in 1840 5501, in 1876 5419, in 1890 5709 inw. Bjj de telling voor 1890ondorschoidde men er: 5657 R.-Kath., 6 Herv. en 46 Isr. Zy bestaan zoowel van de veeteelt,		ITffelsen. 817 als van den landbouw on eenigen fa- briokarbeid. Do gem. bovat het d. Uden, Volkel en Vorstonbosch, de b. Bodaf of Zandberg, Hoeven en Langbroek, be- J nevens Vloot on verscheidene andore ! goh. Oudtijds was Uden eene afzonder- lijko heerl., die nochtans reeds in het i midden der 13do eeuw mot Herpen of Ravenstein was vereenigd. Het d. Uden \\ tolde in 1890 binnen de kom kom 987 inw. Men vindt er eon ruim marktveld, waaraan volo goede huizon staan, eenige ; straten, eeno schoono R.-Kath. parochie- kerk, een klooster der Zustors Brigitti- nen en eene kapel, die wegons een dusgenoemd wonderdadig beeld van do \| H. Maagd veol door bedevaartgangers wordt bezocht, oen klooster der Kruig- heeren en een gesticht van don H. Karolus Barromeus. Er is een station j van den spoorweg BokstolGennep en eene halte van do stoomtramlijn Vochel Os. Van 1823 tot 1842 was te Uden het seminarium voor hot vicariaat Megon-en- Ravenstein. De paarden* on veemarkten van Uden worden druk bozocht. In of omstreeks don jare 1202 viel b\\j Uden een gevecht voor der Brabantors onder Hertog Hendrik I tegen de Geldorschen onder Graaf Otto en de Hollanders onder Dirk VII. l\'clciilioilt. gemeente in N.-Brab. tusschen Tilburg, Loon-op-Zand, Dm- nen, Holvoort, Haren, Oostorwijk on Berkol c. a. De grond bestaat meost , uit diluvisch zand, dat echter meer of min zavclig is. In het geheel is de gem. 268G heet. groot. Men telde er in ; 1822 1858, in 1840 2084, in 1876 2163 inw. Bij do telling voor 1890 onder- scheidde men or: 2362 R.-Kath. en 8 Herv. De inw. bestaan meest van den landbouw. De gem. bevat het d. Uden- hout, benevens de geh. Krjjtonmolon, Borkhoek, Kuil, Schoorstraat, Molen- straat, Mortel, Zandhook, \\Vinkelsche- Hoek, Houtscho-Straat, enz. Het dorp Udenhout ontleent zijn naam aan het bosch, dat hier in do tweede helft dor 13de eeuw werd gevonden. Eerst in 1722 kreeg het eene eigone kerk. Eene oude kapel diende nog in de laatste \| tijden, ofschoon zelden, den Herv. tot plaats van oponbaro godsdienstoefening. Er is een station van het spoorwegvak \'s-HertogenboschTilburg. Uffelsen, goh. in de Limb. gom. Hunsel, in 1840 met 92, in 1870 met 32, in 1890 mot 78 inw.


		52
		Witkamp.

-ocr page 798-



		818 (\'ffelte. CflTelte. geh. in de Drentsche gem. Havelte, in 1811 mot 449, in 1840 met 651, in 1870 met 753, in 1890 mot 995 inw. Het goh. bestaat uit de b. Uffelter- Wosteindo, Uffcltor-Oosteinde en De Vaartstreek. Het wordt roeds in 1040 vermeld. Uffelter-Boervaart, kleine, smalle vaart in do Drentsche gem. Ha- volte, uitloopendo naar hot oosten in de Smildovaart. Uit\'elterveen, geh. in de Drent- sche gem. Havelte. Ugoklooster, of Oegekloos- ter, geh. in do Friescho gem. Wonse- radeel, bij het d. Hartword. Het wordt bij de administratio van Wonseradeel als een d. aangemerkt. Er stond oud- tijds hier een nonnenklooster. Het kloos- ter werd in Augustus 1572 door Johan Bonga en zijno volgelingen in brand gestoken. Uilekooten, of I \'licoten, dorp met eene R.-Kath. kork in de N.-Brab gem. Baarle-Xassnu. Het bevatte in 1840 407, in 1890 329 inw. l^Tilenbnrg, wijk van het Geld. d. Hedel. I\'ilennnt, fraai landgoed in do Geld. gem. Groesbeek. I ilnest, geh. in do Gron. gem. Kloosterburen. i ilsmalioril, geh. onder het d. Tcnnaard in de Friesche gem. West- dongeradeel. (\'iltjestein, geh. in de Fr. gem. Baardoradoel. Uitdam, d. aan de Zuiderzee en de Holiesloter-Die, in de N.-Holl. gom. Broek-in-Waterland. Oudtijds behoorde hot deels tot de gemeonte Zuidorwoude, deels tot do gemeente onder Holiesloot. In 1811 is het geheel ondor Brook-in- "Watorland gebracht. Men telde er in 1840 88, in 1870 151, in 1890 132 inw. Vóór het graven van het N.-Holl.-Ka- naal was de hoofdbron van bestaan voor do UitdammerB de vaart op scheepska- mcclon. Tegenwoordig bestaan zij van visscherij, veehouderij en zuivelboreiding. Er is eene Herv. kork. De in 1395 ge- legde sluis werd in do vorige eeuw, toen men daarin paalwormen ontdekte, afgebroken en door eon dam vorvan- gen. In 1508 werd Uitdam door den Overste Rekalf togen de Gelderscho Friezen versterkt. In 1625 braken nabfj dit d. twee gaten in den djjk, ton govolgo waarvan Waterland word overstroomd.
		- Uitermeer. (Jitdammerweeren, pold. in da N.-Holl. gem. Broek-in-Waterland. l^Titeinde, 1. wijk van het Friesche d. Oudega (Smallingerland). 2. geh. ondor hot dorp Holwierda in de Gron. gem. Biorum, in 1840 met 36, in 1890 met 72 inw. Uiteindsche-Polder, pold. van 98 hectaren in de Z.-Holl. gem. Ter- Aar. Uitemlijk, geh. in de Gron. gem. Uithuizen. (\'Heiiliamsgereelit. heerl. on- der Gerverskop in de Utr. gem. Har- melen. l\'iterwijk, geh. in de Gron. gem. Uithuizen. Uiterlmren, 1. geh. in do Gron. gem. Slochteren onder Schildwolda. \'4. b. in do Gron. gem. Zuidbroek, in 1840 met 505, in 1870 met 598, in 1890 met 726 inw. 3. geh. onder het d. Gorsloot in de Friesche gom. Eng- wirden. l^Titerbnnrsterveeii, geh. in de Gron. gem Zuidbrook. I iici-biiiii\'l. oudo heerl. in de Z.- Holl. gem. Nieuwveen, vroeger met eene tamelijke buurt, die, nadat do veongrond was uitgedolven, genoegzaam geheel werd gesloopt. Ter plaatse van Uiter- buurt vindt men thans door uitmaling verkregen kleigrondeu. (\'Herdijk, buurt in de Gron. gem. Oldehove, in 1890 met 23 inw. (\'Hordijken, geh. in de Utr. gem. Linschoten. liiterdijk-onder-Drongelen, pold. van bijna 4 heet. onder de N.-Br. gem. Drongelon. (\'HordijkMf lie-Kluft, b. onder Kollum in do Friosche gem. Kollumer- land. l^riterdijk«polder, uiterwaard aan den IJsol in do Z.-Holl. gem. He- kendorp. Vitei-dijken- van-Mastwijk, uiterw. in de Utr. gem. Linschoten. (Hordijkeu-van-Vliet, uiterw. van 10 hectaren in de Z.-Holl. gem. Haastrecht. l\'itermeer,ofiritermeersche- I Nohaiis. fort en geh. in de N.-Holl. j gein. Woosporkarspel. Het fort dekt den mond van de \'s-Gravenlandscho-Vaart, ter plaatso waar deze door eeno sluis de Vecht bereikt. Hot was roods in of sedert 1637 een versterkt punt, doch het is in 1747 vernieuwd on sedert 1845-

-ocr page 799-



		Uiterwaarden.
		Uithoorn. 819

		aanmerkt:lijk verbeterd. In 1787 gaf de bezetting het den Pruisen over, zonder veel tegenstand geboden te hebben. De UitermeerBchc-Sluis kan een groot deel der landen aan de oostzijde van de Vecht onder water zetten. Het geh., Uitermeer en Achter-Uitermeor, tolde in 1840 74, in 1890 89 inw. Uiterwaarden-beneden-Wel, uiterw. van 48 heet. in do Geld. gom. Ammerzoden. l^Titertvaardenpolder-van- Afferden-eii-Deest, uiterw. in de Geld. gem. Druten 179 heet. groot. Uiterwaardeii-tii!><Mi^>lien- Tnil-en-Haai\'ten, uiterw. van 53 heet. in de Geld. gem. Haaften. Uiterweg, wijk van het N.-Holl. d. Aalsmeer, met eene Doopsgez. kerk. Uiterwijk, geh. in de Overjjs. gem. Wilsum, in 1840 mot 43, in 1890 met 57 inw. Uitgeest, gom. in N.-Holl. tusschen Limmen, Akersloot, Jisp, "VVormer, \\Vor- merveer, Krommenie, Assendelft, Hcems- kerk en Kastrikum. Zij beslaat 2251 heet. Het grootste deel der gom. be- Htaat uit laag veen. In hot westen cch- ter ligt alluvisch zand, in het zuiden klei. Voorts bevat de gem. een deel van hot Alkmaarder- of Langemoer en andere watoren. In 1811 had doze gem. 1073, in 1822 1143, in 1840 1467, in 1876 2160, in 1890 2659 inw. Bij do telling voor 1890 vond men er: 1316 Herv., 5 W.-Herv., 1 Rem., 6 Chr.- Geref., 44 Doopsgez., 26 Luth., 1206 R.-Kath., 7 Oud-R., 3 Isr. en 45 ongen. Zjj bestaan meest van bloemkweekerj, veeteelt en zuivelbereiding. Do gem. be- vat de beide d. Uitgcost en Markon- Binnon, do b. Assum, bonovons do goh. Dorregeest, Dam on Busch. Het d. Uitgeest ligt op het einde van den geestgrond on is eene aanzienlijke, be- vallige plaats, die in 1890 binnen de kom 1937 en daarbuiten 152 inw. tolde. Men vindt er fraaie bloemhoven, eene Herv. en eene R.-Kath. kerk, benevens een groot stationsgebouw, wijl Uitgeest het vereonigingspunt is van den Hol- landschen-Spoorweg en de N.-Holl. ljjn dor Staatsspoorwogen. Do ljjn naar Alk- maar en Haarlem is geopend don 1 Mei 1867, die naar Zaandam don 1 Novom- ber 1869. Den 16 Januari 1573 is Uit- geest door Spaansche ruiters in brand gestoken, waardoor de holft van het d. afbrandde Kort daarna bouwde Cornclis
		Cornelisz. aldaar den eersten houtzaag- molen, die het Juffertje werd genoemd en op een drijvend vlot was geplaatst. I\'itgeesterbroek, pold. van ruim 884 heet. in do N.-Holl. gem. Uitgeest. l\'itgeestermcer, zuid-oost. ged. van het Alkmaardermeer in N.-Holl., groot 147 heet. l\'itgeesterwonde, pold. van 396 heet. in de N.-IIoll gom. Uitgeest. I ilhoorii. 1. gem. in N.-Holland, wier tegenwoordige omvang van 1 Juni 1865 dagtoekent, toen oen deel van Kalslagen daarbij werd gevoegd, dat gedurende korten tijd tot Leimuiden had behoord. De gem. wordt bepaald door de N.-Holl. gem. Nieuweramstel en Aalsmeer, door de Z.-Holl. gem. Lei- nmiden en Niouwveen, en door de Utr. gem. Mijdrecht. In het geheel is do gemeente thans 1861 heet. groot, bo- staande de grond, dio door den Amstel en de Drecht wordt bozoomd, deels uit laag veen on uitgestrekte plassen, dcols uit op doze plassen herwonnen kleigronden. Het Kalslagensche aandeel maakte van ouds een deel van Holland uit, doch Uithoorn (oudtyds Tarnen of Tamen-aan-den-Amstel genoomd) was eeno Utrechtsche heerlijkheid, die tot do Proostdij-van-St.-Jan behoorde. De naam Uithoorn is afkomstig van een uithoek aan den Amstel, en heeft zich allengs over de goheele gem. uitgebreid. De Herv. kerkgemeento heet echter nog altoos de gem. van Tamen-aan-don- Amstel. In 1822 had Uithoorn (toen groot 1599 heet.) 1208, in 1840 1820, in 1860 1335 inw. Door de veranderdo gronsregeling telde Uithoorn in 1376 1617 inw. In 1890 was de bev. gestegen tot 2183 inw. De onderscheidene ge- zindten waron bij de tolling voor 1890 aldus vertegenwoordigd: 1227 R.-Kath., 791 Ned.-Horv., 1 "SV.-Herv., 13 Ev.- Luth., 8 Rem., 45 Xod.-Geref., 6Doopsg., 53 Chr.-Geref., 36 Isr. on 3 ongen. Zij bestaan van veeteelt, zuivelbereiding, veenderij, visscherij, landbouw, door- tocht en eenige nijverheid. Do gem. be- vat do beide d. Uithoorn on Kwakel, de b. Boterdijk, benevens do geh. Kals- lagou, Vrouwenakkor, Oud-Tamen en do Banken. Hot d. Uithoorn beperkte zich vroeger, als buurt, alloen tot dien uit- hoek van Tarnen, waar in 1636 eene brug over den Amstel werd geslagen. Door aanbouw mot de Vinkenbuurt ver- bonden, is do naam Uithoorn op de ge-

-ocr page 800-



		Uithuizerpolder. I meeden, in 1870 met 561, in 1890 met i 620 inw. binnen do kom. Do Herv. kerk i prijkt met een 48 meter hoogen toren \| on hot praalgraf van Rudolf Huinga, ! uit Benthoimer steen goboiteld. Noord- waarts van hier ligt het landgoed Ren- i suma. Er is een station van den spoor- weg GroningenKoodeschool. Uithuistei^,meeden-Bniten- dijk. of Oosteinde,* d. in do Gron. gem. Uithuistermeeden. Eerst in 1846 verkroeg deze plaats eene eigene (Herv.) kerk. Uithuizen, gem. in Gron., in het ! noorden bespoeld door het Uithuizer- Wad, en naar do landzijde ingesloten door do gem. Uithuistermooden, Kantons en Uskwerd. Zij besloeg in 1870 ruim 4780 heet., een cijfer dat sedert door het bedijken van den Eemspolder, eenige verandering heeft ondergaan. De grond besta it uit zavelige zeeklei, die, in weerwil van het zand dat hij bevat, bijzonder vruchtbaar is. In 1811 had Uithuizen 1390, in 1822 1511, in 1840 ! 2576, in 1876 3120, in 1890 3234 inw., \\ in laatstgen. jaar onderscheiden in: 1774 Herv., 637 Chr.-Geref., 115 Doopsgez., 1 Luth., 6 Ned.-Goref., 550 K.-Kath., \| 54 Isr. en 97 ongen. De meesten vin- ; den in het landbouwbedrijf hun bestaan. Behalve het grooto d. Uithuizen, bevat de gem. de b. Oudedjjk, Oldorp en De Moesstreek, do geh. Uitendyk, Midden- dijk, Haven en Brouworn*, benevens den Uithuizerpoldor en het westelijk deel van den Eemspolder. In de 13do eeuw was tusschen de Hunsegooërs en Fivel- gooërs groote twist: tot welke van beide landschapijen Uithuizen behoorde; de Hunsegooërs hebben hun recht weten te handhaven. Bij de vloedon van 1686 en 1717 heeft Uithuizen veel geleden. Hot d. Uithuizen, oon der grootsten van Hunsegoo, telde binnen de kom in 1870 1548, in 1890 1615 inw. Men vindt er kerken voor de Herv. (een oud, merk- waardig gebouw), voor de Doopsgez., Chr.-Geref. en R.-Kath. De in 1846 aangelegde begraafplaats levert, fraai beplant als zij is, eene bevallige plek op. In do nabuurschap ligt het goed Monkema. Er is een station van den spoorweg GroningenKoodeschool. (\'it lui izcr pol der, in 1827 inge- dykte polder in Gron., 924 heet. groot, Hjj behoort voor het grootste deol aan Uithuizen, deels onder Uithuistermee- den, voor een klein deel onder Uskwerd.
		*820 Uithooriisclie-Foldei. heele streek vaa Tamon-aan-den-Amstel overgegaan. Het d. is welgebouwd. Het telde in 1840 934, in 1870 1035, in 1890 1156 inw. Er zijn kerken dor Herv., Chr.-Oeref. en K.-Kath. Do Isr. gom. Uithoorn, waartoo ook de Israëlioten van Mijdrecht behooren, heeft eene synagoge tegenover Uithoorn, op Mijdrechtschon grond, in de Menuonictcnbuurt. De in 103t! gelegde brug werd in 1672 uit voorzorg tegen de Frnnschen nfgebro- ken. Eene sedert gelegde brug werd den 23 Juli 1781 met een deel van het d. door brand vernield, maar is weder door eone nieuwe brug vervangen. 5J. goh. onder het d. Doezum in do Oron. gem. Orootegast. l\'ithoornsehe-Polder, of Groote-l\'itliooriiHvlie-PoIdcr, l>old. van 1500 heet. in N.-Holl., deels in de gem. Uithoorn, deels in Aalsmeer. Uithuistermeeden, of I i t li n i- zei\'ineeden, 1. kerk. ring der Herv. klasse van Middelstum (Ondordendam), bevattendo de gem. Breede, Eppenhui- zen, Oosternielaud-en-Oldenzijl, liottum, Uithuizen, UithuiBtermeeden-Binnendijks, Uithuist ermeeden-Buitendijks, Uskwerd, Warfum, Zandeweer. &. gem. in Gron., in het noorden bespoeld door het Uithuizerwad en do Wester-Eems, en naar do landzijdo bepaald door Uithui- zen, Kantons en \'t Zandt. Zij besloeg in 1870 ruim 2851 heet., welk cijfer door de sedert gevolgde indijking van den Eemspolder eenigo verandering onder- gaan heeft. Do grond bestaat uit zee- klei, doch meer of min zavelachtig. In 1811 had deze gem. 1732, in 1822 2045, in 1822 2045, in 1840 2779, in 1876 met 3707 in 1890 mot 3730 inw., in laatstgen. jaar saamgestold uit 2461 Herv., 971 Chr.-Oeref., 127 Doopgez. 1 Ev.-Luth., 35 Xcd.-Geref., 5 Bapt, 105 K.-Kath., 7 Isr. en 28 ongen. Zij be- stann meest van landbouw en veeteelt. De gem. bevat de d. Uithuistermeeden- Binnondijks, Uithuistermoeden-Buiten- djjks, Oldenzijl en Oosternieland, be- nevens de buurten Koodeschool en Oudc-Schip, het gehucht De Hoorn den Oostpoldor en het oosterlijk gedeelte van den Eemspolder. Uithuistermeeden, vroeger een deel van Uithuizen, was echter reeds in 1370 een zelfstandig kerspel. In 1717 is Uithuistermeeden door een watervloed zwaar geteisterd. I \'ithuiMterineeden -Viiiiien- «I ijk,* d. in de Gron. gem. Uithuister-

-ocr page 801-

-ocr page 802-



		- Urk. sterland, in 1840 met 78 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. I^rrk, eil. en gem., tot N.-Holl. be- hoorendo. Het ligt in de Zuiderzee, op bjjna gelijken afstand van den vasten wal van Holland, Friesland, Overüsel en Gelderland. De afstand tot don mond des IJsel\'s beloopt 17,320 dio tot Enk- huizen 20,280, dio tot do Lommer 20,340, die tot Elburg 28,200 motors. Hot be- slaat nog geeno 80 beet. on smaldeelt zich in twee zeer onderscheidene doelen. Hot westen, door diluvisch zand met gerolde steenen gevormd, ligt hoog (8 motor boven don zeespiegel). Het oostel. deel bestaat uit alluvisch zand, dat doorgaans slechts 1 3 decimeter boven A.l\'. is verheven en eindigt in een smalle landtong, de Staart, die haar ontstaan aan de noordwester stormen van Nov. 1775 en 1776 verschuldigd is. Onder dit alluvisch zand ligt, althans op eenigo plekken, klei, on daaronder veen. Vroeger is op Urk meermalen barnsteen gevonden, ofschoon steeds in goringo hoeveelheid. Men ziet op het hoogo ged. een twintigtal putten, die het noodigo drinkwater leveren. In 1637 rokende men de bev. op 300 zie en, van welken toen 149 door eono besmet- telüko ziekte werden weggerukt. In 1750 I telde men er 389, in 1789 520, in 1811 685, in 1822 642, in 18 ;0 789, in 1840 1130, in 1850 1205, in 1860 1391, in 1875 1791, in 1890 2596 inw. Bij do telling voor 1890 onderscheidde men er: 2105 Chr.-Goref., 409 Horv., 1 Doopsg., 79 Ned.-Gerof. en 2 Isr. Do visscherjj maakt voor bijna allo Urkers bet hoofd- middel van bestaan uit, on, daar zich op dit eiland slechts zelden vroemdolin- gen nederzetten, onderscheidt de bev. zich in velo opzichten van die, wolke op andere plaatsen in Nederl., zelfs aan do kust van do Zuiderzee, wonon. Het instandhouden van do oude kleoderdrach- ten en gebruiken heeft eene bijzondere nieuwsgierigheid opgewekt voor hot eiland en zijn bewoners. Het bezoek van vreemdelingen uit alle oorden der wereld is jaarlijks aanzienlijk. Hot lago deel dos eilauds voedt een kleinen veestapel, meost runderen, dio wogons de molk gehoudon wordon. Alle huizen van Urk staan op hot hooge gedeelte, in grootere en kleinere groepen, of geheel van elkander gescheiden. Zjj vormen te zamen een d., onderscheiden in vier wijkon, Bovenbuurt, Binnenbuurt, Achterbuurt
		822 rirnmcrdiep. Oj Houworzfll, benevens de geh. De Houw, De Klei, Elens, De Hucht, De Hoogte, Menneweer, Midhallum en Mid- buizen. Hot d. Ulrum is eene oude, aan- zionlyke plaats, op twee torpon aange- legd. Het bevatte in 1870 binnen de kom 644, in 1890 973 iuw. In 1890 wa- ren er buiten de kom 272 inw. Er zijn kerken der Herv. en der Chr.-öeref. Vroeger was er ook eeno Doopsgez. kerk. 1\'ll\'nmei\'diep. vaart in Gron., van Scbouwerzijl naar Ulrum, in 1650 gegraven. I Isda. geb. in de Gron. gein. Beerta, in 1840 met 44, in 1870 met 61, in 1890 met 64 inw. Er is een balte, voor lokaal verkeer, van den spoorweg Groningen Nieuweschans. I Ivt\'iul. geb., deels in de Limb. gem. Noorbeek, deels in do Luikscbe (Belg.) gem. St.-Maartensvoeren. Het Ncderl. deel bad in 1870 20, in 1890 11 inw. Ulvenliont, d. met oono R.-Katb. kerk in de N.-Brab. gem. Ginneken c. a. Oudtijds stond bierbij het slot Grimhuy- sen. In 1840 telde Ulvenbout 266 inw. In 1890 waren er 273 inw. binnen en 125 buiten do kom. Er is een St.-Eliza- betsgestiebt. De omstreken van bet dorp worden zeer verfraaid door bet Ulven- houtscbe-Bosch. Uilgabuui\', gehucht, deels onder het dorp Midlum, deels onder Herba- jum, in do Friescbo gemeente Frane- keradeel. I \'ppelscliedijk, b. ter wederzijde van een dijk in de N.-Brab. gem. Alm- kerk c. a., in 1840 met 692, in 1890 met 860 inw. Een gedeelte heet Uppel- schohook. l\'ppelscliepolder, of Alm- kcrkNclicpoIder, pold. van 431 hectaren in N.-Brab., deels in de gem. Almkerk c. a., deels in do gem. de Werken c. a. 1\'r, of Kar (l>e>, beek in Lim- burg, die, bü bet kasteel van Stein ont- springondo, bij bet stadje Urinond inde Maas valt. ITreterp, d. aan de Veenvaart in de Friesche gem. Opsterland. Het ligt aan- genanm in het geboomte. Het beeft eeno Herv. kerk. Men tolde er in 1811 1156, in 1840 1649, in 1875 1844, in 1890 1845 inw. Ureterper-Verlaat, goh. onder het d. Ureterp, in de Friesche gem. Op-

-ocr page 803-



		I \'rklioven.		Uskwerd. 823


		en Havenbuurt. Er zijn korken voor de Chr.-Geref. en de Herv., benevens eene school en een vuurtoren. Aan de zuid- zijde van dit onregelmatige d. is de ruime haven dio, in 1819 aangelegd, in 1834 on 1856 veel is verbeterd en vor- groot. Urk, in Febr. 966 door Keizer Otto den Oroote ter helfte aan hot St.- Pantaleonsklooster te Keulen geschon- kon, kwam vervolgens, door oone gift van Graaf "Wichman van Hameland aan het klooster te Elton. Daarna verkregen hot do Heoren of Graven van Kuinro, en eindelijk do Hoeren van Voorst. In 1660 verkocht Johan van de "VVorve de heerlijkheid aan de stad Amsterdam. Tot de verdere bist. herinneringen be- hooren: de vorijdelo poging der Mun- storschen om door middel van kaper- schepen Urk uit te plunderen, in 1672; de strooptocht van kapitein fEllokman, in 1799; de vloed van 4 Febr. 1825; de orkaan van 29 November 1836. UrkllOVeil, b. in de N.-Brab. gom. Tongelro, in 1840 met 332 inw. Voor 1890 niet at\'z. opgegeven. I i\'iiioiul. gom. in Limb., ingeslo- ton door do Nederl. gem. Obbicht-en- Papenhovon, Born, Sittard, Beek en Stein, alsmede door de Belg. gom. Leutb, Moeswyck en Stockheim. In het westen door do Maas bespoeld, door wier bed do grenslijn loopt, bestaat do grond 544 hoct. deels uit rivier- klei, dools uit mergel. Do bevolking bo- liep in 1840 1068, in 1875 1209, in 1890 1185 inw., in laatstgen. jaar ondor- scbeidon in 1134 R.-Kath., 33 Herv. en 13 Isr. Landbouw, handel en schoep- vaart zijn er de voorn, middelen van bestaan. Ook onderscheidene handwer- ken wordon hier uitgooofcml. De gem. bevat het vlek Urmond en bet d. Berg. Het vlek Urmond, oudtijds ook Eur- mond genoemd, hooft nog overblijfselen van aarden wallon, doch de vroegere poorten zyn gesloopt. Mon telde or in 1890 637 inw. De R.-Kath. kerk is eon aanzienlijk gebouw. Do Horv. kerk werd in 1685 op eon heuvel aan do Maas ge- sticht. Er is een klooster der Conven- tueelen. Langs do wostzüdo der plaats vloeit do Ur, die in het noordwesten in do Maas valt. Ursem, of Ureum, gem. in N.- Holl., tusschon do gom. Hensbroek, Berkhout, Avenhorn, Schormorhorn, Otorleek en Heer-Hugownard. ZJj is ge- vormd door een deel van hot oude land
		van "West-Friesland en den noordweste- lijkon uithoek van het drooggemaakte Schermoer, te zamen 1557 heet. groot. Do grond bestaat deels uit laag veen, deels uit klei. In 1822 had Ursom 673, in 1840 880, in 1875 1252, in 1890 1231 inw. Bij de tolling voor 1890 onder- scheidde men er: 709 R.-Kath., 495 Herv., 3 Chr.-Geref., 7 Ned.-Geref., 1 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 10 Doopsgez. en 5 ongen. /ij bestaan meest van de vooteelt en zuivelberoiding. De gem. bevat, behalve het deel van de Scher- meer, het d. Ursem, benevens de b. Rustenburg, Noorddijk en Oost-Mijzen. Het d. Ursom is eene oudo plaats, waar tot in do 13de eeuw eeno munt was gevestigd, die door Graaf Floris V om- streeks 1294 naar Medemblik werd ver- plaatst. Men vindt er kerken der R.- Kath. en Herv. en toldo er in 1840 268, in 1870 431, in 1890 462 inw. ITrsemerpolder, of I \'rsnmer- polder, pold. van bijna 414 heet. in de N.-Holl. gem. Ursem. Useleilberg, berg of heuvel in de Geld. gem. Groesbeok. Uskwerd, of Usquert, gem. in Gron., in het noorden door hot Uitbui- zorwad bespoeld en naar de landzijde ingesloten door de gem. "Warfum, Kan- tens en Uithuizen. Zij beslaat 2736 heet., hoofdzakelijk door zeeklei ge- vormd. Er zijn velo wierden. In 1811 had I\'skwerd 868, in 1822 1014, in 1846 1401, in 1875 1771, in 1890 1667 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 1292 Herv., 23 Doopsgez., 96 Chr.-Goref., 60 Ned.-Geref., 107 R.-Kath., 19 Isr. en 70 ongenoemdon. Landbouw en veeteelt geven den bewoners een bestaan. De ge- meente bevat het dorp Uskwerd, het gehucht "Watswerd, benevens een aan- merkelijk gedeelte van den Noord- polder. Vóór 1808 hebben ook Odorp, Hilwinda en Holwerd tot Uskwerd bo- boord. Het d. Uskwerd telde binnen do kom in 1890 683 inw. en buiten do kom 30. Oudtijds lug het nabij bet strand, waarvan hot nu door kloigronden ter breedte van moor dan 4500 meters is gescheiden. Vandaar dat de Friescho Apostel Ludger, Bisschop van Munster, toon hij in Fivelgoo on Hunsegoo het Evangelie kwam prediken, herwaarts to scheep kon komen. De Herv. kerk is een merkwaardig gebouw. Er is een station van don spoorweg Groningen Roodeschool. De burg Ludema werd in

-ocr page 804-



		irtreclit.
		824 ITgseloo.


		I eeuw do zotel van machtige kerkelijke opperhoofden, welke van de Frankischo en Duitscho Vorsten bij hunne kerkclijko waardigheid die van Vorsten des Kijks ontvingen. Van deze prelaten droegen de beide eersten, Willebrord on Honifacius, den titel van Aartsbisschop der Frio- zon. Grogorius (opvolger van Bonifa- cius) voordo hot eorst dien van Bis- schop van Utrecht. Zoowel onder dezen prelaat als onder zijne opvolgers, Theo- dardus en Harmokar, verkreegde Utreckt- scho priestorscbool een groote vermaard- hrid en werd Utrecht hot middelpunt voor kerkelijk leven, wetenschap en kunst in Noord-Nederland. De bloei van ¹ Utrecht word gestuit door de invallen I der Noormannen, die, na do St.-Maar- touskork verwoest te hebben, in 857 I Bisschop Hunger noodzaakten als bau- : neling rond to zwerven. Ook Bisschop Radboud, een afstammeling der Frie- scho Koningen, moost voor hen do wijk , nemen. Om hierin verbetering to bren- \' gen begon Bisschop Balderik in 922 de hoofdstad van zijn kerspel met muren te omringen, terwijl hij de St.-Maarteus- en St.-Salvatorskerkcn, beiden door don vijand getoistord, liet horbouwon. Volk- mar, Boudowijn on Ansfïiod volgden Balderik als Bisschop van Utrocht op en verwierven, bevriend als zij waren met do Keizers, bij onderscheidene gift- brieven, nieuwe domeinen: akkers, bos- schen, hoeven, lijfeigenen, ja geheele landstreken, waardoor allengs eeno we- reldlijke heerschappij ontstond. Aanvan- kclijk vormde deze heerschappij alles behalve een samenhangend geheel. Do bestanddoelon lagen zelfs vor uiteen. Men vond dio zoowol te Groningen aan do Hunso als to St.-Odiliënborg aan do Roor, te Bodegraven aan den Rijn, to j Oldcnzaal bij den Dinkel, te Eist in de ¹ Betuwe, en te Emmerik aan don nog onverdeeldon Rijn. In al die en velo ! andore plaatsen oefenden l\'trecht\'s Bis- ichoppen het landvorstelijke gezag uit, en ontvingen er do inkomston van de vorstelijke domeinen. Van liovorledo werden de grenzen moor nfgorond, deels door nieuwe keizerlijke sclionkingen, doels door verdragen met Brabant, Hol- land en Gelder, waarbij meormalen rui- lingen plaats vondon. Ook door aankoop en erfenis werden verschillende streken verworven, zooals Rhoneu, Dioponheim en Kuinro. Do macht van Utrecht zou grooter zijn geweest, hadden do kapit-
		1742 afgebroken. In 1231 is Uskwerd in een stryd tusscken de Eenrummers en Uithuizers afgebrand. Ook in 1587 heeft dit d. veel geleden door een j>lun- dertockt van Staatschc soldaten. l\'sseloo, d. in do Overijselscho gein. Lonnekor, met eone in 1844 ge- sticbto Herv. kerk. Hot ligt aan don weg van Haaksborgon naar Enschedo en teldo mot don omtrok, Usseloo- Broekbeurne, Usscloo-Gecrdinkzijdo en Usscloo-Helmigzyde, in 1840 720, in 1870 844, in 1890 821 inw. Er is oen halte, waar op verzoek enkele treinen op het traject Enschede Boekeloo stoppen. X\'sseil, 1). in de N.-Brnb. gein. Os, in 1840 met 118 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. l\'tiiigeraileel, gem. in Friesland tusseken Rauwerderhcm, Idanrderadecl, Smallingerland, Opsterland, Engwirden, Haskcrland en Doniaworstal, bestaande de grond in het geheel bijna 6470 heet. meest uit laag veen, ten deelo (in het westen) ook uit klei. Midden door de gem. loopt de Boom. In het westen vindt men, nevens andere kleine plassen, de oostelijke inhammen van het Sneekermeer. In 1744 had deze gom. 2225, in 1748 2208, in 1811 (toen zij do mairio Akkrum vormde en deels tot de mairio Oldeboorn behoorde) 2505, in 1822 9G9, in 1840 3738, in 1860 4194, in 1875 4799, in 1890 5089 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 1802 Herv., 1705 Doopsgez., 158 Chr.-Geref., 1 Rem., 1 Ev.-Luth., 555 Ncd.-Gcref., 65 R.-Kath. en 802 ongen. Zij bestaan meest van veeteelt en zuivelbereiding. Andere takken van bestaan zijn land- bouw, veenderij, scheepvaart, handel, Bcheepmakory, kalkbranderij, molens, enz. De gem. is verdeeld in C dorpen: Oldeboorn, Akkrum, Terhorne, Nes, Terkaple en Akmarijp. Van deze dorpen hebben Nes en Akmarijp, door het sloopen hunner kerken, thans het aan- zien van buurten bekomen. De hoofd- plaats der gem. is Oldeboorn. l\'trecllt, 1.* zesde prov. des Ko- ninkrijks, in hot noordoosten door do Zuiderzee bespoold, naar bet noorden en noordwesten bepaald door Noord- Holland, naar hot westen en zuklwosten door Zuid-Holland en naar bet zuidoos- ten en oosten door Gelderland. Do pro- vincio ontleent haar naam aan hare hoofdplaats, eeno der oudste steden in deze landen en sedert het laatst der 7e

-ocr page 805-



		Utrecht.
		Utrecht.
		825



		! het Sticht (Sept. 1483). Do afkankelijk- heid, waarin Utrecht hierdoor geraakte, mocht gedurende eenigen tijd do rust herstellen, het werkte de ontbinding van het wyd uitoongelegen gebied in de hand. Onder Bisschop Frederik van Baden, den opvolger van David van Bourgondië, ging Groningen voor hot Sticht verloren, en toen deze prelaat negentien jaren had geregeerd, ontving hy een wenk om zijn stoel aan een an- deren Bourgondischeu bastaard in te ruimon. Frederik van Baden moest ge- hoorznmen, on het Sticht kreeg Filips van Bourgondië tot Bisschop en Heer. Filips\' opvolger, Hendrik van Beieron, door een oorlog met Gelder en door do burgerijen van Utrecht en Zwolle in het nauw gebracht, wist ten laatste geen uitkomst moer ; nadat hij den 7 Januari 1528 het Ovcr-Sticht ten offer had ge- bracht, stond hij den 20 October dnar- aanvolgendo ook het Xeder-Sticht van Utrecht als eene wereldlijke heerschappij af aan Keizer Karel V. De Bisschoppen van Utrecht werden nu eenvoudig over- \| sto herders der geloovigen, zonder dat zjj zich op eenigerlei wijze met het \| landsbestuur hadden te bemoeien. Utrocht i sloot zich in 1579 bij do andoro pro- vinciën aan, die zich ann de regeoring des Spaanschen Kouings onttrokken. I Sodort 1581 was het \'t vierde gewest \| in rang der Unie. Het werd in Juni i 1672 door do Fransclienaande Vereonigde Provinciën ontrukt, doch reeds in Jan. 1674 in zijne vrijheid on vervolgens in zijn rang bij de Unie hersteld. In 1798 werd werd de prov. Utrocht \| verdeeld ouder 4 departementen. Dat van den Rijn erlangde : de steden Utrecht, Amerfoort en Wij k-bij-Duurstede, geheel Eemland, nagenoeg geheel \'t Overkwar- tier, Oostveen, Oostbroek en De Bilt, benovens Langernk. Een gedeelte van ] Abkoude en Kudelstaart kwamen aan \| hot Departement-vau-den-Amstel. Hot j Nedorkwartier, zooals dit sedert 1654 was bepaald geweest, doch zonder Har- molen, werd aan het Depart. ïessel toe- gevoegd. De stad Montfoort, met bijna al de heorl. in hot kwartier van Mont- foort (Langorak nlloen uitgezonderd), Vreeswjjk, het Overeindo-vaii-Jutfaas en i Harmeien gingen over aan het Dopnr- temont-van-don-Delf. Reeds in 1801 werd het landschap Utrecht als zelf- standig gewest, onder den naam van Departement Utrecht, hersteld. Het
		tels, aan wien de keuze der Bisschoppen in do 12de eeuw bij uitsluiting kwam, allen vreemden invloed weten te weren. Doch dit was geenszins het geval. De naburige Vorsten waren er op uit, om bloedvorwanten of vrienden op den stoel van St.-Maarten te plaatsen en daar die Vorsten zeer verschillende belangen had- den, werd de keus maar al te vaak op meer dan óén persoon uitgebracht, ter- wijl er zelden eene benoeming plaats vond, die niet den toorn van een onto- vreden nabuur verwekte. Daarbij kwam, dat de burgerijen van Utrecht en Deven- ter, de beide voornaamste steden von het Sticht, hare krachten leerden kennen en naar vrijo instellingen streefden. Ook Groningen, dat zich als eene vrije stad begon te beschouwen, en het landschap Drente, waar men de Slotvoogdon van Koevorden meer dan do Bisschoppen aan- hing, verwekten moeielijkheden. Onder do Bisschoppen, wier regeering Utrecht\'s bloei bevorderde, tellen wij Otto van Holland (van 1233 tot 1249), Hendrik van Vianden (van 1251 tot 1267), Gwy van Avesnes (van 1301 tot 1317), Jan van Arkel (van 1342 tot 1364) en Floris van Wevolinkhoven (van 1379 tot 1393). Doch de mooielijk- hodon voor do kerkvoogden als woreld- ljjko vorsten nam too, toen partijschap- pen in Utrecht ontstonden, en de bur- gers van het gedeelte dat het Neder- Sticht uitmaakte, ofschoon zelven ge- kant tegen do heerschzucht des adels, zich onwillig betoonden om de roof- en hebzucht der grooto leenmannen in het Boven-Sticht (Overijsel) te betoomen. Met de uitbreiding van het Bourgondi- sche gezag in do Noderlanden kwam Utrecht, bij de verheffing van David, een natuurlijken zoon van Filips den Goede, tot Bisschop, meer dan vroeger onder vreemden invloed. Do nodcrlaag van Hertog Karel den Stoute te Naucy (5 Januari 1477), en de moeielijkheden waarin Maria van Bourgondië zich bg haro komst tot do regeering gewikkeld zag, schenen dien invloed te zullen stremmen. Er ontstond een zoo hevig verzet tegon dien oorsten prelaat uit Bourgondisohon stam, dat men hom ge- vangen nam. Doch zoodra do Aartsher- tog Maximilinan, Maria\'s gemaal, de handen vrijkreeg, herstelde hij don Bis- schop in al z(jne kerkelijke en wereld- lyke waardigheden en deed zichzelven erkennen als voogd en beschermer van

-ocr page 806-



		826 Itreclit.		Utrecht.

		werd zelfs uitgebreid, want daaraan werd nu Vianen toegevoegd. In 1805 werd Vianen aan Holland teruggegeven, doch daarentegen Uselstein m3t Utrecht vereenigd. In 1806 werd do uitgestrekt- hcid van het Departement opnieuw ge- wyzigd. Hot werd toen verdeeld in 2 kwartieren: Utrecht on Amersfoort. 13y hot departement werden ingelijfd : Hoc- volaken, Sckerpenzecl en Geldcrsch- Venendaal, Woerden, Oudowater, Usol- stcin, Jaarsveld, Benschop, Polsbroek, Zovender, Kabauw, Bonrepas, Vlist-oost- zjjde, Kietveld-en-de-Bree, Tekkop, de Vliet, Hekendorp, Snelrewaard, Waar- dor, Barboutswaarder, Nieuwkoop, Ze- venhoveu en Noorden. Daarentegen worden van Utrecht afgescheiden: De Marsch (aan Geld.); Hagestein, Lange- rak en Oukoop (aan Maasland); Loenen, Nieuwcrsluis, Vreeland, Nichtevecht, Abkoude-Baambrugge, Abkoudc-Proost- dü-cn-Aasdom, Vinkevoen, Wilnis, My- drocht, Tarnen, Uithoorn en KudcU staart (aan Amstelland). Na do inlyving van Holland bij \'t Fransche-Keizerrijk in 1810 werd het Departement Utrecht toegevoegd aan het Departemont-van- de-Zuiilerzeo, waarvan Amsterdam de hoofdplaats was. Hagestein en Langerak kwamen aan het Departement-van-de- Monden-van-de-Maas. In 1814 werd de provincie Utrecht hersteld. Aan dit ge- west werden toen toegevoegd: Uselstein, Benschop, Noord-Polsbroek en Jaarsveld, doch men ontnam daaraan: Langerak. By do wet van 19 Mei 1819 kwamen: Wavervoen en Waveren, Loosdrecht, Loonen-Kronenburg en Kloin-Muidon aan de Provincie, bij die van 27 April 1820: Tekkop, Indijk, Snelrewaard, Zuid-Polsbroek, Zevender en Kabauw. Daarentegen werden in 1819 van Utrecht afgescheiden: Ankeveen, Nederhorst- den-Berg, Kortenhof en Uithoorn, en in 1829: Lange-Ruige-Weide, Oukoop, Papekop-en-Diemerbroek on Hagestein. Utrecht is groot 138,429 heet., of na- genoeg 25\'/i vierk. googr. mijl. Ofschoon deze provincie do kleinste is des Kyks, heeft zy eone grooto verscheidenheid van gronden. Het grootste deel, namo- lyk dat van do Oooische grenzen tot do Veluwe, bestaat uit diluvisch zand, met uitzondering van hot Eomdal eu do kuststreek langs de Zuiderzee. By Amoru- foort, evenals tusschon Zeist en Wou- donborg, en tusschen Amorongon on Rhonen verheft dit zand zich tot hou-
		velen, waaronder van meer dan 60 me- ters boven A.P. Klei vindt men langs den Krommen-Rijn on den Ouden-Ryn, de Vecht, don Amstel, den Holland- schen-IJsol, de Grebbe en de Kom, oven als in dio vroegere veenplassen, welke door bedijking en uitmaling in vrucht- bare gronden zfjn herschapen. Laag veen bedekt een groot deel van hot noorden der prov., benevens het midden van de Lopikkerwaard, het oord tusschen de kleilandcn langs do Vecht en het dilu- vium van het Gooi, de streek tusschen Linschoton en de Zuid-Hollandsche grens en die omtrent Venendaal. Alluvische zanden liggen tusschen hot klei by Vreeswijk, afgegraven hoogo venen ten noordwesten van Soest. Do Rijn, de Lek, de Vecht en de Amstel, do hoofd- rivieren der provincie, zijn belangrijke waterwegen. Ook de Oude-Ryn, de Eem, do Hollandsche-IJsel en do Ang- stel dienen het verkeer te water, doch de Krommo-Rijn is voor de scheepvaart van weinig bolang: er varon op dat stroompje slechts schuiten. Het belang- rijkste kanaal is het Merwedokanaal. Vorder komen in dit opzicht in aanmer- king: de Rechtc-Angstel, do vaart van den Doorslag naar den IJsel, do Bis- schop-David\'s-Grift, do Hoikoperwete- ring, de Byloveld, de Nieuwevaart-door- Proostdij, do Tienhovervaart, de Vleu- tensche-Vaart, enz. Meren heeft Utrecht bijna alleen in zijn uitgeveondo plassen. Het Egelmeer of Engelmeer, op de Amorongerheide, bevat zoo weinig wa- ter, dat men er soms door heen wan- delt, zonder den geringsten plas te ont- waren. Utrecht, als in het middelpunt des lands gelegen, is naar allo richtin- gen door spoorwegen doorsneden. Ge- opend werden de lijn van de N.-Holl. grens b(j Abkoude tot Utrecht don 28 Dcc. 1843, dio van Utrecht naar Drie- bergen den 17 Juli 1844, die van Drie- bergen naar do Geld. grens to Venen- daal, den 15 Maart 1845, die van Utrecht tot de Zuid-Holl. grens by Oudowater den 21 Mei 1855, die van Utrecht langs Amersfoort tot de Geld. grens den 20 Augustus 1863, dio van Utrecht tot de Lek bij Kuilenburg den 1 November 1868, dio van Breukelen tot Harmelen den 1 Nov. 1869, die van do Gooische grens ten zuiden van Hilversum tot Utrecht on van do Gooischo grens ten ooston van Hilversum tot Amersfoort, don 10 Juni 1874, dio van Amersfoort

-ocr page 807-



		Utrecht.		ITtreclit.
		827


		tot de Geld. grens bij Hoevelaken den 15 Mei 1876. Sedert is aangelegd de spoorlijn AmersfoortRhenen naar Kes- teren. Tramlijnen vorbinden Utrecht met Vreeswijk, mot de Oeldorscho grens aan de Grebbe via Zeist, Doorn, Amerongen, Rhenen, verder Doorn met Wijk-by- Duurstedo. Utrocht had in 1822 111,240 inw. Dit cijfer won l>ü do volkstelling van 16 Nov. 1829 gestegen tot 132,359 bij die van 31 Doe. 1859 tot 159,776, bij die van 1 December 1869 tot 174,589. Den 1 Januari 1876 berekende men er 184,084 inw., en wel 90,368 van het mannelijk en 93,716 van het vrouwelijk geslacht. In 1890 telde do prov. 221,007 inw., nam. 109,100 van het m. en 111,907 van het vr. geslacht. Zij split- sten zich toen in: 117,897 Ned.-Hcrv., 588 Waalsch-Herv., 961 Rem , 4382 Chr.-Gerof., 13,143 Ned.-Geref., 754 Doopsgoz., 2520 Ev.-Luth., 417 Herst.- Luth., 75,942 R-Kath., 1554 Oud-R., 7 Prosb.. 52 Anglik., 7 loden der Schotscho Kerk, 15 Duitsch-Evang., 94 Apost., 17 Evang., 4 Vrije Evang., 11 Vrije-Prot., 3 Darb., 1 Bapt., 1 Method., 185 Horrnh., 1399 Ned.-Isr., 27 Port.- Isr., 2 Mabom. en 1024 ongen. Land- bouw en veeteelt zijn voor Utrecht voor- name bronnon van welvaart, doch ook do veenderij, visschcrü, handel, schoep- vaart, fabrieken on handwerken zijn van groot belang, de beide laatste takken vooral te Utrecht, Amorfoort on Zeist. Op 31 Dec. 1890 waron in de provincie 150 fabriekon mot stoom, 32 stoomwa- tergcmalon, 23 zeeschepen en rivier- booten mot stoomvermogen, 67 locomo- tieven, locomobielen enstoomkranen, 11 tramlocomotieven. Onder do voortbreng- solon van do landbouw staan rogge, tarwe, gorst, haver on aardappelen bo- vonaan. Ook de tabaksbouw is aanzienlijk, vooral in de omstr. van Amersfoort en Rhe- nen, even als de ooftkweekerij in de nabuurschap van "Wijk-bij-Duurstede. Utrecht is voor het lagero schoolwezen onverdeeld. Het eenigo distrikt, Utrecht, bestaat uit do arrondissementen Utrocht, Loenen, Amersfoort, Rhenen, IJselstein. De prov. behoort tot de twoedo in- spectie. Utrecht telde in 1891 96 opon- baro 1. scholen en 103 bijzondere, waar- van er 12 werden gesubsidioerd. Het onderwijspersoneel bestond uit 392 m. on 185 vr. bjj het oponbaar on 178 m. on 144 vr. bfj het bijzonder 1. oadorwys. Voor middelbaar onderwijs behoort Utrecht tot
		do eerste inspectie met de prov. Noord - Brabant, Geldorland, Zoeland, Overgsel en Limburg. Hoogere burgerscholen zijn te Utrecht on Amorsfoort, ceno hoogere burgerschool voor meisjes (sedert 1875) en burgeravondscholen te Utrecht en te Amersfoort; voorts te Utrecht oeno byz. ambachtsschool en oeno Xuts-tce- konschool to Zeist. Te Utrocht is oeno Rijksveeartsonijschool gevestigd. Voor hot hooger onderwijs bestaan eono hooge- school te Utrecht, gymnasia te Utrecht en te Amorsfoort. Het aartsbisschoppe- lijk seminarium van Utrecht heeft ecne hoofdafdeeling gevestigd te Rijscnburg, gem. Driebergen; to Amersfoort hoeft men het seminarium der oud-bissehop- pelyke clerezie. Naar do Eerste Kamer der Staton-Generaal vaardigt Utrecht 2 loden af. Voor do verkiezingen van leden voor do Tweede Kamer omvat do prov. de distrikten Utrecht en Amersfoort. be- nevens deelen der distrikten Wijk-bij- Duurstede, Hilversum en Maarsen. Voor het kiezon van Provincialo Staton is Utrecht in 5 kiesdistrikton verdeeld : Utrecht, Amersfoort, Amerongen, IJsel- stein en Breukelen. Het eorstgen. distrikt benoemt 13, elk der overigen 7 leden. Voor het rechtswezen bestaat Utrocht uit het arr. van dien naam met 5 kantons.-- ÏS. rijkskiesd. voor hot afvaardigen van twoo leden naar do Staten-Generaal. Het bevat de gem. Utrocht, Achttion- hoven, Maartensdijk, De Bilt, Bunnik, "Westbroek, Oudonrijn. CJ. kiesdistrikt voor de Prov.-Staten. Het bevat alleen de gem. Utrecht. <A. arr. in de prov. Utrocht, in 1811 als vijfde distr. van het Departomont-van-de-Zuiderzoo ont- staan. Na do herstolling van Noerland\'s onafhankelijkheid in 1814 zijn grenzen en indoeling meermalen gewijzigd. Als arr. van het Dopartoment-van-de-Zuider- zee bevatte het de 7 kantons : Utrocht 1, Utrecht 2, Maarsen, Mijdrecht, Woor- den, Schoonhoven en IJselstein. Van 1814 tot 1838 was het gesplitst in de 6 kantons: Utrecht 1, Utrecht 2, Maar- sen, IJselstein, Baambrugge en Loenen. De verdoeling in 1838 was in 4 kan- tons: Utrecht, IJselstein, Maarsen on Loenen, die in 1877 in 5: Utrecht, Breu- kelen-Nijenrodo, Amersfoort, Wijk-bij- Duurstede en Woerden. 5. eerste kant. van hot arr. Utrecht. Het bevat do gem. Do Bilt, IJselstein, Maartena- djjk, Oudenryn, Vreeswijk, Zeist en Utrecht, <». klasse der Herv. Kerk

-ocr page 808-



		rtreclit.		Utrecht.
		828



		I lom en Deventer in Nederland en één I gem. op Nordstrand in Sleeswjjk. Van deze gem. maken 16 het aartsbisdom van Utrecht uit, zijnde do gom. te Amersfoort, Kuilenburg, Delft,Dordrecht, Gouda, \'s-Gravenhago (hebbende eene bijkerk to Rijswijk), Hilversum, Leiden, Oudewnter, St.-Lucas to Rotterdam, St.- Petrus-en-Pnulus to Rotterdam, Schoon- hoven en St.-Geertruidn to Utrecht, St.- Maria to Utrecht en St.-Jacobus te Utrecht. 13. kiosdistr. der Isr., bc- vattende do 8 gom.: Amersfoort, Maars- sen, Mijdrecht, Rhenen, Utrecht, Ve- nondaal, Wijk-bij-Duurstede, IJselstein. Utrecht, 14. gom. in Utrecht, in het noorden bepaald door do gem. Zuilen, Achttienhoven en Maartensdijk, in het oosten door Do Bilt en Houton, in hot zuiden door Jutfaas en Oudenrijn, in het zuidwesten door Vleuton, in het noord- weston door Haarzuilens en Maarsen. Zij beslaat nagenoeg 2216 hoct.on hoeft eene oppervlakte van vruchtbare rivier- klei, dio door den Krominon-Rijn, den I Ouden-Rijn, do Vocht en don Vaartschen- Rijn wordt doorsneden. In 1748 bero- kende men de bev. der gem. Utrecht op 25,200 zielen. In 1796 telde men er ! 32,294, in 1809 34,880, in 1811 33,811, ¹ in 1822 34,078, in 1830 43,407, in 1840 48,491, in 1850 47,830, in 1860 52,989, ^: in 1876 65,052, in 1890 84,346 inw. In laatstgen. jaar onderscheidde men de bev. in: 42,793 Nod.-Horv., 400 W.- Horv., 778 Rem., 730 Chr.-Gerof., 533 ! Doopsgez., 1863 Ev.-Luth., 245 Horst.- I Luth., 3976 Ned.-Geref., 30,261 R.-Katu., i 1322 Oud-Roomschen, 26 Anglik., 1 lid \| der Schotscho Kerk, 10 Duitsch-Ev., 86 I Apost., 12 E vang., 1 Vrjje-Ev., 3 Darb., i 3 Herrnh., 703 Ned.-Isr., 21 Port.-Isr., ! 2 Maliom. en 567 ongon. Op 31 Dec. 1894 bedroeg de bevolking 44,328 m. en 48,253 vr., totaal 92,581. Do gem. be- staat uit de stad Utrecht on hare voor- steden, benevens hot platteland van de Vrijheid". De voorstedon, vier in \\ gotal, haddon vroeger eigene schou- i ten, doch zijn in 1823 met de stal onder hetzelfde bestuur gebracht. Do stad Utrecht ligt aan den Rijn, do I Vecht, don Vaartschon-Rijn en don Leid- j schon-Rijn, in een schoon, vruchtbaar oord. Utrecht is ovor hot gohool fraai \' gebouwd. Twee grachten doorsnijden do stad in haro grootsto lengte: de Oude- Gracht en de Niéuwe-Gracht dio in do Kromme Niouwegracht, Drift en Plom-
		in l\'tr., bevattende 3 ringen, met 26 gem. De ringen zijn Utrecht, IJselstein en Mijdrecht. 7. ring dor klasse Utrecht, bevattende do gom. Utrecht, Maareen, De Moern en Vleuten. 8. klasse der (Jhr.-Geref. Kerk in Utrecht, Z.-Holl. en N.-Holl., bevattende de gom. Baambrugge, Breukelen, Kokkengen, Hilversum, Oud-Loosdrecht, Utrecht, "Westbroek, Woerden. t). kerk. ring der Ev.-Luth. Kerk, bevattende do 8 gein.: Utrecht. Arnhem, Amersfoort, Kuilenburg, Tiel, Zutphen. Doesburg en Duetinchom, beuevens de 4 hliaal- gomecnten : Loonen (onder Utreclit), "Wngoningcn (onder Arnhem), Nijkerk (omler Amersfoort) en Leerdam (onder Kuilenburg). lö. nartsbisd. der. R.- Kath. Kerk. Nadat Willebrord en Boni- facius als Aartsbisschoppen van Fries- land waren overleden, werd het bisdom Utrecht bestuurd door bisschoppen, (die tot 1528 tevens als wereldlijke vorsten regeer.len), totdat in 1559 Utrecht tot een aartsbisdom werd verheven, met do 5 sutl\'ragaanbisdommou vrfli Haarlem, Deventer, Leeuwarden, Groningen en Middelburg. Dan, door hot overgaan van de stad on do prov. aan de Staatsolie zijde veranderde deze staat van zaken. Eorst bij pauselijke breve van 4 Maart 1852 word de kerkelijke hiërarchie te Utrecht hersteld, en daarbij do kerkprovincie verdeeld in 5 diocesen, namelijk hot aartsbisdom van Utrecht en de daaraan onderhoorigo of suffragaanbisdommon van Haarlem, \'s-Hertogenbosch, Broda en Roermond. Het diocees Utrecht is thans verdeeld in 17 dekenaten: zijnde Utrecht, Almeloo, Amersfoort, Arnhem, Deventer, Doesburg, Groenloo, Gronin- gon-en-Asson, Heeronveen, Leeuwarden, Montfoort, Naarden, Oldenzaal, Sneok, Wijk-bij-Duurstede, Zutphen en Zwolle. 11. deken, van het aartsbisdom Utrecht der R.-Kath. Kerk, bevattendo de 6 par. binnon do stad Utrocbt on bare voor- stodcn. IS. aartsbisdom der R.-lvath. Kerk van de Oude Klerozij, dat zyn oorsprong rekent van het in 1559 opge- richto aartsbisdom Utrecht Toen de Paus in 1717, mot voorbijgang van bet Utrechtscho kapiteel, hot bestuur der kerkelijke provincie aan zijn vertogen- woordiger te Keulen of dien to Brussel opdroeg, hoeft hot kapittel hierin niet berust, maar den 27 April 1723 een aartsbisschop gekozen. Dit bisdom is gesplitst in 3 diocesen: Utrecht, Haar-

-ocr page 809-





		Utrecht. petorengracht fcaro voortzetting vindt, allen op geheel bijzondere wijze aan- gelogd. De levendige Oude-Oracht beeft hooge en Inge kaden, waarvan de oor- ste ovor gowelfde kluizen loopen, die meerendeels tot pakhuizen, berg- en werkplaatsen zijn ingericht. Het Vree- burg, het St.-Janskerkbof en de Neude, met het Munster- of Domskerkhof, do Marieplaats en de Ganzenmarkt zjjn merkwaardige pleinen. Onder de straten onderscheiden zich gunstig: de Minro- broederstraat, het Oudkerkkof, de Voor- straat, de Ln\'nmarkt, do Choorstraat, do Steenweg, hot Achter-St.-I\'ieter, de Keistraat, de Heerenstraat, de Hambur- gerstraat, de Lange-Viestraat, do Booth- straat, de Breestraat, de Lange-Nieuw- straat, de Twjjestraat, de St.-Jansstraat, onz. door regelmatiijen aanleg on aan- zionlijke, althans wolgebouwde huizen. De wallen van Utrecht zijn, voor het grootste deel, in bekoorlijke wandelingen herschapen, een plantsoen dat zich, als ware het een groot park, bij do schiU derachtigo lanen in de voorsteden aan- sluit. Buiten do vroegere wallen zijn het vooral de Maliebaan en de levendige Biltstraat, die, bjj haar prachtig ge- boomte, ook met schoone gebouwen prijken. Op dio wallen, welko niet tot plantsoen zijn aangelegd, vindt men de Bagijnokade, Van-Wijckskade, de Xieu- wekade, de Katkarn\'nekade en de Rijn- kade, thans langs het Vreeburg door- getrokken. Voor eonigo jaren hoeft de gemeente hot buiten Hoogeland" aan- gekocht om daar een villapark op te richten, waaraan zich weldra op het Oudwijkerveld daarachter een uitgestrekt wandelpark zal aansluiten. Als een der merkwnardigsto gebouwen geldt de Dom- toren, vroeger het sieraad van de Dom- of Maartenskerk, doch sedert don 1 Au- gustus 1674, toen een deel der kerk in een puinhoop werd herschapen, een ge- heel op zichzelf staand schoon bouw- werk. Deze toren rust op 3 zware, merk- waardige kluizen, heeft eene hoogte van 110 meter en kan langs een trap van 466 treden bestegen worden. Hij word in 1321 begonnen en in 1382 vol- bouwd. Do Dom-, Munster- of St.-Maar- tenskerk bestaat sedert 1674 nog slechts uit een deel der oude hoofdkerk van het Sticht, maar ook in dien staat boogt het gebouw op talrijke bewijzen van architectonisch schoon. De kerk is ge- sticht door den geloofsprediker Wille-		Utrecht. 829 brord tusschen 096 en 720, doch word in 1015 door Bisschop Adelbold her- bouwd. Door storm en brand zwaar be- schadigd, verkreeg zn\' op last van Bis- schop Hendrik van Vianden (1251 1267) ^: de gedaante, waarin het overgebleven deel (de zijpanden van het koor) nog overig is. De tegenwoordige inrichting \| der kerk is van 1825, doch sedert wor- den nog bij voortduring groote kosten aan haar in- en uitwendige versiering be- steed. Ongelukkig is tengevolge van een architcctoniscli-historisch dispuut tus- schen den bouwmeester, die door kerk- voogdon met de restauratie was belast, den heer 1". J. Xicuwenhuis, en de ad- viseurs der Regeering over o on onder- deel van hot werk, de Rijkssubsidio in- getrokken, en daardoor de voortzetting van dezen arbeid belet. Ter zyde van do kerk bevindt zich een zoogenaanido kloostergang of vrijhof, die van wege de Regeering geheel in den ouden stgl hersteld is en een merkwaardig gedenk- ! teeken van oude bouwkunst mag boeten. De kerk heeft oen beerlijk orgel, dat evenwel thans eene herstelling behoeft, die reeds gedeeltelijk is aangebracht en nog wordt voortgezet, en o. a. de praal- graven van Utrecht\'s laatston Aartsbis- schop Froderik Schenk van Toutenburg on den zeeheld Willem Jozef Baron I van Gent, die in 1672 in don slag ! van Solebny sneuvelde. Ook het stoffelijk overschot van Prinses Amalia van Solms rust in deze kerk. Be- halve de Domkerk, hebben do Xed.- Hervormden nog 5 kerken, waarvan do St.-Janskerk, tusschen 1027 en 1054 ge- sticht, het praalgraf bevat van don Erf- burggraaf Dirk van Wassenaar. Eeno tweede kerk, de Buurkerk, is merk- waardig als de plaats waar de oude Bisschoppen, na op bet Raadhuis als regenten van het Sticht, don eed afgo- legd te hebben, het wereldlijk gewaad, waarin zij hun intocht gohoudon hadden, aflegden on zich in het kerkelijk gewaad hulden, waarmede zij ten Dom togen. De Jakobskerk bevat het grafgesteente van don zachtmoedigen leeraar Hubrocht Jacobsz. Duif huis. In de Nikolaaskork siert een gedenkteeken het graf van den dichter Jacobus Bellamy. De Geortruida- of Geertekerk eindelijk bevat het graf van den oudhoidkenner Arnold van Buchel. Do Waalsch-Herv. houden hunno godsdienstoefeningen in de oudo 8t.- 1\'ieterskerk in Romaanschen stijl in de

-ocr page 810-

-ocr page 811-



		Utrecht. 88 ï
		Utrecht.


		voorschriften wilde laten geven omtrent den uitwendigen vorm van het geschenk, dat de gemeente geven zou, d. i. om- trent den styl waarin het gebouw zou worden opgetrokken. Als men weet, dat die stijl was de rijke Renaissance, dan behoeft noch over het karakter noch over de heftigheid van dien strijd iots meer gozegd te worden. Eindelijk onder den Minister de Savornin Lohman werd de strijd beslecht en kon het gebouw worden opgericht, zooals het van ge- meentewege ontworpen was, met eenige wijzigingen, waarover men het eens was geworden, en waarvan de voornaamste was dat het gebouw aanvankelijk ontworpen in een rechte lijn van de Domkerk naar den hoek van het plein thans mot een rijken middenbouw in dien hoek ge- plaatst is, waaraan rechts en links twee vleugels in hoekvorming aansluiten. Den lOen Juni 1892 logde Koningin \\Vilhcl- mina den lsten steen, bij welke gele- gonheid zij met H. IL do Regentes luisterryk ontvangen werd, en ter ker- innering waaraan niet alleen dio steen boven don ingang een gekroondo W. draagt, maar ook in den middengevel Haar beeltenis in wit marmer is aangc- bracht. Terwyl het studenten-corps uit ingenomenheid met datzelfde feit als- mede met de aanbieding van de Acadc- mie in den avond van 11 April 1894 eeno fraaie buste van H. il. in wit mar- mer, een meesterstuk van Bart van Hove, ter plaatsing in het gebouw aanboden. Die avond was het voorspel van de plechtige overdracht van het gebouw op 12 April door het gemeentebestuur aan hot curatorium. Hadden de profes» soren van het goed gemeende, maar eigenlijk vry sobere geschenk hot 40ste lustrum geon gebruik willen maken, hoog was hunne ingenomenheid met het nu bij het 50ste lustrum aangebodene, dat trouwens niet alleen in zijn geheel maar ook in tal van onderdeden een kunstwerk is, getuigende van even on- bekrompen zin als goed ontwikkelden smaak, maar dat ook in zijne voortref- felyke inrichting on onberispelijke af- werking waardig is de gevoelens to vertolken, die tot don bouw hebben doon besluiten. Noemen wy verder het Observatorium van het Koninklijk Meteorologisch Instituut, in 1848 op het hooge bolwerk Zonuenburg gebouwd, doch dat thans vervangen wordt door eene nieuwe inrichting op hot buiten
		de oprichting van een nieuw Universi- teitsgcbouw. Daar de Academie in 1636, na vroeger een Lustre-school te zyn ge- wccst, bij besluit der Staten \'s l.umls van Utrecht en op kosten van de stad Utrecht tot Universiteit word verklaard, werd in 1836 het 40ste lustrum gevierd. By\' die gelegenheid bouwde do gemeente een zoogenaamd Academiegebouw tegen den muur van den kloostergang, bevat- tende eenigo college-kamers en versierd boven don ingang met een Sol Justi- tiae" het academiewapon, het eenige trouwens wat het rechtstreeks met do academie ooit heeft gemeen gehad, want toen het gebouwtje gereed was, wensch- ten de professoren van dit gracelijkaange- boden geschenk geen gebruik temaken. Op voorstel van den hoogleeraar Opzoo- mer werden de localen toen ingericht tot een leesmuseum, waarvoor zij gediend heb- ben tot zij moesten worden afgobroken om plaats te maken voor een inderdaad monumentaal nieuw Universiteitsge- bouw. 1\'laatsmakon is eigenlijk niet het juiste woord. Het nieuwe gebouw staat met oenen vleugel naast do plaats van het vroegere, zoodat do buitenmuur van den kloostergang thans geheel open is. Mon wil, dat een ingang met een Go- thieke portiek daarin zal worden aan- gebracht. Het nieuwe gebouw is ge- sticht ingevolge besluit van den ge- meenteraad met medewerking van do Provinciale Staten en van de burgerij van Utrecht, die in vrijwilligo giften een aanzienlijk deel van do bouwkosten droegen. Het is een gedouktoeken en een onderpand van den band van innige verknochtheid tusschen Utrecht on de Academie, treffend vertolkt op een go- denkponning by een der vroegere lustra geslagen, door do zinspreuk Quis sepa- rabit." Tot die feestgave werd besloten by het 50sto lustrum. Do plannen wor- den ontworpen door hoogleeraar Oiigel te Delft en den architect-directeur der gemeentewerken Vermeys, de laatste na zgn overlijden bij het ontwerpen en uit- j voeren der plannen vervangen door don heer F. J. Nieuwenhuis, thans directeur i der gemeentewerken te Utrecht. Een j veeljarigo stryd ontstond tusschen het i gemeentebestuur en do hooge Rogooring, aan welke laatste hot gemeentebestuur met de grootste bereidvaardigheid on zelden geziene onbekrompenheid zeg- genschap liet ovor do inwendige inrieh- ting, maar door welko hot zich geen

-ocr page 812-



		«32 I tiecht. Utrecht.

		Koelenborg onder De Bilt. De Willems- kazorne stond tot 1877, toen zij afbrandde, op do plaats van de abdij der Witte- V rouwen. In de plaats van de kazerne is gebouwd de gemeentelijke hoogere bur- gerschool voor meisjes, van de gespaard gebleven bijgobouwen werden de recht- scho ingericht tot kantoor der hypothe- kon en van bet kadaster en het link- sche tot ijkkantoor, terwijl de\' bovenza- len zijn ingeruimd voor een museum van kunstnijverheid dat, zich steeds uit- breidende, nu hot ijkkantoor naar een nieuw daarvoor gesticht gebouw is ver- plaatst, het geheele gebouw tot zijne beschikking heeft gekregen. Nog verdienen vermelding de met glas over- dekto liotermarkt, in 18U4 gebouwd; do Schouwburg ; het overgebleven gewelf van het kasteel Vredenburg of Vreeburg ; de Mant, volgens de over- levoring ter plaatse van oen kasteel der Heeren van Amstel gesticht, met scboone werkzalen en inrichtingen, en in het bezit van oen verzameling Nederland- sche munten en gedenkpenningen; de cellulaire gevangenis op het bolwerk Wolvenburg; de ötationsgebouwen; centrale bureaux der Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwogon, ge- bouwd in 1871 en in 1894. Tot de Academie behooren (behalve de bibliotheek) een anatomisch, een minera- logisch en een pathologisch instituut, het ziekenhuis, het geneeskundig ge- sticht voor krankzinnigen, het Noderl. gasthuis voor ooglijders, een physiolo- gisch laboratorium, een natuurkundig, een scheikundig, een dierkundig, een plantkundig on een pharmaceutisch la- boratorium, een plantentuin, een sterren- wacht, een museum van natuurlijke his- torie, enz. Het kabinet van werktuigen voor den landbouw is in 1878 naar Wa- geningen overgebracht. Tot de verza- melingcn van wetenschap en kunst be- hooren: Het oud-archief in een brand- vrjj gebouw op de Drift gehuisvest, waar zoowel de r\\jks-, provinciale- als gemeente-archieven bewaard worden. Voorts behalve het reeds gemelde Oud- heidsmuseum op het Hoogeland, het aartsbisschoppelijk museum, merkwaar- dig uit een oogpunt van kerkelijke historie on kunst en het museum van het Genoot- schap Kunstliefde, dat thans de meeste schilderyen bevat, die vroeger evenals de oudheidkundige verzamelingen op het Stadhuis bewaard werden. Men vindt
		er ook de stukkon uit do oude Utrocht- scho school op welker betookenis de aan- dacht is gevestigd door do in 1891 ge- houden merkwaardige tentoonstelling. Eindelijk nog het museum van kunstnijverheid en zoölogisch musoum. Utrecht bezit een gymnasium, waarvan de 4 December 1874 het vierhonderd- jarig bestaan feestelijk werd herdacht; \| eeno in 1821 gestichte Rijks-veeartsenij- : school, die na de onder Mac-Gillavry aangebrachte verbeteringen en nieuwe inrichtingen met de beste in Europa kan wedijveren; eene Rijks hoogere burger- skhool mot vijfjarigen cursus, eene ge- I meentelijke hoogere burgorschool met ; driejarigen cursus, een gemeentelijke hoogere burgerschool voor meisjes, een burgeravondschool met cursussen voor j industrieel onderwijs, aan het kunstny- verheidsmuseum verbonden cursussen voor kunst-industrieel onderwijs, eene ambachtsschool, die in 1894 in een nieuw gebouw gehuisvest werd, vele inrichtin- gen van lager on moer uitgebreid lager- onderwijs. Ten aanzien van woldadigo in- richtingen kan Utrecht wedijveren met de drie grootste Nedorlandscko steden. Het Fundatiehuis van Renswoudo is eene ovon scboone inrichting als het huis zelf door bouworde en pracht uitmunt. Het Academisch Ziekenhuis, het St.-Androas- gasthuis, hot Burgerweeshuis, het Am- bachtskinderhuis, het Luth. Weeshuis, R,-Kath. St.-Jozofsgesticht, (Oude-Man- nen- en Vrouwenhuis tevens Weeshuis, in een fraai gebouw), het Oud-R. Wees- huis, het Oud-R. Oudeliedenhuis, het Centraal-Israëlitisch Weeshuis, do Ama- lia-stichting (eene schoone herinnering aan de brave gade van Prins Hendrik der Nederlanden), door het Utr. Comité van het Roode Kruis opgericht tor vorpleging van zieke en gewonde soldaten in oor- ! logstijd. Tusschentijds wordt dit gesticht aangewend als Kinderziekenhuis, waar tevens een cursus ter opleiding van ziekenverpleegsters wordt gegeven, ter- wijl het in de laatste jaren herhaal- deljjk ter beschikking gesteld is van het gemeentebestuur ter verpleging van cholera-lvjders. Voorts hot Oude- Mannen en Vrouwenhuis, hot Diakones- senhuis, dat in 1894 zyn 50-jarig bestaan vierde en ongeveer ter zelfder tyd door de verbouwing van een gedeelte naar het paviljoen-stelsel een eerste stap zette op den weg om oen ziekon-inrich- ting te worden, die aan de hoogste

-ocr page 813-



		Utrecht. 8S3 R(jn, Leidschcn-Rjjn on door het Mer- wede-Kanaal, waarmede het door Vaart- schon- en Loidschen-Rijn in verbinding is gebracht, langs de vijf spoorweglij- non, die hier te zamen komen, en de heerbnnen naar allo oordon des lands vindt een belangrijk verkeer plaats. Utrecht wordt in vele richtingen door- Bneden door paardontramlijnen en is ook verbonden door tramlijnen met Zeist en Vreeswijk. Dj stad is voort» eene voorname fabriekplaats. Is er van \'s Rijkswege do Munt gevestigd, de Staatsspoorwegmaatschappij hoeft er eveneens aanzienlijke werkplaatsen. De voornaamste voortbrengselender Utrecht- sche nijverheid zjju meubelen, rijtuigen van allo soort, metalen* en ijzeren werktuigen, lederwork, steen, potten, pannen, beonzwart, voorwerpen van terra-eotta, chemicaliën, loodwit, tras, hout, landbouwwerktuigen, orgels, iu- strumenten, goud- on zilverwerken, book- en steendrukwerk, touw, kaarsen, olie, zeep, sigaren, zout, bior, meel, enz. Merkwaardig is de ontwikkeling der kerkelijke kunst on kunstnijverheid, die er gelukkige beoefenaars vindon, welko in styl on goest samenwerken. Utrecht is van hooge oudheid. Allerwaarscbijn- lijkst hoeft hot zijno eerste ontwikke* ling te danken aan eene sterkte of kas- toel, door de Romeinen nabij eene Ger- maansche wijk to dezer plaatse opge- richt. In do 4do eeuw was hot onder den naam Ultrajectum (of Trecht) be- kend. In do 5de eeuw bloeide het ook onder den naam Viltaberg of \\Vilten- borg. Eene der hoofdplaatsen van Friesland geworden, was hot de ze- tel van Friesche Koningen tot do Frankische Koning Dagobert don burg tusschon de jaren 622 en 032 ver- overdo, de sterkte met hooge muren liet omringen en er een kerkje stichtte de St.-Thomaskapcl genoemd. Later, historische herinneringen van Utrecht zijn: de verovering van den burg Trecht, door Koning Radboud, omstreeks 680; de herovering van Trecht door de Fran- ken, in of omstrooks 690; de komst van den geloofspredikor "NVillebrord of Cle- mens, stichter van het klooster van St.- Salvator (van do orde van St.-Benedic- tus) en van de St.-Mnartonskerk ter plaatse van do vorwoeste St."Thomas- kapel, omstreeks 697 on vervolgens; do herovering van Trecht of Utrocht door Radboud, in of omstreeks 716; do
		Utrecht. eischon van den nieuwen tyd zal kun- nen beantwoorden, het Krankzinnigen- gesticht, het Groot Militair Hospitaal, het >\'edcrlandsch Gasthuis voor behoef- tige en minvermogende Ooglyders, eono stichting van prof. Donders, waarin hij, na als baanbreker op het gebied der nieuwere oogheelkunde zijn roem geves- tigd te hebben en haar reuzenschreden te hebben doen maken, zijne taak overdroeg aan zijn medewerker Herman Snellen, die, op de gelegde grondslagen voortbouwende, het aangevangen werk tot steeds grooter volkomenheid bracht en in 1894, door de opening van een nieuw, aan hooge eischen van kunst en de hoogste eischen van doelmatigheid beantwoordend gebouw in de Blcionburg- straat zij \'t ook niet zoo bijzonder gun- stig gelegen een vurigen wensch van hem en Donders verwezenlijkt zag. Van Donders, wien dit gobouw een gedenk- teeken is, vindt men in do rogontenka- mer een buste in marmer door Johan Keiler. Verder de Marnixstickting, do Stevonsfundatio, talrijke vrije kameren, enz., enz., zij allo zijn heorlijko getuigen van den weldadigon zin van Utrocht\'s burgers. Tot uitspanningsplaatsou be- hooren hot park Tivoli en de tuin Buiten- lust, beido met zalon. Voorts de Schouw- burg, die inwendig zeer voldoende is. Zoowel hot in 1031 opgerichte Collegium Musicum l\'ltrajectinum of Stadsconcort als do Zangvereenigiug van Toonkunst verschaft aan Utrecht oen welverdionden naam in de muzikalo wereld. Utrecht dankt zijn bloei voor een groot deel aan zijne goede ligging, waardoor het een middelpunt voor den binnenland- schen koophandel en verkeer is gewor- den. Daarom zijn op hot Vreeburg op- gericht en den lsten Juni 1894 geopend eene Handelsbeurs on een Fruithal, twee gebouwen, die tezamen eene ge- lukkige oplossing vormen van de ar- chitoetonische moeilijkheid om op een groot plein twee uiteraard lage en langwerpige gebouwen, oen het oog bevredigend aanzien te gevon. Dank zij het talent van den hoor F. J. Nieuwen- huis, is datgene, waarvan een raadslid vreesde dat het twee schuiten-huizen zouden worden, tot eou waardig sieraad gemaakt van hot fraaie plein Vreden- burg" het middelpunt van het Utreckt- scho marktverkeer. De paarden-, vee-, koron- en andere markten wordon druk bezocht, on langs Vocht, Vaartschen-


		Witkamp.
		M

-ocr page 814-

-ocr page 815-



		I>treeht.		Itieeht. 835


		! ecster en zjjn aanhang, in Oct. 1586; de gevangenneming van Schout Gerard Prounink van Deventer, in 1588; do beroerten van 1598 on 1610; hot aan- stellen van waardgoldors, in 1617; het afdanken der waardgoldors door Prins Maurits op do Noude, in 1618; de in- wijding der Hoogeschool, den 17 Juni 1634; do bezetting door de Kransohen in Juni 1672; het aftrokken der Fran- schen, den 23 November 1673; do or- kaan van den 1 Augustus 1674; hot sluiten van den vrede te Utrecht met Frankrijk en Spanje, den 11 April 1713; het sluiten van den vrede tusschen Spanje on Portugal, den 6 Februari 1715; do oproerige bewegingen van 1748; do burgergeschillen van 1784 1787; hot verlaten der stad door den ; Bijngraaf van Salm, den 15 September ; 1787; het binnentrokken der 1\'ranscheu, ! in Januari 1795; het verheffen van ¹ Utrecht tot koninklijke residentie, in 1807; het aftrekken der Franschon in den nacht van 27 op 28 Nov. 1813; de conferentie der Nederlandsehc on Bel- gische gemachtigden ter veroffening van financieëlc aangelegenheden, in 1839; de plechtige ontvangst van Koning Willem II, den 18 Mei 1841; de ope- ning van den spoorweg naar Amstor- dam, den 28 December 1843; die van den spoorweg naar Driebergen, den 17 Juli 1844; het bezoek van Koning "\\Vil- lcm 111, in September 1853; de opening van den spoorweg van Utrocht naar Gouda, den 21 Mei 1855; die van Utrecht naar Hattem, den 20 Augustus 1863; die van Utrecht naar "Waardon- burg, don 1 Nov. 1868; die van Utrocht over Hilversum naar Amsterdam, don 10 Juni 1874; de oprichting in 1883 van een standbeeld van Graaf Jan van Nas- san op hot Domplein, naar \'t meesterlijk ontwerp van don lieer J. F. Strackó; do onthulling ervan den 5en October van dat jaar in bijzin ^vnn Hare Maje- steiton; de opening op 1 April van dat- zolfde jaar van do Utrechtsche water- leiding, die haar priso d\'eau heeft to Soest met vertakkingen naar Amors- foort, Hilversum, Baarn en De Bilt; d,e opening op 4 Augustus 1892 van het Morwede-Kanaal door Hare Majesteiten de Koninginnen, eono plechtigheid, die goen onverdeelde vreugde in Utrocht wekte, omdat do voordeeion, die men van de oude Keulsche-Vaart genoot, aanmerkelijk moesten verminderen.
		31 Juli 14G2 ; do aanslag der Utrccht- schcn tegen "Wijk-bij-Duurstede, de rcsi- dentio des Bisschops, in Dec. 1462; do stad door den Bisschop in den ban ge- daan, in 1479; hot verrassen van Naar- den door vermomde Utrechtsche krijgs- knochten, in 1481 ; het gevecht te Jut- faas tuschon do Utrechtschen en den Hollandschen Stadhouder do Lalaing, don 13 Ootober 1481; do terugkeer van Bisschop David, den 21 April 148!; Bisschop David gevangen genomen en naar Amersfoort gevoerd, den 8stcn Mei 1483; de onderworping der stad aan Mnximiliaan van Oostenrijk, den 3 September 1483; de Ilollandsche be- zetting uit do Katharijuepoort en do stad gejaagd, in 1489; de mislukte po- ging van Frederik van Egmond om Utrecht te vermeesteren, mede in 1493; de mislukte poging van l\'loris van IJsel- stein om Utrecht over hot ijs te ver- meesteren, den 28 Januari 1511; de vrede tusschen de stad en de Landvoog- <les, den 15 Juli 1511; het sluiten van het bestand tusschen Bourgondié\' en Gel- dor, den 17 Sept. 1517; do verkiezing "van Hendrik van Beieren tot Bisschop, don 6 Mei 1524; de eischen van het volk aan de regeering om teruggave Tan misbruikte gelden," in Mei 1525; het optrekken van gewapende burgers onder Gorrit Knyf tegen andere gewa- pendc burgers onder Jakob van Mijn- den, den 7 December 1526; Golderseh krijgsvolk binnengelatoD, den 5 Augus- tus 1527; de herovering van l\'trecht op do Geldorschon, don 1 Juli 1528; de plechtige intocht van Keizer Karel V, den 14 Augustus 1540; het zweren van don ood van trouw aan Prins Filips van Spanje, den 4 October 1549; het hou- den der oorsto openbaro hervormde pre- dikatie, don löAugustus 1566; de boold- stormerü, den 25 Augustus 1566; het binnendringen van Spaansche bezetting door den Graaf van Mogen, den 27 Fe- bruari 1567; do stad door den Hertog van Alva van al hare voorrechten vor- vallcn verklaard, 14 Juli 1570; do aanval van muitende Spanjaarden, in Decem- ber 1574; do overgavo van het slot Vredonburg aan do burgery, den 11 Februari 1578; het sluiten der Unie, op den 23 Januari 1579; de binnen- landsche beroerten, van 1583; de plech- tige intocht van Leicestor, don 1 April 1586; hot gevangennemen van eenige aanzienlijke regeeringsleden door Lei-

-ocr page 816-



		Vaartschc-Rijn, enz.
		636 Vaals.


		V.

		Vaal», gom. in Liml)., ingesloten door do Xederl. gem. "Wittem, do Prni- sischo gem. Laurensborg, liet vroegere onzijdige gebied van Moresnet en de Bolg. gem. Gemmenich. Zij maakt oen dor hoogstgelogene deelen van ons vaderland uit, daar Vaals in bergen on heuvelen van het noorden naar het zuiden al hooger oprijst. Hot hoogste punt verheft zich zelfs tot 240 IL bo- von A.P. Do grootte beloopt bijna 2401 hoct. Do oppervlakto van den grond bostaat uit mergel of Limb. klei en wordt door de Geul on de Seltzerbeok bespoeld. De gem. telde in 1822 2560, in 1840 2900, in 1860 3593. in 1876 4283, in 1890 4845 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 4667 R.-Kath., 84 Ned.-Herv., 1 Hem., 3 Doopsgez., 5 Ned.-Geref., 9 Evang., 53 Luth., 1 Herst.-Luth., 2 Episc. en 20 Isr. Z\\j be- staan deels van den landbouw en aan- vorwnnte bedrijven, deels van fabriek- nijverheid, daar te Vaals veel laken en andere wollen storten worden geweven. Do gem. bevat de dorpon Vaals, Holset en Vylen, benevens de b. "Wol f haag, Mamelis, Rot, ^lelleschet, Kamerig, Lemiers, Raren, Harles en Kottossen. Het d. Vaals ligt aan den weg van Aken naar ..Maastricht, op een hellen- den grond, in een schilderachtig oord. In hot zuidordeel staan do R.-Kath. kerk en de Horv. kerk, tegen elkander gebouwd. Ook vindt men er oene Luth. kerk, oeno synagoge, het klooster der Zusters van hot H. Hart van Jezus en opvoedingsgesticht Bloemendal, een klooster der arme Jliigde C\'hristi" (oudevrouwenhuis), een klooster van Redemptoristen, een kazerne dor mare- chausseo en belungrijko inrichtingen van nijverheid. Men telde er in 1840 1342, in 1870 2056, in 1890 2864 inw. Vaals wordt reeds genoemd in eene oorkonde van Koning Hendrik III van den 15 Februari 1041, waarin hij goederen al- daar te Vals" aan zijne nicht Irmengardo vermaakt. In 1661 kozen do Staton-Goneraal, bij do verdeeling van het Land-van-\'s Hertogeurade, voor zich de bank van Vaals, om don Pro-		testanten van hot naburige Aken gele- genhoid te geven, don openbaren gods- dionst bij te wonen. Niet alleen de Herv., maar ook do Doopsgoz. en Luth. genoten do voerdoelen van dezo schik- king. Zelfs de "Waalscli-Horv. uit het naburige Luikerland kwamen naar Vaals om er bunnen godsdienst uit te oefenen. ; Verscheidene Akensche en andere Pro- testunten vestigden zich ook te Vaals \' metterwoon. Het verstoren ooner doop- ! plechtigheid in de Herv. Kerk ten jare 1762 verbande gedurende ongeveer drie jaren de goede verstandhouding, welko bier tot dien tijd doorgaans tusschen de Katb. on de Prot. had bestaan. In don zomer van 1876 werd de groote lakon- fabriek van Vaals door brand verwoest. Vaardebnren, of \\ a rebn ren, b. onder het d. lilija, in de Eriesche gem. Eerwerderndeel, in 1840 met 129, in 1890 met 147 inw. Vaarle, geh. in de X.-Brab. gom. ! Nonen, in 1840 met 115 inw. Voor 1890 , niet ufz. opgegeven. Vaarsrlie-Hoeven, geh. in de X.-Brab. gem. Lierop. Vaarwel, of Veersel, geh. in do i X.-Brab. gem. Zomeren. Vaartbroek, geh. in do X.-Brab. i gem. Woensol. Vaart. geh. in de X\'.-Brab. gom. I Loon-op-Znnd. Vaartkant, 1. b. in de X.-Brab. gem. Etten-en-Leur. SS. b. in de X.- ; Brab. gem. Loon-op-Zand, in 1840 met 114 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Vaartwclie-ltiniienpoltler, p. van 36 heet. in de N.-Brab. gemeente \'s-Gravenmoer. VaartNclic-IIeikant, geh. in de X.-Brab. gem. Loon-op-Zand. Vaartsclie-ltijn, olI£enl»che- Vaart, vaart in de prov. Utrecht, i reikendo van de hoofdstad der prov. tot I aan de Lek bij Vreeswyk. Het is deels een oude Rijntak, deels oen kanaal, in of omstreeks 1148, 1288 on 1373 ge- gravon, doch in later tijd verbeterd en uitgediept. De Vaartsehe-Rijn is voor een groot deel gebezigd bjj het bouwen van het pand VreeswykUtrecht van

-ocr page 817-



		Valkenburg. 837
		Vaasen.


		f 183,358 van do koninklijke erven aan- gekocht. Val (De), aanlegplaats voor scho- pen in de Z.-Holl. gem. Ouddorp. Valburg, gem. in Geld., ingesloten door de gem. Dodowaard, Hommen, He- toren, Eist, Bemmel, Bouningcn en Ewijk. Zij maakt een ged. van do Betuwo uit, wordt naar do zijdo van Ewijk en Ben- ningen door de Waal bezoomd, is door de Linge doorsneden en hooft kleigrond, hier en daar met grint vermengd. In het gehool is do gem. 5044 heet. groot Zij tolde in 1822 2758, in 1840 3632, in 1876 4833, in 1890 5546 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 3283 Herv, 2 W.-Herv.. 19 Chr.-Geref., 115 Ned.-Gercf., 28 Ev.-Luth., 1 Horst.- Ltith., 12 Doopsgoz., 1 Hom.. 2038 R.- Kath., 3 Oud-Roomschen, 1 Angl., I ! Duitsch-Ev., 1 Evang., 3 Vrije-Evang., 1 Darb., 1 Hapt., 1 Unitaris, 10 Isr. en 18 ongon. De bev. vindt meest haar be- staan in den landbouw. Do gein. bevat [ de 7 d.: Valburg, Oosterhout, Slijk- Ewijk, Herveld, Andelst, Zetten en Ho- moet, benevens de goh. Loenen en Wol- feron. Er is eon station van de spoor- lijn Arnhem(Nijmegen)Geldermalsen Dordrecht. Het dorp Valburg, wijd uiteen gebouwd, hoeft eono Herv. en R.-Kath kerk. Oudtijds was er ook oen kasteel. Het telde in 1840 688, in 1870 698, in 1890 703 inw. Het is zeer oud, \' Avant het komt reeds in eono oorkonde I van 793 of 894 onder den naam van ! 1\'alburcmarcn voor. Valendries, 1. goh. in de Geld. gem. Wie bon. J2. geh. in do N.- Brab. gem. Boxmeer. Valewaard, polder in de Geld. gem. Angerloo, groot 177 heet. Valge, wijk van het Gron. dorp Leens, met do Chr.-Geref. kerk. Valingen, geh. onder hot d. Ee in de Frioseho gem. Oostdongoradeel. Valk, b. onder het d. Luntoron in Geld. gem. Edo, in 1840 mot 145, in J 1870 mot 177, in 1840 mot 227 inw. Valkenberg, b. in de N.-Brab. j gem. Gilze-on-Rijen. Valkenburg, 1. voorm. graafsch. in do Maasgouw, thans eon ged. van i \'t hert. Limburg. Het strekt zich uit j langs do Maas tussclicn Limburg, Luik, \| Loon, Brabant, Geld. en Gulik, en be- vatte o. n. het stadjo Valkenburg, bo- nevens do dorpen Meorsen, I.immol, Borgharen, Itteren, Bundo, Geul, Ule-
		Let Merwode-Kanaal. (Zie dit nrtikel.) Aan den mond van dit kanaal te Vroes- wijk liggen zware sluizen. Vaasen, d. in de Geld. gem. Epe, tellende in 1840 594 en met de ondorh. b. zoonis Hegge, Westerenk, "Wanenk, Nierscn, Oosterhof enz., 1502, in 1872 1881, in 1890 2014 inw. In 1880 had het binnen do kom 539. Er zijn kerken voor de Herv. en R.-Kath. Er is een station van den spoorweg Ilattem Dieren. Ook vindt men er het historisch belangrijke kasteel de Kannenburg. YaaaeiiMclic-ltroek, b. in het d. Vaasen in do Geld. gom. Epe, in 1840 mot 423, in 1870 met 549, in 1890 met 44(i inw. VaiiMhartelt, of VaeHhartelt, halte van den spoorweg, en voor het lokaal stoomtramverkeer, van den spoor- weg AkenHasselt. Vaasnule. d. met oene R.-Kath. kerk in Limb., deels in do gem. Nut c. a., deels in de gem. Hoensbroek. Het was vóór het kon. besluit van 26 Juli 1821 ceno zelfstandigo gem. van 104 heet. oppervlakte. Het Nutscho aandeel had in 1840 122, in 1870 138, in 1890 132 inw. Tot Hoensbroek behoorden in 1840 7G, in 1870 58, In 1890 60 inw. Oudtgds was Vaasrado eene heerl., waarvan do naam oorspronkelijk St.- Sorvaasrade luidde. Zij was met Nut en Houtein in 1274 door Walram van Val- kenburg in leen gegeven aan Gerlach van Limbricht, doch kwam reeds vóór 1388 aan het kapittel van St.-Scrvaas to Maastricht. Do hoeren van Yaasrade verleenden allen vreemdelingen vrije in- woning, zoo do overgekomenen niets tegen hen of hunne onderhoorigen mis- droven hadden. Tot 1856 bezat Vaasrado slechts oene kapel, doch toen is ceno kerk gesticht, die sedert 1857 door een rector wordt bediend. Het oude gckkor- gericht" te Vaasrade word om zijne vin- nigo uitspraken govreesd. Vatla, oudo plaats in het Land der Batavieren< waar de strijdgenooton van Claudius Civilis in het jaar 70 coiio nederlaag leden. Men heeft het terug willen vinden in Wageningen. Wellicht lag hot ter plaatse van het d. Wa- donooien. Vaealiartelt, fraai landgoed in do Limb. gem. Meersen, in 1841 door Ko- ning Willem II aangekocht en tot zjjn dood bezeten. Den 30 Juni 1851 is hot door de hoeren P. en J. Regout voor

-ocr page 818-



		Valkenburg.
		838 Valkenburg.

		straten, Heek, Schimmcrt, Geleen, Bin- golrade, Merkelbeek, Brunsom, Schin- vold, Oorsheek, Amstenrade, Schin- uen, Jnbeok, Spaubeek, Nut. Vaas- rade, Hoensbi\'oek, Voerendaal, Kliin- mcn, Heerlen, Nieuwenhagen, Schaas- borg, Bchin-op-Geulre, Strucht, Oud- Valkcnburg, Houtem, Wijnundsrade, Hulsberg, Berg, Amby, Kisden en St.-Geertruide. Lenige Heeren van Val- kcnburg zijn ook Heeren geweest van Hoinsberg, Hontjoie, Gangelt, Sittard, Born, Poilvache, Marviile, Arancy, Bflt- genbnch, Herpen (Ravenstein), enz. In Frnnselie oorkonden heet de beerl. Faui\|iiemont. De eei-sto Hoer van Val- kcnburg, die ons bekend is, was Oozc- wijn 1. Hij stamt at\' van de Heeren van Wnssenbei\'g en wordt in 1085 vermeld. Zijne opvolgers waren : Gozewijn II (die do voogdij van Meersen bekwam), Go- zewijn III, (iozewijn IV, Hendrik (van Wnssenberg), Walram I (de Lange, uit don huize van Limburg y 1242), Dirk I f 15 October 1268), Wnlram II (de Roode, f \'i 1301 of 1302\|, Dirk II (f 1305 of 130(1), Betaald (f 1332), Dirk III (f 19 Juli 134(5», Jan (y 1352) en Filippino, echtgenoote van Hendrik van Vlaanderon, Heer van Xiovo. Deze, erfgename haars brocdei^-s, verkocht de heerlijkheid aan oen Heer van Schoon- vorst (Schönforst), die in 1354 door Keizer Karel IV daarmede werd be- leend. Niet in staat om de verkregen rechten te handhaven, verkocht de lieer van Schoouvorst Valkenburg in 1356 aan Hertog Willem van Gulik, ten wiens behoeve do heerl. in genoemd jaar tot een graafschap werd verheven. .Maar Keizer Karel IV kwam op de be- leening van Valkenburg terug, en kende hot graafschap eerlang toe aan "Walram van liorn, mits dezo Filippino van Val- kenburg door eeno geldelijke uitkeering schadeloos stelde. Daar "Walram van liorn aan deze bepaling niet voldeed, verkocht Filippino hare rechten aan Hertogin Johanna van Brabant. Deze keerde boven do koopsom ook aan al de agnaten schadeloosstellingen uit, zooals aan don Hertog van Gulik en Walram van Bom. Dientengevolge was sedert 1381 het graafschap Vnl- kenburg een Brabantse!» domein. In 1416 had Hertog Jan IV Valkenburg verpand aan Graaf Frederik van Meun (Mors) en Saarwerden. Om dezo ver- panding in te lossen oischte Hertog
		Filins de Goede in 1439 eono schatting van do Valkeubui-gers. In het Bourgou- discho tijdvak werd Valkenburg verknocht met liet Hertogdom Limburg. Dan, of- schoon in de Statenvergadering van Limburg vertegenwoordigd, bleef het graafschap toch zijno oigene staten i behouden. In 1661 werd Valkenburg j tusschen de Verconigde-Ncderlniideu on 1 Spanje verdeeld. Diontengevolgo be- stond het StaatsehValkonburg uit het stadje Vulkenburg en de 4 banken: Meersen (mot Houtem, Amby en Liminel), Klimmen (met Hulsberg en , Schimmert), Beek (mot Berg en Bome- I len). en Heerlen (met Welten, Voeren- daal en Nieuwenhagen), benevens do vrije heerlijkheden Geul, Bnnde-en-UIe- ! straten, Etteren, Borgharen en Eisden j (met St.-Geertruide). De Koning van ! Spanje bekwam do domeinen en ! heerlijkheden Nat, Oud-Valkenhurg, \| Strucht, Sehin-op-Geullo, Wijnands- rade, Geleen, Schinnen, Spaubeek, Oorsbeek, Jabeek, Brunsem, Sc.hin- I veld, Hoensbroek, Vaasrado, Schaas- , berg en Vissersweerd, benevens do abdij van St.-Gerlach, welk convent ; geheel door Staatsch gebied was om- I ringd. Zeventig jaren nadat Spaansch- Valkcnburg aan Oostenrijk was geko- men, t. w. bij den vrede van Versailles, j den 5 November 1785, stond Keizer j Jozef do abdij van St.-Gerlach uun do \' Verecnigdo-Xcderlanden af, alsmede do heerl. Schaasberg, Oud-Valkenburg, Strucht en Schin-op-Geul. Ook de heerl. Elsloo, in 1661 onverdeeld gebleven, werd bij dien vrede den Staten toego- dend. In 1T94 door de Franselien vor- overd, is Valkenburg in 1795 by do Fransche-Ropnbliek, t. w. bij het De- partement-vun-dc-Maas, ingelijfd. In 1814 kwam hot Staatsolie deel on in 1816 het Oostenrijkscho deol aan de Xodor- landen terug. SS. gen», in het l»or- togdom Limburg, in gesloten door do gein. Houtem, Berg-on-Terbljjt, Huls- berg, Schin-op-Geul en Oud-Valkenburg, door de Geul doorsneden, 46\'i heet. groot, met eeno grondvlakto van mor- gel en bookklei. Zij bevat nagenoeg niets dnn het stadje, eigenlijk een dorp, Valkenburg. Van deze plaats, die vroe- gor versterkt was, wordt het eerst inol- ding gemaakt in eeno oorkonde van 15 Februari 1041, onder den naam Fal- chonberch. Ofschoon klein van omvang, had dezo stad vroeger talryko poorten:

-ocr page 819-



		Valkenburg.		Valkenburg. 839

		de Birkelpoort, Grendolpoort, Goul- of Molenpoort, Oliepoort, Moipoort, Nieuw- poort en Drenckpoort. Men telde er in 1840 121, in 1870 157, in 1890 209 huizen, waarvan in laatstgenoemd .jaar 191 bewoond, 15 onbewoond en 3 in aanbouw waren. De bev. beliep in 1822 1532, in 18J0 735, in 1875 880, in 1890 1161 zielon, saamgCBtold uit 1110 R- Kath., 31 Ned.-Ilorv., 1 W.-Hcrv., 1 Hem., 1 Chr.-Gorcf., 1 Doopsgez., 1 Ev.- j Lutb., 1 Anglik., 12 Isr. en 2 ongen. j Behalve landbouw en vecteeH, bestaat i do bev. van eenigo kleine fabrieken, van handwerksnijverlieid en bet toenc- ! mond verblijf van vreemdelingen, die de Kchoonc omstreken, het Geuldal, gcdu- rcnde de zomermaanden bezoeken. Dit hoeft het stichten van belangrijke hotels tengevolge gehad. Oudtijds vond men by Valkenburg een wynberg. Nevens de Grendclpoort is een waterput, waarvan het zeggen gaat: wie niet van den Grendel gedronken heeft, is geen echte Valkenburger." Het merkwaardigst ge- boiiw van Valkenburg is het op den berg, de Dwingelrots, zuidwaarts van do bebouwde kom gelegen slot, thans oen schilderachtige bouwval. Het is overoud, want het werd reeds in 1122 door Hertog Godfried I van Brabant veroverd. In don oorlog om hot bezit van Limburg tusschen Brabant en Gel- der werd dit slot herhaaldelijk door de I Brabantcrs aangetast. Hun tweeden nun- i val, in Augustus 1288, moesten zy op- geven, omdat het Walram van Valken- burg gelukt was, don Brabantsehen \| veldheer de Melin of van Milieu te vorslaan. [n 1326 werden do stad en het kasteel Valkenburg andermaal door do Brabantcrs belegerd, on beidon zou- do.i hebben moeten bukken, zoo Ko- ning Jan van Bohomon, Graaf van Luxemburg, niet bemiddelend tusschen Brabant en Valkenburg ware getreden. Nochtans verloor Ueinald van Valken* j burg zijne stad, doordien zijn broeder Jan haar onverwacht in bezit nam. In 1328 kwamen do Brabantcrs ander- maal voor Valkenburg. Hertog Jan III besloot de plaats te vernielen. Na den ingezetenen verlof gegeven te hebben, zich terug te trokken, liet hij den 11 Moi alles slechten. In 1465 kwamen do Luikenaren, op Woensdag na St.-Oilles- dag, voor het kasteel eu de stad Val- kenburg. Maar waren zij tot hot Geul- dal doordrongen, die tocht, enkel onder-
		nomon om Filips van Bourgondië en zijne onderzaten te schaden, eindigde zeer tot hun nadeel: zij verloren daarby 83 dooden en gewonden en moesten hun beste geschut achterlaten. Ten tijdo van Karel den Stoute zetten de Luikenaren dit verlies betaald door vreeselijke ver- woestingen in de omstreken van Yal- kenburg aan to richten. In 1568 werd Valkenburg door den Hertog van Alva ingenomen. Daardoor leed de stad veel, evenals in 1614 en 1620 door zware branden. In Aug. 1634 mankte Graaf Jan van Nassau zich van de stod en het kasteel meester, doch reeds in 1635 kwam de Markgraaf de Lede het voor de Spanjaarden hernemen. liet bleef echter geenszins in hun bezit, want den 20 Juni 1644 heroverde de Komman- deur Btein-Callenfels bot ten voordeele der Staten. In 1672 door de I\'ranschen bezet, hebben de Nederlandera het kas- teol den 7 Deo. 1673 hernomen. Drie dagen later werd de sterkte ontmanteld. Het stadje leed den 27 Augustus 1773 veel door een feilen brand. Zoowel in 1822 als in 1825 sprong er de kruit- molen Prins I\'iederik der Ne lerlanden. Het merkwaardigste gebouw der plaats is de St.-Barbarakerk, waarin meer dnn anderhalve eeuw zoowel de iï.-Ktitlt. als de Herv. hun openbaren godsdienst hebben uitgeoefend. Er is een klooster der Franciskanessen, eeno kazerno der marechaussee on ce i station van den spoorweg tusschen Aken en Maastricht, waarlangs tevens een stoomtram loopt. Ten hoogste bezienswaardig zijn de steen- groeven van Valkenburg, waarin men o. a. de Driedrup en cono onderaard* scho kapel, in den mergel uitgehouwen, kan bewonderen. \'.ï. gein. in Z.-Holl., tusschen Katwijk, Wassenaar, Voor- schoten en Oegstgeest. Zij beslaat 465 heet., meest kleigrond, en wordt in hot noorden bezoomd door den Rijn. In 1822 had zij 407, in 1840 539, in 1876 459, in 1890 574 inw. Bij de telling voor 1890 vond mon er: 482 Herv., 41 C\'hr.-Geref., 1 Herst.-Luth., 10 Nod.- Geref., 37 H.-Kath., 3 ongen., die voor het meerondeel hun bestaan vinden in veeteelt en zuivelberoiding. Voorts be- oefenen zij landbouw, steenbakkerij, kalkbranderij, enz. De gem. bevat alloen het d. Valkenburg en eenige verstrooide huizen. De gein. is eeno heerl., die in 1645 door smaldeeling der heerl. Kat- wyk ontstond. Het d. Valkenburg, aan

-ocr page 820-



		840 Yalkeiilmrgerpoort.		Valkoog.


		den weg van Leiden naar Katwijk en aan den Hijn, telde binnen de kom in 1870 372, in 1890 522 inw. Het is zeer oud, aangezien men er herhaaldelijk Romcintiche oudheden heeft opgedolven, eu reeds in eene oorkonde van omstreeks 905 melding wordt gemaakt van de kerk te Vnleanaburg." De tegenwoor- digo kerk, die den Hervormdon be- hoort, is na den brand van 5 Septem- ber 1GG5 nieuw gebouwd en in 1844 van geleden schaden hersteld. De Val- kenburgsehe paardenmarkt wordt druk bezocht. 4. geh. in de N.-Brob. gem. Oinneken c. a., met een fraai buitengoed. Valkenbnrgerpoort, of \\;ui- de-Vailkeiiburgerpooi\'t, b. in do Limb. gem. 13erg-en-Terblijt. ValkoilllC\'illillg, buiten aan den Angstel, in de L\'tr. gem. Abkoude- Baambrugge. Het ontleent zijn naam aan den vroegeren eigenaar Cornelis Valkenier en zijne gade Katarina van Heyningcn. Valkenhuizen, 1. geh. in de Geld. gem. Arnhem, aan den Apeldoorn- schen-Straatweg. ü. of l\'alk«\'ii- liaiiwen, 1). in de Limb. gem. Kerk- rade, in 1840 met 26, in 1870 met 15, in 1890 met 43 inw. Valkl\'lliNMP. hcerl. in de Zecuw- sche laudstr. Zuidbeveland, deels in de gem. "Waarde, deels in de gem. Krabben- dijke. Zij is bijna 197 heet. groot. Hec- ron van Valkenisse worden reeds in de eerste helft der 13de eeuw vermeld. Witte en Arnold van Valkenisse gaven in 1743 den monniken van ArHighem vrijheid van tol op de limit. Ook bloeide binnen de heerl. Valkenisse vroeger een aanzienlijk d., doch hetwelk, nadat hot door de watervloeden van 1530, 1532, 1542, 1551 en 1570 reeds veel had ge- leden, door do overstrooming van 26 Januari 1682, op drie huizen na, geheel te gronde ging. Nieuw-Valkenisse is in 1694 door herdijking teruggewonnen. Het geh. Valkenisse, onder Waarde, had in 1840 89, in 1870 64 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) Valkon*iteiil, voorm. kasteel in do Z.-IIoll. gem. Poortugaal, door een der Heeren van Putton gosticht, in Februari 1489 door de Hookschon ge- plunderd en in 1825 gesloopt. ValkniHwaard, 1. dek. van het hisd. \'s-Hertogcnboseb, bevattende 18 par. en 1 reet. De par. z\\jn: Bergeik-
		het-Hof, Bergeik-hot-Loo, Bladel, Bor- kol-en-Schaft, Budol, Dommelen, Duizel, Eersol, Hapert, Heeze, Leende, Luiks- gestel, Maarheeze, Reuzel, Riethoven of Rijthoven, Soorendonk en Westerhoven. Het rectoraat is Sterksel (onder Maar- heeze). Verder zjjn er openbare kapellen te Gastol (onder Budel), te Leenderstrgp (onder Leende) en te Venakker (ouder Luiksgestel). 2. gem. in N.-Brab., ingesloten door de Xed. gem. Borkel-en- Schaft, Dommelen, "Waalre. Aalst, Heeze en Leende, benevens door do Belg. gom. Achel. Zy beslaat 2055 heet., genoog- zaam alles diluvisch zand, uitgezonderd don smallen zoom langs den Dommel (op do westelijke grens) en langs de Tongelreep (op de oostelijke grens), waar men eenig klei en laag veen aan- treft. In 1822 had deze 1131, in 1840 1230, in 1876 1277, in 1890 1831 inw. Bij do tolling voor 1890 onderscheidde men de bev. in 1772 R.-Kath., 53 Herv., 4 Hem. en 2 ongen. De ingezetenon be- staan meest van den landbouw. Zij heb« ben echter ook looierijen, brouwerijen, linnenweverijen, 5 sigarenfabrieken, bloemisterij, molens, enz. De gem. bevat het d. ;Valkonswaard, de b. Delishurkt, Zeelherg en Goenhoven, benevens do geh. Venberg en Stad. Hot d. Valkens- waard strekte vroeger tot vereenigings- punt der valkeniers van geheel West- Europa. Het was reeds in de 7 do oeuw bekend. In 1840 telde het 386, in 1870468, in 1890 996 inw. Hot d. heeft een ruim marktplein, waarop het Raadhuis staat. Verder vindt men er eene grooto R.- Kath. en eene kleine Herv. kerk. Ten oosten van het d. is een station van den Luiksch-Limburgschon Spoorweg, met een kantoor der inkomende rech- ten. Dit station is het eerst voor den dienst geopend den 21 Juli 1866. Val- kenswaard is in 1543 door do Golder- schen en in 1599 door do Spanjaarden zwaar gebrandschat. "Valkeveeil, p., fraaie boerderij i en plaats van uitspanning nabij de Zui- \' derzee in do Noord-Holl. gemeento Naarden. Yalkoog, 1. d. in de X.-Holl. gem. St.-Maarton. Het heeft eeno Herv. kerk en toldo in 1840 106, in 1870 100, in 1890 172 inw. Het werd in 1492 in boeto beslagen wegens deelneming aan don opstand van het Kaas- en Brood- volk. Do naam van dit. d. vindt men ook Valkkoog geschreven. 2. pold.

-ocr page 821-



		Valkoogerdijk.		Varsel.
		841



		gom. Heerlen, in 1840 met 49, in 1870 mot 76, in 1890 met 86 inw. Varempépolder, polder in do Zcouwscho gem. Overslag, bijna 269 heet. groot, in 1698 ingedijkt. Varend, b. in do N.-Brab. gem. Prinsenhage, in 1840 met 271, in 1890 met 200 inw. Varenhont, of Vernliout, b. in de N.-Brab. gem. St.-Oedenrode, in 1840 mot 288, in 1890 met 482 inw. Varik, gem. in Geld., tusschen Est- en-Opijnen, Ophemert, Dreumel, Heoren- wanrden, Rosscm en Hurwenen, zijndo het zuidoost, god. van de Tiolerwaard. i Zij beslaat 1096 heet., bestaando de oppervlakte, behalve uit het aandeel van : do "Waal en andere wateren, uit klei- land. De gemeente, die welvarend is, bevatte in 1822 778, in 1840 1007, in 1875 1085, in 1890 1106 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 784 Herv., 296 R.-Kath en 5 Isr. Zij be- \' staan meest van den landbouw. Do gom. ! is uit do hoerl. Varik en Hceselt saam- gesteld. Onder hot Fransch bestuur heeft Varik één gem. uitgemaakt met Ophe- mert on Zennewijnen, terwijl Hooselt tot Opijncn behoorde. Het\' d. Varik, oudtijds ook Voldericko, Vandericb on Vadorick gonoemd, wordt bet oerst ver- meld in eene oorkondo van 27 October 997. In vorige eeuwen was er oen kasteol, dat reeds sedert lang is gosloopt. Er zijn kerken voor de Herv. en do R.- Kath. In de beorl. A\'arik teldo men in 1811 593, in 1840 749, in 1872 803, in 1890 749 inw. De dorpskom zelve bo- vatto in 1870 496, in 1890 462 bow. Do heerlijkheid vormt een bijzonderen polder. Varkensbnnrt, buurt in do Utr. gem. Laag-Xieuwkoop, door do Heiko- perwetering van het d. Kokkengen ge- scheidon. Men telde er in 1870 109, in 1890 141 inw. Varkenseind, b. in do N.-Brab. gem. Tilburg. Varkenslioek, geh. in de X.-Brab. gem. Rosmalen, in 1840 mot 78 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Varkeiixmarkt, wijk van het N.-Brab. d. Boxmeer. Varkensoord, pold. van ruim 196 heet. in Z.-Holl., deels in d gom. l.lsel- monde, deels in Charlois. VarkeiiMoordkade, goh. in de Z.-Holl. gom. IJselmonde. Varsel, b. In de Geld. gem. Hen-
		Tan nagenoeg 577 heet. in de N.-Holl. gem. St.-Maarten. Valkoogerdijk, geh. onder het d. Valkoog, in de N.-Holl. gemeente Schagen. Valkoogerkogge, kogge in de p rov. X.-IIoll , hebbende dezelfde uit- gestrektheid als do gein. St.-JIaarten. Valkooger-Verlaat, geh. in do N.-IIoll. gem. .Schagen. Vallingabnren, of Fallinjj- bni\'eil. geh. onder het d. Ferwoudc in do Friescho gemeente Wonsera- deel. Va lom (De), gehuchten in do Friescho gem. Dantumadeel, onder Ak- kerwoude, in 1800 niet 56, onder Dan- tumawoudo mot 158, onder Marmer- wonde mot 79 inw. Er is oen halte van do stoomtramlijn DokkumVecn- woudo. Valselie-Akker, bouwakker on- der de b. Buinen in de Drentsclie gem. Borger, waar herhaaldelijk koperen on zilveren Karolingische munten zijn op- gedolven. Valte, fraai gelegen b. in do Dront- scho gem. Odoorn, in 1811 met 138, in 1840 met 226, in 1870 met 304, in 1890 met 311 inw. Jlen vindt merk- waardigo oudheden in de nabuurschap, zooals 6 hunebedden, benevens de in 1818 ontdekte Valterbrug, wnnrscbyn- lijk oen overblijfsel dier lango wegen (pontes longi) welke door Tiberius en andore Rom. veldheeren in de moeras- sen van Neder-Germanië zijn aange- legd. ValterniOllfl, b. in de Dr. gem. Odoorn, in 1890 met 1189 inw. Hier is het eindpunt van do stoomtram van Zuidbroek over Veendam en "Wildervank naar Valtermond. Valterveen, b. in de Drentscho gem. Odoorn, in 1870 met 888, in 1890 met 1089 inw. Val-van-l^Trk (Het), diep ge- deelte van do Zuiderzee, ten westen van het N.-Holl. oil. Urk. Er staat daar 54 en meer decimeter water. Van-Altsteinpolder, of Alt- steinpolder, pold. in Zeeuwsch- Vlaanderen, in de gem. Grauw e. a. en Klinge, in 1852 ingedijkt, 403 hoct. groot. \\\'an-Dijk-Poldertje, pold. van ruim 10\'/s hoct. in do N.-Brab. gem. Dinteloord. Varebenker, geh. in do Limb.

-ocr page 822-



		842 Vargelder. geloo, in 1840 met 474, in 1872 met 47» inw. Voor 1890 niet afzonderlijk opgegeven. Vai\'Neldcr, b. in do Geld. gem. Gendringen, in 1840 met 166, in 1890 mot ICO inw. Varseil, buurt in de Overijs. gein. Ommen (Ambt-), in 1840 met 279, in 1870 met 439 inw. In 1890 telde Var- son 237 on Vnrsenerveld 283 inw. *Vareveld, 1. klasse der Clir.- Gercl\'. Kerk, bevattende de gom. Anlten, Doesburg, Geesteren-en-Gelselniir, Var- seveld, Winterswijk, Zutphcn. 2. d. in do Geld. gem. Wüich, wellicht de- zelfde plaats, dio in eonc oorkonde van 828 als Warevelde voorkomt. Overblijf- selen uit don Gerninaiischen tijd hewij- zon dat de plaats nog veel vroeger werd bewoond. In 1870 had het binnen do kom 471, in 1890 500 inw. De go- heelo bevolking was in 1890, zonder de buurtschappen, 814. Er zijn kerken voor de Herv. en de Chr.-Geref. Oudtijds vond men er ook do havezaten Do Pol en Sinderen. Den 14 September 1723 hoei\'scbte hier oen brand, dio nevens de Herv. kerk on oenige schuren, 54 huizen vernielde. Er is een station van hot spoorwegvak WinterswijkDoetinchem. Vai-trop, oi Varderop. goh. op het N.-Holi eil. Wieringen. Vaxso. b. in de Overijs. gein. Tuil- berden, met papiermolens. 3Ion telde er in 1840 298, in 1870 292, in 1890 312 inwoners. Va te (Ter), geh. in de Zeeuwsche gom. Klootinge. Vattenhoven, of Xattenho- veil, Il in do Limb. gcm. Obbieht-cn- 1\'apenhovon, in 1840 niet 101, in 1870 met 120, in 1890 mot 118 inw. Vauputs, goh. in de Limb. gom. Kerkrade, in 1840 mot 24, in 1870 niet 18, in 1890 met 23 inw. Vechel, 1.** distrikt voor de verkie- zing van één lid van de Tweede Kamer dor Stnten-deneraal, Haamgesteld uit de gom. Vecbol, Uden, Zeeland, St.-Michiels- gestel, Sehijndcl, St.-Oedenrode, Dinter, Heeswijk, Erp, Boekei, Gemert, Zon-cn- Breugel, Lieshout, fSc-ok-en-Donk. Si. vijlde kant. van het N.-Brab. arrondis- seniont \'s-Hertogenbosch, bevattende de gom. Bockel, Dinter, Erp, Heeswyk, St.-Oedenrode, Scbijndcl,Uden, Vechcl. 3. gein. in N.-Brab., ingesloten door Uo gom. Schündol, Dinter, l\'den, Erp, Lios- bout en St.-Oodonrode. Zy beslaat 4158
		Vecht. heet., en heoft door do A doorsnodonT langs die rivier kloi, doch elders incost goede zandgronden. In 1822 tolde dezo gein. 2534, in 1840 4064, in 1876 5057, I in 1890 5841 inw. Bij do tolling voor 1890 onderscheidde men er: 5049 R.- Kath., 104 Xed.-Herv., 3 Ev.-Lutb., 84 Israël, en 1 ongen. Zij bestaan moest i van landbouw en veeteelt, doch deels ook van handel, winkelnering, scbeep- vaart en nijverheid, als weverij, looiorij, branderij, enz. Zoo had men er in 1892 5 wollenstotfenfabrioken, 8 linncnwove- rijen, damastpcllenfabriok, wasbleckery, gasfabriek, 2 bierbrouwerijen, 2 tabaks- fabrieken, spijkerl\'abriok, vele kuiperijen en klompenmakerijen, olieslagerijen, touwslagerijen, leerlooierijen, zoutzicde- rijen, enz. De gom. bevat do d. Vechel on Seitaart (of Zijtaard) een doel van ! het d Eerde, benevens do buurten He- ^ zelaar, Middelgaal, Ven, Do Heide, Beu- Icelaar, Heuvel, Havelt, Ham, Dorshoat, Kempkos, Biezen, Zandveld en Doorn- hoek. De buurt Het Hoogeind is door aanbouw een wijk van hot d. Vechel geworden. Het d. Vechel, oudtijds Voc- cliele genoemd, ligt aan do A en heeft eene haven, dio naar de Ziiid-"\\Villoins- vaart voert. Hot tolde in .1840 in do wijk Straatsrot 580 en in do wijk Hoog- cind 437 inw., dus te zanien 1023. In i 1870 beliep het gezamenlijk cijfer 1278 (behalve 32 schepelingen), als 649 in Straatsrot on 629 in het Hoogeind. In 1890 telde men in do kom 2284 inw. Het Raadhuis, de R.-Kath. kerk, de Herv. kerk en het Liefdehnu behooren i tot de meest merkwaardige gebouwen. ¹ Het kasteel Erisselstein of IIuis-te-Vo- \| cbel werd in 1810 gesloopt. Bezions- waardig zijn ook do beide bruggen van den N.-llrab.Duitschcn Spoorweg, do cene over de Zuid-AVillomsvaart do an- > dero over do A. Do laatsto, eeno vaste brug, beeft twee openingen, elk van 9 i meter. De andere, over de vaart, is oono draaibrug van Vit motor doorvaartwijdto. I In 1583 is Vechel door Staatsch krijgs- volk verwoest en in 1616 door de pest \' getoistord. Ten jare 1642 werd Vochol door Hertog Filips IV verpand aan Jo- han van Broekhoven, doch deze verpan- ding is ö£ spoedig opgeheven iif door Hunne Hoogmogendon do Staten niet erkend. In 1825 werd Vechol\'s havon, ] on den 15 Juli 1873 de spoorweg go- ; opond. Vecht, 1. of Stichtsche- Vecht,

-ocr page 823-



		Veclitdijk. Veendam. 843

		rivier, die te Utrecht uit den Rijn komt en langs of door Zuilen, Maarsen, Breu- kelen, Nieuworsluis, Loenen, Vreeland, Nichtovecht, de Uitermeersche-Sluis, "Weosp en Muiden naar de Zuiderzee vloeit. Eene afsnijding in het pand tus- schon Vreeland en de Uitenneosche- Sluis, de Rcdervaart, hooft het d. Ne- derhorst don Berg eene plaats onder do Veehtdorpen gegeven. Oudtijds schijnt de Vecht zich reeds bij Vechten van den Rijn afgezonderd on langs Oudwijk, door Lauwcrecht on langs Chartroisen, Zuilen bereikt te hebben. 5J. of OverlJselsclie-Vecht, rivier in Pruisen en Nederland. Zij ontspringt in Munsterland, op de hoogten bij liilder- beek, neemt de Steinfnrtsche-A, do Din- kel, de Kleine-Vecht en de Rogge op valt hij de b. Genne in het Zwnrtewa- ter. Zij bespoolt do stadjes Sebiittorf, Nordhorn en Neuenhaus in Pruisen, be- nevons Gramsbergcn, Harden\' erg en Ommen in Nederland. Hare lengte be- loopt ongeveer 95,000 meter in do pro- vinciën "West falen en Hanover en 88,000 meter in Overijsel. Veclitdijk, 1. wijk der N.-lfoll. gem. Weespcrkarspol, in 1840 met 136 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Si. zuidwestelijk gedeelte der Utr. gem. Achttienhoven, in 1840 met 85 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Vechten, I). in de l\'tr. gem. Bun- nik, aan don Kronimen-Rijn. Zij ligt tor plaatse van hot oudo Feeta, Fethna of Vcthna, waar, op onderscheidene tijden, Romeinsche oudheden zijn opge- dolven. De b. was oudtijds mot de stad Utrecht nauw verknocht, zooals o. a. uit eene verklaring van don Raad der stad Utrecht in 1479 blijkt. In 1890 teldo men in do kom 124 inw. Er is een halte voor lokaal verkeer van het spoorwegvak UtrechtZeist-Drie- bergen. Vechtenwliroek, pold. van 998 heet. in Utr., deels in de gom. Punnik, deels in Houten. Vechtea^-neerd, landgoed in do Overijselscho gem. Dalfscn. Veckateil, b. in do Overijselscho gem. Zalk-en-Veokaten, aan de noord- zjjde van don IJsol, in 1840 met 207, in 1870 met 202, in 1890 mot 338 inw. Veekenvaart, vaart in N.-lIoll., looponde van den drooggein. Borkmeer langs Opmeer naar Abbekerk. Veele, b. in do Gron. gem. Vlacht-
		wedde, in 1870 mot 184, in 1890 met 170 inw. Veen, 1. gein. in N.-Brab_v tusschen do gem. Andel, Meeuwen en \\Vijk-en- Aalburg (alle mede iu X.-Brab.) en Poederooien (in Geld.), wordende de grens met laatstgen. gom. door de Maas gevormd. Zij heslaat 733 heet., alles kloiland en tolde in 1822 505, in 1840 875, in 187G 894, in 1890 941 inw. Bg de telling voor 1890 vond men or: 795 Herv. 93 Chr.-Geref., 49 Ned.-Geref. en 4 R.-Knth. Zij bestaan meest van land- bouw en veeteelt. Vooral worden er velo paarden aangefokt. Ue gein. bevat het d. Veen en een doel van het goh. Biesheuvel. Het d. Veen is voor het grootste deel langs den met vruchtboo- men beplanten Maasdijk gebouwd. Dit deel had bij de telling in 1890 449, "VVielstraat 79, Do Vlaas 168, Kerk- straat of Grootestraat 125, Kruisstraat 23, Witboomstraat 82, Dwarsstraat 6, Biesheuvel 9 bew. Men vindt or eene Herv. en eene Chr.-Geref. kerk, bene- vens een voetvoer op Aalst in de l?om- melerwaard. Oudtijds werd hier de Hous- donsche tol, die nog vroeger to Wijk was geweest, van de schepen op de Maas ingevorderd. SJ. of Ven, d. \\ met eene R.-Kath. kapel in de Linib. ! gem. Ottersum, dicht op de Pruisische grens. Het bad in 1840 350, in 1870 327, in 1890 342 inw. ». of Xij- kerker-Veen, b. in de Geld. gom. j Nijkcrk, in 1840 met 1197, in 1872 met i 1547, in 1890 met 1235 inw. 4. b. i in de Gron. gem. Muntendam, in 1840 met 143 inw. (Voor 1890 niet afz. op- gegeven.) 5. b. in de Utr. gemeente Amersfoort. Veendam, 1. kiosdistrikt voor de verkiezing van één lid van de Tweede Kamer der Statcn-Generaal, saamge- steld uit do gein. Veendam, Meeden, Sappemeer, Muntendam, Oude-Pekela, Nieuwe-Pekela, Vlachtwedde, Onst- wodde. 2. gom. in Gron. tusschen Hoogezand, Muntendam, Do Meeden, Oude-Pekela, Nieuwe-Pekela en Wil- dorvank, beslaande thans 4843 hoct. Do oppervlakte van den grond, oorspron- kelijk hoog veen, vertoont thans, door de uitmuntende bearbeiding, bewerking en bemesting gedurende moer dan twoo eeuwen, vruchtbare akkers on weiden. Eerst in do 17do eeuw is de ontginning i der venen op grooto schaal begonnen. \| In 1811 had Veendam 6353, in 1822

-ocr page 824-



		844 Veendam. Veenhuizen.

		6507, in 1840 7649, in 1876 9828, in 1890 10,269 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 7456 Hcrv., 326 Doops- gezindon, 5 Rem., 799, Chr.-Goref., 108 Ev.-Luth., 14 Herst.-Luth., 59 Nod.- Gercf., 140 Vrije-E vang., 6 Bant., 904 R.-Kath., 260 Xed.-Isr., 2 Port. en 190 ongeil. De middelen van bestnan sprui- ton grootondoelH voort uit don landbouw, nijverheid en eene uitgestrekte binnen- en buitenlandsehe scheepvaart, met do danraan verbonden bedrijven, zooals scheepsbouw, touwslaan, blokmakcn, zoilmnken, enz De overige fnbriekon bestaan in : houtzaagmolens, branderijon, steen- en pannenfabrieken, koron-on- polmolens, bierbrouwerij, cichoreifabriok, aardappelmeel" en stroopfabrieken, zeep- ziederijon, beenzwartfabrieken, kalkbran- derij, leerlooierij, boekdrukkerijen, fabrio- ken van stoommachines, fabrioken van kunstivoor en papiorstof, enz. De gom. bevat thans het vlek Veendam, het d. Ommelanderwijk, de b. Zuidwonding, Kibbelgnarn en de Korte-Akkers, doelen van de Burger-Compagnie en Tripseom- pagnie, benevens de geh. Xommer-Een en Xommer-Dertien. Hot vlek Veen- dam strekt zich voornamelijk uit langs twee vaarten, dio, uit het Meedemerdiep geleid, van het noorden in zuidzuidwestc- ïyke richting zijn voortgezet. Het Wes- terdiep vormt daarbij vier scherpe hoe- ken. Het Oosterdiep, boogvormig aan- gelegd, komt door zijne kromming aan het zuideindo het "Wcsterdiep zoor nabij. Eenige wegen Tusschen de Diepen" verbinden beide hoofdvaarten en de daarnevens aangelegde kaden. Een dier middenwegen, wnaraan do Hcrv. kerk staat, kan als het middelpunt worden aangemerkt. Genoemde kerk is in 1G02 gebouwd en in 1765 voor de helft ver- groot. Zij heeft een fraai orgel on in den naaldtoren eene klok van 1544, een buit door de Munsterschen uit Midwoldo moegosleept, doch door do Veendammers den vijand ontwrongen. Do overige ker- ken zijn die der Doopsgez., Chr.-Geref., R.-Kath. on Israëlieten. Eene weldadige inrichting, het Armen-Weeshuis en Werkhuis, is door do Herv. in 1806 ge- sticht. Te Veendam bestaat eeno in 1821 opgerichte Maatschappij Tot Nut der Zeevaart. Men vindt er ook eene hoogere burgerschool, eene zeevaartschool, eeno teekenschool en andere inrichtingen van onderwijs. Het vlok Veendam had in 1840 5275, in 1870 6028, in 1890 6468		inw. Er is een halto van do stoomtram- ljjn ZuidbrookValtermond. Veender-en-LIjkerpolder, 1. pold. in do Z.-Holl. gom. Alkomado, 575 heet. groot. Vroeger was deze pold. een uitgeveende plas, die van 1781 tot 1784 is bedijkt en drooggomalen. £. Buitendijks, pold. van 399 heet. in do Z.-Holl. gein. Alkomado. Veenderpolder, of I>ioogge- maakte-Veeiipolder, pold. van 187 heet. in de Z.-Holl. gem. Woubruggo, in 1792 bedijkt en in 1834 drooggemalen. Veeildijk,* geh. in de Gron. gom. Slochtoron, in 1840 met 72, in 1890 met 68 inw. Veenbergen, wijk of buurt in de Overijs. gem. Dalfsen. Veeildijk, buurt in de Drentsche gem. Havelto. Het telde binnen de kom in 1870 359, in 1890 272 inw. Veenhof (De), geh. in de Drent- sche gem. Gieten, in 1311 met 38, in 1840 met 36 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. VeenllOOl\'ll, geh. ondor Ooster- wolde, in do Geld. gem. Doornspijk. Veeilhop, landstreek in N.-Holl., oudtijds ondcruoorig aan hot baljuw- schap bij Medomblik, doch bij eene oorkonde van jGranf \'Willem VI van den 16 Juni 1408 onder het rechtsge- biod van Hoorn gebracht. Do voornaam- ste plaats is Berkhout. Do overigo dor- pen zijn: Avonhorn, .Mijzon, Oudondjjk, Boets, Grosthuizon, Scharwoude en Schardam. Veenhnis-en-Achterhoek, b. in do Gold. gem. Xijkerk, in 1840 met 190 inw. Voor 1890 niet afzonderlijk opgegeven. Veenhuizen, 1. d. in do N.- Holl. gem. Heor-Hugowaard, dat in 1870 binnen do kom 185 inw. bevatte. Xog in 1854 vormde dit d. met zijn ban eeno zelfstandige gem. van 739 heet. opper- vlakte, doch die toen bij den Hoer- Hugowaard werd ingedeeld. Deze gem., tevens eene heerl., had in 1822 234, in 1840 243, in 1870 687 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) De Herv. kerk is een nieuw, eenvoudig gebouw, in 1862 in plaats der vorigo vervallen kerk ge- sticht. Bij dozen herbouw is do marme- ron graftombe van Heer Roinoud van Brederodo, die in de vorige kerk werd gevonden, met eene kapel ombouwd JJ. Rijkskolonie in de Drentscho gem. Norg. Tot het oersta vierde dezer eeuw

-ocr page 825-



		Veenhuizen.
		Veenweg. 845


		Veenlinizergrontleii, streek in het noordoosten van do bodijking de Hoor-Hugowaard in N.-Holl. Toon het d. Voenhuizon met zijn ban oono zolf- standigo gem. vormde, maakte zij daar- van het westelijk god. uit. Dit doel van de Heor-Hugowaard is groot 365 heet. Veenhuiseervnnrt, vaart in Drente, voorondo uit de Smildorvaart langs de bedolaarsgostichton naar do Friesche grenzen. Zij is mot den aanleg der kolonie begonnen, doch eerst sedert 1839 van hot Gosticht Xo. III naar do Friescho landpalen verlengd. Veenillk, b. in de Gold. gom. Zolbom, doorgaans met Wassinkbrink als óéne afdeoling dor gom. beschouwd. Veeilktule, b. in do Utr. gem. Vinkeveen. Veeilklooster, b. doels onder het d. Westergeest, deols onder Oudwoude in do Friescho gem. Kollumerland c. a. Het had in 1840 272 inw. In 1890 telde het eerstgon. deel 96, het laatstgou. 90 inw. Oudtijds stond hier eeno proostdy van jonkvrouwen. Thans prijkt de plaats met hot Bchoone landgoed Vogelenzang van II. L. Baron van Hoomstra. Veenmeesterwijk, geh. in de Gron. gem. Oude-1\'ekela. Veenpolder, 1. pold. van 432 heet. in Z.-lIoll., deels in de gem. \'s-Gra- vonhage, deels in de gom. Wassenaar. S. van 1804 tot 1838 uitgodolveu pold. in de N.-Holl. gem. Assondelft, doch in 1847, na ingedijkt to zijn, weder droog- gomalou. Do pold. is 330 heet. groot. li. pold. van 140 heet. in N.-Holl., doels iu de gem. Haarlem, deols in do gem. Heemstede. -4. pold. iu do Z.-Holl. gem. Lisso. 5. pold. in do Kr. gom. Weststolliugwerf. ö. -vail-llüt- tein, of Hatteinerbroek, poldor van ongeveer 100 heet. in Gold., deols in do gem. Hattem, deels in do gom. Heordo. Veeiiüiclie-Polder, pold. van 291 hoct. in do N.-Brab. gom. Veen. VceilMl]teidillg, vaart in Friosl., loopondo van het Tjoukermoer naar Oude-Hasko on Heerouvoon. Veensterbiiren,* geh. in het Fr. d. Jolsum (Leeuwnrderadool). Veenstraat, b. in do Gron. gom. Oudo-l\'ekola. Veentjes (We), pold. in de N.- Holl. gem. Diemen. Veenweg, b. in de Z.-Holl. gem. Nootdorp.
		vond men te dezer plaatse eene ge- ringe b., Veenhuizen genoemd, dio in 1811 47 inw. telde. Doch in 1823 kocht de Maatschappij van Weldadigheid er woesten grond aan, dio mot latere aan- koopen eene uitgestrektheid erlangde van ruim 3000 heet. Daarop liet zij drio groote gestichten plaatsen, waarin von- dolingen, verlaten kinderen, weezen, be- dolaars en veteranen van hot leger worden opgenomen tegen geldelijke vergoeding of tegemoetkoming der kor- kolijke, gemeente* of andere besturen. Sedert 15 Sopt. 1859 zijn deze gostick- ten, met het gesticht te Ommorschans, onder ltijksboheer gekomen, om to dio- nen tot het opnemen van bedelaars en landloopers en der kinderen, welke van zoodanige ouders niet geseheiden kunnen worden. Daarin kunnen tevens, voor rekening der gemeenten, worden toegelaten armon, die, niet krankzinnig, opneming in do bedolaarsgostichton wen- schen. In do nabijheid dor gestichten zijn kerken voor de Prot. en R.-Kath. Van het eorstgon. gebouw werd de eerste steen gelegd den 7 Juli 1825. Het It.-Kath. kerkgebouw is in 1826 op- gericht. In 1840 tolde men in de ko- lonie 6263 personen, als 2043 in ge- sticht I, 2162 in gesticht II, en 2059 in Gesticht III. Bü de telling voor 1870 vond men daarentegen in de drie gestichten en daarbij bohoorende gobouwen slechts 3559 zielen, t. w. 2192 mannen en 1367 vrouwen. In 1890 telde Veenhuizen I 1097, Veenhuizen II 1267, Veenhuizen III 1268 inw. \'.i. b. in de Grou.. gom. Onstaeddo, in 1840 met 110, in 1870 met 137, in 1890 mot 140 inw. 4. goh. in do Utr. gom. Soest. 5. geli. onder het d. Garijp, in do Friescho gem. Tiotjorksteradeol. tt. geh. in do Gron. gem. Finsterwoldo, in 1340 met 23, in 1890 met 20 inw. V. geh. ondor hot d. Siddeburen, in do Gron. gem. Slochtoron. 8. geh. in do Drontscho gom. Dalen, in 1811 met 23, in 1840 met 46, in 1870 met 43, in 1890 met 172 inw. {>. voorm. buurt op do grenzen van Friosl. on Overijs., ruim een kwartier uurs ten noorden van Kuinro. Do inw. riopon don 6 Mei 1337 do hulp in van Graaf Wil- lem IV van Holland, toen zy door Graaf Beinald II van Geldor geweldig werdon bestookt. De gohoele buurtschap is reeds lang verdwenen. lö. p. van 330 heet. in do N.-Holl. gom. Hoer-Hugowaard.

-ocr page 826-

-ocr page 827-



		Velde (Den). 847
		Veeren.


		Veergat, of Onde-Veev, stroom tussehen de Westerwaard en de Wie- ringergronden in do Zuiderzee. Veerhoekpolder, pold. van 121 heet. in de Zeeuwscho gem. Oostburg. Veerpolder, I. pold. van 48 boet. i in do Geld. gem. Huissen. Si. pold. j van 57 beet. in de Z.-Holl. gom. War- mond. 3. pold. van 144 beet. in do i X.-Holl. gem. Haarlemmerliedo c. a. Veerxclie-tiiat, of Veergat, stroom tussehen de Zeeuwsche eilan- den Xoordboveland en Walcheren loo- pende vnn bet Sloe naar den Roompot. Veei\'Ktalblok, polder van 261 heet. in de Z.-Holl. gem Gouderak. Veertig-JIorgeii, polderl. van j 42 hectaren in de Z.-Holl. gem. Nieuw* ] beierland. Veer-vaii-Oanenisae, lfoek- vaii-ONsenisse.ofKjiuiternest, gehucht met een overzetveer op Zuid- boveland, in de Zeeuwsche gem. Osse- nissc. Veesten, dorp in de Geld. gem. lieerde, ann den IJsel. Men vindt or eene Herv. kork. In 1840 toldo bot 775, in 1872 753, in 1890 674 inw. Veeatraat, geh. in do Limb. gem. Grubbenvorst, in 1840 met 81, in 1870 met 65, in 1890 met 84 inw. *Vegelinstate, of IIei\'emata- te, fraai landgoed aan de westzydo van het Krioscho vlek Joure. Vekhoek, pold. van 242 beet. in do Z.-Holl. gem. Vier-Polders. Veld (\'t), d. met eene R.-Kath. kerk in N.-Holl., deels in de gom. Nieuwe-Xiodorp, deols in de gem. Oude- Niedorp, staande do kerk in oerstgen. gemeente. De eerste pastoor werd in I 1612 aangesteld, \'t Veld had in 1840 142 inw., als 106 onder Nieuwe-Niedorp ^: en 36 onder Oude-Niedorp. In 1870 i waren deze laatste cijfers resp. 204 en i 142, in 1890 273 en 184. Veldbraak, goh. in do N.-Brab. gem. Baarle-Nassau. Veldbnnrt, b. in de Gold. gem. Oldebroek. Velddijk, 1). onder het d. Maas- bommol, in de Geld. gem. Appeltern. Veld-l>l\'iel, d. met eene R.-Kath. kerk in do Gold. gem. Driel. Het toldo in 1840 422, in 1872 680, in 1890 677 inwoners. Velde 1. (Den),** ook Ten-Velde genoemd, b. in de Overüs. gem. Grams- bergen, in 1840 niet 98, in 1870 met 106,
		De vostingworkon vnn Yeere wor- den Bodort 1867 niet meer onderhouden. Veere wordt op hot einde der 13e eouw nog vermeld als een doipje, dat in een brief voor Zceland-Bewesten-Scholde, aldaar den 13 Nov. 1290 gegeven, met den naam Kampverc optreedt. Het was toen eene bezitting van Heer "Wolfert van Borssele, die bet in 1280 van Graaf Kloris V bad gekocht. De Borssele\'s lieten er ten zuiden der plaats het grooto kasteel Sandenburg of Zaudenburg bou- wen, waar z(j een heerlijken staat voer- den. Latere historische herinneringen zijn: de strn\'d tussehen Gwy van Vlaanderen en Jonkbeer "Willem, Ru- waard van Holland, in 1301; de strijd tussehen de Hockscbcn en Kabeljauw- schen, in 1351; do watervloed van 1509; hot opbrongen van verschillende Franscho schepen, in 1543; de over- gang der stad aan de Staatsche zijde, in Mei 1572; do beeldenstorm op St.-Sacrnmentsavond, in 1572; de mis- lukte aanslag van Albertus van Oos- tonrijk, in 1590; hot volvoeren van het doodvonnis aan den vorrador James Wimes, den 8 Januari 1597; de stilling der burgertwisten door Con- stantijn Huygons, in 1668; de plunde- ring van \'t buis van Burgemoester Thijs- son, don 21 Juni 1072; de brand die ook do Grooto kork verwoestte, op 25 Mei 1086; do oisch der burgerij om Prins Willem IV tot Stadhouder aan te stellen, in don nacht van 24 op ?5 April 1747; het oproor van 3 Juli 1787; de watervloed van 1801; het bombardement der stad door de Fngelschen, den 31 Juli 1809; bet aftrekken der Engelschen, den 25 December 1809; het instorten van ettelijke huizon bij den storm van 29 November 1836; het bezoek van Ko- ning Willem III, den 25 Mei 1862, en van do Koninginnen, 22 Aug. 1894. 3. -en-VliKwiagen. voorm. mark- graafschap in /.ooiand, in 1555 door Koizor Karol V ten gunste van Maxi- miliaan van Bourgondië opgericht en in Juni 1567 door Prins Willem I aange- koebt. Do opvolgers van Prins Willem I hebben don titel blijven voeren en zgn steeds mot grooto pracht als Markgra- von gehuldigd. Van de huldiging van Prins Willem IV, op don 1 Juni 1751; en van Prins Willem V, den 28 Mei 1862, verwelkomde do Burgemeester Z. M. als Veere\'s geëerbiedigde Koning en tevens z;jn geliefden Markies".

-ocr page 828-



		Veldwljk. Ouden-Rijn wordt bezoomd, bestaat uit klei, dio meest tot weiden, deels tot akkerland is aangelegd. In 1822 had Veldhuizen 201, in 1840 291, in 1876 350, in 1890 382 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 234 R.-Kath. en 116 Herv. De gem. is gevormd uit ver- i schillende polders t. w. Veldhuizen, j Reiorskop-Kreuningen, Lichtenberg of Veldhuizen-Lichtenberg, Reierskop-St.- Pioters en Kosweide. Het zuiderdeel van I hot d. Do Meern [ligt binnen deze gem. Er zjjn nog geringe overblijfselen van i het Huis Nijeveld. 2. polder in de Utr. gem. Veldhuizen, 528 beet. groot. ^: Het d. Veldhuizen, in 1890 met 167 : inw., hoeft veel geleden door een brand i in don nacht van 2 op 3 Oct. 1845, dio 15 huizen en schuren in de ach legdo. 3. I>. in de Geld. gem. Ede, in 1840 met _; 260, in 1870 met 396, iu 1890 mot 480 inw. 4. goh. in do Z.-Holl. gem. C\'harlois. 5. verspreide huizen in do N.-Holl. gom. Harenkarspel. 6. geh. in de N.-Holl. gom. Nieuwo-Niodorp. Tt. goh. onder hot d. Tjerkwerd, in de Friesche gem. "Wonscradeol. 8. b. onder \'s-Heoren- berg in do Geld. gom. Borg. Veldhnnten, b. in de Gold. gom. Gcndringen, in 1840 mot 155, in 1890 met 150 inw. Veldkamp, geh. in do Dr. gem. , Meppel. Veldkant, buurt onder Hal in do \' Gold. gem. Brommen. Veldnolder, p. in de Z.-Holl. gom. i Voorsclioteten. VeldNchtilll\', goh. in de Limb. ; gom. Stein, in 1840 mot 27, in 1870 met 38, in 1890 met 40 inw. VeldNchehiiizen, b. in do Limb. i gem. Maasbree, in 1840 met 96, in 1870 mot 107, in 1890 met 97 inw. *Veldtraat, buurt onder Groot- Zundert in de N.-Brab. gem. Zundert. Veldstreek, b. onder Zevenhuizen in de Gron. gem. De Loek, in 1840 met 528, in 1890 met 1618 inw. Veldwezelt, wijk van hot dorp Yoldwozelt on vóór 1839 een deel dor gem. Veldwozelt. Sedert zij is gebracht tot do Ned. (Limb.) gom. Oud-Vroen- liovon. Het overige bleef aan België. Veldwijk, 1.** b. in do Geld. gom. Ermoloo, in 1840 met 147, iu 1872 met 154, iu 1890 met 222 inw. Er is een krankzinnigengesticht. 2, b. in de Geld. gem. Vorden, in 1840 mot 636, in 1870 mot 590, in 1890 mot 650 inw.
		848 Velden. in 1890 met 128 inw. 2. (Ten), b. in de Overga, gom. Zwartsluis. Velden, 1. d. met eene R.-Kath. kerk in do Limb. gemeente Arcen-en- Yelden. Men telde er in 1840 203, in 1870 244, in 1890 285 inwoners Ü. geh. in de Overijs. gem. Staphorst, tor plaatse van het vroegere klooster Mariënberg. Veldlioek. 1. 1>. in de Geld. gein. Buurloo, in 1840 met 238, in 1872 met 233. in 1890 met 237 inw. 2. geh. in de Overijs gom. Avereest. 3. goh. in de Overijs. gem. Rijsen. -4. buurt onder Almen in de Geld. gem. Gorsel. Veldhoven, 1. d. in de N.-Brab. gem. Veldhoven-eiivMcreveldhoven, in 1840 met 130, in 1870 met 132, in 1890 met 119 inw. binnen do kom. Er is eene R.-Kath. kerk, die in 1835 werd inge- wijd. De vorige kerk stond noordwaarts van do dorpshuurt, te midden der akkers. Een tweede kerk behoort den Herv. Veldhoven wordt reeds in 1297 vermeld. Den 17 Xov. 1708 verbrandden de Fran- schen er do pastorie en 12 andere hui- zcn. 2. wijk der stad Tilburg. II. Ii. in de N.-Brab. gem. Ililvarenbeek. 4. en-llerveldlioven, gem. in N.-Brab., tusschen Oorle, Zeelst, Waalre, Riethoven, Duizel e. a. en Vessem e. a. Zij beslaat ruim 1349 heet., bestaande de grond meest uit diluviseh zand, of- sehoon langs den Dommel, die de zuid- oostgrens vormt, ook beekklei wordt gevonden. In 1822 had dezo gem. 1041, in 1840 1148, in 1870 1347, in 1890 1310 inw. BJJ de telling voor 1890 vond men er: 12ül R.-Kath. en 49 Herv. Bij- na allen bestaan door den landbouw ; er zijn intusschen ook enkele weverijen van pellen, damast en linnen Er is een halte van de stoomtram "WaalwijkTil- burg. De gem. bevat de dorpen Veld- lioven en Mcreveldhoven, de b. Zonder- wijk, Kromstraat, Heers en Den Broek, benevens het geh. Schoot. Naar do eerstgenoemde buurt is de gem. oud- tijds Zonderwijk genoemd, even als Zon- derwijk-Veldhoven. 5, (of Velt- Iioven), geh in de N.-Brab. gom. Hilvnronbcok. Vcldliuix. 1. geh. in de Gron. gem. Vlachtwodde. 2. pold. van 18 heet. in do N.-Holl gom. iïidwoud. Veldhuizen, 1. gem. in Utr., tus- schen Vleuten, Oudonrijn, Jutfaas, Lin- schoten en Ilannelon, 926 heet. groot. De grond, dio in hot noordon door don

-ocr page 829-



		Veldzicht. Veldzicht, gesticht te Apeldoorn, Gelderl., voor verwaarloosde meisjes. Velgart, b. in de Limb. Rem. Ar- cen-en-Velden, in 1840 met 103, in 1870 met 220, in 1890 met 213 inw. Velgerd, wijk van het N.-Brab. d. Boxmeer, met eene aan St.-Rochus ge- wijde kapel. Velgersdijk, ged. der Z.-Holl. gemeente Zuidland, bevattende de pol- ders Oud-Velgersdijk en Nieuw-Velgers- dgk. Vellenaar, voorm. havezate in de Overijs. gein. Kaalte. \\ elmoleii, geh. in do N.-Brab. gem. Uden. Velp, 1. gem. in X.-Brab., naar het noordw., waar de Maas stroomt, door de Geld. gem. Overasselt bepaald, ter- wijl zij naar do overige zijden ingesloten is door do N.-Brab. gom. Orave, Escha- ren en Reek. Met uitzondering van eenig kleiland aan de rivier, bestaat do oppervlakte of uit diluviseh zand, öf voor een klein ged. uit water. Er is veel bosch. Do grootte beloopt 744 heet. In 1822 had Velp 401, in 1840 614, in 1876 680, in 1890 634 inw. Bij de volks- telling voor 1890 vond men er geene andere dan R.-Kath. ingezetenen. Zij bestaan meest van landbouw en veeteelt. De gem. bevat het dorp Velp, de ge- huchten Do Elft en Zaalheuvel. bene- vens een aantal verstooido woningen. Het d. Velp is klein van omtrek, en de weinige huizen liggen verstrooid. In do kom tolde men in 1890 slechts 84 inw. Er is een Kapucijncrklooster, in het mid- I den der 17do eeuw door den Brugschen i kanunik Basilius gesticht. Een nieuw convent voor paters Jezuïeten is aan den straatweg naar \'s-Hertogenbosch ge- \| sticht. Het is een dor prachtigste kloos- ters van het noord-westoljjk X.-Brab., is zeer uitgestrekt en prijkt met een toren op het middenfront. Nog is er een kloos- ter der Redemptoristen. Het d. Velp werd in 1794 door do Franschen genoeg- zaam geheel afgebrand on heeft dikwijls door watervloeden geleden. 2. groot en schoon d. in de Geld. gem. Rheden, ter wederzijde van den straatweg tus- schen Arnhem on Zutphen. Het is zeer oud, daar het reeds in don jare 891 onder den naam van Pheleppo en in 1028 onder dien van Vellepo voorkomt. Zijne snelle ontwikkeling dagteokent eerst uit onzen tijd, daar de buitenplaat- sen, die in do nabuurschap tijdens de Witkamp.
		Veluwe. 849 Republiek waren gesticht, sedert de oprichting van het Koninkrijk der Ne- derlandon door den aanleg van reeksen villa\'s is gevolgd. In 1811 telde men te Velp (mot "Worth-Rhoden) 944, in 1840 2628. in 1872 4260 inw. In 1890 had Velp binnen de kom 5483 en daarbui- ten 509 inw. Er zijn kerken voor do Herv., Chr.-Geref., en R.-Kath., oen post- en telegraaf kantoor, een station van den Stnatsspoorweg, een station van do stoomtramlijn over Dieren naar Gen- dringen, tevens van de paardentram- lijn naar Arnhem, goede scholen, gym- nastiekschool, concertzaal, fraaie win- kels, logementen en plaatsen van uit- spanning, enkele fabrieken, o. a., een gasfabriok, een boekdrukkerij, leerlooie- rijen, stoomwasscherijen, molens enz. Ook de bloomkwoekerijen zijn belangrijk. Vele ingezetenen vinden hun bestaan in het vertier der vreemdelingen, die tijdons den zomer hier en pension" verblgf- houden. In 1715 zijn hier vele Romoin- scho medailles on andere oudheden op- gedolven. Velpschebroek, of Velper- broek, polderl. in de Geld. gem. Am- hem on Rheden, deel uitmakende van het Arnhemsche-en-Velpschebroek. Velswijk, b. in de Gold. gom. Zelhom. in 1840 met 712, in 1872 met 991, in 1890 met 951 inw. Veltmu, d. met eeuo R.-Kath. ka- pel in do Limb. gom. Vonraai. Z\\j tolde het geh. Wiën medegerekend in 1840 196, in 1870 193, in 1890 275 inw. Wiën had toen 106 inw. Veluwe, 1. landstr. in Geld. het noordw. ged. dezer prov. uitmakende. Zij ontleent waarschijnlijk haar naam, die vale onwo kan beteekenen, aan hare oudo gesteldheid, toen meest ul- les zich als een wildernis vertoonde. Niettemin bevat de streek ook vele zeer schoone, zeer vruchtbare gronden, in het bijzonder langs de boorden van den Rijn en den l.Tscl, en langs do Zniderzee. Er zijn uitgestrekte bosschen en hoogo heuvelen, waarvan de meest verheven top, dio bü don Imbosch, zich tot 110 meter boven de zoo ver- heft. Do landstreek is thans saamge- stold uit de oude gouw Foluwe en het westelijk deel der gouw Hameland en wordt het oorst vermeld in eeno oor- kondo van 793, waarin de naam Folaowa wordt geschrevon. In 838 schonk zokere Rodgar goederen op do Veluwe aan de 04

-ocr page 830-



		850 Veluwe. Velzen.

		Velmvzoom, 1. voorm. richter- \| ambt in Geld. Het bestond tijdens do- i Republiek uit de 3 schoutainbton : Brum- j men, Rheden en Renkum. SS. voorm. I hoofdschoutambt in Geld., ten tyde van Koning Willem I. Het bevatte in 1822 9943 inw., en was gosplitst in de 5 gem.: Brummen, Rheden, Rozendaal, Renkum en Doorwerd. 2. landstr. in Geld., waartoe men doorgaans het voormalig hoofdschoutambt Veluwezoom, benevens i de gemeonten Arnhem en "Wageningen rekont. Het platteland vertoont zich voor het grootste deel als een park van groote schoonheid, overvuld met prach- tige landgoederen, boschen, akkers en , weiden, en zelfs do overgebloven heiden i leveren door de afwisselende hoogten, dalen en vlakten, deels mot purper heide- kruid, dcols met bosch bedekt, zeer schilderachtige gezichten op. Velzen, 1. gom. in N.-Holl., in het westen door de Noordzee bespoold en ¹ verder ingesloten door de gem. "Wijk- aan-Zee c. a., Beverwijk, Assendelft, ! Spaarndam, Schoten en Bloemendaal. Zij besloeg in 1870 4064 heet., doch door de wet van 16 April 1874, die do grenzen van het "Westelijk-IJ regelde, is zij vergroot met 172 heet. nieuw land. Het grootste deel der oppervlakte van den grond is bedekt met alluviaal zand (duin en duinzand). Do oostelijke stre- ken bestaan uit klei. In 1811 had Vel- zen 1447, in 1822 1648, in 1840 2088, in 1860 2326, in 1875 4101, in 1890 6775 inw. Bij de telling voor 1890 ! onderscheidde men er: 3141 Ned.-Herv., j 2830 R.-Kath., 154 Oud-Roomschen, 10 "W.-Herv., 1 1\'resb., 61 Ev.-Luth., 60 Herst.-Luth., 96 Doopsgez., 26 Chr.- Gerof., 5 Episc, 7 Rem., 53 Apostol., 1 Vrije-Protest. 4 Isr. en 81 tot geen Kerkgen. behoorende. Een deel dier bov. bestaat van landbouw of veeteelt, van kleermaken, van visscherij en schecp- vaart, van bijenteelt, van bloem- en boomkwoekerij, of het verblijf van Am- sterdammers en andere stedelingen, die hier op buitengoedoren en optrekjes den zomer komen doorbrengen. Holland-op- zyn-Smalst is doorgegraven voor het Noordzeekanaal. Do gemeento bevat de dorpen Velzen, Santpoort en Drie- huizen, met de buurt Jan-Gijzenvaart, ¹ Do Heide, IJmuidcn, Breesaap benoor- j den en bezuiden het Kanaal, Hofgeest, j Velzerbosch , Velzerduin , Velzerond , \| Spanjaardeberg, Slingermuur en \\Vüker-
		Kerk van St.-Maarten to Utrecht, en wcllwnst bekwamen de Bischoppen van dnt Stift hier zooveel gezag, dat zjj de Velnwe als een Sticbtsch leen den Her- togen van Lotharingen en Brabant op- droegen. De Brabantsche Vorsten gaven do Veluwo weder als ondorleen uit aan de Graven van Gelder. De eerste, die wij in het bezit daarvan vinden, is Ger- hard, de oudste zoon van Graaf Hen- drik I van Gelder, die in 1177 leefde en nog vóór zijn vader overleed. Na dit overlijden ontstonden hevige twisten over de Veluwe, die tot een strijd tus- schen het Sticht en Gelder aanleiding gaven. Eindelijk besliste Keizer Hendrik VI, den 6 Maart 1196, dat hot graaf- schnp do Veluwo een eigendom der Kerk van Utrecht zou blijven, doch dat do Bisschop den Hertog daarmede zou beleenen, en na deze \'s Hertogs zonen en dochters. Otto van Gelder, Bisschop van Utrecht geworden zijnde, droeg aan zijn broeder Graaf Gerhard III (tus- schen 1213 en 1216) de novale tienden van de Veluwe in leen op. De leenband, die Brabant aan de Ve\'uwo hechtte, werd opgeheven in 1311, toen Hertog Jan II do verheffing had verzuimd. Tezclt\'der tijd echter boleende Bisschop Gwy van Avesnes, Graaf Beinald I on- middellijk met do Veluwo en met al de andere goederen, die de Golderschen nis achterleenen van Brabant bezaten. Geen der Brabantsche Vorston heeft zich, voor zooveel bekend is, tegen die gift gekant. De Veluwe was vóór de groote omwenteling van 1795 verdeeld in 5 stemmende steden (Arnhem, Harderwijk, "Wngeningen, Hattemen Elburg), 2 grooto ambten (het drosambt van do Veluwe en het richterambt van don Veluwozoom), 4 kleine ambten (Oldebrock, Nijbroek, Hoevelaken en Schorpenzeel), en 2 kecr- lijkheden (Rozendnal on Doorwerd). On- der Koning "Willem I werd het platte- land van de Veluwe gesplitst in 4 hoofd- schoutambten: Over-Veluwe, Middel- Veluwc, Neder-VeluwcenVeluwezoom, to zamen met 17 schoutambten. 2. p. in Gold. cu Overys., groot 16,539 heet., bovntt. de lage (oostolijke) stroken dor Geld. gein. Heerde, Epe, Apeldoorn en Voorst, benevens de wyken Welaan», .Marie en "Wijnvoordc van do Overys. gein. AVyhe en Olst. 3. ged. van do Peel onder Asten, in N.-Brab. 4. b. in N.-Brab., deels in de gem. Erp, deels in do gem. Boekei.

-ocr page 831-



		Velxerbeek. Venenuaal. 851

		I Veil, 1. buurt in do N.-Brab. gem. j Goorle, in 1840 met 273 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) 2. buurt in de ¹ N.-Brab. gem. Vechel, in 1840 mot 142, ; in 1870 met 154, in 1890 mot 242 inw. j 3. (De), b. in de N.-Brab. gem. Heeze, in 1840 met 174, in 1890 met ! 187 inw. 4. (Het), wijk van het \| N.-Brab. d. Strijp. Veilakker, gehucht mot cene R.- i Kiuli. kapel in de N.-Brab. gom. Luiks- I gestel. Venbergen, geh. in do N.-Brab. gem. Valkenswaard, oudtijds mot eene kapel. Vcnebrngge, of Venebrng. b. ; in do Overijs. gem. Hardenberg (Ambt-). ; in 1840 met 100, in 1890 met 143 inw. [ Er wa9 weleer eene havezate, die in 1500 door Bisschop Fredorik van Baden en Jakob van Uytorwijck werd opgc- dragen. Veiiebni\'en, geh. onder het d. Makkinga in de Friescho gem. Oost- ! stellingwerf. Venekoteil, geh. onder het dorp Oosterwolde in do Friosche gom. Oost- stollingwcrf. Venen (De), heideveld in do Gold. gem. Ermoloo, 40 min. ton zuidoosten van hot d. Nunspeet. Mon vindt er do Mytstode, eene halvomaansgowijzo uit- holing van den grond, met een borst- j wering door zoventien kuilen ingokor- j ven en een watervlak daarvoor. In het midden zijn drie kringvormigo zit- plaatsen. Venenbm\'g, station tusschen Vo- \'. gelonznug on Piet-Gijzenbrug van den \| Holl.-Spoorweg AmsterdamKottordam. Venendaal, 1. gom. in Utr., in- gosloton door de Utr. gem. Khonon, Amerongcn en Reuswoudo, alsmede door de Gold. gem. Ede. Do grond, door diluvisch zand en laag veen gevormd, maakt een gedeelte der Goldersche- Vallci uit. De gem. beslaat ruim 1135 heet. Oorspronkelijk was dit oord een deel der heorl. Rhenen on van de Rhe- nensche-Venen. Doch tegen hot einde der 16do eeuw nam de b., die er tijdens het bisschoppelijk bewind was ontstaan, zoodanig in bloei toe, dat zij tot oon d. aangroeide, dat na de omwenteling van 1795 eon zelfstandig bestuur vorkreeg. Sodert werd zij met het aanpalend deel van hot Gold. schoutambt (gem.) Ede, Goldorsch-Venondaal genoemd, tijdelijk verbonden, overeenkomstig de wet van
		oog. Do gemoente bevat ook de bouwvallen van het kasteel Brederode en talrijke buitenplaatsen. Het dorp Velzen ligt aan den grooten weg van Haarlem naar Alkmaar, aan het Kanaal door Holland-op-zijn-Smalst en aan den spoorweg (station) van Haarlem naar Uitgeest. Het telde in 1890 binnen de kom 604, daar buiten 190 inwoners. Door schoone buitongoederen ton westen en zuiden, door het Kanaal ten noorden en door vette weiden ten westen bc- paald, is het eone bekoorlijke plaats, wie hooge oudheid reeds blijkt uit de bouworde van het kerkgebouw, dat ge- durende nu ruim drio eeuwen den Herv. tot plaats van openbaren gods- dionst strekt. Vooral is de kerktoren merkwaardig. Nochtans is deze kerk te Velzen geenszins het eerst aldaar gCBtichte bedehuis, waartoe de geloofs- prediker Willebrord den last gaf. In oeno oorkonde van Karel Martel (tus- schen 715 en 739) is van Velzen als Fclison melding gemaakt. Later vindt men het ook Felisa goheeten. 2. of Hnis-te>Velzen, groote boerderij in de N.-Holl. gom. Volzou, aan den voet van het duin, waarvan zij door den spoorweg Huarlem-Uitgcest ia afgo- scheiden. Do boerderij bewaart do her- innering aan het slot dor oude Hoeren van Velzen, dat, in do 11de eeuw ge- sticht, in 129C door do Gooiors en Ken- nemers werd verwoest. Overblijfselen van dit oude kastoel, ton doelo bosloton in eon jonger gebouw, dat van 1670 tot 1744 heeft bestaan, waren aanwezig tot September 1804. Toen echter worden zij, als gevaarlijk voor het daar rondom weidende vee, omvergehaald. Velzerbeek, fraai landgoed in de N.-Holl. gom. Velzen. *VeI;eerboch, 1. b. in de N.-H. gem. Velzen, in 1840 met 95. in 1890 met 253 iuw. 18. pold. van 467 heet. in do N.-Holl. gem. Velzen. Velxeriluiii. b. in de N.-Holl. gein. Velzen. Men vindt er eene uitge- strekto buitenplaats, mode Velzerduin genoemd. Velzerend, wijk der [N.-Holl. gom. Velzen, in 1870 met 88, \'in 1890 mot 96 iuw. Zij bevat do overblijfselen van het kasteel Bredorodo en de fraaie plaats van uitspanning Velzerend. Venule. of Weiude,** b. in de Geld. gom. Epe, in 1840 met 119, in 1870 mot 156, in 1890 met 186 iuw.

-ocr page 832-



		852 Venesloterpoltler. 13 April 1807. In 1811 hadden dienten- gevolge Stichtsch- en Geldersch-Venen- daal, als ééne mairio 3082 inw., t. w. 1087 binnen het eerstgen. en 1995 in laatstgen. ged. Bij besluit van 6 Febr. 1815 werd do gem. Venendaal weder gesplitst, en Stichtsch-Venondaal, als gem. Veuendaal, binnen do enge gren- zen van vóór 1795 teruggebracht. Het had in 1822 7128, in 1840 3137, in 1870 4041, in 1890 4651 inw., in laatstgen. jaar ondorscheidon in: 3921 Herv., 2 Waalsch-Herv., 3 Kern., 1 Doopsgez., 19 Chr.-Geref., 5 Ev.-Luth., 1 Herst.- Luth., 11 Episc, 1 Methodist, 510 Ned.- Goref., 136 R.-Kath. en 56 Isr. Behalve in den landbouw, vinden do meeste in- gozotenen hun bestaan in den fabriek- arbeid, hetgeen de talrijke hooge schoor- steenon aankondigen, die den reiziger uit de verto in het oog vallen. Stichtsch- Veneudaal bevat de westhelft van bet vlek Veuendaal, benevens De Middel- buurt, Den Hondzenelleboog en Den Haspel. 2. vlok, deels in de Utr. gem. Venendaal, deels in de Geld. gem. Ede. Het bevatte op Geld. bodem in 1840 1763, in 1870 1856, in 1890 1995 bew. Do Herv. kerk staat op een eenigs- zins verheven plek in het Stichtsche aandeel, waar ook de in 1851 nieuw gebouwde synagoge wordt gevonden. Het station van den Staatsspoorweg ligt op Gelderschon bodem, nabij de herberg de Klomp, bovendien is er een station van den Holl.-Spoorweg Amsterdam AmersfoortRhonenNijmegen. Midden door het vlek loopt de Bisschop-Davids- Grift, waarlangs de afvoer der veld- en andore produkten voor een groot deel plaats vindt. In de fabrieken wordt vooral katoen gesponnen en geweven, sajet vervaardigd en wol gekamd. Men heeft er ook tabnkskervoryen, sigaren- fabriek, bierbrouwerij enz. Er wordt eiken Diusdag een drukbezochte markt, en in Juli nabij de Klomp do eenigo bijenmarkt in Nederland gohouden. In 1855 hoeft Vonendaal door de over- strooming van de Geldersche-Vallei veel geleden. Eerst in 1549 kreeg Venendaal eene kerk die in 1857 aan do Herv. overging. Venesloterpoliler, pold. in de Friesche gem. Doniawerstal. Venewatcrspoliler, pold. in de N.-Holl. gom. Nibbixwoude. Venerijter-55ijl, sluis in de Over- jjselsche gem. Genemuiden, waardoor de
		Venloo. Niéuwe-Wetering in Mastenbroek haar overtollig water afvoert. Venhuizen, gem. in N.-Holl., in het oosten en zuidoosten door de Zui- derzee bospoeld en naar de landzijde in- gesloten door de gemeenten Bovonkar- spel, Grootebroek, Hoogkarspol, West- woud, Blokker en Wijdenes. De grond 1964 heet. is gevormd door zee- klei. In 1822 had deze gem. 1305, in 1840 1569, in 1876 1938, in 1890 1931 inw. Bij de telling voor 1890 onder- scheidde men er: 1164 Horv., 1 Ev., 4 Herst.-Luth., 4 Doopsgez., 4 Chr.-Geref., 2 Ned.-Geref., 746 R.-Kath. en 6 ongen. Hun voornaamste bedrijf is de veeteelt, doch zij beoefenen ook den landbouw. De gem. bevat do d. Venhuizen en Hem, benevens de geh. Torsluis, De Weer, Elba, De Hout en Hofmolen. Het d. Venhuizen splitst zich in verschillende wijken, als Oostergouw, het Oostend, de do Middenbuurt, de Hoogebuurt, de Wes- torbuurt, de Kerkweg, do Wosterkerk en Weiver. Het telde in 1840 815, in 1870 1116, in 1890 999 inw. Het Raad- huis, de Herv. en de R.-Kath. kerken zijn de hoofdgebouwen. Veilingen, b. in de Drentscho gem. Zuidwolde, in 1840 met 153, in 1870 met 222, in 1890 mot 209 inw. \\\'enkant. buurt in de N.-Brab. gem. VlijmeD. Venloo, 1. kiesdistrikt voor het afvaardigen van één lid van de Tweede Kamer der Staten-Genoraal, saamge- steld uit de gom. Venloo, Grubbenvorst, Arcen-en-Velden, (Broekhuizen, Moorloo, Wansum, Venraai, Bergen, Ottorsum, Gennop, Mook, Sambook, Vierlingsboek, Maashees, Oploo, Belfold, Tegelen. 2. provinciaal kiesdistrikt in Limburg, bostaando uit de gemeenten: Arcen- en-Vclden, Beosel, Broekhuizen, Grub- benvorst, Helden, Kessol, Maasbree, Belfeld, Togelen, Venloo. Ji, tweede kanton van het Limb. arr. Roermond, bevattende do gem. Venloo, Arcen-en- Velden, Belfeld, Broekhuizen, Grubben- horst, Holdon, Horst, Meerloo, Sovenum, Maasbree, Tegelen, Venraai, Wansum. 4. deken, van het bisd. Roermond, be- vattendo de par. Arcen, Baarloo, Beesol, Belfeld, Blerik, Kessel, Maasbree, Reu- ver, Tegelen, Velden en Venloo. Voorts bovat het één rectoraat, z\\jndc dat te Steil (Tegelen). Openbare kapellen zijn te Lom (Arcen), in de Hoogstraat (Baarloo), te Boekond (Blerik), te Geneu

-ocr page 833-



		Venloo. 858
		Venloo.


		Tusschen de Groote Markt on de Groenmarkt staat het Stadhuis, dat, in 1595, tor plaatso van een vroeger Raad- huis gebouwd, met twee torens prijkt. De raadzaal is fraai en versierd mot tafereolon uit de geschiedenis der stad , het portret van Erik van Putton en eene voorstelling van hot Laatste Oordeel door Goltzius. Opmerking ver- dient onder de militaire gebouwen de Mindorbrooderskazerne, hot garni/.ocns- hospitaal, het ziekenhuis (dat vroeger i tot Hertogs- of Prinsenhof was inge- [ richt). Behalve do gen. kazerne heeft i men er nog de arsenaal-kazerne, do Roormondschepoort-kazerue en de mare- chaussee-kazerne. Verder hooft men er het St.-Jorisgasthuis en andere hurgor- \\ lijko godshuizen, kloosters der Zusters van Liefde, der Dominikanessen on der Ursulineu. Te Venloo zijn 3 kerken, waar- van die der K.-Kath., de St.-Maartonskork, met een zwaren toren van 53 M. hoogte prijkt. De kerk is vóór 1304 gesticht i en in 1411 vergroot Van 1480 tot 1766 stond vóór dien toren een tweede, die tot 100 meter was opgetrokken, doch in 1511 van zijne spits werd beroofd en wegens bouwvnüigkeid van 1764 tot 1786 afgebroken. Het boeld-en schilder- \| werk in deze kerk verdient opmerking. I De koperen doopvont on de predikstoel ; zijn meesterstukken van giot- on sn\\j- kunst. De Hervormden oefenen hun gods- dieiist uit in do voormalige St.-JorU- of Gasthuiskerk. De Isr. hebben er eene synagoge. Eenige vroegere kerken staan ledig of dienen tot magazijnen ofsoort- gelijko doeleinden. Venloo heeft een in- i richting voor hooger onderwijs van het coüego St.-Albertus (opleiding voor den geestelijken stand) en een hoogere bur- gerschool met driejarigen cursus, waar- aan eene Rijks-subsidic is toegelegd. i Eene overlevering zegt, dat Venloo door den reus Valuns, den Brukterschen veld- heor, is gebouwd. Tor herinnering" daaraan worden bü optochten poppen, dien reus on zijne gade voorstellende, rondgedragen. De plaats wordt liet eerst l vermeld (als Venla) in oen stuk van , 1170. Het was toon nog een dorp en bleef dit, tot Hertog Reinald 11, den 1 September 1343, der plaats stedolijke rechten verleende. Latero historische I herinneringen zijn : do verovering der I stad door Bisschop Arnold van Hoorn en Adolf van Kleef, in 1373; het beleg I van vier maanden door Arnold van
		of Genoy (Venloo). 5. ring van de Herv. Kerk in Limb. Deze ring bevat de gem. Venloo, Blitterswijk, Gennep, Koormond, Stevensweerd, "VVecrd. <i. gem. in Limb., grenzende in hot noor- den aan de gein. Velden, in het westen aan Maasbroe, in bet zuiden aan Tege- len, terwijl zij in bet oosten wordt be- paald door do Pruis, gemeenten Kal- denkircben, Lcuth, Heriugen en Strae- len. Zjj beslaat ruim 2687 heet., be- staande de grond, die in het westen deels door de Maas wordt bezoomd, deels doorsneden, meest uit diluvisch zand, met oen weinig klei langs den stroom. Venloo had in 1822 630G, in 1830 6610, in 1840 6606, in 1850 7610, in 1860 7293, in 1876 8372, in 1890 11,327 inw., in laatstgenoemd jaar on- derschoiden in 10,480 K.-Kath., 617 Ned.-Herv., 7 W.-Herv., 1 Rem., 1 Chr.- Geref., 57 Ev.-Luth., 9 Herst.-Luth, 3 Nod -Geref., 1 Oud-Roomsehe, 16 Kvang., 1 Bapt., 18 Doopsgoz., 1 Augl., 97 Isr. en 18 ongen. Do gem. bestaat uit de Btad Venloo en haren Bantuin". waar- aan in 1817 een klein ged. der Pruis, gem. Straelen is toegovoogd. De stad Venloo ligt op den rechteroever der Maas. Ofschoon deze ligging allergun- stigst is, maakt zij geone fraaie vortoo- ning, daar geon van hare straten schoon genoemd kan worden. De vestingwerken zjju gesloopt, en daarbuiten zijn nieuwe Btrateu aangelegd. Door de stad vlieten twee beken, in 1840 tolde men binnen de wallen 844 huizen en 5513 inw., welke cijfers in 1870 tot 949 en 6352 waren toegenomen. In 1890 had Venloo binnen do kom eene bev. van 8269 zie- len, daar buiten van 3053. Venloo drijft een niet onbelnngrijken handel, die door de Maas en spoorwegen zeer wordt be- vorderd. De richtingen zyn: naar N(j- megen, Maastricht, Krefeld, Wezel en Eindhoven. Venloo is ook door een stoomtramlijn met Steil verbonden. Daarenboven is de nijverheid er be- langryk ontwikkeld. Er zijn stoom-ko- renmolens, bierbrouwerijen, azijnmake- rijon, leerlooierijen, steenhouwerijen, ouwelfabriek, steenbakkerijen, schors- en trasmolens, pannenbakkerij, tabaks- en sigarenfabrieken, scheopstimmerwerf, gasfabriek, boekdrukkerijen, stoendruk- kerij, goud- on zilvorsmedorijon, zout- ziederijen, zeepzieder^ enz. Ook trekt de stad voordeeion uit het verblijf eoner doorgaans aanzienlijke krygsbozotting.

-ocr page 834-



		Venloo.		Venen.
		854

		Egmond, in 1459; do ovcrgavo aan Hertog Karel don Stoute, don 24 Juni 1473; de overgave aan Maximiliaan van Oostenrijk, in 1481; het toetreden der Btad tot het verbond der Hanzeaten, mede in 1481 ; het uitroepen van Karel van Egmond tot Hertog van Gelder, in 3Iaart 1492; het oproer gericht tegen den kamerling Albert van La wiek, in 1495; het vruchteloos beleg der stad door do Bougondiörs, van 28 Augustus tot 1 Decembor 1511 ; de onderwerping van "Willem van Gulik aan Keizer Ka- rel V, den 7 September 1543; de over- eenkomst tusschen de Gelderschen en Keizer Knrel, getroffen den 12 Scptem- ber 1543 ; do huldiging van Prins Filips als toekomstig landsheer, den 19 Octo- ber 1549; de beeldstormer^, in Augus- tus 1500; do vruchtelooze opeisching der stad door Prins Willem I, in Augus- tus 1572; de weigering aan Hohenlo om zyne troepen to ontvangen, in Januari 1578; het vruchteloos beleg der Span* jaarden, in November 1578; de gewold- dadigheden tegen de kerken van het klooster Trans Cedron on der kruishee- ren bedreven, in November 1578 ; het gevecht tusschen Spaanschc soldaten en do burgers, waarbij de laatsten hot on- derspit dolven, den 3 Februari 1579; hot uitdrijven der AVaalscho troepen van den Heer d\'Estourmelles, den 5 blaart 1579; het teekenen van do Unie van Utrecht door Venloo, den 11 April 1579: de ovorgave der stad door den bevelhebber .Maarten Schenk van Nideg- gen, aan Parma, na een uegendaagsch beleg, den 28 Juni 1580; het verjagen «Ier Duitsche en Italiaans! he bezetting, don 13 October 1590; de mislukte po- ging van Prins Maurits om Venloo to verrassen, den 21 .Mei 1597; eene tweede mislukking van dit ontwerp, den 30 September 1006; het aanvangen van het nimmer voltooide werk om Venloo door een kanaal naar Bhcinborg mot den Kijn te verbinden, in September 1620; do overgave der stad ann Prins Frederik Hendrik, don 3 Juni 1632; do moeite tusschen do Protestanten en R.- Katholiekon over de St.-Maiirtenskerk, den 29 Juni 1034; de verwoede aanval der Spanjaarden op do verschansingen van Graal\' Willem van Nassau, den 14 September 1634; het hcerschen der pest, van November 1635 tot April 1637 ; do overgttvo dor stad ann den Kardinaal- Infant en do terugkeer onder Spanje,
		\| den 28 Augustus 1637; hot vruchtelooze belog der stad door Prins Frederik Hon- drik, van 10 tot 28 October 1646; de overgave van Vonloo door de Franschen aan do Geallieerden, den 23 Sept. 1702; do hereeniging met do Vereenigdo-No- derlandon bij don vrede van Utrecht, don 11 April 1713 on het bnrrière-tractaat van 15 November 1715; het oprichten : van een hooggerechtshof to Venloo, in \' Juni 1717; do oploopen bij herstellingen aan do Hervormde kerk in 1717; de watervlood van 21 Dec. 1750; het af- trekkon van bijna alle Stnatscho troc- pen, den 26 Dec. 1792; het binnentrek- ken van Pruisische troepen, den 11 Fo- bruari 1793; hot bombardement uit ; Venloo op hot door de Franschen be- zetto fort St.-Michiel, en hot bombar- dement uit St.-Michiel op Venloo, den 5 Maart 1793; de overgave aan de Franschen, na een beleg van achttien ! dagen, den 26 Oct. 1794; de inlijving bij do Fransche-Kepubliek, den 1 Oct. 1795; hot verbieden van alle kerkelijke diensten, door het rcpublikoinsch be- wind, den 1 Juni 1797; de ontvangst van Keizer Napoleon, den 12 Septem- \' bcr 1804; de ontruiming der stad door de FVanschen, den 7 Mei 1814; de : komst van Koning "Willem 1, den 7 Juni \' 1815; het openen der poorten van de stad, wier hoedo aan don Majoor von Scherpern was toobetrouwd, voor Bel- gische vrijwilligers en troepen onder Ilaine, den 11 Nov. 1830; het uittrek- ken den Belgische soldaten, don 21 Juni 1839; do terugkeer van Venloo onder de Nedorlnndsche regeering, den 22 Juni 1839; de komst van Koning "Willem II, I don 12 Juni 1840; do opening van don J spoorweg naar Maastricht, den 6 Oct. 1845; do opening van den spoorweg naar Eindhoven, den 1 Oct. 1866; de _; opening vnn don spoorweg van Venloo j naar Knldendirchon, don 29 Nov. 1866; do opening van den spoorweg van Von- \' loo naar AVezol, den 1 Jan. 1875, tor- wijl later is gevolgd de spoorwegver- binding met Nijmegen. Veilliebroek,* fraai landgoed to Patorawolde in de Drentsche gem. Eelde, ondtijds een der 18 havezaten van het I landschap. Veiine, of Het Ven, geh. in de Limb. gem. Neor, in 1810 met 68, in 1870 met 52, in 1840 met 49 inw. Vennen (I>C), 1. geh. by Dronrjjp, i:i de Fricsche gein. Menaldumadeel.

-ocr page 835-



		Verdronken. 855
		Vennerpolder.


		3Ï. geh. in de Fron. gem. Bafloo. 3. geh. in de Oron. gom. Stcdum, in 1840 met 44, in 1890 met 65 inw. 4. geh. in de Gron. gem. Termunten, in 1840 met 25, in 1890 met 18 inw. Vennerpolder, pold. van 21 heet. in de Z.-IIoll. gem. Sloten. Vennip, noordoost, ged. der Z.-Holl. gom. Hillegom, doch oudtijds eeno zclf\'Ht. gem., hetgeen zij nog «as tot do wet van 11 Juli 1855 haar hij Hillegom in- lijfde. Zjj was toon groot ruim 118 heet. en zoowel in 1822 als 1860 onbewoond geweest. In 1850 had zij 13 inw. Vroe- ger echter, toen zij zich tot in het mid- den van den tegenwoordigen Haarlem- mermcerpoldcr uitstrokte, had zij een dorpje, modo de Vennip, doch ook Beins- dorp genoemd. Van hier dat men tot op de verheffing van de Haarlemmer- meer tot cene zelfst. gem. de Vennip 3802 heet. groot rekende, waaronder ongeveer 3750 heet. water. Veimiperlaan, b. in de Z.-Holl. gom. Hillegom, die in 1890 binnen de kom 214 inw. telde en 30 daarbuiten. Venniperpolder. pold. van 98 hoct. in de Z.-Holl. gem. Hillegom. Venraai, gein. in Limb., de groot- ste van dit hertogd., ingesloten door de Limh. gem. "Wansum, Meerloo on Horst, benevens door de N.-Brab. gem. Deurne, Bnkel e. a., Sambeek, Vicrlingsheek en Maashees e. a. Zij beslaat 14,616 heet. meest diluvisch zand, doch deels ook hoog veen, met vele poelen (een deel van de Peel), en eenige kleigronden lungs de b. Vierlingsbee\'i ende(<roote- beck. In 1822 toldo Venraai 3893, in 1840 4555, in 1870 5099, in 1890 5725 inw. In laatstgon. jaar telde men er 5692 R.-Kath., 32 Ned.-IIerv. en 1 Ev.- Luth. Zij bestaan meest van den land- bouw, verder van veeteelt, veenderij en eenige nijverheid, vooral het sehoenma- ken, leerlooien, bierbrouwen en \'t malen van granen. Zoo trof men er o. n. aan in 1892: 5 bierbrouwerijen, boekdmk- korij. cichoreifabriek, 3 sigarenfabrieken, 3 blauwververjjen, 4 leerlooierijen, 5 linnen* en katoenweverijen, touwslagcrij, 35 schoeninakcrijen, 3 tabakskerverijen, 4 borstelmakergen onz. De gem. bevat do d. Venraai, Merseloo, Oorloo, Leu- wcn, lvastenri\'.ai, Oostrum en Smakt, benevens do b. Lul, Heide, Schei, Over- broek, Veulen en Brabander. Het vlek of dorp Venraai is do meest aanzien- lftko plaats uit het Land-van-Kessel.
		Hot telde in 1840 binnen de kom 256 huizen en 1695 inw., welke cijfers in 1870 tot 304 en 1757 waren toegeno- mcn. In 1890 had men binnen de kom 365 huizen en eene bov. van 2118 zie- len. Het wordt het eerst vermeld in oeno oorkonde van 16 Juli 1224. Onder de gebouwen ondorschoiden zich do fraaie St.-1\'ietorskerk, het klooster der Ursc- linen en het Minderbroederklooster met de kapel toegewijd aan Onze Lieve Vrouw van Zeven Weeën. Do paters MinnebroederS onderbonden te Venraai een gymnasium met zesjarigen cursus. Kr is een station van het spoorwegtra- ject NijmegenVenloo. Venserpolder, pold. in do N.- Holl. gem. Diemen. Vensinjjerpolder, p. in de N.- Holl. gem. AVeespcrkarspel. VeiiMterbiiren. geh. onder betd. Jelsum in de Friesche gom. Leeuwar- deradeel. Vt\'rbei\'tfinjjskiiil. of Verber- j»ïn«>>\|KM"l. merkw. kuil van 500 me- tcr in omtrek binnen de Drentsche gem. Gnsselte, ongeveer 9 meter diep. Deze kuil bevat nooit water, terwijl do nabij on voel hooger gelegen Krammer, dio slechts 2\'/-j meter diep is, altoos water hoeft. VerbraiMlemauspoldei\', pold. van ruim 12 hoct. op het Zeeuwseho eiland Sohouwen-en-Duiveland, deels in do gem. Zierikzee, deels in Noord- gouwe. Deze polder is in 1019 ingc- i dijkt. *Vorbraiide-Iaii, duinvallei in de N.-Holl. gem. Ilergen. Verdronken-Aan was, polder van 42 hoct. in do N.-Brab. gem. Steen- borgen c. a. Verdroiiken-Zuidbevelaiid,** overstroomde gronden bij of in de Oos- terschelde, waar tot Nov. 1530 eene bloeiende landstreek was, die toen door oon watervloed overstelpt werd, of zoo- zeer werd geteisterd, dat welhaast ook hot overige bezweek. Dit laatste was althans hot geval met do stad Roi- merswaal. De overige verdronken plaat- sen waren: Agger, Bath, Braacke, Couwerve, Creeeke, Diivenoo, Kvor- waard, Hinkelenoord, Lodjjke, Maire, Nieuwerkerk, Nieuwlande, Ouwerdinge, ltillaud, Scoudee, Steenvliet en Tols- oindo. Nog ligt het grootste deel van dit oord onder de haren, doch ter plaatse van Bat, Hinkelenoord, Maire,

-ocr page 836-



		856 Vergeld. Killand, Tolseinde on enkele andere punten, zgn in den loop dor oeuwen heroveringen op het water gemaakt. Vergeld, b. in de Limb. gemeente Maasbree, in 1840 met 192, in 1870 met 219, in 1890 met 242 inw. Verhoven, geh. in de N.-Brab. gom. Gilze-en-Rijen, in 1840 met 58 inw. Voor 1890 niot afzondcrlyk opge- gevon. Verkerkepolder, pold. van 10 heet. in do Zoeuwsche gem. Oudo- lando. Verlaat, 1. goh. in Ovcrijsel, deels in de gem. Steenwijk, deels in de gem. Steenwijkorwold. 8. b. ged. in de N.-Brab. gem. Almkerk, ged. in Emmik- linvi ïi. 3. p. in de N.-Brab. gem. Oosterhout. Verloreneind, geh. in N.-Holl. gem. Oosthuizen, zijnde het ged. van het d. Kwadijk, dat zich van do west- grens dor gem. Kwadjjk tot de ring- sloot in do Beemster uitstrekt. Het had in 1870 04, in 1890 78 inw. Verlorenhoek, 1. eil. tusschon do Oudo-Maas, het Spui en het Haar- telsehe-Ont in de Z.-Holl. gom. Spijko- nisso. 8. goh. in de N.-Brab. gem. 1\'rinHonhage. Verlorcn-Piershil, van den Znldbelerlandschenpolde r, groot 22 heet. in de Z.-Holl. gemeento Piershil. Verlorenpolder, pold. van ruim 26 heet. in de Zeeuwsche gemeente üvezande. Veriionts-Ke, voorm. stroom in Z.-Boveland, tusschon Rcimerswaal on Lodijke. bekend door een slag in 1258, waarbij Graat\' Otto van Gelder, dio met Aleida van Holland ten aanzien der voogdij over Floris V in geschil was, de overwinning behaalde. Verrebest, wijk van de N.-Brab. gem. Best. Verrehcïde, b. in do N.-Brab. gem. Gomert, in 1840 met 170 inw. Voor 1890 niot afz. opgegeven, Verxche-Haard, polderl. in de Zeeuwsche gem. Noordwollo, 21 hoct. groot. *Verchepolder, 1. of Verre- polder, pold. in de Zeeuwsche gem. Ketranchcment, zoowel in 1682, als in 1820 on 1846 herdükt. Hij is groot ruim Vh hoct. 8. of Yoisepolder,** kleine pold. in do Zeeuwsche gem. Groodc, roods in 1555 aanwezig.
		Venr. Ververspad, b. onder Amstelveen in de N.-Holl. gem. Nieuweramstel. Vervoornepolder, pold. in N.- Brab., in 1552 bedijkt on 159 heet. groot, deels in de gom. De "Werken, deels in de Workon-en-Sleouwijk. Verwolde, heorl. in de Geld. gem. Laren, en tot de wet vnn 13 April 1854 ! eene zelfst. gem. van 1846 heet. opper. j vlakte. Zn tolde in 1822 509, in 1840 . 595 inw. Na hare inlijving by Laren, in ! 1872, voed men er 633 inw. In 1890 : was het bevolkingscijfer 606. Do heerl. bevat met do b. en het kasteel Ver- woldc, dat in 1776 werd vernieuwd en \' met prachtig bosch omringd en eene gelijknamige buurtschap. Verwoldttdijk, b. in de Gron. gem. Oude-I\'ekela. Vesseni, 1. d. met een Raadhuis I en eene R.-Kath. kerk aan de Kleine- j Beerze, in do N.-Brab. gem. Vessem- "Wintelre-en-Knogsel. Het telde met het onderhoorige Maaskant en Het Heike in 1840 581, in 1870 506, in 1890 531 inw. 8. Wintelre-eii-Knech.- sel, gem. in N.-Brab., tusschon Oor- schot, Oerlo, Veldhoven, Duizel c. a., Hoogeloon en Oostel-\\Vestel-cn-Middel- Beors. Do grond, door diluvisch zand, \' met vele moeren gevormd, beslaat 4826 ; heet. en lovert slechts schrale oogsten, j te meer daar er nog veel onontgonnen i heide is. Het getal inw. beliep in 1822 j 1065, in 1840 1254, in 1876 1137, in I 1890 1094. Bij de telling voor 1890 vond ! men er gecne dan R.-Kath. ingezetenen. \' De gem. bevat 3 d. : Vessem, AVintelre en Knechsel. Vetlltlizeil, b. in de Geld. gom» Berg, onder Zoddam, in 1870 mot 150, ! in 1890 145 inw. Vettekoe, b. in do Gron. gom. Zuidhorn. Vettenbroek, polderland in de Z.-Holl. gom. Reeuwijk. Vcttfiiliorii. geh. in de Gron. I gem. Kloosterburen. Vetteuoord, buitend. in de Z.- I Holl. gein. Schiedam, ruim 8 heet. groot. Veulen, b. in de Limb. gom. Ven- ! raai, in 1870 mot 92, in 1890 met 80 i inwoners. VeulwaniiM, goh. in do Limb. gem. Bunde, in 1840 met 32, in 1870 mot 38, in 1890 met 30 inw. Veiir, gom. in Z.-Holl., tusschon \'s-Gravenhage, Wassenaar, Voorschoten, I Stompwijk on Voorburg, 681 hoct. groot,

-ocr page 837-



		Vianen.		Vianen. 857

		Z.-Holl. gem. Hagestein, Everdingen, Hei-en-Boeikop, en Leksmond, bonevens door de Utr. gem. Jaarsveld, IJselstein, Vreeswijk en Tul-cn-\'t Vaal, loopende do grens naar de zjjdo van het Sticht door het midden van do Lok. Vianen is 1672 heet. groot en bestaat geheel uit kleilanden. In 1811 had Vinnen 1753 in 1822 1946, in 1840 2588, in 1876 3366, in 1890 3466 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 2117 Nod.- Herv., 13 Chr.-Gerof., 7 Luth., 9 Item., 7 Doopsgoz., 246 Ned.-Geref., 988 R.- Kath., 56 Xed.-Isr. en 22 ongou. Land- bouw en veeteelt maken hun hoofdbe- drijf uit. Voorts boootonen zy steen- en pannenbakkorij, hoepelmakerij, vissekerij on oukele andere neringen. Er is ook eeno gasfabriek en eeno boekdrukkorij. De gem. bevat de stad Vianen en de b. Helsdingen. De stad Vianen had in 1870 1917, in 1890 2186 inw. Zij is aan den Zuider-Lekdijk gelegen en klein van omvang. De Voorstraat, dio do stad van hot noorden naar het zuiden doorsnijdt, is buitongemeon brood, on tolt verschoi- done flinke boerenhuizen. Van hot voorm. kasteel, Batestoin genoemd, kan men weinig moor dan do plaats aanwijzen. Het Stadhuis en de Herv. kork zijn bo- zienswaardige gebouwen. Genoemde kerk bevat o. a. eene graftombe van Heer Reinoud van Brederode, dio in 1556 te Brussel overleed. Te Vianen vindt men ook eene Roomsch-Katholieke kerk ei eene synagoge. Aan do oost- zijde der stad ligt de sluis, die uit de Lek toegang geeft tot het Zederik-of- Merwedekanaal. In hot Vianonsche- Bosch zijn de begraafplaatsen der Herv. en R.-Kath. Op de eerstgenoemde prijkt een ijzeren godenkteeken voor den wa- torbouwkundigo Jan Blanken Jansz. Tot do herinneringen van Vianen bohooren: do oproeren door den bastaard Reinier van Broekhuizon verwekt, in 1473 en 1477; het aftrekken van gezegden Rei- nier, in 1480; do verovering dor stad door de Utrechtschen, ten gevolge van het verraad van Gijsbort van Bast, in 1482; hot versterken van Vianen en Batestoin door Hendrik van Brederode en het bezetten dor stad door Erik van Brunswijk, in het voorjaar van 1567; de bezetting door de Franschon, in 1672; het ongestoord binnentrekken dor Pruisen door do voor hen gesloten poorten, in 1787. 5. zeer verstrooide b. in de N.-Brab. gem. Beorg, in 1840
		met een zandige oppervlakte, die op klei rust. In 1822 had deze gem. 813, in 1840 905, in 187C 1031, in 1890 1077 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 840 R.-Kath. 201 Ned.-Herv., 8 Chr.- Geref., 1 Herst.-Luth., 24 Ned.-Geref., 2 Doopsgez. en 1 ongen. Do landbouw is het hoofdbedrn\'f der bov. Do gein. bevat een deel van het d. Leidschodam, benevens de b. Veur. Deze b. Veur breidt zich uit langs don straatweg van Voorburg naar Voorschoten, in eeno zoor bevallige strook. Zij telde in 1840 647, in 1890 745 inw. Er is oen halte van de stoomtramlijn GravonhageLeiden. ViaiH\'ii. 1. ot\' Laiul-vaii-Yia- lien. voorin, heerl. tusschen Holland, Utrecht, Kuilenburg, Leerdam on Ameide, omvattende de tegenwoordige gemeen- ten Vianon, Heikop-en-Boeikop, Leks- mond, benevens het noordoost, deel van Meerkerk. Oorspronkelijk een deel van Teisterbaut, kwam deze streek later aan het geslacht van Bousichem. Zij werd een afzonderlijke heerl. toen Zweder van Kuilenburg, omstreeks hot einde der 12do eeuw, oen kasteel te Heelsloot, later Vinnen, bouwde. Do naam van Vinnen wordt het eerst gelezen in eeno oorkonde van 1272. In 1418 stierf met Hendrik van Vianen het geslacht dor Hoeren van Vianen uit, waardoor de heerl. in hot geslacht van Brederode kwam. De Brederode\'s werden in het bezit opgevolgd door de Graven van Dohna en vervolgens door de Vorsten van Lippo-Dctmold. In 1725 kochten de Staten van Holland deze hoorl. aan. Ofschoon met Holland verknocht, was zij niet bij deze prov. ingelijfd; ja de Heeron van Vianen bewoorden altoos souvoreine rechten te bezitten. Van 1801 tot 1805 bohoordo Vianon tot het departement Utrecht, doch bijdegrond- wet van 1805, zoowol als bij die van 1814, werd Vianen uitdrukkelijk aon Holland toegekend. JJ. vijfde kant. van het nrr. \'Piel, bevattende de gem. Asperen, Everdingen, Hagestein, Hei- kop-on-Boeikop, Leorbrook, Leerdam, Leksmond, Schoonrewoerd, Vianen. 3. kerk. ring der klasse Gouda dor Herd. Kerk, bevattende do gem. Via- nen, Amoido-en-Tienhovon, Everdingen,\' Groot-Ammers, Hagestein, Heikop-en- Boeikop, Langerak-bozuiden-do-Lek, Leksmond-Achthovon-en-Lnkerveld, Moorkork, Nieuwpoort, Noordoloos. 4. gem. in Z.-Holl. ingesloten door de

-ocr page 838-



		858 Yictorleberg.		Vierlinizen.


		met 10.8, in 1890 met 155 inw. 6. b. I in do Zeeuwsche gem. Ouwerkerk, aan bet Koeten. Er is een veer op Stave- \| nisso (oil. Tolcn) cu eene nanlegplaats der stoombooten. In 1840 telde men or 80, in 1870 100, in 1890 72 inw. Tl. i>old. van 346 beet. in de Z.-Holl. ; gom. Vinnen. Victorieberjf, twee hoogten in Geld. bij het cl. Elspeet, waarop jaar- ln\'ks l\'naschvuren gestookt worden. Yit\'I, gi\'b. in do Limb. gom. Bingel- rade, in 1840 met 75, in 1870 met 78, in 1890 met 79 inw. *Yiorakkei. d. met eene nieuwe R.-Kath. kerk in de Geld. gem.\'\\VnniH- veld. In het noorden ligt het adel. lnnd- goed Yiernkker, in het zuiden (tegoii- ovor de K.-Katk. kerk) het adel. huis Suideras, te midden van sehoone dreven. 3ien telde er in 1840 526, in 1872 527, in 1890 481 inw. Yici\'-Aiiibacbteii, streek in liet noorden van liet oude graafschap Vlaan- deren, bevattende de vier ambachten \| Assenede, Axel, Bouehoute on Hulst. ; Zü werden door Keizer Hendrik IV in 1057 aan Graaf lioudowijn V geschon- kon, doch door Keizer Krederik I toe- ! gekend. In 1221 werd het bezit der Vier-Ambaehten opnieuw aan VIaan- deren bevestigd. In 1252 verklaarde Koning Willem van Holland do Vior- Ambachten door Gravin Mnrgarctha verbeurd, waarop bij deze streek aan Jan van Avesnes, Graaf van Henegou- won, schonk. Ofschoon niet door den Hennewier bemachtigd, bleven .Inn\'s opvolgers aanspraak maliën op de Vier- Ambachton, tot Graaf Willem 111 van Holland, den 0 Maart 1323, daarop zijne rechten aan Graaf Eodewijk I van Vlaanderen afstond. Van de Vier-Am- bachten is door de veroveringen der Staatschcn in den Spaanschen oorlog oen aanzienlijk gedeelte der Verecnigdc- Nederlandon gekomen, namelijk de am- bacbten van Hulst en Axel geheel, bc- nevens van bet Assencdcr-Ambacht do vesting Sus-van-Gent, en van hot Bou- chouter-Ambaeht de vesting Filippine met de naaste omstreken. Yicrambat-litoii-ftoezciii, breede waterboezem in de Z.-Holl. gem. Geervliet, onder Simonshaven. Langs Spfjkenisse wordt dit boezemwater nna" de Oude-Maas afgevoerd. 1 lerambacht«polder,** uitgc- voonclo en weder drooggemaakte polder
		in Z.-Holl., deels in do gem. Wou- brugge, deels in Oudshoorn, dools Ter- Aar, deels in Rijnsaterwoude. Do polder beslaat 2049 heet. en is in 1736 droog- gemalen. Yïerbannen, 1. landstreek in Gron., omvattende de d. Godlinze, Losdorp, Spijk en Bierum. SS. goh. onder het tl. "Wostoremden in do Gron. gem. Stedum. Het telde in 1840 33, in 1890 41 inw. 1 ierbamieit-i a n-Dnli eland, 1. geerl. in Zeel., uitmakende do ge- meenten Xieuwerkerk en Ouwerkerk. Jï. pold. in de /eeuwsche gomoenton Niouwerkerk on Ouwerkerk, het grootste deel der heerl. Vierbanncn-vnn-Duiveland uitmakende. Yierbnren, b. onder Westerem- den in de Gron. gem. Stedum. Yierde-Yeendimtrict, bodijking in d.\' Friesclio gem. Kngwirden, tot wier vervening den 10 April 1833 oc- trooi is verleend. Tierendellen, in 1650 bedijkte polder in de N.-Brab. gem. Zwaluwc, 53 boet. groot. Yierenstrateii, wijk van hot N.- Brab. tl. Made. Yierhoekje, of Veerhoekje, b. in de >\'.-llrab. gem. Os, in 1840 met 153 inw. Voor 1890 niet afzonderlijk opgegeven. Yierhoevoii, pold. van 56 boet. in de Z.-II 11. gem. Everdingen. V iei\'lioiiderd-beooNteii-ter- Hofstede, pold. in Zeenwsch-Vlaan- doren, deels gom. Zuidzantlo, deels gom. Retranchement, te znmen 204 heet. Do pold. is bedijkt in 1617. Yiei-lioudci\'d-be%nidcn-dc- Uei\'k-van-l&adKaiid, pold. van 193 heet. in do Zeeuwsche gem. Kad- zand, in 1500 bedijkt. YierllOlltcil, b. in do Geld. gem. Ermeloo, reeds in 996 vermeld in een giftbrief van Keizer Otto III. Zij had in 1840 154, in 1872 191, in 1890 222 inw. *Yierbni, of Yierlmizoil, geb. aan het Tjeukemeer, onder 1 (elfstra- huizon in de Friesche gem. Schoterland. Het word door den wntervloed van Fc- bruari 1825 zwaar geteisterd. Yierlinizen, 1.** tl. in de Gron. gem. Ulrom, van hoogo oudheid. Men hoeft er eene Hcrv. kerk en lelde er in 1890 245 inw. 2. goh. onder hot tl. Allingawior in do Friescho gem. Won-

-ocr page 839-



		Vlnkenbroek. 859 783 inw. By de telling voor 1890 vond men er : 780 Horv. en 3 Chr.-Gorof. De gem. heeft tot middolpunt hot d. Nieuw- land of Briolsche-Nieuwland. Vier-Verlaten, geh. in de Gron. gem. Hoogkerk, in 1890 met 84 inw., dat zijn naam ontleent aan vier verlaten, die hier vrooger in do trokvaart van Groningen naar Stroobos lagon, doch lator tot twee vormindord zijn. Sedert 1 Juni 1866 is or een station van don spoorweg GroningonLeeuwarden. Vildersteeg, b. iu de Z.-Holl. gem. Charlois. Villieïde, b. in de N.-Brab. gom. Mil c. a., in 1840 met 195 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Vilsteren, d. met eeno R -Kath. kerk in de Overijselsche gom. Ommen (Ambt-), in 1840 met 146, in 1870 met 149, in 1890 met 151 inw. Vilt, of Velt, b. in de Limb gom. Berg c. a., in 1840 mot 164, in 1870 met 202, in 1890 met 213 inw. Vink, 1. b. in de Limb. gom. Wij- nandsrado, in 1840 met 64, in 1870 met 72, in 1890 mot 54 inw. ». b. in de Limb. gem. Kerkrado, in 1840 met 165, in 1870 met 219, in 1890 mot 250 inw. :ï. (Be), plaats van \\iitspar.- ning in de Z.-Holl. gem. Voorschoten, aan den Rijn, ter plaatso waar deze nagenoeg 2 kilom. ten zuidwesten van I het station Leiden door don Holland- I schen-Spoorweg is overbrugd. Er is een ! halte van do stoomtram \'s-Gravenhago Leiden. Vinkega, of Finkega, d. met oeno Herv. kerk in de Friesche gom. Weststellingwerf. Hot bevatte in 1811 195, in 1840\'427, in 1876 658, in 1890 714 inw. Onder deze bov. is begrepen, die van een dool der kolonie Frederiks- oord (in 1890 44 zielen). Nog in do vo- rige eeuw lag tussehen dit d. en Eoze \| Overijsel een hunebed, dat echter sedert i goslecht is. Vinkei. b. aan hot beekje de Vinkei, in N.-Brab, deels in do gom. j Heesch, dools in de gem. Nuland. In I 1840 waren er 620 inw., als 442 onder Heesch en 178 onder Nuland. Hot laatst- gen. deel telde in 1890 160 inw. Een deel van Vinkcl ondor Heesch is door Nulandsch gobied van het overige der gem. afgescheiden. Vinkenbevg, geh. in do N.-Brab. gem. Oorschot. Vlnkenbroek, b. in do N.-Brab.
		Vierlingsbeek. seradeel. 3. geh. onder het d. Irn- «urn in de Friesche gom. Rauworder- hem. 4. geh. onder het d. Oude- Mirdum in de Friesche gem. Gaaster- land. .">. geh. onder het d. Spijk in de Gron. gem. Bierum. t». geh. in do Gron. gem. Slochtercn. Vierlingsbeek, 1. gem. in N.- Brab., ingesloten door do gom. Sambeok, Bergen, Maashees c. a. en Venraai {waarvan Borgen en Venraai tot Limb. behooren). Zij beslaat 3041 heet. en bo- staat, met uitzondering van do gronden langs do Maas (die do gem. in het noordoosten bezoomt) en langs de Vier- lingsboek, waar klei ligt, uit diluvisch zand, moeren en hoog veen. In 1822 had zjj 1065, in 1840 1406, in 1876 1381, in 1890 1370 inw. B{j do telling voor 1890 vond men er: 1300 R.-Knth., 35 Ned.-Herv., 1 Luth., 20 Isr. en 4 ongon. Op enkole uitzonderingen na, winnen allen het noodigo door den land- bouw. Het d. Viorlingsbeok ligt nabij de Maas, waarover hot door het 8taai- sche-Voer mot Bergon in Limb. ge- meonschap heeft. Het is eeno fraaio plaats, die in 1840 806, in 1890 384 binnen en 356 inw. buiten do kom telde. De R.-Kath. kerk heeft een hoogen toren. Do Herv. kerk is in 1843 ver- niouwd. Vorder heeft men er eene sehoone synagogo en oen Raadhuis. Er is oen station van het spoorwegvnk Nijmegon Vonloo. Het d. Vierlingsl)eek werd oud- tijds Ven en Venlingsboek geheeten. 2. of lloleilbeek. boek in de Limb. gem. Venraai alsmede in do N.-Br.tb. gem. Maashees c. a. on Vierlingsbook. Zij valt by het Staatscho-Vccr in do Maas. Vier-Xoorderltoggen, dijkgraaf- schap in N.-lloll., omvattende de Medom- blikkerkoggo, de Hoogwoiulorkoggo, de Wognumerkogge en do Middelkogge. Hot dijkgraafsc\'nap is groot 9105 heet. Tierpolders, gem. in Z.-Holl., op Voorne, ingesloten door de gom. Briello, Nieuwenhoorn, lïeenvliet, Zwartewaal en llozenburg, loopendo de grens met laatstgen. gem. midden door deNieuwo- Muas. Zij is uit vier polders saamgosteld, te weten: Nieuwland, Vekhoek, Oud- Hollevoet en Oude-Gooto. Do grond in hot geheel 1011 heet. is ge- vormd door vruchtbare zeeklei, weshalve landbouw hier do voorn, bron van wol- vaart uitmaakt. In 1822 had deze gem. 353, in 1840 422, in 1876 658, in 1890

-ocr page 840-



		Visvliet.
		860 Vinkenbunrt.


		Vinnewaterspolder, of Ven- I newaterwpolder, pold. van 343 heet. in N.-Holl., deels in de gem. Hei- loo, deels in Egmond-Binnen, deels in \| Limmcn. Vinnige, of Wiiiiniiningen, voorin, dorp op Zuidbevoland, reeds ia de 9do eouw bekend, doch lator over- stroomd. YiMartpolder, pold. in do Zeeuw- sche gem. ter Neuzen, in 1869 ingedijkt. \\ isclibuurt, b. onder het d. Ter- naard in do Friesche gom. Wostdonge- radeol, in 1840 met 115, in 1890 met 186 inw. Oudtijds bloeide het door de vischvangst op de Wadden en in de Noordzoo. Tegenwoordig bestaat het van j den landbouw. Tot 1850 vond mon er de Doopsg. kerk van Tornaard. VissclierHberjj, geh. bij het dorp : Sprundel in do N.-Brab. gem. Ruk- fen c. a. YisMfliersbnren, gehucht onder het d. Gaastmecr in do Friesche gem. Wymbritseradoel, in 1840 met 23, in 1890 met 24 inw. YiKNcbersdijk, b. in de Ovorjjs. gom. Almeloo (Ambt-) met oen gesticht ! de Goode Horder." Hot telde in 1890 287 inw. VisMcliei\'sliuizen, pold. in de Zeeuwscho gem. Axel, bijna 65 heet. groot. Na ingebroken to zijn, is deze polder in 1606 opnieuw bedijkt. Yieliertje t\'t),** halte voor lo- kaalverkeer, tusschen Dordrecht en Go- rinchem, van het spoorwegvak tusschen dio plaatsen. YiMscrwneeril, b. of geh. in de Liiiih. gom. Roosteren. In onze eouw werd zij bij do thans Bolg. gom. Eolon ingelijfd, doch in 1839 is zij daarvan ge- scheidon en, daar zij op den oostoever van de Maas ligt, aan Nederland toege- wezon. Visserswoerd was oudtijds eene vrijo heorl., die tot het graafsch. Val- kenburg behoorde. Zjj had in 1840 95, in 1870 80, in 1890 76 inw. ViSVliet, dorp in do Gron. gem. Grijpskork, waarvan do uitgestrektheid eerst in 1844 is geregeld, toen de boor- : derijen Noordor-Feringa en Do Nio daar- bij kwamon, in vergoeding voor Hillo- ! inahuis, dat bij hot invoeren van het kadaster onder Lutkogast was gebracht. I In 1840 had Visvliet 485, in 1870 451 inw. (307 binnen de kom en 144 daar- buiteu). In 1890 waren deze laatste cjj- I fers resp. 295 en 148. Er zyn kerken
		gem. Kozondaal, in 1840 mot 120, in 1890 met 190 inw. Vinkenbunrt, 1. wijk van het N.-Holl. d. Uithoorn, langs den Am- stel. £. b. in de Gold. gem. Bousi- chem. 3. b. in do Overijs. gom. Ambt-Ommen. 4. b. in de Utr. gem. Zeist. \\ inkeiiiwse. voorm. ambt op Z.- Bevolnnd in 1530 ondergevloeid. Vinkenpolder, p. van 204 heet. in de Z -IIoll. gem Alblasserdam. Villkeveeil, ]. fraai d. in Utr., gebouwd langs den ringdijk der Ronde- Venen. Hot telde in 1870 811, in 1890 1202 inw. Men vindt er kerken der Horv. en R.-Kath., een R.-Kath. kloos- torgosticht, benevens het Raadhuis dor gem. Waverveen-en-Vinkeveen. 8. p. van 1006 heet. in de Utr. gem. Vinke- veon-en-Waverveon. 3. -en-\'\\Vtl- vervfen, gein. in Utr. o]> de grenzen van N.-Holl., ingesloten door de gem. Abkoude-l\'roostdij, Abkoude-Baambrug- ge, Loenersloot, Rnwiel, Wilnis, Mij- dreeht, Nieuweramstel en Ouderamstol. Zij is saamgesteld uit deelen van het graafschap Holland (Wnverveen, Wave- ren, Botshol en Ruigo-Wiliiis) on van de heorl. Utr., (Vinkeveen on Dommc- rik). Tot 1841 vormde zij 2 gem.: Vin- keveen on "Waverveen, waarvan de laatste eerst in 1819 aan Utrecht was gekomen. De gem. is groot 3819 heet., bestaande de grond of uit laag veen öf uit veen- plassen, waarvan echter de beide groot- sten, die zich ook aan twee aanpalende gem. uitstrekken, worden drooggcmalon. Langs de noordwest grenzen vloeien de Amstol en de Waver. Zonder het toon nog zelfstandige Waverveen had Vinke- veen in 1822 1015 on in 1840 1471 inw. De gem Viukoveen-en-Wavorveen had in 1850 1924. in 1876 2596, in 1890 3813 inw., in laatstgen. jaar onderschei- den in 2344 R.-Katu., 1362 Ned.-Herv., 1 "Waalsch-Herv., 117 Ned.-Geref., 30 C\'hr.-Geref., 7 I\'.v.-Luth. en 13 ongen. Zij bestaan moest van veenderij en vec- toelt. Er zijn 2 dorpen: Waverveen en Vinkeveen, alsmede de b. Achterbosch, Demmerik, Donkere-End, Proösldfj, De Heul en Veenkade, benevens do goh. Botshol, "Waver en Do Nes. Yiiikbllisr.en, geh. in de Gron. gem. Hoogkerk. Yillkwi.jk, b. in de Geld. gem. Berg, in 1840 mot 192, in 1872 mot 184, in 1890 met 220 inw.

-ocr page 841-



		Vlaardingen. 861
		Vitusholt <St.).


		der Herv. en der Chr.-Geref. en een station van don spoorweg Leeuwarden Groningen. Vitnsholt (SI-.). b. aan de zuid- westzijdo van Winschoten. Vlaanderen, voorm. graafschap, "waarvan do naam reeds omstreeks 678 wordt vermeld. Hot bevatte oorspron- kelijk alloon de omstreken van Brugge, doch breidde zich spoedig, en wel zoo aanmerkelijk uit, dat het eerlang 20 uren in do lengte en 25 in de breedte besloeg. Het was grootendeels een leen van Frankrijk en voor het god. ten oosten en noorden der Schelde van het Duitsche-Rijk. Ton tijde van Keizer Ka- rel V, die b\\j het traktaat van Madrid in 1525 Vlaandoron van den leenband van Frankrjjk losmaakte, telde hot grnaf- schap 30 bomuurde steden, eon groot aantal met stadsrechten begiftigde vlok- ken, 1154 dorpen, 48 abdijen en eene menigto parochiën, collegiën on kloos- ters. Het Huis van Vlaanderen nam een begin met Boudewjjn met den IJzeren Arm, die van 864 tot 879 regeerde. Zijne op- volgers waren: Boudewijn II (do Kale), van 879 tot 919; Arnulf 1 (do Oude), van 919 tot 958; Boudewijn III (de Jonge), van 958 tot 961; Arnulf I (de Oude), andermaal van 961 tot 964; Ar- nulf II (de Jonge), van 964 tot 988; Boudewijn IV (mot den Schoonen Baard), van 988 tot 1036; Boudewijn V (van Lille of Rijsel), van 1031 tot 1067; Boudewijn VI (van Mons of Bergen), van 1067 tot 1070; Arnulf III (de Een- voudige), in 1070 en 1071; Kobert I (de Fries), van 1071 tot 1093; Robert II (van Jeruzalem), van 1093 tot 1111; Boudowijn VII (het Hapken), van 1111 tot 1119. Uit het Huis van Denemarken regeerde: Karel I (de Goede), van 1119 tot 1127. Uit het Huis van Normandië : Willem, in 1127 en 1128. Uit hot Huis van den Elzas: Dirk, van 1128 tot 1169; Filips I, van 1169 tot 1191; Margareta I, gehuwd met Boudewijn VIII, van 1191 tot 1194. Uit het Huis van Honegou- won (dat van het Huis van Vlaanderen afstamde): Boudewijn IX (van Konstanti- nopol), van 1192 tot 1205; Johanna (van Konstantinopel), van 1205 tot 1244; Mar- gareta II (de Zwarte), van 1244 tot 1279. Uit het Huis van Dampierre: Gwy, van 1279 tot 1305; Robert III (van Béthnne), van 1305 tot 1322; Lodewijk (van Nevers, of van Crécs"), van 1322 tot 1346; Lodewjjk II (van Male), van 1346		tot 1384; Margareta III (van Male). van 1384 tot 1405. Uit het Huis van Bourgondië: Filips II (de Stoute), van 1384 tot 1404; Jan (zonder Vrees), van 1405 tot 1419; Filips III (do Goede), van 1419 tot 1469; Karel (do Stoute), van 1469 tot 1477; Maria, van 1477 tot 1482. Uit het Huis van Oostenrijk: Filips IV (de Schoone), van 1482 tot 1506; Karol III (Keizer Karel V), van 1506 tot 1555; Filips V (Koning Filips II), sedert 1555. Onder Koning Filips II begon do tachtigjarige oorlog, die het noordelijk Vlaanderen van de overige deelen afscheurde en aan do Veree- nigde-Nederlanden hechtte. Vervolgens moest Spanje bij don Pyroneeschen vrede in 1659 en bij den vrede van Aken in 1666 aan Frankrijk de zuide- lijko oorden van het graafschap afstaan, zoodat Vlaanderen sedert in Spaanseh-, Staatsch- en Fransch-Vlaanderon was gescheiden, tot aan den vrede van Ra- stadt, toen Spaansch-Vlaanderen Oos- tenrijksch-Vlaanderen werd. In 1795 kwamen ook do Oostenrijksche en Staat- scho doelen van Vlaandoren aan Frank- rijk. doch deze hereeniging duurdo slechts tot 1814, waarop in 1815 tweo der drie uit Vlaamsch gobied govormdo departemonton deelen van het niouw opgerichte Koninkrijk dor Nederlanden werden. Sedert den Belgischen opstand in 1810 en het verdrag met België in 1839 is Vinanderen weder onder drie Staten (Frankrijk, België en Nederland) verdeeld. Fransch-Vlaanderen omvat thans het Departement-du-Nord van Frankrijk. Het oude Spaansch-Vlaande- ron, of van 1714 tot 1794 Oostonrfjksch- Vlaanderon, omvat do boido Belgische provinciën Oost-Vlaandoren on West- Vlaanderon. Het voormalige Staatsch- Vlaanderen eindelijk vormt, als Zoeuwsch- Vlaanderen, een deel van het Konink- rijk der Nederlanden. Vlaanderken, pold. van 32 heet. in de Zeeuwscho gom. Heinkenszand. Vlaardillg (De), waterloop in do Z.-Holl. gom. Ketel en Vlaardinger- Ambacht, oudtijds eene belangrijke ri- vier. Vlaardingen, 1. voorm. mark- graafschap aan de MaaB, oono bezitting der graven van Holland. Dirk IV al- thans wordt Markgraaf van Vlaardingen genoemd. £. prov. kiesdistr. in Z.- Holl. Het bevat de gem. Vlaardingen Vlaardinger-Ambacht, Maassluis, Maas-

-ocr page 842-



		862 Vlaardingen. Vlaardinger-Anibackt.

		land, Rozenburg, Naaldwijk, De Lier, \'s-Gravezande, Monster, Loosduinen, Wa- teringen, Rijswijk. Cl. klasse der Chr.- Goref. Kork, bevattende do gemoenton Briolle, Hellevootsluis.Middolharnis, Oud- beierland, Rozenburg, Spgkenissc, 8tel- lcndam, Vlaardingen, AVcstmaas, Zuid- beierland, Zwartewaal. 4. gem. inZ.- IIoll., tusschen Ylaardinger-Ambacht en l\'ernis, zijnde het midden dor Nieuwe- Maas de grenslijn met laatstgen. gom. Do grond bestaat uit klei en is groot 269 heet. De gem. teldo in 1795 5625, in 1811 5401, in 1822 5731, in 1830 6823, in 1840 7611, in 1850 7580, in 1860 7532, in 1876 9083, in 1890 12,622 inw. Bij de telling voor 1890 ouder- Hcboidde men er: 9311 Herv., 3 \\Vaalsch- llorv., 608 Ned.-Gcrof., 1 Anglik., 24 Apost., 1 Vrije-Ev., 12 Vrije-Prot., 756 Cbr.-Uerof., 22 Rom., 51 Ev.-Lutb., 4 Herst.-Eutu., 5 Doopsgoz., 1463 R.-Katb., 5 Oud-Roomschen, 45 Ned.- Isr., 5 Port.- Isr. en 206 ongon. De gem. bevat de stad Vlaardingen, doelen van den Groo- tcn-Vettenoordscbenpolder en den Broek- polder, benevens eenige uiterwaarden aan de Maas. Do voorn, bron van wel- vnart voor Vlaardingen is de haring- vangst, waartoe hier jaarlijks een groot aantal buizen wordt uitgerust. Ook de kabeljauwvisscherij is er aanzienlijk. Daardoor bloeien verscheidene bedrijven aan deze takken van wolvaart verknocht: het kuipen, sekeepstimmeron, zeilmaken, enz. Zoo had men or in 1892 7 scheops- timmerworven, 6 tnanderyen, 2 touw- slagerijen, 3 traankokerijen, teorstokcrij, 6 zeilmakerijen, 54 kuiperijen, oliefabriek, kalkbranderij, gasfabriek, fabriek van melkproducten, biorbrouwery enz. Ook beeft Vlaardingen veel handel in visch, fruit, kurk, teor, traan enz. op Portugal, Spanje, do Middellandscho-Zee, Noor- wogen, Amerika, enz. Er is een station van het spoorwogvak RotterdamHoek- van-Holland. üe Btnd Vlaardingon ligt op korten afstand van do Nieuwe-Maas, waarmede zij door eene haven gemoen- schap heoft. Zjj is van boogen ouder- dom. Do eerste molding, die bewaarde oorkonden van deze plaats maken, is van omstreeks 990, als wanneer zjj Flardingho wordt gonoemd. Men meent dat zij nog vroeger Slavenburg of Scla- venburg zou gcheeten hebben. Zij was in vroegere eeuwen versterkt, doch reeds ton tijde van den Spaanscben oorlog lag zÜ open. De stad tolde in 1870 1784
		huizen en 8108 inw., ongerekend 4ft personen aan boord van in de haven lig- gende schepen. In 1890 waren er 3122 huizon binnen de kom, waarvan 232 onbewoond. Hot bevolkingscijfer was in 1890 12,296. Onder de gobouwon onder- scheidt zich het Raadhuis, waar o. a. \| verschillende blazoenen van rederijkers- kamers worden bewaard. Eeno nange- name wandolplaats is ter plaatso van hot Hof, oen voormalig buiten, dat in 1828 door de stad in aangekocht. Vlaar- diugen heoft eeno grooto Horv. kerk, die mot oen sierlijken toren van 50 motor hoogte prijkt. Voorts zijn er kerken der ¹ (\'hr.-Geref., der R.-Katb. <n dor Isr. Historische herinneringen van Vlaardin- gon zijn : bet verschansen der Noor- mannen onder Rollo bij het aanrukken dor Franken, in 889 ; de verovering der verst: rkto plaats door Koizer Hendrik III, in 1046; de nederlaag van \'t kei- zorlijke leger en de keizerlijke vloot, j in 1047; do inscheping van Graaf Wil- \| lom I naar Zierikzoe, in 1203; do strn\'d j tegen de Vlamingen, in 1304; hot op- zeilen der Hoekscho vloot, in April 1482; de herhaalde brandschattingondor Hook- schon, terwijl Rotterdam door Jonker Frans van Brodorodo was veroverd, in I 1489 ; do aanvallen der Spanjaarden, in \', 1572, 1573 en 1574; de plundering door \| Staatsch krijgsvolk uit Schiedam, den 2 Juli 1574; de verwoestingen door de post aangericht, in 1602 en 1665; de watervloed van 26 Januari 1682; de ongeregoldhedon tegen do pachters dor gomeene middelen, in 1748; do oproerige bewegingen wegens bot zingen in de Herv. kerk, in 1774 en 1775; do aankomst van gewapende Patriotten, den 14 Sopt. 1787; het aftrekkon dezer Patriotten, den 17 Sept. 1787; de omwenteling van \'. Nov. 1813. Vlaardinger-Ambacht, gom. in Z.-Holl., in 1817 door de voroeniging van de heerl. Vlaardinger-Ainbacht en Babberspolder gevormd, in 1855 met de gem. Zouteveon vergroot, doch daaren- tegen in 1868 in hot zuidoosten ver- kleind ten voordoolo der aanpalende gem. Schiedam. Do gom. is binnon haar i niouwon omkring dio 2611 hoct. bin- nonsluit bepaald door do gom. Ylaar- dingen, oehiodam, Ketel, Hof-van-Dolft, Schipluiden, Maasland, Rozenburg en Pornis. De grenslyn is grootondeols zeer : regelmatig, vooral in het buiden, waar j zö door het midden der jfieuwe-Maas

-ocr page 843-



		Vlastiende-Gorzen. 863
		VIaa>.


		en van bet Sluissche-Diep gaat, even al» in het zuidoosten langs de Polder- vaart. Doch naar de zyde van Ketel slingeren de grenzen zonderling door- een. Bij eene, zooals boven werd aan- gegoven, doorgaans zeer veranderdo uitgestrektheid, telde de gein. in 1822 432, in 1840 499, in 1860 800, in 1876 986, in 1890 1190 imv. Bü do telling voor 1890 onderscheidde men do bov. in 768 Herv., 23 Chr.-Geref., 2 Luth., 32 Ncd.-Geref. en 365 K.-Kath. Vee- teelt en zuivelboreiding zijn hunne voorn, middelen van bestnan. De gom. beeft geen dorp, maar slechts verstrooide hui- zen. Het adel. landgoed Holy is ge- sloopt. De heerl. Vlaardinger-Ambacbt, het grootste deel der gem. 1707 beet. telde in 1840 459, in 1890 399 inw. \\ laas. geh. in de Limb. gem. Neer, in 1840 met 47, in 1870 met 54, in 1890 met 48 inw. Vlaclltwedde, gem. in Gron., dio in het oosten tot de Pruis. prov. Ha- nover reikt, doch overigens bepaald is door do Nodorl. gem. Bellingwolde, "Wedde en Onstwedde (in Gron.), bene- vens door de Drentscbe gem. Odoorn en Emmen. De oppervlakte van den grond is gevormd door diluvisch zand en hoog veen, waarvan bet laatste door ontginning ten deele in dusgenoemde dalgronden is herschapen. Do riv. do Ruiten-A kronkelt er doorheen. In het geheel is do gem. dio nog in dozo eeuw naar hot voorin, fort Bourtango werd genoemd 15,395 heet. groot. In 1811 was zy in 2 mairiën gesplitst: Vlachtweddo met 877, en Bourtange met 712 inw. In 1822 telde men in deze beide vereeenigde gem. 1829, in 1840 2403, in 1860 2704, in 1876 3696, in 1890 5247 inw. De bov. was in laatst- gen. jaar onderscheiden in 3674 Herv., 378 Chr.-Geref., 4 Doopsgez., 11 Ev.- Luth., 6 Herst.-Lutb., 4 Ned.-Geref., 57 Bapt., 932 K.-Kath.. 126 Isr. en 55 ongen. Z\\j bestaan meest van den land- bouw, verder van veeteelt, veenderij en eenigen handel. Do gem. bevat do d. Vlachtweddo, Bourtango (do voorm. grensvesting, die in den lateron tyd ontmanteld is), Selliugen, Ter-Apol en Tor-Apelerkanaal. Ouder Vlachtweddo behooren de b. en geh. Veele, Eller- singbuizon, "Wollinghuizen, Jipsingbui- zen, Veldhuis en Harpen. Onder Bourtange vindt men de buurt Pal-		lert. Onder Sollingen worden gore- kond : Rijsdam, Hassonberg, \'t Zuidveldi Sellingerboetse, Ter-Borg, Borgerveld, Lande, "Wessingtangc of AVossinghuizen, Terwolslage, Veerster-Veldhuis, Ter- wisch en Laudermark. Bohalvo hot Ter- Apelknnaal, rekent men onder Ter-Apel de geh. Het Heem, Ter-Hanr, Schot en j ilunnekemoor. Het d. Vluchtwodde, i aan de Kuiton-A, bevatte in 1840 660, in 1870 581, in 1890 568 inw. "Wogens zijne schilderachtige ligging tusschen korenvelden en bosseben wordt bet voel door vreemdelingen bezocht. Op do heido vindt men ook Germaansche grafheu- velen. Ten tijde dat de heerl. AVoster- woldo op zichzelvo stond, was Vlacht- wodde langen tijd do zotel van bet ge- recht. Vladernken, of Vlerken, goh. in de N.-Brab. gom. Zomeren. Vroeger was er eon kasteel, doch dit is roeds j voor lang gesloopt. Vlak (Het), pold. van 46 heet. in do X.-Holl. gom. Petten. Vlake, geb. in do Zeouwsche gem. Schoro-en-Vlake. Hot maakt met een grondgebied van 728 beet. en eonige ! verstrooide huizen do heerl. Vlake uit, ! die in 1840 144, in 1890 266 inw. telde. ! Vroeger was Vlake een d. met oene kerk, doch deze kerk is in 1802 afge- I broken. Er is een station van het spoor- wegvok Borgen-op-ZoomGoes. Vlainingpolder, of Vlaininck- polder, polder van bijna 50 hoct. in I do Zeeuwsche gem. Kadzand, in bet be- I gin der 17de eeuw bedijkt. Vlaren (l>e>, 1. goh. ouder hot \| d. Bozum in de Frioscho gom. Baarde- i radoel. &. geb. ondor het d. Arum in de Friescho gem. Franekeradoel. Vlas, gehucht in do N.-Brab. gem. Zomeren. Vlasberg, b. in de N.-Brab. gem. Oploo. Vlashoek, b. in de N.-Brab. gom. Os, in 1840 met 123 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Vlasineer, b. in do N.-Brab. gem. Vucht, in 1840 met 156, in 1890 met 2124 inw. Hier is hot krankzinnigonge- i sticht Voorburg" gevestigd, dnt in 1890 ! 909 bow. telde. Vlasrood, of \\ lawstrnat, b. in , do Limb. gein. Ileithuizen. in 1840 mot 195, in 1870 met 154, in 1890 mot 168 I inwoners. Vlastiendc-Ciorzen, pold. van

-ocr page 844-



		Vledder.
		864
		Vlieland.



		56 hectaren in de Z.-Holl. gem. Gouds- waard. Vledder, gem. in Drente tusschen Hayelto en Dievcr (Drente), Steenwij- korwold (Ovorijsel), Ooststollingwerf en AVeststellingwerf (Friesland). Zy beslaat 4762 beet. en is meest door diluvisch zand gevormd. Laag veen strekt zich langs de A en het Vledder- en Wapser- veenschediep uit, waarvan het laatst- genoemd stroompje de oostelijke grens vormt. Met hoog veen was weleer het geheele noordwest, ged. bedekt, doch dit is ontgonnon ten gevolgo der stich- ting van do kolonie Froderiksoord, dio hier een begin nam en zich over het naburig grondgebied van Friesland en Overijs. beeft uitgebreid. In 1811 maakte Vledder een deel der mairie Dicver uit, In 1822 had Vledder als zelfst. gem. 1557, in 1840 1991, in 1876 2303, in 1890 2663 inw., in laatstgen. jaar onder- scheidon in: 2182 Herv., 55 C\'hr.-Gercf, 26 Doopsgcz., 3 Ev.-Luth., 3 Rem., 379 R.-Kath 7 Isr. en 8 ongen. De hoofd- bron van welvaart is de landbouw. De gemeento bevat het dorp Vledder, het grootste ged. der kolonie Frcderiks- oord, bonevens do b. Nijensleek, Dol- dersum, Vledderveen en Vledderveld. Het d. Vledder, in 1870 met 381, in 1890 met 369 inw. binnen de kom, heeft eeno Herv. kerk. Vledderveen, b. in de Drentsche gem. Vledder. Zy telde in 1870 318, in 1880 461 inw. Vledderveld, b. in de Drentsche gem. Vledder, in 1890 met 175 inw. Vleck, of Vliek, b. in de Limb. gem. l\'lestraten, met een fraai gelogen kasteel, merkwaardig door zijne water- bronnen, vijvers en bosschen. Vleek telde in 1840 109, in 1870 90, in 1890 101 inw. Vlent, b. in de N.-Brab. gem. Best. Vleuten, gem. in Utr., tusschen do gem. Utrecht, Haarzuilens, Laag- Nieuwkoop, Harmeien, Veldhuizen en Oudenrijn, mot eene oppervlakto van 1510 heet., alles kleiland. In 1811 had zij 818, in 1822 872, in 1840 1083, in 1876 1278, in 1890 1311 inw., in laatst- gen. jaar onderscheiden in: 825 R.- Kath., 442 Herv., 10 Chr.-Gerof., 41 Ned.-Geref., 2 Luth. en 1 ongen. De landbouw en veeteelt gevon den ingeze- tenen het noodige. Er zijn 2 dorpen: Vleuten on De Meern. Als heerl. wordt de gem. dan ook Vleuten-en-De-Meern
		genoemd. Het d. Vleuten is door de Vleutensche-Vaart met Utrecht verbon- den. Er is ook een station van het spoorwogtrajoct UtrechtGouda. Het telde in 1890 binnon do kom 419, daar buiten 422 inw. Er is eeno Herv. kerk, die in 1831 werd vernieuwd, doch den , ouden toren behield. Hot Huis te Vleu- I ten, reeds in 1236 bekend, is in de 18de eeuw gesloopt. Do riddorbofstad : Den Ham, bekend sinds 1160, is sinds 1857 hot eigendom van Mr. \\V. J. Roijaards van den Ham. Tot do histori- sche herinneringen behoort het verbluf van den dichter en schilder DirkRafaëlsz. C\'amphuyson, die te Vleuten van 1616 : tot 1618 het predikambt bediende. Vlentenweide, pold. van 255 heet. in de Utr. gom. Vleuten. Vlie, of VlieMtrooin (Het), I vaarwater uit betoude moor Flevo, thans \' de boezem van de Zuiderzee, door het I Oost-Vlielander zeegat in do Xoordzee. J In don Romeinschen tijd stond aan de- ¹ zen stroom het C\'astellum-Flevum. Vlied, 1, b. in do >\'.-Brab. gem. \| Os, in 1840 met 264 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven). 2. poldorl. in de N.-Holl. gom. Assendolft, 21 heet. groot, oudtijds een meertje. Vliedorn, b. in do Gron. gem. Ulruin, vroeger een d., met eene kerk, die omstreeks 1690 werd afgebroken. Sommigo oudheidkundigen meeuen, dat hier hot Castellum-Flevum dor Romei- nen heeft gestaan, doch noch hier nog in den omtrok zijn Romeinsche oudhe- den opgodolven. Te Vliedorp toldo men in 1840 101, in 1870 125, in 1890 118 inw. Vliedorpsterpolder, of Onde- Hoogsterpolder, pold. van 38 heet. in do Gron. gem. Ulrum, in 1766 be- i dijkt. Vliejfluiis, geh. in de Drentsche gem. Koevorden. Vlieland, 1. eil. on gem. in N.- Holl. Het wordt in het noordoosten door de Noordzee, in het oosten door het Vlie, in het zuiden door de Zuiderzee en in het westen door hot Eierlandsche- Gat bespoeld, bestaat goheel uit duin en duingrondon (zand) en heeft bij eene j lengte van 6 uren, eone oppervlakte van \\ byna 5216 heet. Het zuidelijke ged., do Hors, is zoo laag, dat het bij hooge vloeden geheel door de zeo wordt over- stelpt. Uit dien hoofde wordt het als een buitengrond aangemerkt. In 1514

-ocr page 845-

Vlieter. 865

Vlierbosch.

Vlier wordt afgeloid, verbogen tot
Fleodrodum.

Vlierti»ol«ler-de-Pei>er.x-de-
J[niitel-IIent-eii-liet-zoog;e-
iiamntle-Jaii -Toonenland, pold.

in X.-Brab. van 435 heet., deels in do
gem. \'s-IIertogenbosch, docls in do gem.
Rosmalen.

Vliet, 1. heerl. in do Z.-Holl. gem.
Haastrecht. Zy was tot 1 Januari 1846
eeno zelfstandige gom. van 121 heet.
oppervlakte, in 1822 met 44, in 1840
met 45 inw. Do hoeren van Vliet zijn
uit een jongeren tak van Huis van
Woerden voortgesproten. JJ. ridder-
hofstad in do Uir. gem. Lopik, in bet
d. Zevenhoven. 3. pold. van ruim
101 heet. in de Z.-Holl. gem. Haas-
trecht. 4. geh. in de Z.-Holl. gem.
Zoeterwoude, in 1840 met 77, in 1890
124 inw. 5. stroom in de Frioscho
gem. Leeuwarden dio uit do veroenU
ging van do Tijnjo en het Kurkmeer
ontstaat en naar do Frioscho hoofdstad
stroomt. Oudtijds stortto deze stroom
zich in do Middelzoo, waarschijnlijk door
eeno breodo kom, die, aangeplempt zijnde,
thans een deel der grondvlakte uit-
maakt. <». voorstad van Leeuwar-
don, zich in oostolijko richting uitstrek*
kendo langs het kannal do Vliet. Dezo
net bebouwde voorstad had in 1840
1670 inw. (Voor 1SH0 niet afz. opgege-

ven.)  7. of Delftsche-VUet,

vaart, to Leiden uit den Kijn komende
en langs Voorschoten, Leidschendam en
Voorburg geleid tot Delft. Bij de Hoorn-
brug valt daarin do Haagscho-Vliet, on
te Delft staat do Vliet in gemeenschap
met do Scliio. De Vliet wordt gehouden
voor een der vaarten, die do Romein-
scho veldheer Corbulo hier te lnndo
heeft doen graven. 8. of ll:i;i<>\'-
sclie-Vliet, vaart van do Hoornburg
uit do Dclftsche-Vliet, langs do Croest-
brug naar \'s-Gravenhnge. J). geh.
onder het d. Witmarsum, in do Frioscho
gom. Wonserndeel, in 1840 mot 37, in
1890 mot 31 inw.

Vliete, voorin, d. on heerl. op het
Zeouwseho eil. Noordboveland. Het is
in do 16do eouw door watervloedon to
gronde gegaan.

Vlieècpolder, pold. in de Zoouw-
scho gom. Wissenkorko, in 1627 bedijkt
en ruim 124 heet. groot.

Vlieter, broed vaarwater in do
Zuiderzee, tusschen do platen do Lutjes-
waard en hot Breozand. Do Vlieter is

had Vlieland 600 communicanten, het-
geon op oone bov. van ongeveer 1000
zielen wjjst. In de 17de eouw was do
bevolking zeer toegenomen ; volgens een
overlevering was zij gestogen tot 3000
zielen of meer. Docb zij nam weer sterk
af in do 18de eeuw. In 1811, nadat
Vlieland van Holland tot het departe-
ment Friesland was gebracht, had bet
658 inw. In 1822 boliep de bev. 557
zielen, in 1840 690, in 187G 705, in 1890
698. B|j do telling voor 1890 onder-
scheidde men er: 667 Herv., 1 W.- j
Herv., 10 Doopsgez., 54 Ev.-Luth., 10 j
Oud-Roomsshen en 5 ongen. Zij bestaan
meest van do zeevaart, het loodswezen
en do visscherij. Do landbouw bepaalt
zich tot bet aankweeken van aardappo-
len, do veeteelt tot het houden van i
eonige kooien en geiten. Doch voor oen
uitgobroiden landbouw of veefokkerij
ontbreken geschikte gronden. Vlieland,
dat den 20 Augustus 1575 door de j
Spanjaarden, onder Robles, werd ge- j
plunderd, bezat tot 1811 zijn eigen recht, j
Oudtijds vond men op liet eil. twee d.,
West-Vlicland en Oost-Vlieland, .doch
het laatste is in do 17de en 18de eeuw
door de zee gesloopt. Met uitzondering
van het Posthuis aan de zuidwestzijdo
der hoogo gronden, zijn thans allo wo-
ningen op het eil. binnen bet d. \\Vest-
Vlielaud veroenigd. Buiten de kom telde
men iii 1890 30 inw. 2. geh. in do I
Z.-lIoll. gom. Pijnakker.

Vlierboseh, geh. onder het d.
Boornbergum, in do Friescbe gem. Smal-
lingerland.

Vlierd, b. in do X.-Brab. gom.
Vucht, in 1810 met 189 inw. (Voor 1890
niet afz. opgegeven.)

Vlierden, gem. in X.-Brab., tus- j
schen Bakol c. a., Deurno, Asten en
Lierop, hebbende 1984 beet. oppervlakto,
alles diluvisch zand en moeras. Men !
tolde er in 1822 594, in 1840 645, in J
1876 611, in 1890 574 inw. Bij do tcl-
ling voor 1890 wnren allo inw. R.-Kath.
Do landbouw is bijna uitsluitend hun
bedrijf. Do gom., die oone oudo hocrl.
is, bovat het d. Vlierdon, de b. Brouw-
hnis en Baarschot, benevens do geh.
Boorsing en Belgoron. Het d. Vlier-
don heeft oono in 1846 nieuw-gebouwde
R.-Kath. kerk en telde in 1890 slechts
80 inw. binnen do kom. Het was reods
ton jare 721 bekend. In oen giftbriof
van dien tijd is do naam van het d.,
die van het voorbijstroomend beokje do

Witkamp.

-ocr page 846-



		866 Vlietpolder. het verlengde van den Tesselstroom. Hier lap \'s Lands vloot, toen haar be- velhcbber Story, gedwongen door zijne manschappen, die weigerden om de Ba- taafschc-Kepubliek te dienen, haar den 30 Augustus 1799 aan de Engelschen overgaf. Vlietpolder, 1. pold. van 472 heet. in de Z.-Holl. gein. Naaldwijk. 2. pold. van 103 heet. in de Z.-Holl. gem. "Woubrugge. 3. of Oostvliet- polder, pold. van 144 heet. in de Z.- Holl. gem. Zoeterwoude. VÜMKillgeil, 1. kerk. ring der Herv. Kerk in Zeel., bevattende do gem. Vlissingen, Biggekerke, Koude- kerke, Molis-en-Mariakerke, Rittem, Oost-en-West-Souburg, Westkapelle en Zoutclande. Si. gem. op "Walcheren, in het zuilen door den mond van do Westcrschelde en de Noordzee bespoeld, en naar de landzijdo ingesloten door do gemeenten Koudekerkc, Oost-en-\\Vest- Souburg en liittem. Vroeger van kleine oppervlakte, is de gem. in 1807 aan- merkelijk uitgebreid, zoodat zy thans ruim 787 heet. beslaat. De grond be- staat meest uit klei, meer of min met zand vermengd. In het uiterste westen vindt men lage duingronden. De gom., bestaande uit de stad Vlissingen en haar rechtsgebied, telde in 1815 slechts 4538 iu\\v., of veel minder dan in de 17de en 18de eeuwen. Zelfs in 1795 had de bev., bij veel beperkter grenzen en zeer afgenomen welvaart, nog 5691 bedragen. In 1822 was de bev. weder gestegen tot 6380, in 1830 tot 8029. In 1840 beliep zij weder 7871, in 1850 9926, in 18G0 10,764, in 1864 11,752. Sedert verminderde de bevolking op- nieuw: in 1865 nog 11,575, was zij in 1873 afgenomen tot 9897 en in 1875 tot 9471. In 1876 was het be- volkingscijfer echter weder tot 9710 ge- stegen, en in 1890 tot 13,165 in laatst- genoemd jaar onderscheiden in: 8161 Ned.-Herv., 3 W.-Herv., 18 Eng.-Herv., 263 Ev.-Luth., 53 Herst.-Luth., 308 Chr.- Gerof., 447 Ned.-Goref., 1 lidderSchot- scho Gem., 1 Duitsch-Ev., 91 Doopsg., 9 Kern., 3466 R.-Kath., 2 Oud-R., 91 Isr. on 240 ongonoemden. Do opheffing der marinewerf bij Kon. besluit van den 29 Mei 1867 heeft tot de vermindering van bev., die tot 1875 voortduurde, veol bjjgedragen, doch de in 1875 geopende stoombootvaart door de Maatschappij Zeeland" van Vlissingen op Queens*
		- Vlissingen. I borough in Engeland en de voltooiing j der kostbare havenwerken hebben de bevolking weder doen toenemen. Bin- nen de stad Vlissingen, wier vesting- werken thans alleen voor zooveel de zeezijde betreft worden onderhouden, telde men in 1840 1045 huizen en 7665 inw., welke cjjfers in 1870 gewijzigd waren tot 1608 en 8718. Behalve die 1208 bew. huizen, waren er nog 194 \| onbew. en 1 in aanbouw. In 1890 telde j men 12,550 bew. binnen de kom en \' 1568 huizen, waarvan 28 onbew. en 20 in aanbouw. Vlissingen is eene uitmun- tendo zeehaven, do boste van geheel AVest-Europa. Zij was dit reeds in veel vroegere eeuwen, doch is bet vooral geworden sedert met den aanleg van den spoorweg Borgen-op-ZoomVlissin- gen voor nieuwe, prachtige marincwer- ken is gezorgd. Voorts is er een stoom- tramverbinding met Middelburg. Graaf Willem III begiftigde Vlissingen in 1315 met eene nieuwe haven, die thans ; nog als oude haven aanwezig is en in twee takken de binnenstad doorsnijdt. Bij den uitleg der stad van 1609 tot 1612 werd de oude stadsgracht tot eene Ooster- of Dokhaven aangelegd. De nieuwe sedert 1867 nangelegdo havens, ten oosten der stad, zijn te zamon ruim 38 heet. groot, als de Buitenhavon groot 13.4, de Éerste-Binncnhnvon groot 6.7, i de Tweede-Binnenhaven groot 4.8 en het Verlengd-Kanaal (het kanaal naar Middelburg of kanaal door Walcheren) 13.7 heet. Do havenmond is 120 meter breed, en de Buitonhaven heeft 6.7 me- ter diepte bij laag water en 10.3 meter bij vloed. Het kanaal heeft 7.45 meter en de Binnenhaven 8.25 meter diepte, derhalve afmetingen, die de grootste zeeschepen veroorloven om te Vlissin- gen binnen te loopen. De Schelde zelve is voor Vlissingen 20 meter diep. Er is een begaanbaar hoofd, tevens golfbreker. In bet geheel heeft do Staat van 1867 tot 1876 aan don aanleg der niouwo en de verbetering der oude havens te Vlis- singen ruim 10 millioen gulden ten koste gologd. Onder do pleinen zijn de voornaamsto : de Oude-Markt, do Groote- Markt, het Oranjeplein en het De-Ruy- tersplein. Het laatste, vroeger do Ha- ringplaats genoemd, prijkte sedert 25 Augustus 1841 met een metalen stand- beeld van den zeeheld Michiel Adriaansz. de Ruyter, die te Vlissingen, den 24 Maart 1607, het eerste levenslicht aan-

-ocr page 847-



		Vlissingen. 867
		Vlissingen.


		I een Deonsch krijgsman, die te Oostende in 1605 sneuvelde, en den Engelschen reiziger Daniël Octavius Barwell. De ïueuwckerk der Hervormden is ge- bouwd in 1860 en 1861, do Lutherscho kerk in 1735, do Doopsg.-kerk in 1640, de Ohr.-Geref. kerk in 1854, de R.-Kath.- kerk in 1857, de synagogo in 1868. Onder de weldadige inrichtingen her- bergt het Arm- Gast- en Oudemannen- huis het grootst aantal verpleegden. In oen burgerhuis aan de Bellamykade is een gedenksteen geplaatst ter hcrinne- ring aan den dichter J. Bellamy, ter- wyl do schrijfsters Elizabet "Wolft\' en Aagje Deken zjjn gehuldigd in een fon- tein op het Elizabot-Wolffsplcin. Vlis- singon heeft ten allen tijde in schoep- vaart en handel hoofdbronnen van be- staan gevonden. In oorlogstijd bloeide er de kaapvaart, die dikwijls grooten buit binnenbracht en een ras van klooke mannen vormde, doch den handel belem- merde. In onze eeuw herleefden scheep- vaart en handel. Do vestiging van het marine-etablissement was voor Vlissin- gen een bron van voorspoed, doch hare opheffing in 1867, die duizenden werklie- den naar do werven van Hellovootsluis, Willemsoord en Amsterdam deed ver- huizen, een zware slag. Met de open- stelling der nieuwe havens is echter oen nieuw loven ontstaan. De firma Smit, van den Kinderdijk, hoeft er cene belang- rijko scheepstimmerwerf De Schelde" gesticht, de eigenaar der beroemde Es- sonscho fabrieken van kanonnen enz., Krupp, vestigde er een kantoor, dat intusschen weder is opgeheven, en de Stoomboot-maatschappij Zeeland" heeft er sinds 1875 haar hoofdzetel. Ook do visschcry herleefde. Vorder bloeion te Vlissingen het loodswezen, winkelnering en enkele inrichtingen van volksvlijt, zooals bierbrouwerij, stoom-chocoladefa- briek, sigarenfabriek, gasfabriek, boek- drukkeryen, enz. Er is eene duinwator- leiding. Het algemeen depot van dis- ciplino van hot leger is te Vlissingen gevestigd. Do stad is ontstaan op een plek die nu een weinig ten westen der stad ligt, waar nog in hot begin dezer eeuw het gehucht Oud-Vlissingon blooide, doch dat hg de uitbreiding der vestingwerken in 1810 werd ge- sloopt. Het oude Vlissingen, waarvan de naam het eerst in eene oorkondo van 28 Mei 1247 (Vlissinghe) gelezen kan worden, bloeide reeds vroeg door
		schouwde. In 1894 werd dit monumentverplaatst naar den Noordzecboulevard; de heronthulling ervan had plaats den 23 Aug. 1894 in tegenwoordigheid van Ko- ningin Wilhelmina on de Koningin-Ke- gentes Emma. De straten der stad zijn in het westelijk deel (de oude stad) veel onregelmatiger dan in het oo-ten (de nieuwe stad), waar zjj broeder on recht- \\jnig zijn aangelegd, zooals do Paling- straat. Do schoonste huizen der stad staan aan de havens. Do nieuwe sluis- wachterswoning aan de Nieuwe-Havcn heeft een torentje met inrichtingen voor meteorologische waarnemingen. Van den Noordzeeboulevard geniet men een trotsch gezicht. Aan het strand heeft men een groot on een klein badhuis. Het tegen- woordig Stadhuis van Vlissingenis in 1733 gesticht tot eene burgerwoning door An- thony Piotor van Dishoeck. Het werd in 1822 door het Fransch bestuur aangekocht en in 1818 door Koning Willem I onder zekere bepalingen tot een Stadhuis af- gestaan. Het droeg van 1812 tot 1818 niet ten onrechte den naam van \'t Paleis. Toch stond hot in schoonheid ver ten achteren bij het vroegere Stadhuis, dat, op het einde der l(ido eeuw gesticht, tot op zyno verwoesting door cene con- grovische vuurpijl uit do Engelsche vloot afgeschoten, den 14 Augustus 1809, in puin zonk. Dat gobouw, voor het prach- tigste van Zeeland gehouden, was ont- worpen en voltooid naar het model van het Stadhuis te Antwerpen. In het Stad- huis is een Oudheidskamer ingericht, den 26 Aug. 1890 voor hot pupliek ge- opend. Ofschoon met don brand van dit Stadhuis, nevens belangrijke archieven, vele kunstwerken verloren gingen, bevat het vernieuwd archief van Vlissingon een aantal merkwaardige werken, eene boekerij met handschriften on boekdee- len over do geschiedenis der stad, pla- ten, kaarten, portretten, een zilveren model van den toren te \'s-Hertogenbosch en andere zeldzaamheden. Het Prinsen- hof, in 1582 gesticht, is in 1749 door brand verwoest on in 1752 gesloopt. Er zjjn te Vlissingon 2 kerken der Herv., eene Lutk. kerk, eone Doopsgez. kerk, eene Chr.-öoref. kerk, eene K.-Kath. en «ene lsr. kerk. Do voornaamste kerk der Hervormden, do Groote- of Jakobs- kerk, gesticht in 1828, prijkt met een hoogen toren on eenige gedonkteekenen voor afgestorvenen: Jan Alman den Burgemeester Jan Lambrechtsen Cooln,

-ocr page 848-



		Vlodrop.
		868 Vlissingen.


		ber Monnot, den 15 Augustus 1809; hot vertrek der Engolschon, den 24 Decem- ber 1809 ; het afslaan der Franschen, don 5 Mei 1814; de hoogo vloed van 3 Februari 1825; do orkaan van 29 Xo- vember 1830; het bezoek van Koning Willem II, don 25 Augustus 1841 ; het bezoek van Koning Willem III, den 23 Mei 1862 ; do opening van den spoor- wog tusscheu Vlissingen en Middelburg, don 1 Nov. 1872; do opening der nieuwe havens, in de tegenwoordigheid van Ko- ning Willem III en Prins Hendrik, den 8 September 1873 ; het vertrek van Keizer Nikolaas II naar Engeland, den 13 Mei 1874; het leggen van de kiol van het eerste ijzeren stoomschip op do werf Do Seheldo," don 2 Aug. 1876. Ge- lijk reeds gezegd is, brachten don 23ston Aug. 1894 do Koninginnon Wilholmina en Emma een bezoek aan de stad tjjdens Haar vorblijf in Zeeland. Vlis, 1. of *\\ ii>» eii-ltonre\|»:i. gemeente in Z.-Holl., uit de beido lieerl. Vlist en Uonrepas saamgosteld. Zij beslaat 992 heet., wordt door den stroom de Vlist doorsneden, on be- staat deels uit laag voon (in hot noor- donl, deels uit klei (iu hot zuiden). Do gem. wordt ingesloten door do Z.-Holl. gemeenten Schoonhoven, Ilergambacbt, Stolwijk en Haastrecht, benovens door do Utr. gemeenten Honkoop, Polsbroek en Willige-Langerak. In 1822 had zij 300, in 1840 396, in 1890 457 inw. By do telling voor 1890 onderscheidde men doze bev. in 319 Herv., 129 K.-Kath. en 9 Chr.-Goref. Do veeteelt is de hoofd- bron der welvaart. Ook wordt or eenigo landbouw gedreven. Do gem. bevat geen d. of b., doch sloclits verstrooide boo- renhoeven. Do lieerl. Vlist wordt in 2 polders onderscheiden: doOostzijdo-van- Vlist en de Wostzjjdo-van-VIist. 2. riv. of stroompje, die van do Voorne- brug bij Schoonhoven, in hot ooston van de Krimpener waard naar Haastrecht vlooit en daar in don Hollandschon- IJsel valt. Door de Botersloot is de Vlist met Schoonhoven verbonden. Vlodrop, of Vlodorp,** gem. in Limb., ingesloten door do Nodcrl. ge- moonten Herkenbosch-en-Melik, St.- Odiliëuberg en Posterholt, benovons door de Pruis, gemeenten Arsbeck en Stoin- kirchen. Hare grootte beloopt 1891 heet. Zij wordt door de Koor doorsneden, die hier de Roodebeok eu do Molenbeek opneemt, en bestaat, met uitzondering
		do vaart en den handel op Vlaandoren, doch beroids in de eerste helft dor 13de eeuw begon het tegenwoordige Vlissin- gon het hoofd to verheffen, eerlang het oudere Vlissingen op zijde to streven en oindelijk geheel te verdringen. Tot do verdere historischo herinneringen dezor stad behooren: do overrompeling door do Sluissenaren, don 1G Mei 1480; het afreizen van Koning Filips 11 uit Xo Ier- land naar Spanje, don 24 Augustus 1559; hot bouwen van eon kasteel op last van Alva, tusscheu 1568 on 1572: de mis- lukto poging van Prins Willem 1 om Vlissingen te winnen, in Mei 1571 ; do afwerping van het Spaansehe juk, den 6 April 1572: de poging van den IIer- tog van Parma om door verraad de stad te bemachtigen, in de lente van 1581 ; hot afstaan dor stad in pandsehap aan Engeland in 1585; de mislukte poging van Albertus van Oostenrijk om do stad door verraad te bemachtigen, in HlOO; do watervloed van 1612; de lossing dor verpanding aan Engeland, in 1616: de watervloed in 1630; de verraderlijke, doch gelukkig mislukte poging van la Plotte om do stad in handen der Bpan- jaarden to brengen, in Augustus 1636; do watervloed van 1662 ; het afzetten van eenige regeeringsleden, in Augustus 1672 ; de watervloed van 1682; do ver- heffing van Prins Willem IV tot Stad- houder, in 1747; do brand van 14 Januari 1749, die \'s Lands Magazijn en do Oostkerk vernielde; de huldiging van Prins "Willem IV als Markgraaf, don 5 Juni 1751; do inhuldiging van Prins Willem V als Markgraaf, don 30 Mei 1766 ; do oprichting van het Zeeuwsen Genootschap der Wetenschappen, iu 1769; het driehonderdjarig foost dor Nederland- Bcho vrijheid, den 6 April 1772; do wa- tervloed van 1775; do opschudding wegons het bouwen eener K.-Kath. kerk, in Augustus 1778; do bedreiging der Engelschen om Vlissingen aan to tasten, in Maart 1781; de plundering van 45 tot 60 huizen op 29 en 30 September 1787; het verdrag van 26 April 1795, waarbij do Franscho-Kepubliok het recht bekwam om bezetting binnen Vlissingen te leggen; de komst van den Consul llonaparto, den 12 Juli 1805; do afstand van Vlissingon aan Frankrijk met eon kring van 1800 motor, den 11 >\'ovem- bcr 1807; do watervlood van Januari 1808; do aanval door do Engelschon, in 1809 ; do overgave door den bevelheb-

-ocr page 849-



		Vloed.		Vlijmen. 869


		\' genbosch, Kromvoort, Helvoort, Drn- nen, Nieuwkuik en Hedikhuizen, eene oppervlakte boslnaude van 1535 heet. In het noorden bestaat do grond uit klei, in het zuiden uit zand. Te midden van het laatste ligt het Vlymensche- Ven, oen ondiep meertje of pool. In 1822 had dozo gem. 2197, in 1840 2650, in 1876 3365, in 1890 3455 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er: 3354 R.-Kath., 75 Herv., 4 Chr.- Geref., 12 Ne.-Geref., 1 Luth.. 9 Isr. en 3 ongen. Zij bestaan meest van landbouw, warmoezerij en veeteelt. Er is een station van het spoorwcgtrajoct \'s-Hertogenbosch Moerdijk. De gem. bevat het d. Vlijmen en een ged. van het d. Haarstceg. Het d. Vlijmen strekt zich ter wederzijde vnn de Kangstraat i uit, zijnde het meest oostelijke deel do- j zer dichtbewoonde streek. Het is een der schoonste d. van dit oord, daar de huizen, die meer verspreid dan in het meer westelijke deel van de Kangstraat liggen, op bevallige wyze door zwaar ge- boomte en kreupelhout worden over- schaduwd en bezoomd. Men onderscheidt de deolen met verschillende namen, als I Do Ham, Peperstraat, Schutsboom, Ack- terstraat, Heistraat, Wolpat, Hoarsteeg- sche-Zyde, enz. In 1890 telde men bin- nen de kom van wijk A en B 891, van Heistraat 236, van Wolpnt 314 inw. en buiten do kom van wijk A 516, van Heistraat 658, van Wolpnt 497, van Haarsteogsche-Zijdo 343 inw. Volgens oude brieven zou Vlijmen omstreeks den jaro 962 door Heer Robert III van Heusden zijn gebouwd. Ofschoon Hortog Wenceslaus on Hertogin Johnnna van Brabant in 1356 erkend hadden, dat Vlijmen tot Holland bohoorde, beweor- den vele Brabantors hot togondeol. Dit verschil gaf tot vijandelijkheden aanloi- ding. Dientengevolge werd deze aange- legenhoid aan vijf scheidsmannen opgc- dragen, dio den 18 October 1372\' be- slistcn, dat Vlijmen met hot naburige Engelen aan Holland behoorde. DoBos- Bchenaars, die hot d. in brand hadden gestoken, werden den 19 Aug. 1374 verplicht, den Hollandschen Graaf vol- doening te geven. In 1543 word Vlijmen door do Gelderschen in brand gestoken. Herhaalde malen heeft dit d. veel door watervlooden geleden, evenals door brand. Hot vuur vernielde den 2 April 1746 genoegzaam het geheele d. Er zijn kerken voor de R.-Kath. en de Herv.
		van eenige perceelcn klcigrond langs de rivior, uit diluvisek znnd. Do grond verheft zich naar het oosten in den Hoogen-Klifberg. De gem. telde in 1822 753, in 1840 852, in 1870 977, in 1890 973 inw., in laatstgcn. jaar onder- schoidon in 957 R.-Kath., 3 Horv., 1 Ev.-Luth., 4 Ncd.-Gcrof, 6 Isr. en 2 ongen. De ingezetenen vindon moest hun bestaan in den landbouw. Er is oen station van den spoorweg Koermond Gladbaeh. Behalve het d. Vlodrop, be- vat de gem. ook de b. Etsberg, bone- vens do geh. Tusechen-de-Bruggon en Aan-het-Broek. De gem. is eono heerl., wier bezitters oudtijds een lioogen rang onder de Geldersche edelen en later ondor don Rijksadel hebbon ingenomen. Zij zijn erfvoogden geweest van Koer- mond en in het midden der 17de eeuw tot den Rijks-gravenstnnd verheven. Het d. Vlodrop, oudtijds Vlodorp on- der welken naam het reeds in eene oorkonde van 4 Augustus 1277 wordt Termeld ligt aan de Roer en naby de l\'ruis. grens. Het telde in 1840 618, in 1870 654, in 1890 630 inw. Men vindt er een kasteel, eeno R.-Kath. kerk en oene kazerne der marechaussee. De brug over de Roer lieten de Kcizerlij- ken, den 3 October 1794, door drie my- nen springen. Vloed, geh. in de N.-Brab. gem. Prinsonhage. Vloeiëind, 1. b. in do >^T.-Bral>. gem. Deurne. &. of Vloeiens- eillde, b. in de N.-Brab. gemeente Hoogc-on-Lago-Mierde, in 1840 mot 144 inw. Voor 1890 niet afzonderlijk opgo- gevon. Vlokhoveil, b, in do N.-Brab. gem. Woonscl, in 1890 met 197 inw. Vlooswijk, 1. pold. in de Utr. gem. Kinschoten. 2. -öostwi,jk- eil-TCromwijk, heerl. in de Utr. gom. Linschoten. VIoosm ijkpolder, pold. van 211 heet. in de Zeeuwsche gem. Neuzen, in 1645 bedijkt. Vloot, beek in Limb., die in de Pruis, kreits Heinsborg ontspringt, door do gem. Montfoort loopt on nabij Linne de Maas bereikt. Vliiclitlienvelpoldertje, pold. van ruim 4 heet. op het eil. Tion-Ge- motcn, in do Z.-Holk gem. Zuidbeier- land, in 1822 ingedijkt. Vlijmen, gem. in N.-Brab., tus- schen Bokhoven, Engelen, \'s-Herto-

-ocr page 850-



		Vogelzang.
		870 Vochteloo.


		Voetangel, tolhuis en herberg onder Oudorkerk, in do N.-Holl, gem. Ouderamstel, aan de Holendrecht, bij hare vereeniging met do Vaver. Vogelenzang, 1. dorp mot eene fraaie H.-Kath. kerk in do X.-Holl. gem. Bloemendaal, in ecno schoone boschrijke streek, op de grens van Z.-Holl. In de nabijheid zijn velo fraaie landgoederen, waaronder het huis do Vogelenzang eens door Graaf Floris V bewoond. Ook is er een den 2 Juni 1842goopend station van den Hollandschen-Spoorweg. Aan do Zuidwestzijdo ligt eene brug over do trokvaart tussc.hen Haarlom en Leiden. In 1840 had Vogelenzang met het geheelo voorin, ambacht van dien naam (1185 heet. groot) 435, in 1870 548 inw., in laatstgenoemd jaar 140 binnen de kom en 408 daarbuiten. In 1890 tolde men 164 inw. binnen en 505 buiten de kom. 2. fraai landgoed in do b. Veeuklooster onder het d. Oud- woude in de Friesche gem. Kollumer- lan\'l-en->\'icuw-Kruisland. Vogelenzangpolder, 1. pold. in de Z.-Holl. gom. Kecuwijk. 2. pold. van ruim 20 hoct. in do N.-Holl. gom. Oudc-Niodorp. 3. pold. in do Zeouw- scho gem. Oud-Vosmeer, in 1567 bedijkt en 68 heet. groot. Vogelfort, geh. in de Zoeuwsche gem. Stoppeldjjk, ter plaatse waar tijdens den Spaanseken oorlog eene sterkte werd gevonden tot dekking van Hulst. Vogelrode, goh. in de Limb. gem. Bengelrade. Vogelrijd, merkwaardige water- loop bij hot dorp Vochteloo in de Friescho gom. Ooststellingwerf, vroe- ger met een deels onderaardschen loop. Vogels (De), goh. in de Limb. gom. Heorlen. Vogelsberg, b. in do N -Brab. gem. Maarhees, in 1840 met 182, in 1870 uiot 125, in 1890 met 131 inw. Vogelshoek, 1. geh. in do N.- Brab. gem. Escharen. 2. pold. in N.-Brab. van 98 heet. oppervlakte, deels in de gem. Escharen, deels in do gem. Gassel. Vogelswerf, goh. in de Z.-Holl. gem. Heukelum, in 1840 met 94 inw.. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Vogelxang, 1. geh. in do N.-Br. gem. Lieshout. 2. geh, in de Z.- Holl. Rceuwijk. 3. of Jn-den-
		Vocliteloo, of Fochteloo, b. met dorpsrccktcn in do Friesche gem. Ooststellingwerf. Er was vroeger eene kerk, die reeds voor lang is gesloopt. Het stroompje de Vogelrijd, uit de hooge venen voortkomende, liep kier, aan den Leidijk gekomen, oudtijds onder den grond ongcvoer 1000 meter voort, om van de plaats waar het weder zichtbaar werd, zijn loop naar het Grootc-Diep voort te zetten. Voor ettelijke jaren is do Vogelrijd opgegraven, waardoor die on- deraardscho loop heeft opgehouden. Vochtcloo had in 1811 81, in 1840 163, in 1875 310, in 1890 32(1 inw. De uit- gestrekto hooge venen in dit d. worden sedert 1869 op groote schaal afgegra- ven en ontgonnen. Voddeillioek, buurt in de Overijs. gem. Denekamp. Voeflerlieil, buurt in de X.-Brab. gem. Zeeland, in 1840 met 134, in 1890 met 142 inw. Voer, beek in de Belg. prov. Luik en de Xed. prov. Limb. Zij ontspringt bij St.-Maartensvoeren en valt, na Mesch bespoeld to hebben, bij Eisden in do Maas. Voerde, kloin goh. onder hot d. Marrum in de Friesche gem. Ferwera- deel. Voereildaal, gem. in Limb., in- gesloten door de gem. Heerlen, Simpel- veld, "Wit tem, Wijlré, Klimmen en Hoens- brook. Zij beslaat ruim 2266 heet., be- staande de oppervlakte van dit hoogge- legen terrein uit mergel of Limb. klei. In 1822 tolde deze gem. 1539, in 1840 1697, in 1875 1801, in 1890 1880 inw., in lnatstgen. jaar allen K.-Kath. Nevens den landbouw wordt er de veeteelt, in- zondorlieid paardenfokkerij, beoefend. Ook zijn er kalkoveus en eenige andore fabriekinrichtingen. Do gem. bevat do d. Voerondaal en Ubachsberg, de buurt Kunraad, Ton-Esschon of Fsschon, Wind- hagen en Op-de-Straat, benevens do goh. Kolmond on Mingarsberg. Do gom., in de 16de eeuw nog een uithoek van Heer- Ion, is als heerl. den 6 Januari 1644 verpand aan Heer Willem van Corten- bnch. Het d. Vocrendaal ligt aan een boekjo in het noorderdeel dor gem., westwaarts van het aloudo kasteel Cor- tenbach. Het telde in 1870 binnen de kom 194, in 1890 292 inw. Men vindt er eene groote, schoone K.-Kath. kerk. Voetakker, poldert, van 182 heet. in de Gold. gom. Geldermalsen.

-ocr page 851-



		Vogelxangpolder. Vollenhove. 871

		Volkei, d. met eene R.-Kath. kerk in de N.-Brab. gom. Eden, in 1840 met 1301 inw. In 1890 to\'do het 187 inw. binnen en 1250 buiten de kom. Volkerak, breedo stroom tusschen N.-Brab. en het Z.-Holl. eil. Goedcreede- en-Overflakkee. Het verbindt het Kram- mer met bet Hollandschdiep. Volleilliove, 1. landstreek op de oostkust der Zuiderzee, tusschen Kriosl. I on het Zwartewator. Zij werd ten jaro 944 door Keizer Otto I aan de l\'trecht- scho Kerk geschonken. Niet onwaar- schijnlijk ia het dat zij vroeger een deel van Drente bad uitgemaakt. De Etrecht- sche Bisschoppen vergrootten Fulnabo of l\'mbalaba, zooals de streek in oude oorkonden wordt genoemd, in 1407 met de heerl. Kuinro en in 1408 met de kerspelen IJselham, 1\'aasloo en Oldo- markt, die vroeger een deel van Stel- lingwerf hadden uitgemaakt. \'£. drost- ambt in Overijsel tijdens de Utr. Bis- schoppen, de Bourgondische-Oostenryk- i sche Vorsten en de Republiek. Het bo- vatte de schoutambtcu Vollenhove, Gr. tboorn, Steenwijk, Oldemarkt en Wanneperveen, benevens do hcerlijk- heden Kuinro en Eeze. Het seboutambt van Wanneperveen bovatto o. a. de beide westelijke deeien van Zwartsluis, namelijk do Schans en het Buitcnkwar- tier, waarover de schout gehouden was een bijzonderen verwalter" aan te stellen. In 1798 werd Eeze met Steenwijkerwoldo vereonigd. Binnen den omtrek van het drostambt lagen vanouds de beide kleine steden: Steenwijk en Vollenhove. Aan dit tweetal voegde Prins Maurits, den 18 Januari 1609, de vesting Blokzijl toe (tot dien tijd een deel van het ambt Vollenhove). 3. kwartier in Overüsel gedurende de eerste regeeringsjaren van Koning Willem I. Het was saam- gesteld uit het voormalig drost- ambt Vollonbovo, met do daarin lig- gendo kleine steden, benovens do stad Hasselt en het voorm. Hasselterambt. Het bevatte in 1822 22,073 inw. in de 3 gem. Hasselt, Steenwijk en Vollen- ! hove, en do 9 schoutambten: Giethoorn, i Kuinre-en-Blankenbam, Oldemarkt, Schokland, Staphorst, Steenwijkerwold, Vollenhove-en-Blokzijl, Wannepervc en en Zwartsluis. Kort na genoemd jaar is door splitsing der schoutambten Vol- lenhovo-en-Blokz\\jl en Kuinre-on-Blan- j kenham het getal gemeenten met 2 vermeerderd. Blokzijl en Blankenham
		Vogelxang, geh. in de Limb. gem. Wittem. Vogelzangpolder, pold. van 216 hectaren in do Utrechtscbe gem. Jaarsveld. Volendam. d. in de N.-Holl. gem. Edam, aan do Zuiderzee. De inw., gc- noegzaam allen visschers, maakten in 1840 oen getal van 959, en in 1870 van 1464, in 1890 van 2291 personen uit. Er is eene nieuwe, in 1848 ge- stichto, R.-Kath. kerk en eene kleine Herv. huiskerk. \\\'ole iidainmeriiieer, voormalig meer, thans een pold. van 25 heet. in do N.-Holl. gem. Edam. Het meer is in 1621 bedijkt en drooggemalen. In 1890 waren or 46 inw. Volewijk (De), polder en bui- tenlandsch land in de N.-Holl. gem. Buiksloot, oen eigendom dor stad Am- sterdam, dio door hot IJ daarvan is gescheiden. Het polderland is bij het aanleggen van het N.-Holl.-Kanaal bedijkt. Het buitendijksch land bevat onder ar.doren de Buiksloterhavcn en ruime petroleumpakbiiizen. In een band- vest van 1393 wordt dit oord Voolwijk, in andere oude stukken ook Vogelwijk genoemd. In 1409 werd de vrijheid van Amsterdam door Graaf "Willem VI uit- gebreid tot aan do Volewijk, ten ge- volge waarvan Amsterdam aldaar een galg en galgput aanlegde, die tot 1795 aldaar bleef en waarvan do grondslagen nog kunnen gevonden worden. Oorspron- kelijk een landtong, heeft de Volowijk door het bedyken van den Buiksloter- ham en het aanplempen van den Nieu- wendammorham in onzen tijd een ge- heel andere gedaante verkregen. Onder de Republiek was bet Tolhuis het eenige gebouw van dit oord. Sedert het bouwen van do Willemsluis en vervolgens van de sluis Willem 111 zjjn hier verschei- dene huizon gebouwd, zooals sluis- wachterswoningen, enz. De b. aan de Willemsluis en hot Tolhuis had in-1840 82, in 1870 126 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Volgeren of Folgeren, b. onder het vlek Drachten, in de Friescho gem. Smallingerland, in 1840 met 101, in 1890 met 132 inw. Volgerlanden (De), landen rondom de Z.-Holl. bedijking van de Zwjjndrechtsche-Waard, en bohoorende tot de gemoenten Heer-Jansdam, Groote- Eint en Zwijndrocbt.

-ocr page 852-



		872 Vollenhove.
		Vollenhove.


		kregen (oen namelijk olk een zelfstan- dig bestuur. 4. kerk. ring der Over- ijselsche klasse Kampen van de Herv. Kerk. Zij bevat do gom. Vollenhove, Blankonham, Blokzijl, Oietboorn, Kuinre, Oldemarkt-en-Paasloo, Steenwijk, Steen- wijkerwold, "Wanneperyeen, Willems- oord, Zwartsluis. 5. of S(;nl- VoIIenhove, gem. in Overijsel, in bet noorden door de Zuiderzee bespoeld en overigens door bet ambt Vollenbove ingesloten, bestaande de gom. alloen uit de stad Vollenbove, die bijna 20 beet. beslaat en op een zandgrond is gestiebt. Vollenbove bad in 1811 1089, in 1822 1155, in 1840 1318, in 1860 1558, in 1807 1G12, in 1890 1703 inw., in laatstgen. jaar ondersebeiden in 1345 N\'.-Herv., 2 Kern., 7 Doopsgez., 123 Xed.-Geref., 222 K.-Katb. en 4 ongen. De plaats Vollenbove kwam tot eonig aanzien ten gevolge van bet bouwen van een kasteel door Bissebop Godfried van Khenen, in 1165, en verkreeg in 1354 van Bissebop Jan van Arkel stads- reebten. Oudtijds, toen bier oen bis- scboppeljjk gerechtshof was gevestigd, waar de kamerverklaringen worden ge- bouden, kwamen vele edelen berwaarts, die er buizen en landgoederen lieten bouwen. Vanbier, dat Vollenbove wel eens de stad der bavezaten werd ge- noemd. Er zijn binnen den omtrek ge- sticht : G\'anni velt, De llaere, Hagene- dorp, Merxveld, Njjerwal, Oldbuis, Rhe- mensbuizeu en Westerholt. Wellicht beeft ook Slootenbagen binnen Vollen- hove gestaan, terwijl in de onmidellyke nabijheid Toutenburg, Rollecate, Bent- buis, De Oldenbof (allen op den grond van bet schoutambt) verrezen. Onder de 34G buizen, die men er in 1890 telde, ondersebeiden zicb nog velen door eene merkwaardige bouworde. Het Stad- buis, een oud gebouw, in bet westen der stad, is, ofseboon geenszins grootsch, merkwaardig om zijn bouwtrant. Van de beide kerken der Herv. is de Boven- of Jlargaretakerk een groot aanzien- lijk gebouw, aan de zeo gelegen. De Kleinekork, in bet midden der stad, prijkt met een toren. Eene derde kerk is de K.-Kath. St.->~ikolaaskerk. Het oude Slot van Vollenbove, bet Oldbuis, werd ten tydo van Koning Willem I en Willem II tot oen fabriek gebruikt. In 1854 is bet door bet domein voor af- braak verkoebt. De slotgracht is nog voor- banden on eindigt in het westen bjj
		I eene kleine scheepshelling. Op de plaats van dit slot staan nu eenige geringe woningen. De buitenzijde van Vollen- hoven wordt zeer verfraaid door het : grooto landgoed Old-Ruitenborg, waarin, onder bevallig geboomte, eenige over- bljjfselcn van het slot Toutenburg zich in een helderen vijver spiegelen. Doch dit goed ligt reeds op den grond van het ambt. Do bronnen van bestaan der ingezetenen zijn voornamelijk veeteelt, visseberij on bot bokkingrooken. Tot do herinneringen van Vollenbove be- hooren : bet beleg van het kasteel door de Stellingwervers, in 1309; do bozet- ting van het slot door den Geldorschen, van 1336 tot 1346; de verkiezing van Rudolf van Diepholt tot Bisschop van Utrecht, in 1430; de overgave van hot slot aan Maarten van Rossum, na een merkwaardig beleg, in 1524; het bezet- ten van stad en slot door Sonoy voor do Staatschen, in 1581; de watorvoedon van 1776 en 1825. 6. (Ambt), gem. in Overijssel, in het westen en zuidwesten door de Zuiderzee bospoeld, in het zuidoosten bezoomd door het Zwartewater en verder bepaald door de gem. Blankenham, Steenwijkorwold, Giethoorn, Wanneperveen, Zwartsluis, Gonemuiden, Vollenhove (Stad-) en Blok- zijl. De stad Vollenhove ligt tuaschen deze gem. en de Zuiderzee ingeklemd. Do gem. Blokzyl is geheel door het ambt Vollenhove ingesloten. Do gem. Ambt-Vollenhove is groot 6349\'/* heet. Het zuidwestelijk deel bestaat uit dilu- visch zand, dat wèl ontgonnen, met fraaie akkers, weiden en opgaand hout is bedekt. In het noordoosten, langs de Zuiderzee, ligt eeno strook kleigrond. Doch het goheele oosten bestaat uit laag veen en uitgeveonde plassen. In 1822 had het Ambt-Vollenhove, waar- mede Blokzijl toen nog was verbonden 2864 inw. Van Blokzijl gescheiden, telde men er in 1830 1304, in 1840 1532, in 1260 1961, in 1876 2215, in 1890 2310 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 1629 Herv., 262 Chr.-Geref., 9 Doops- gez., 378 Ned.-Geref., 25 R.-Kath. en 7 ongen. Zij bestaan meest van veeteelt en zuivelbereiding, voorts van veenderij en landbouw. Do gem. bovat de b. Bars- beek, Leeuwte, Kuinderdgk-en-Baarle en St.-Jansklooster. Oudtijds was Baarle (of Baarloo) een dorp. Een ander goh., Beulake genoemd, hoeft de tweede helft der 17do eeuw tot een kerkdorp vorhe-

-ocr page 853-



		Volmeer. Voorbnrgsche-Folder. 878

		ven, doch is in de vorige eeuw door vervening te gronde gegaan. Nog zyn er eonige goh., als Kadoelen, Zuurbeek, Heetveld en De Dune, die als deelen van genoemde buurten (hier veelal ker- spelen geheeten) worden aangezien. Voorts bevat de gem. in haar zuidwes- telijk deel vele groote landgoederen of havezaten, als Old-Ruitenborg, De 01de- hof, Rollecate en twee Nyonhuizen. Ook is er een Chr -Geref. kerk. Van do beide oude kloosters in deze gem., St.-Jans- kamp en Clarenberg, zijn nauwelijks sporen overgebleven. H. prachtig landgoed in de Utr. gem. De Bilt, aan het snijpunt der wegen van Utrecht op Arnhem en van Utrecht op Amers- foort. Een vroegere bezitter, de oud- Gouverneur-Generaal van Nederlandsch- Oost-Indiü, Godert Alexander Gerard Philip Baron van der Capellen van Berkenwoude, die in den 10 April 1848 overleed, had hier eene merkwaardige ethnologische verz. bijeengebracht. Volmeer, voorm. duinvallei met boerderij in do N.-Holl. gem. Bloomen- daal, in do eerste helft der 18de eeuw door het zand overstelpt. Volmerbcke, voorm. d. in hot tegenw. Zeouwsch-Vlaanderen, den 16 No- vember 1377 overstroomd. Volte, b. in Ovorjjs. gom. Weersc- loo, in 1840 met 542, in 1870 met 503, in 1890 443 inw. In het Volterbroek vindt men eene merkwaardige verschan- sing, wellicht reeds vóór of ten tijde der Romeinen, althans vóór den Saksi- schen tyd, aangelegd. Voorafsehepolder, of Voor. ofgchepolder, polderl. in de Z.-Holl. gem. Berkel. Voorbroek, huis onder het dorp Sillevoldo in de Geld. gem. Wisch, vroe- ger een geh. Voorburg, 1. kerkelijke ring der klasse \'s-Gravenhage van de Herv. Kerk. Dezo ring bevat de gem. \'s-Gravezande, Ter-Hoide, Loidschendam-en-Wilsveen, Loosduinen, Monster, Naaldwijk, Rijs- wjjk, Sckeveningen, Voorburg, Wasse- naar, Wateringen. 2. gem. in Z.- Holl., tusschen \'s-Gravenhage, Rijswijk, Stompwjjk on Veur, zijnde ruim 849 heet. groot. De oppervlakte van den grond bestaat meest uit alluviaal zand, deels uit klei, meest tot weiland of tot buitenverblijven en andore landgoederen aangelegd. In 1811 had deze gem. 1074, in 1822 1717, in 1840 2216, in 1876		I 2776, in 1890 3260 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 1669 R.-Kath., 1304 Herv., 11 W.-Herv., 27 Ev.-Lutk., 1 Herst.-Lutk., 20 Rem., 37 Chr.-(ieref., ; 5 Doopsgez., 145 Ned.-Geref., 3 Episc. : 1 lid der Schotsche Kerk, 1 Duitsch- Evang. 2 Vrije-Prot., 1 Isr. en 25 on- gen. De inw. bestaan van landbouw, veeleelt en allerlei burgerlijke bedrijven. , De gem. bevat liet groote d. Voorburg, een ged. (de noordzijde) van de buurt \' Geestbrug en vele landgoederen. Reeds in oude tijden biociden hier de ridder- i hofsteden Binkhorst en De Werve. On- der de Republiek kwamen hierbij vele buitengoederen, waarvan Hofwijk door Huygens werd aangelegd en bezongen. Een der schoonste en om zijne oudheden beroemde landgoederen is Arendsburg, waar men de grondslagen van een kas- teol uit den Romeinschen tjjd heeft ge- vonden. Velen beschouwen dit als het I Forum Hadriani. Het d. Voorburg, dut onder de vlekken kan gerekend worden, is gebouwd op de westeroever van do Vliet en wordt doorsneden door den straatweg tusschen Leiden en Delft, terwijl het langs verschillende wegen, ook spoor- en tramwegen, gemeenschap heeft met het naburige \'s-Gravenhagc. Er is een station van hot spoorwegtra- ject Den HaagGouda en een halte van van de stoomtramlijn Den Haag [ Leiden. Door de laan van Xieuw-Oosteinde is het d. met het Haagscho-Bosch verbon- den. In 1870 telde Voorburg binnen de kom 1452, in 1890 1925 inw. Do voorn. I straat van Voorb., de Hcerenstrnat, prijkt \| met vele aanzienlijke huizen en welin- gorichte burgerwoningen. De Herv. kerk I is een schoon gebouw. Ook zijn er ker- ^! ken voor de W.-Herv. en do R.-Kath. Men heeft er eene roukvnterfabriek, stoom-meelfabriek, enz. Landbouw on veeteelt worden er voorts uitgeoefend. Voorburg is van hoogo oudheid : waar- schynlyk vindt men in dit d. het Forum- Hadriani der Romeinen terug. In een geschrift, van omstreeks 960 wordt hot als Forenburg vermeld. In 1787 werden hier 15 huizen van Patriotten, hot Rechthuis en de buitenplaats van den Gecommitteerden Raad Bogaard \\ geplunderd. 3. krankzinnigengesticht I te Vlasmeer in de N.-Brab. gom. Vucht. Er is oene stoomtramverbinding met \'s-Hertogenbosch. Voorbiirgselie-Polder, polder van ruim 213 h. in de Utr. gem. Vreeland.

-ocr page 854-



		874 Voordeldonk, enz. Voordeldonk, of Vareldonk, b. in de X.-Brab. gem. Asten, in 1840 met 435 inw. Voor 1890 niet ai\'z. opge- geven. Voordijk, b. in de Z.-IIoll. gem. Oost-en-AVcstbarendrecht. VoordijkMliooniNche-Polder, pold. van 281 beet. in Z.-Holl., deels in de gem. Delft, deels in de gein. Hof-van- Delft. Voordijkciflie-I\'older, pold. in de Z.-Holl. gein. Zevenhoven, 112 heet. groot. Voordorp, zuidelijk deel der Utr. gem. Maartensdijk. Vooreind, b. in de N.-Brab. gem. Hooge-en-Lage-JIierde, in 1840 met 106 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Voorlieide, 1. b. in de N.-Brab. gem. Oosterhout. 58. b. in de N.- Brab. gem. Berlikum. Voorhoefsche-Folder, polder vnn 63 heet. in do Z.-Holl. gemeento Bleiswijk. Voorhoekje, pold. in de Z.-Holl. gem. Zegwaard. Voorhout, 1. gom. in Z.-Holl., ingesloten door de gom. Lisse, Noord- wijkerhout, Noordwijk, Kijnsburg, Oegst- geest en Sassenhoim. Zij is groot 1252 heet. en bestaat meest uit kloigrrnden, die met alluvisch zand zijn overdekt. Een zeer klein ged. is gevormd door laag veen. In 1811 had Voorhout 459, in 1322 487, in 1840 590, in 1850 769, in 1876 1089, in 1S90 1293 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er : 1055 R.-Kath., 136 Herv., 96 Chr.-Gcref., 5 Ned.-Geref. en 1 ongen. A^rcetcolt en zuivelbereiding zijn er do voorn. mid- delen van bestaan. Enkele treinen op de spoorlijn HaarlemLeiden stoppen op verzoek te Voorhout. Do gem. bevat het d. Voorhout en eenige verstrooide wo- ningen. Tot do laatste behoort de buitenplaats Hageveld of Schoonoord, met het klein seminario van het bisdom Haarlem, in 1847 uit de gem. Velzen herwaarts verplaatst. Ook liggen in deze gem. de bouwvallen van het slot Teilingen. Het d. Voorhout is eene oudo plaats, die reeds in een giftbriof van vóór 989 als Foronholte wordt ver- meld. Do kerk, die hjj de stichting van de Republiek der Vereen.-Nederl. aan do Herv. was gekomen, is in 1809 door een zwaren muur in tweeën gedeeld, opdat Katholieken en Protestanten beiden er hunne godsdienstoefeningen
		Voorne. konden houden. In de pastorie der Herv. gem. zag Herman Boerhaave den 31 December 1668 het eerste levens- licht. In 1870 telde men binnen do kom van het d. 248, in 1890 352 inw. 2. voorin, ridderhofstad in de Zeeuw- sche gem. Kruiningen, door een natuur- lijken zoon van Lodowijk van Male, Graaf van Vlaanderen, in de 14de eeuw gesticht. Het is in 1751 gesloopt. Voor-Katwijk, polderl. in de Z.- Holl. gem. Berkel. Voorland, 1. geh. in de Z.-Holl. gem. Groote-Lint. SS. boerderij in do N.-Holl. gom. Watergraafsmcor. Nog ten tijde van Koning "Willem II was het een buiten, waar onze romandichter Jakob van Lennep een groot deel zijner jeugd heeft doorgebracht. Dit buiten werd in 1842 gesloopt. Voorl inden, prachtig landgoed in do Z.-Holl. gem. "Wassenaar. Voormeer, ged. der stad Alkmaar, door het dempen van een voormalig meertje het Voormecr, sedert 1549 ont- staan. Voorn, 1. voorm. eil. in de Geld. gem. Heeronwaarden, tusschen Waal en Maas en do stroomarmen het Voorn- sche-Gat en het "Waal- of Heerenwaard- sche-Gat. Op dit eiland werd in 1601 door Prins Maurits de schans Voorn aangelegd, die in 1637 te vergeefs door de Spanjaarden werd aangevallen. In 1672 door de Franseben bezet, hebben deze de vestingwerken vernield. In 1729 on 1730 is het eiland Voorn door een dam aan het vasteland van Dreumel en door een tweeden dam aan Heeren- waarden gehecht. Thans noemt men dit voorm. eil. den Kopschen-Polder. Ü. adel. huis in de Utr. gem. Ouden- rjjn. Voorne, 1. heerl., wier grondge- bied thans een deel van Zuid-Holland, en voor een klein deel van Zeeland uitmaakt. Tot de stichting dor Repu- bliek was het echter eene zelfstandige landstreek. Do heerl. Voorno was in vier doelen gesplitst: Oost-Voorne, "VVest-Voorne of Goedereede, Zuid-Voorno of Voorno-ovcr-de-Flakkee en Bomme- nedo. De hoofdplaats was do stad Briolle. "Waarschijnlijk moet men den Hugo de Vorne, die den 26en Juni 1108 eene oorkonde van Bisschop Burchard van Utrecht bezegelde, aanmerken als den eersten Heer van Voorno, van wien be- richten tot ons gekomen zyn. Doch

-ocr page 855-



		Voorne.		Voorschoten. 875-

		volgena oude kronieken kreeg Pelgrim, eon jongere zoon van den Holl. Graaf Dirk VI, do heerl. Voorne in 1140 of 1141 als z\\jn vaderlijk erfdeel en zouden van hem de Heeren van Voorne af- stammen. Dio kronieken verhalen ver- der, dat zijn zoon Floris hem als Heer van Voorne in 1162 (of 1172) opvolgde. In eene oorkonde van 27 Februari 1168 komt deze Floris als getuige van Graaf Floris III voor. In de verdere opvol- ging dor Hoeren van Voorne, die tevens Burggraven van Zeeland waren, is mede nog veel duisters. Machteld van Voorne, do echtgenoote van Dirk, Heer van Montjoie en Valkerburg, dio in 1372 kinderloos overleed, was do laatsto van haar geslacht. Jan van Beieren, verkozen Bisschop van Luik, ontving de heerl. Voorne van Hertog Albrecht, in 1393, als deel van zijn vaderlijk erf- goed. Hij liet Voorne in 1425 na aan zijno weduwe Elizabet van Gürlitz, Pandvrouw van \'t Hertogdom Luxem- burg. De geschillen dezer Vorstin met Hertog Filips den Goede bewerkten, dat do Bourgondiër do heerl. Voorne ten jare 1434 in beslag nam. Nochtans bleef de in 1429 door Elizabet aange- stelde Ruwaard Frank van Borssele, met toestemming des Hertogs, do heerl. tot aan zjjn dood in 1470 beheeren. Vervolgeus werd Karel van Bourgoudië Heer van Voorne en behield dit ge- west, ook na zijne verheffing tot Graaf van Holland en Zeeland, \'s Hertog gade Margareta van Vork ontving de heer- lijkheid van hare dochter Maria van Bourgondiö. Zij bleef in het bezit tot aan haar dood in 1503, als wanneer de heerl. ten deel viel aan Filips den Schoone, dio daarin door zijne opvol- gers, do Graven van Holland uit hot Bourgondische Huis, is opgevolgd. Ge- durendo het goheolo grafelijke tijdperk bleef Voorno echter ceno zelfst. heerl. met eigene Staten, dio uit afgovaardig- den van de stad Brielle en het plattc» land bestonden. Het werd naar eigen wetten bestuurd en had afzonderlijke geldmiddelen. Eerst na de Unie van Utrecht kwam Voorne in nadere betrek- king tot Holland. Zelfs werd de hoofd- stad Brielle onder do Holl. steden ter Statenvergadering opgenomen. De Sta- ten van Zeeland beweerden steeds vruchteloos, dat Voorno als een deel van hun gewest moest beschouwd wor- don. In September 1684 word echter		Bommenede aan hen afgestaan. ü. -en-Putten, eil. in Z.-Holl., door do Oude-Maas, Nieuwe-Maas, het Spui, het Haringvliet en do Noordzee omspoeld. Vroeger werden Voorne en Putten door de IJernisse van elkander gescheiden, doch de lnatstgcn. stroom is afgedamd en ten deelo geheel opgeslijkt. Voomsche-lijRt, voorm. stroom- arm in Geld., ondor Heerenwaarden, in 1729 en 1730 afgedamd. Voornsche-liaiinnl, of Ka- iianl-van-Vooriip, kanaal door het eiland Voorne-en-1\'utten, reikende van do Nieuwc-Sluis, tusschen Heenvliet on Zwartewaal, tot in bet Haringvliet bij Helle voetsluis. Het is 10,554 meter lang en werd aangelegd van 1827 tot 1829. Voorofschepoltler, 1. pold. van 56 heet. in Z.-Holl., deels in de gem. Savsenheim, deels in de gem. "War- mond. SJ. of VoorafVchepol- der, pold. van 477 heet. in de Z.- Holl. gem. Waddiuxveen. 3> pold. van 59 heet. in do Z.-Holl. gem. "Wou- brugge. Voorpoorten, b. in de Limb. gom. "Woerd. Voorrijp, goh. onder het d. "VVy- naldum, in do Frioeche gem. Barra- deel. Voorschoten, gent. in Z.-Holl., in het noorden door den Rijn, in- het zuidoosten door do Vliet bezoomd, en omringd door de gem. "Wassenaar, Valkenburg, Oegstgeest, Zoetorwoude, Stompwijk en Veur. Zij beslaat 1392\' heet., voor het grootste deel alluviale zandgrond, voor het overige (langs don Rijn) kleigrond. Ook ligt er ecnig laag veen. Men telde er in 1811 1057, in 1822 1193, in 1840 1559, in 1876 2011, in 1890 2461 inw. By de telling voor 1890 vond men er: 1100 Ned.-Herv., 10 W.-Herv., 1 Rem., 180 Chr.-Gerof., 2 Doopsgcz., 13 Ev.-Luth., 3 Herst.-Luth., 33 Ned.-Geref., 10 Apost., 1 Episk., 1094 R.-Kath. en 12 ongon. Zy bestaan meest . van veeteelt, zuivelbereiding, land- en tuinbouw, benevens van verschillende burgerlijke bedrijven. Sedert eene reeks van jaren vindt men er eene belang- rüke fabriek van zilverwerken, die o. a. voortreffelijke kunstwerken levert. Be- halve het d. Voorschoten, bevat de gem. do b. Ryndijk en verscheidene bolang- ryko buitengoederen, t. w. Duivenvoorde, Ter-Horst, Adegcest, onz. Op het land-

-ocr page 856-



		S76 Yooraclioterweg.		Voorst.


		goed Ter-IIorst is in 1876 een fraai jacktslot gebouwd naar do plannen van den architect Mouton. Do eerste Hoer van Voorschoten, die in do oude go- schriftcn voorkomt, is Egidius die den 23 April 1252 een staatsstuk van Floris den Voogd hielp bezegelen. De Hoeren van Voorschoten stamden af uit de huizon van Wassenaar on Duivenvoorde. De hecrl. is door erfenis aan de Torck\'s en later aan do Stecngracht\'s geko- men. Het d. Voorschoten ligt aan de westzijde van de Vliet en aan den fraai belommerden grooten weg tus- schen Leidon on Delft. Er is voorts een station van het spoorwegvak Den HaagLeiden en oene halte van de stoomtramlijn tusschen die plaatsen. Het hoofdgod, bestaat uit oeno schoone, breede, met lindeboomen beplante straat. Men telde in 1870 binnen de dorpskom 884, in 1890 1163 inw. Er zy\'n kerken der Herv. en dor R.-Knth. beido aan- zicnlyko gebouwen. Er is oene inrich- ting voor gymnasiaal onderwijs Noort- hey" op don huizo Groot-Stadwijk on- der Voorschoten. Als Forschate wordt dit d. reeds in de 10de eeuw vermeld. In 1203 lag hier het leger van don Graaf van Loon, maar sloeg op do vlucht, toen Graaf Willem op oenigen afstand een kamp had betrokken. Hot station Voorschoten van den Holland- i schen-Spoorweg werd den 1 Mei 1843 j voor het verkeer ontsloten. Yoorwchoterweg, gek. in de Z.- Holl. gem. Zooterwoudo, in 1840 mot 51, in 1890 mot 318 inw. Voorst, 1. prov. kiosdistr. in Gel- derland. Het bevat de gom. Apeldoorn, Voorst en Brummcn. 2. gem. in Geld., ton westen van den IJsel on ingesloten door de Gold. gem. Epe, Apeldoorn, Drummen, Zutphen en Gor- sol in Geld., alsmede door de Overys. gem. Deventer, Diepenveen en Olst. Zjj heeft haar tegenwoordigen omvang be- komen bij het Kon. besluit van 11 Febr. 1817, waardoor Xijbroek daarbij werd ingelijfd. De grootte beloopt 12,563 heet. zijnde de oppervlakte deels diluv. zand, deels klei, deels gemengde grond. In 1822 had deze gem. 5614, in 1840 7730, in 1876 8816, in 1890 9286 inw., in laatstgen. jaar onderscheidon in 6933 Nod.-Horv., 2 W.-Horv., 90 Chr.-Geref., 1 Bern., 123 Ned.-Gerof., 6 Vrye-Evang., 5 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 25 Doops- «oz._v 2049 E.-Kath., 36 Isr. en 15 on-
		gen. Zij bestaan meest van den land- bouw en veeteelt. Vroeger was er een kopermolen, die later tot eene sigaren- kistenzagory word ingericht. Ook wordt er worst veel gemaakt en steen gebak- ken. De gem. bevat do dorpen Voorst, "Wilp, Twelloo, Terwolde, Nybrook on Gietel, de kerkb. Duistervoordc ben. do b. Noord-Empe, Appen, Aarderbroek, Otter- broek en Teuge. Daarenboven vindt men er verscheidene grooto landgoederen, als De Pol, Lathmer, Do Boele, enz. Ook het oude kasteel Xyenbeek, waar Her- tog Eduard van Gclre tijdens den stryd tusschen de Heeckeren\'s on de Bronk- horstcn zijn broeder Reinoud, den dik- ken Hertog," zes jaren gevangen hield, wordt in dezo gem. gevonden. Het dorp Voorst ligt aan den weg van Zutphen naar Apeldoorn on aan den Holl.-Oostor- spoorweg, die hier een station hoeft. De kom telde in 1870 niet meordan68, in 1890 reods 315 inw. In laatstgen. jaar waren or buiten do kom 2367 inw. Er is eone Herv. kerk, oen oud, mork- waardig gebouw, met een toren van duifsteen. Deze kerk wordt reeds ver- mold in oene oorkonde van den jaro 893, rakende de goederen, die hot stift te Prüm (in don Eifel) te Voorst had verworven. In dat stuk wordt do plaats Vuorst genoomd. Het toezicht over ge- noemdo 1\'rümache goederen was opge- dragen aan een meier, die op don hoofd- hof (den Hof te Voorst) woonde en te- vens hot ambt van markrichter be- kleedde. De eigendom dior Prümsche bezitting word in 1609 door de Staten van Gelderland verkocht aan Graaf Ernst Casimir van Kassau. 3. buurt in de Gold. gem. Gendringon, in 1840 met 449, in 1890 met 417 inw. 4. buurt, in de Overys. gem. Zwollerker- spel, een half uur ten noordw. van Zwolle, in 1840 met 243, in 1870 met 293, in 1890 met 300 inw. Oudtyds stond hier het kasteel Voorst, het sterkste van het gcheelc Oversticht. Dit slot wordt reods in 1190 vermeld, als de zetel van oen fier en trotsch geslacht. Bisschop Jan van Arkel, heeft, om den moedwil dier edelen te fnuiken, den Heer Zwedor van Voorst in 1361 den oorlog verklaard. Mot bohulp der stedelingen werd in Juli 1362 de burg aangevallen, en vyftion weken fel bestookt, zoodat do bezetting eindelijk genoodzaakt was, zich don 10 Nov. over te .geven. Daarop werd het kasteel gesloopt en met den grond ge-

-ocr page 857-



		Torden. 87 T
		Voorste-Diep.


		wegen van Amersfoort naar Apeldoorn en van Barnoveld naar Putten. Zuid- waarts van dit d. ligt het spoorwegsta- tion BarnoveldVoorthuizen. In 1840 teldo men er 517, in 1872 564 inw. In 1890 waren er 195 inw. binnon en 456 buiten do kom. Er is eene Herv. kerk. Voorveld, geh. in do Overijs. gem. Ommen (Ambt). Voorweg, 1. b. in do Z.-Holl. gem. Zootemeer, in 1840 met 571, in 1890 met 547 inw. 2. in de Z.- Holl. gem: Hazerswoude. 3. b. onder Oudega in de Fr. gem. Smallingerlaud. 4. 1). in de N.-Holl. gem. Bussum. Voorwerk, 1). in de Gron. gem. \'t Zand. Vorckteil, d. aan den IJsel in do Geld. gem. lieerde. Het teldo in 1840 298, in 1872 293, in 1890 268 inw. Men vindt er ceno Herv. kerk en eon veer over den IJsel. Dit d. wordt reeds in 1176 vermeld. Vorchterwanrd, pold. inde Geld. gom. lieerde, 64 heet. groot. Vorden, gem. in Geld., tussehon Lochem, Laren, Ruurloo, Hengoloo on "Warnsveld, met eene oppervlakte van 5729 heet. Do grond bestaat uit düu- visch zand, behalve langs de Vordcn- sche-Beek en hare takken, waar men klei vindt. In 1822 had Vorden 2250, in 1840 2837, in 1876 2738, in 1890 2884 inw., in laatstgen. jaar onder- scheiden in 2322 N.-Herv., 3 W.-Herv., 3 Doopsgez., 3 Ev.Luth., 1 Herst.-Luth., 17 Chr.-Geref., 3 Rem., 161 Ned.Gerof., 33 B.-Kath. en 28 Isr. Do landbouw maakt hun voornaamst bedrijf uit. Do gom. bevat do d. Vorden en Mossel, do geh. Linde, Delden on Veldwijk, bene- vens vele grooto landgoederen, als : Vorden, De "NVildenborgh, Hackfort, Do Bramel en \'t Enserinck. Het d. Vorden ligt aan de Vordensche-Boek en wordt door den straatweg van Zutphen naar do Pruisische grens door- sneden. Hot is niet alloen eene oude plaats daar hot roods in 1121 wordt vermeld maar tevens eon zeer bo- vallig dorp. Mon vindt er eene Herv. kerk, benevens eon merkwaardig kasteel, het Huis to Vorden, mot een toren, dien men meor dan duizend jaron oud acht on dus do verwoesting van het kasteel door de Dovcntorschon in 1374 moot hebbon ovorloofd. Op de in 1837 aangelegde begraafplaats wijst men do grafstedo aan van den Geldersoheu.
		lijk gomaakt. 5. uithoek van de O verijs. gom. Ambt-Vollenhove, die ver in de zoo vooruitspringt on uit hoogge- legen bouwlanden bestaat. In 1875 is deze uithoek bedijkt geworden om dien togen het aandringen dor golven te be- schermen. <i. fraai landgoed in Gel- derland, deels in do gom. Gorsel, doels in do gom. "Warnsveld, in 1700 op kos- ten van Willem III, Koning van Groot- Brittanjo gesticht on door dien Vorst aan den Hertog van Albemarie vereerd. Van 1700 tot 1705 was het eene hooge heerlijkheid. Voorste-Diep, boek met drie tak- kon in do Drentschc gom. Borger. Mot het Achtersto-Diop vormt zy de Oostor- moerscho-Vaart of Hunse. Voorste-Hees, b. in de Limb. gein. Zcvenum, in 18-10 met 206, in 1870 met 281, in 1890 met 255. Voorster-Beek, beek in de Geld. gem. Apoldoorn on Voorst, dio bij het huis bijenboek in don IJsel uitloopt. Voorster-Klei, polderl. in Geld. ruim 823 heet. groot. Ken god. behoort tot do gem. Voorst, oen dool tot de gom. Bruinmon. Voorstc-SÜteeg, buurt in do Limb. gem, Zevenum, in 1840 met 203, in 1870 met 230, in 1890 mot 249 inw. Voorstonden, b. in do Geld. gem. Brummon, in 1840 mot 347, in 1872 mot 275, in 1890 met 270 inw. Men vindt er het sehoono, uitgestrekte landgoed Voorstondon. Tot do bevallig- hoid van dit goed bracht veel too de kronkelende Voorstondonsche-Beek, die in den IJsel uitloopt. Er is een halte, voor lokaal verkeer, van het spoorweg- vak ArnhemZutphen. Voorstraten, geh. in de N.-Brab. gem. Made. Voort 1. geh. in do N.-Brab. gem. Riethoven of Rijthoven. 2. b. in de N.-Brab. gom. Hilvarenbock, in 1840 met 208 inw. Voor 1890 niet afz. op- gegeven.) 3. of Op-de-Voort, geh. in do N.-Brab gem. Schijndel. 4. b. in do N.-Brab. gem. Haren. 5. b. in do N.-Brab. gom. Reuzel. Voorteillde, b. onder hot d. Hul- sel, in de N.-Brab. gom. Hooge-on-Lago Mierde c. a., in 1840 mot 106 inw. Voor 1890 niot afz. opgogovcn. Voortliniseen, d. in de Gold. gem. Barnoveld, reeds in eene oorkonde van 2 November 1031 als Vorthuson ver- meld. Hot is thans het kruispunt der

-ocr page 858-



		878 Vorenseinde. Vragender.

		dichter Antony Christiaan Winand Sta- I ring van den "Wildenborgh. Het dorp Vorden had in 1840 681, in 1872 729, in 1890 691 inw. Er is eeu station van liet spoorweg-vak ZutphenWinterswijk. Vorenseinde, kcerl. van 390 heet. in de N.-Brab. gem. Rukfon en vóór 1810 eouo zelfst. gemeente. Zij tolde in 1840 141 inw. De b. Vorensoinde ligt slechts een kwartier uur van Kukfen. Vorger, b. in de Overy\'s. gem. Hongeloo. Vork, halte in de Geld. gem. Eist, waar do spoorlijnen van Arnhem en Nijmegen samenkomen tot één lyn naar Dordrecht. \\ oriiierlioek, b. in do Geld. gem. Kuurloo. Vorst, 1. b. in de Limb. gem. Arcen-on-Veldon, in 1840 mot 172, in 1870 met 164, in 1890 mot 151 inw. JJ. Voorst, of Op-de-Voorst, b. in de Limb. gem. Posterholt, in 1840 met 144, in 1870 met 168, in 1890 met 163 inw. Vorsteilbosch, d. in N.-Brab., deels in de gem. Nistelrode, deels in Dintor. Men telde or in 1840 466 inw , als 355 in eorstgen. en 111 in laatstgen. gem. Er is sedort 1850 oeno R.-Kath. kerk. In 1890 was de bevolking van het Nistelrodesche god. 363. Vortniond, b. in de Overijs. gem. Olst. Vortnni, d. aan de Mnas in de N.-Brab. gem. Vierlingsbeek. Men vindt eene K.-Kath. kerk, die door een rector wordt bediend, en oen pontveer op het Limb. d. Afferdon. In 1840 tolde het 157, in 1890 138 inw. Vos (l>e), b. in de Overy\'s. gem. Dalsen. Voslieek, b. in de Limb. gem. Helden. Vosberg, b. in de Limb. gem. Helden. Het telde met Loo, in 1870 158, in 1890 173 inw. Vosdonk, goh. in de N -Brab. gem. Etten-en-Lour, een deel der b. Hooge- cn-Lage-Donk. Voshoek, goh. in de Overy\'s. gem. Steenwijkerwold. Voshol, 1. voorin, baljuwschap in Z.-Holl., de drie heerl. Zwammerdam, Ter-Aar en Reeuwyk omvattende. Oud- ty\'ds vormde dit baljuwschap ééno heer., die in het begin der 14de eeuw aan de Brederode\'s toebehoorde. Den 18 Febr. 1669 verleenden do Staten van Holland
		den eigenaar het recht, om de heerl. te splitsen en desverkiezende ieder deel afzonderlijk te verkoopen. g. pold. van 71 heet. in de Z.-Holl. gem. Zwam- merdam. 3. geh. in de Z.-Holl. gem. Zwammerdam. Vosje (Hot), goh. in de gom. Amsterdam, aan den Zeeburgerdijk. Het ontleende zijn naam aan een herberg mot een dicht belommord \' oschjo, door een vroegoren eigenaar ! jt Vosjo go- noemd. Do spoorweg" ; . havenwerken hebben eene groote veiandering in den toestand gebracht. Aan de westzijde van het geh. doorsnijdt de Oosterspoorweg den Zeeburger-en-Diemerdyk. Voskamp, b. in de Geld. gem. Vordon. Voskuil, b. in de Gold. gom. 01- dobroek. Vosmeer, heerl. deels in Zool., deels in N.-Brab. Vóór 1798, en later van 1801 tot 1809, behoorde zij geheel tot Zeeland. Het Noord-Brabantsche deel vormt de gem. Nieuw-Vosmeer, bet Zeeuwsche deel do gem. Oud-Vosmeer. Vossebelt, b. in de Drentsche gem. Dalon, in 1840 met 65, in 1870 met 101, in 1890 met 170 inw. Vossen, geh. in de Geld. gemeente Apeldoorn. Vossenberg, 1. b. in de N.-Brab. gem. Gilzo-en-Rijen, in 2 geh., Hooge- Vosscnberg en Lage-Vossenberg, ondor- scheiden. Zij telde in 1840 133 inw. S$. geh. onder het d. "Windeweor in de Gron. gem. Hoogezand. Vossenbrink, b. in de Overy\'s. gom, Delden (Stad-), in 1840 met 133 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Vossendijk, goh. onder Hatert in do Geld. gom. Nijmegen. Vossendaal, wyk van de buurt Moleneind in de N.-Brab. gem. Etten- on-Leur. Vossengat, b. en fort in do Utr. gem. Utrecht. Vosse-en-Weerlanerpolder, pold. van ongeveer 120 heet. in de Z.- Holl. gem. Hillegom. Vosse waard, pold. van 141 heet. in do Overijselscho gem. Kampen. Vrachelen, b. in de N.-Brab. gem. Oosterhout, in 1840 mot 353, in 1890 met 336 inw. Vragender, wyd-uiteengelegen d. met eene R.-Kath. bykork in do Geld. gem. Lichtenvoorde. Reeds in de 13de eeuw was hier eene kapel, waarvan nog

-ocr page 859-



		Vreeland.
		879
		Vrank. overblijfselen bestaan. In 1840 had Vra- gender 503, in 1872 477, in 1890 493 inwonors. Vrank, geh. in de Limb. gem. Heerlen, in 1870 met 41, in 1890 met 36 inwoners. Tredepolder, pold. van 37 heet. in do Z.-Boll. gem. Oost- en AVestba- reiidrecht. "Vredestcin, vroeger een fraai landgoed in de Geld. gem. Maurik, zeer nabij het d. Zoelmond, in de gem. Beu- sichem. Hot was oudtijds een klooster. Sinds een kwart eeuw is het gesloopt. Vredeveld, buurt in do Drentsche gem. Assen, die haar oorsprong ont- lecnt aan het schoone landgoed, eens door den Oouverneur van Drente Mr. 1\'otrus Hofstede bewoond. De buurt, die zeer boomrijk is, breidt zich uit langs den Rolder.traatweg. Mon tolde er in 1840 63, in 1890 58 inw. Vreeland, gem. in Utrecht, door de Vecht deels doorsneden, deels be- zoomd. Zy is ingesloten door de Utr. gem. Kichteveeht, AbkoudeBaam- bruggc, Looncn en Loosdrecht, benev. door do N.-Holl. gem. Kortenhoef en Nederhorst-den-Berg. Hare oppervlakte, die 504 heet. groot is, bestaat meest uit klei, ten deele uit laag veen. In 1811 had 659, in 1022 616, in 1840 669, in 1876 697, in 1890 836 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in: 546 Ned.-Herv., 2 "W.-Herv., 1 Rem., 32 Chr.-Geref., 16 Ev.-Luth., 4 Herst -Luth., 60 Ned.-Geref., 1 Presb., 1 Duitsch-Ev., 159 K.-Kath., 9 Isr. en 5 ongen. Deze bov. bestaat voor het grootste dool van do veeteelt, zuivelboroiding en veenderij. Ook beoefent zy land- en tuinbouw. De gem. bevat do d. Vreeland, hot eil. Do Nes, de Dordsche-AVaard en den Voor- burgschen-Polder, een deel van den Hoekerpolder en een klein gedeelte van den vcenplas het AVydo-Blik. Het d. Vreeland ligt aan de Vecht, waarover hier eeue ophaalbrug voert. Als herinnering, dat het vroeger ver- sterkt is gowoest, wordt hot nog door grachten ingesloten. Binnen de kom tolde men in 1870 436, in 1890 493 inw. Do kerk, die den Herv. behoort, staat in het noordwesten van \'t dorp, terwjjl men aan de zuidoostzijde nog de grachten en grondslagen ziet van het eens zoo vermaarde kasteel. Bisschop Hendrik van Vianen verhief Vreeland, in het midden der 13de eeuw, tot eene


		stad, doch do burgers droegen, om- streeks hot begin der 17de eeuw, het halsrecht aan Heer Gerard van Rhede op. Hieraan is het toe te schrijven, dat men na 1637 do plaats nooit meer als stad vermeld vindt. Do schoone ligging aan den helderen stroom, de bevallige openbare wandclplaats en het welig ge- boomto maakten vrocgor meer dan nu Vreeland tot een veelbezocht oord, vooral in den zomer, van de bewoners der omliggende plaatsen, ook van Am- sterdam en Utrecht. De bouw van het 3Ierwedekanaal, dat op geruimen af- stand westelijk van het d. is gegraven, heeft voel vertier aan de Vecht ontno- mcn. Het slot Vreeland is tusschen 1253 en 1259 gesticht door Bisschop Hendrik van Vianen, om het Sicht tot eon voormuur to dienen tegen de Heo- ren van Amstel. Daarom was het een treurige staatkunde van Hendrik\'s op- volger, Jan van Nassau, die van 1267 tot 1287 de Utrechtst-he Kerk bestuurde, om dit kasteel te verpanden aan den- zelfden Amstelhecr, Gijsbrecht IV, tegen wiens aanvallen het was opgericht. Do burgers der stad Utrecht waren er vooral ontevreden over, omdat Gijsbrecht or van allo schippers zekere rechten vor- dorde. Bisschop Jan bood te vergeefs de teruggave der pandpenningen aan en poogde 1278 evenzeer vruchteloos om door een beleg het slot terug te winnen. In 1280 moest Amoud van Am- stel, het aan de Hollanders, toen bond- genooten der Utrechtenaren, overgeven. In 1340 werd het slot Vreeland andor- maal verpand, en wol door Bisschop Jan van Diest aan den Graaf van Hol- land. Bisschop Jan van Arkel maakte in 1352 oen verdrag om het in te los- sen, waartoe do stad Utrecht en do geestelijkheid gelden verstrekten (1363). In 1369 word het nogmaals verpand, ditmaal aan den Heer Loenersloot, doch ook nu woder, en wel schier onmiddel- lijk, door het verstrekken der pandpen- ningen door do Utrechtscho burgers ingelost, ton govolgo waarvan het slot aan do stad afgestaan werd. Niettomin word het weer vorpand aan don Heer van Abkoude. doch toen ook deze vor- panding was geëindigd, bleef do stad in hot ongestoord bozit, tot na de inlijving van Utrecht bij de Bourgondische heer- schappij het Vreelandscho Blot werd ge- sloopt (1529). Eene groote hoeveelheid steen daarvan is gebruikt tot opbouw

-ocr page 860-



		880 Vreemdijke.
		Vries.


		van hot kasteel Vreeburg\' te Utrecht. Later wildo de Ambachtsheer vau Vree- land en do Heer van Zuylen, to zelfder plaats weder een kasteel bouwen, doch dit is nimmer voltooid. Vreeilldijke, voorm. heerl. in het tegenwoordig Zeeuwsch-Vlaanderen, den 25 November 1601 overstroomd. Het d. Vreemdijke, oudtijds Frondic genoemd, lag in de nabuurscbap van do plaats waar thans het dorp Hoek wordt ge- vonden. Vreeswijk, gem. in Utrecht, in- gesloten door do Utrechtscho gem. Uselstein, Jutfaas, Houten, Schalkwijk, en Tul-en-\'t-AVaal, alsmede door do Z.-Holl. gem. Vianen en Hagestein. Zjj beslaat 810 hectaren, meest klei, doch deels ook alluviaal zand. In het zuiden vlooit do Lek, door wier midden de grens naar de ?ijdo van Z.-Holl. loopt. In 1811 had Vreeswijk 783, in 1822 875, in 1840 1143, in 187G 1247, in 1890 14G9 inw., in lautstgen. jaar onderscheidon in: 728 Herv., G Rem., 152 Ned.-Geref., 1 Ev.-Luth., 578 R.- Katli., 3 Isr. en 1 ongenoemde. Zij bc- staan moest van veeteelt, scheepvaart, doortocht en landbouw. Do gem. bevat, behalve het d. Vreeswijk, hot grooto landgoed Do Wiers, benevens andere buitens en eenigo verstrooide grootere en kleinere hoeven langs den Lekdijk, den "Wiersdijk en de Tiendkade. Oud- tijds was Vreeswijk een twistappel tus- schen Holland en Utrecht, of liever tusseken de heerl. Vianen en het Sticht. Tusschen 1289 en 1375 zijn vorschil- lendo oorkonden uitgevaardigd, welke op dien twist betrekking hebben. Den 12 Januari 1582 gaven do Staten van L\'treeht aan de stad Utrecht het ge- recht Vreeswijk in pand, welk pand- scliap in 1677 is veranderd in een gift, ten gevolge waarvan Vreeswijk eeno heerl. der stad Utrecht is geworden. Het d. Vreeswijk dankt zijn oorsprong aan de vaart, die de Utrechtenaren in do 12do eeuw naar do Lok hebben aan- gclegd. "Waarschijnlijk is hot de Dam- ter-Xieuwervaart, dio in eeno oorkonde van 1289 voorkomt. In 1870 teldo men binnen do dorpskom 1036, in 1890 1203 inw. Nadat in 1373 de vaart was ver- breed en uitgediept, werd daarbij do sterkte Gildonburg gebouwd, on andere vestingwerken aangelegd, doch waarvan nu niets meer is overgebleven. Er is in deze eeuw woder eeno batterg gesticht,
		die door broede grachten is omringd. Merkwaardig zijn de schutsluizen, dio do Vaart gemeenschap met de Lek ge- ven en dio vergroot zijn voor den bouw van het Mcrwedekanaal, do Herv. en do Il.-Kath. kerk, benevens do schip- brug, die, in 1839 on 1840 gelegd, 2022 meter longte hoeft. Vrooswijk is door een tramlijn mot L\'trecht verbonden. Tot do historische herinneringen be- hooren: het vruchteloos beleg van Gil- denburg door do Hollanders in 1481 ; de overgave van dio sterkte aan de Hollanders, den 28 September 1482; de vruchtelooze pogingen van Maarten van Itossum, om Vreeswijk to bcmach- tigon, don 25 October 1527; het ge- vecht tusschen do Utrechtscho burgers en de militie onder den Graaf van Ef- feron, den 9 Mei 1787; het bezoek der Koninginnen, den 4n Augustus 1892 b\\j de openstelling van het Morwedekanaal (ged. AmsterdamVreeswijk). Vrekwijk, of Vreekwijk, b. in de X.-Brab. gom. Deurno, in 1840 met 298 inw. Voor 1890 niet afz. op- gogevcn. Vressel, b. in de N.-Brab. gem. St.-Ocdenrode, in 1840 met 278, in 1890 mot 28G inw. Vretteillierg, b. in do Ovorys. gem. Den Ham. Vries, gem. in Drente, ingesloten door de gem. Eelde, Peize, Roden, Norg, Assen, Rolde, Anloo, Zuidlaren en Ha- ren, van welken de laatstgen. tot do prov. Groningen behoort. Aan do kloino j stroompjes, die het bezoomon of door- kronkelen, liggen strookon laag veen, doch het grootste deel dor gem. ruim 10,884 heet. bestaat uit dilu- visch zand. In 1811 had Vries 1270 in 1822 1378, in 1840 1741, in 1876 2846, ! in 1890 2994 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 2712 Herv., 192 Chr.- Gerof., 1 Doopsgez., 2 Vrij e-E vang., 15 Ned.-Geref., 29 R.-Kath., 14 Isr. en 10 ongeil. Zij bestaan voor het moorendeel van don landbouw. Er is een station, gemeenschappelijk voor Vries en Zuid- laren, van den spoorweg Groningen Assen. Do gom. bevat bet d. Vries, de b. Donderen, IJdo, Tinarloo, Zeien en Bunne, do geh. Taarloo, Windo, Zeegze, Tor-Aard, Oude-Molon, Zegorveen, Roe, Nieuw-Ubbena of Ubbena, Benkoelon j en hot zuidelijk god. van Do Punt. Het d. Vries, in 1811 met 294, in 1840 \| met 415, in 1870 met 653, in 1890 met

-ocr page 861-



		Vriescheloo. Vroelen. 881

		28 inw., wordt doorsnodon door don straatweg tusschon Assen on Groningen. Er is een Herv. kerk, die voor oene der oudsten dor prov. wordt gehouden. Op de .jaarmarkt, die in Octobcr plaats vindt, heeft een belangrijke verkoop van veo plaats. Er is een station, gemcen- schnppelijk voor Vries en Zuidlaren, van het spoorwegtraject GroningenAssen. VricKclicloo, of Friesi-heloo, d. in de Grou. gein. Bellingwolde, van hooge oudheid. Het ligt aan de A, niet ver van de Pruisische grons en telde in 1811 454, in 1870 868, in 1890 1057 inw., die van den omtrek medegerekend. Men vindt er oone Hcrv. kerk, mot eon merkwaardigen predikstool. Vriescheloo heeft voel to verduren gehad in de beido Munstorschc oorlogen van 1665 tot 1667 en van 1672 tot 1674. In 1844 heoft deze omtrek door het doorstoken van den Zoddcndyk veol geleden. Vriesland, pold. van ruim 88 heet. in de Z.-Holl. gem. Hekelingon. Vxteawjjk, of Frieswijk, b. in de üvorijsolscho gem. Diepenveen, mot het gclnknamig landgoed. Er is een Trappistenklooster gevestigd. Het toldo in 1840 117, in 1870 106, in 1890 148 inwoners. Vriexekoop, 1. heerl., uitmakende een deel der Z.-Holl.gem. Leimuiden. Ü. li. in de Z.-Holl. gom. Leimuidcn, in 1840 met 281, in 1890 met 230 inw. Vriecekoopache-Poldejr, pold. in do Z.-Holl. gem. Leimuiden, volgens octrooi van 7 Februari 1741 bedijkt, na uitgevoond to zjjn. Deze pold., dio 421 heet. groot is, hoeft één bestuur met den Griotpolder. Vriexenvecn, of Friexenveen, gem. in Overijsel ingesloten door de Ovorijselsche gem. Hardenberg (Ambt-), Den Ham, Hellondoorn, "Wierden, A1- meloo (Ambt-) en Tubbergen, benevens door de Pruis. (Bentheimsche) gem. "Wilsum. Zij beslaat 7214 heet., zoowel hoog veen als diluvisch zand en laag veen. De gom., dio een deel dor hoorl. Almeloo uitmaakt, telde in 1811 2042, in 1822 2182, in 1830 2600, in 1840 2893, in 1876 3561, in 1890 3353 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 3355 Herv., 77 Chr.-Geref., 3 Doopsgez., 2 Ev.-Luth, 6 jS\'ed.-Geref., 372 R.-Kath., 29 Isr. en 14 ongen. Zy bestaan meest van landbouw, veendery, koophandel, wevery enz. Zoo treft mot daar stoom- damastwevery en broiery, garensterkery,		touwslagory. De gem. bevat het grooto d. Vriezonveen en de b. Bruine-Haar, \'t Slot, Sibkuloo, De Pollon, Do A on Do Wosterhoeve. Hot d. Vriezen- voon dankt zijn ontstaan aan volksplan- tors, doels uit Holland, deels uit Fries- land, die op het oinde der 14de eeuw van den Heer van Almeloo een groot deol woest veen erlangden. Naar de eerstgekomenen werd het eerste kanaal de Hollandergracht, naar de later ge- komen de geheele kolonie Yriezenveen genoemd. Dezo volksplanting ontving in 1420 verschilende rechten van Heer Egbert van Almeloo on zijne gade Eli- zabet van Voorst en erlangde daarvan uitbreiding in 1452 van Heer Johan van Almeloo en Vrouwe Johanna van Rheden. Hot dorp is tweemalen ver- plaatst. Eerst stond het aan den Ouden- weg, toen aan don Puterenweg en se- dort 1616 achttienhonderd meter noord- waarts van laatstgenoemde strook. Het d. Yriezenveen is een uur lang en be- vatte in 1870 1456, in 1890 3033 inw. Reeds vroeg legden de Vriezenveners zich op den handel toe, weshalve zy mot tuinzaden, linnens on tafolgoed hot vaderland doorreisden en dien handol eerlang tot Zwitserland, Spanje en do Oostzee uitstrekten. Te St.-Petorsburg vooral maakten zij goede zaken, en nog heden zijn eenigo voorname winkels in de Russische hoofdstad het eigendom van Vriezenveensche compagnieschap- pen. Vanhier, dat Vriezonveen vorschei- ! dene aanzienlijke huizen vertoont, zoo- i wel als schamele hutten van arboi- I dors. De tegenwoordige Herv. kerk van ¹ Vriezonveen, in 1801 nieuw opgetrokken, dankt aan de Ned.-Herv. gem. van St.- Petorsburg drie fraaie kaarskronen, be- nevens drie luchters voor den predik- stoel en de voorzangorsbank. De tweo andere kerken in de gem. behooren den Chr.-Geref. en R.-Kath. Den 1 Octobor 1814, on nog meer den 3 Mei 1840, ¹ heeft dit d. veel door brand geledon. \| In Sept. 1872 hadden er werkstakingen der arbeiders plaats, die een tijdlang eon gespannen toestand te weeg brachten. Vriexeweg, buurt in de X.-Holl. gem. Leimuiden, in 1890 met 19 inw. Vrilklioven, b. in de N.-Brab. gem. Liempde, in 1840 met 184, in 1890 met 196 inw. Vrisburen, goh. onder het dorp Harich in de Friescho gem. Gaasterland. VroeP.en, goh. in de Limb. gem.


		"Witkamp.
		5l!

-ocr page 862-



		882 Vroenhont. Noorbeek, in 1840 met 90, in 1870 met 67, in 1890 met 93 inw. Vroenliout, buurt in de N.-Brab. gem. Rozendaal c. a., in 1840 mot 249, in 1890 met 264 inw. In 1269 werd hier door Servaas Hoer van Liedekerko een klooster gesticht, dat eerst door mon- nikon, later door nonnen werd bowoond en St.-Katarina was geheoten. Na oene ovorstrooming, dio in 1288 hot land teisterde, is hot klooster naar Breda verplaatst. Vroenlioveil, gem. in de Belg. prov. Limburg, dio vóór do scheiding van N.- en Z.-Nederland in 1839 ook oen deel van het tegenwoordige hort. Limburg omvatte. In 1822 had die toen nog onverdeelde gem. 1025 inw. en was saamgcsteld uit de d. "Wilre, Montena- ken en Heukelom, benevens eenige goh. Do gom. ontleent haar naam aan het oude Brabantscho graafschap Vroen- hoven, in de Middeleeuwen het graaf- schap Maastricht genoemd. Bij do scheiding van Nederland en België in 1839 is het Nederlandscho aandeel van Vroonhoven het hoofdbestanddeel geworden der gemoonte Oud-Vroon- hoven. Vromade, eigenlijk Vronwma- der-Kampeil, heer), in de Z.-Holl. gem. Zwammerdam, 42\'/s heet. groot en eenige verstrooide huizen bevat- tende. Vroomshoop, b. in de Overijs. gem. Staphorst. Vroone, of Vroonen, voorm. d. of stadje, in West-Friesland (N.- Holland), ten jaro 1297 in den oorlog verwoest. Ongeveer to zolfder plaatse ligt thans het d. St.-Pancras. In oene oorkonde van 1083 wórdt dit d. I\'ronloo genoemd. Vroonermeer, in 1561 bedijkt meer in N.-Holl., deels in de gem. St.-Pancras, deels in Koedijk, doels in Oudorp. Deze pold. is 105 hectaren groot. Vroonmeer, meer in de N.-Holl. Uitgeest 14 heet. groot. Vronwenakker, levendig goh. in do N.-Holl. gom. Uithoorn, aan de Drecht, waarover hier oen fraaie brug ligt. Het tolde in 1840 58, in 1870 78, in 1390 85 inw. Vrouwenhuiswaard, omkade pold. van 17 hoct. in de Z.-Holl. gem. Arkel. Vrouwenpoldev, gem. op Wal-
		Vrouwe-Venne. cheren (Zeeland), deels door de Noord- zee en het Veersche-Gat bespoeld, deels bepaald door de gem. Oostkappolle, Serooskerke, St.-Laurens, Arnemuiden en Veere, hebbende de gom. eerst door de wot van 13 Juni 1857 haar togen- woordigen omvang verkregen. Vroe- ger toch vond men hier twoe gem., Vrouwenpolder (gevormd door de heerl. Vrouwenpolder, Schellach en Zandjjk- Buiten) in het noorden, en Gapinge in het zuiden. Van die beidon had het eerste in 1822 641, het laatste 166 inw. In 1840 was de bev. van Vrouwenpolder groot 784, die van Gapingo 203 zielen. Do door hunno vereeniging gevormde gem. Vrouwonpolder had in 1860 979, in 1876 1131, in 1890 945 inw., in laatstgen. jaar bestaande uit 432 Herv , 170 Chr.-Geref., 1 Doopsgoz., 305 Ned.- Goref., on 37 ongen. Vrouwenpolder is thans 2319 heet. greot. Het dorp Vrouwonpolder, oudtijds Lievc-Vrouwo- polder, ontleent zyn naam aan eone wonderdadige" schilderij der II. Maagd, die, in eono kapel geplaatst, in don grafelijken tijd duizenden bedovaart- gangers naar het noorden van Walclio- ren voerdo. In 1572 werd dezo kapel verwoest. Sedert werd er eono Herv. kerk gesticht, aanvankelijk een houten loods, doch die in 1622 en 1623 door een steenen gebouw is vervangen. In de kom van Vrouwenpolder teldo men in 1870 261, in 1890 232 inw. Eenigo ar- beiderswoningen staan ter plaatse van een in 1452 uit Arnemuiden verplaatst klooster van reguliere kanunniken. De Oranjezon, een vroeger landhuis, is oeno veelbezochto plaats van uitspanning. De heerl. Vrouwonpolder, oudtijds eono bo- zitting der Hoeren van Veere en in de 16de eeuw aangekocht door Prins Wil- lem I, had in 1840 385 inw. Vrouwenrecht, pold. in de Z.- Holl. gem. Vrijenban. De naam is ont- leend aan do talrijke landerijen, die de Abdis van Rjjnsburg in dit oord heeft bezeten. Vrouwenvaart, of Vrouwen- oog, gehucht in do Z.-Holl. gem. Zoeterwoude, in 1840 met 13, in 1890 met 10 inw. Vrouwenverdriet, 1. geh. in de N.-Holl. gem. Assendelft, in 1840 met 50, in 1890 met 98 inw. 8. geh. in de Zeeuwsche gem. Brouwershaven. Vrouwe-Venne, 1. goh. in de Z.-Holl. gem. Alkemade. Het teldo met

-ocr page 863-



		Vrijhoeven. 883
		Vrouwgeestpolder.


		verschillende burgerlijke bedryven. Men heeft er o. a. eeno finoer- en latzagerij, olieslagerijen, eeno branderij, eene fles- schenfabriok, enz. De gem. bevat het zuidelijk god. van do b. Delfgauw, de b. Koningsveld (die als eone voorstad van Delft is aan te merken), hot geh. Klein-Delfgauw en een groot aantal verspreide woningen. Vrijenberg, b. onder Beekbergen in de Geld. gom. Ape doorn. Vrijenes, pold. in de Z.-Holl. gem. Zwammcrdam. Vrije-Xoordveen, pold. in de X.-Holl. gem. Aalsmeer, sedert lang uitgeveend en later in de, nu voltooide, bedijking van bot Logmeer opgenomon. Vrijepolder-bencorden-de- liinie. omstreeks 1650 bedijkte polder in do Zoouwsche gom. Watcrlandkerkjo. Vrijepolder-beieuiden-de- Linie, pold. in do Zoouwsche gom. IJzondijke, do tweede helft der 17de oouw bedijkt en ruim 50 heet. groot. Vrije-van-Sluis, of Oost- Vrije, landstreek in het voormalige Staatsch-Vlaanderon, uit het god. van het Vrije-van-Bruggo gevormd, dat door Prins Maurits en Prins Frederik Hendrik van 1584 tot 1645 op do Spanjaarden werd veroverd. Do steden Sluis, Aar- denburg, Oostburg en St.-Anua-ter- Muiden lagen te midden van deze land- streek, doch hadden eigene besturen. Xaarmate van do veroveringen en de gesloten verdragon met Spanjo en Oos- tenrijk is het Vryo-van-Sluis uitgebreid en ingekrompen. Het Vrijo was in het westen bepaald door de Noordzee, in hot noorden door do Westerscholdo, in het oosten door den Landen vbd het Oommittismus, in het zuiden door Spaansch- of Oostenrijksch-Vlaanderen. Vrijhoef, 1. heerl. in de Z.-Holl. gom. Reeuwijk, 38\' /* heet. groot. 2. -en-Kalverenbroek, heerl. in do Z.-Holl. gom. Reeuwijk, on gedurende de eerste regeoringsjaren van Koning Willem I eeno zelfst. gem. van 52 heet. oppervlakte. In 1822 was dezo gem. door 47 zielen bevolkt. Zij is reeds kort daarna met Stein vereenigd en daarmedo in 1870 aan Roouwyk ge- komon. In 1840 had Vrijhoef-en-Kalve- renbroek nog slochts 24 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Vrijhoeven, 1. heerl. in do Z.- Holl. gem. Tor-Aar, naby Aardam. Zy vormde eeno zolfst. gem. tot zij, ten
		Lageland in 1840 117 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. 2. pold. van 163 heet. in Z.-Holl., deels in de gem. Alkemade, deels in Warmond. Vronvvgeestpolder, polderl. in de Z.-IIoll. gem. Oudshoorn. *Vrouw keilvaart, geh. envanrt in do N.-Urab. gem. Waspik. Er is halte van don spoorweg \'s-Hertogen- boschMoerdyk. Vrouw-JIariepolder, in 1827 omkade pold. op het eil. Tien-Gemeten in Z.-Holl. Dit oord behoort onder do gem. Zuidboieiland. VrusMcheinig, of \\ rnssche- broek, b. in de Limb. gem. Heerlen, in 1840 mot 22, in 1870 met 21, in 1890 met 22 inw. Vrijbergen, of Vrijberge, heerl. in de Zeeuwscho gem. Vosmeer. Vrije-Ambachten, heorlijkho- don in de N.-HoU. landstr. Kennnemcr- land, zijndo de Vrije-Goor, Houtrijk, Po- lanen en Raasdorp, aldus gonoemd, om- dat zij vrij waren vun \'s-Graven bedon. Vrije-en-lyage-Boekliorst, heerl. in de Z.-Holl. gom. Alkemado, 36 heet. groot, die tot do wet van 11 Juli 1855 eono zelfst. gem. uitmaakte. Zy had in 1822 53 en in 1840 56 inw. Met Oude-Ade en Lagolnnd telde do b. in 1890 372 inw. Vrijenban,** gom. in Z.-Holl., tus- schen Delft, Hof-van-Delft, Rijswijk, Stompwyk, Xootdorp, Pijuaker, lierkei, Overschie on Ketel. Zy beslaat 2014 heet., wordt in het noordwoston door do Vliet, en in het zuidwesten door de Schio bezoomd en bestaat deels uit klei- landen, deels uit laag veen. Zij is bij do wot van 11 Juli 1855 uit de drie gem. Vrijonban, Akkorsdyk-eii-Vrouwon- recht en Abtsrecht saamgesteld, nadat reeds vroeger Biesland bij Vryenban was ingelijfd. In 1822 had Vryenban 744, Biesland 32, Akkersdyk c. a. 116, en Abtsrecht 102 inw. In 1840 was het cyfer voor Vryenban (met Biesland) 979, voor Akkersdyk 153, voor Abtsrecht 170. In 1860 had de nieuwe gem. Vrijenban, na do voreeniging van Akkersdyk en Abtsrecht, 1411, in 1876 1474, in 1890 1926 inw. By de telling voor 1890 vond mon er 900 Herv., 3 W.-Herv., 122 Chr.-Geref., 6 Doopsgez., 20 Ev.-Luth., 4 HerBt.-Luth., 82 Ned.-Gorof., 13 Rem , 681 R.-Kath., 11 Mahom. en 34 ongon. Zy bestaan vooral van veeteelt en zui- volbereiding; voorts van landbouw en

-ocr page 864-



		Vueht.
		Vncht.
		884



		gevolge van het Kon. besluit van 10 Juli 1840, bjj de gem. Ter-Aar werd ingelijfd. Als zelfst. gem. hud zn" 78 beet. oppervlakte en iu 1822, evenals in 1830, 12 inw. In 1840 waren er 40 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. £. -Iia \|>pel, gem. in K -Brab., inge- sloten door de gem. Kapellc, Loon-op- Zand en Sprang, 183 heet. groot. Op enkele perceelen klcigrond na, is do geheclc oppervlakte diluviseh zand. De gem. telde in 1822 274, in 1840 444, in 187G 456, in 1890 500 inw. Bjj de telling voor 1890 vond men er: 374 Herv., 54 Chr.-Oeref., 48 Ned.-Geref., 23 H.-Kath. en 1 ongen. Er bloeien landbouw, veeteelt en schoeumakerij. De gem. bevat de b. Vrijhoeven-Kapelle, benevens de goh. Lnbbegat en Melkpad of Zuid-Hollandsche-dijk. De b. VriJhoo- ven-lvappel, of de Nieuwstraat, telde in 1840 361, in 1877 333, in 1890 396 inw. Men vindt er het kasteel Zuide- wijn. Oudtijds was dezo b. een d. met cene kapel. Viicllt. gem. in X.-Brab., tusBchon \'s-Hertogenbosch, Kromvoort, Helvoort, Haren, Esch, Boxtel en St.-Michielsge- stel, 2838 beet. groot. De grond bestaat uit diluviseh zand, behalve langs den Dommel en het Halsche-Water, waar men klei vindt. In 1822 had zij 1807, in 1840 2536, in 1870 3303, in 1890 5090 inw. Bij de telling voor 1890 onder- scheidde men er: 4652 R.-Kath., 388 Ned.-Herv., 7 "W.-IIerv., 1 Doopsgez., 8 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 5 Rem., 20 Isr. en 8 ongenoemden. Zij bestaan meest van laud- en tuinbouw, alsmede van veeteelt. Men vindt er ook eenige fabrieken, namolijk leerlooierijen, brou- werijen en mouterijen, olieslagerij, spfl- kerfabriek, boekdrukker^, enz. Ook worden er vele klompen gemaakt. In de 16e eeuw bloeiden er lakenweverijen, doch dezo zijn sedert 1543 te niet ge- gaan. De gem. bevat het groote dorp Vueht, de b. b. Keikant, Taaistraat, Berginkhuizen, "Waterkant, Hoeve of Vuchtsche-Hoeve, het Eendje, Vlasmeer en Vlierd, benevens verscheideneno bni- tenplaatsen, die dezo stroek zoor ver- fraaion. Het dorp Vueht is oene oude plaats. "Wellicht was het tijdens de Frankische heerschappij de hoofdplaats dor gouw Taxandrië. In oene oorkonde van 1096 wordt het als Fuchte vermeld. Men telde er in 1840 1018, in 1870 1176, in 18901639 inw. binnen de dorps-
		kom. Door een belangrijken doortocht wordt het zeer verlevendigd" Daartoe draagt veel bij, dat de groote wegen van Breda en Eindhoven naar \'s-Herto- genbosch zich hier verconigen. Er is een station der Staatsspoorwegen, dat den 1 Jan 1868 voor het verkeer werd geopend. Ook is er een halte van do stoom tramlijn \'s-HertogenboschSt.- Michielsgostel. Er zijn kerken voor de R.-Kath. en Herv_, beiden belangrijke . gebouwen. Men heeft te Vueht een drie- tal landgoederen, die in nauwe botrck- king staan tot het Stamhuis van Oranje. \' Het in eigennnrdigen stijl gebouwde : Reeburg met een prachtig park, was in het begin onzer eeuw oen tijdlang in het bezit van den Kroonprins, later Ko- ning "Willem II. Vlak over Reeburg ligt het oude kasteel Maurick met zijn uit- gestrekt bosch, waarin vóór bijna drie ; eeuwen Prins Maurits en Prins Frede- rik Hendrik hun verblijf hielden tijdens de belegering van \'s-Hertogenbosch, door laatstgenoenmde in 1629 ingeno- men. Dit kasteel, voor enkele jaren in i eigendom overgegaan aan den heer van \| Lanschot, te \'s-Hertogenbosch, is door de- zen geheel gerestaureerd. Ook het land- goed Sionsborg, in het m\'dden van liet dorp golegeu on vroeger met de daarbij gelegen St.-Lambertuskerk (thans eigen- j dom dor Hervormden) uitmakende oene kommanderie der Duitsche Ridders in N.- \| Brab., was in het begin onzer eeuw, tjj- \| dens de Belgische onlusten, het eigendom en de verblijfplaats van bovengenoem- den Kroonprins, die later als Koning \', Willem n te Tilburg overleed. In 1543 werd Vncht door Maarten van Rossum grootendeels afgebrand on al de inge- zotenen, ook de broeders uit het Kart- huizerklooster, op zware schatting ge- steld. In 1579 had het d. voel last door het inlegeren van Spaansche soldaten, \' on vervolgens l>ij eene schermutseling tus- j schen do Spaansehgozinde Bosschenaren on do Prinsgezindo Heusdenaars. Ge- ! lyke jammeren ondervond Vueht nog meermalen gedurende den tacbtigjarigen oorlog, o. a. in 1583, 1601, 1603 en 1629. In 1630 en 1666 word Vucbt door de pest geteisterd, in 1672 dojr de Fran- Bchen gebrandschat en in 1794 by den aanval der Franschen op \'s-Hcrtogen- bosch deerlijk gehavend. In 1814 biel- pen de VuchtonaarB de Pruisen om \'s-Hertogenbosch op de Franschen te veroveren.

-ocr page 865-

-ocr page 866-



		886 Vijfde-Veendisti-ikt. Vijfde-Veendistrikt, veendistr. van 1800 hectaren in de Friesche gem. Engwirdon. Vijf-IIeerenlanden, landstr. in Z.-lIoll. tusschen de Lek en de Mer- wede, bestaande uit de heorl. Arkel, Vianen, Hagestein, Everdingen en Ter- Leede (Leerdam). Zij maken, ovoreen- komstig een in 1284 gesloten verbond, een bijzonder dijksdistrikt uit. Vijf hoek, gehucht in do N.-Brab. gem. Wouw. Vijf hoeven, 1. pold. van 101 heet. in de Utr. gem. Jaarsveld. 2. pold. van 230 heet. in de Utr. gem. Laag- Nienwkoop. Vijfhonderd, voorm. polder in Zeeuwsch-Vlaanderen ter plaatse van bot noorderdeel der gem. Waterlandkerkje. De Vijfhonderd is waarschijnlijk in No- vembor 1570 ondorgovloeid. Vijf huis. 1. goh. onder het dorp Wolsum in do Friesche gem. Wymbrit- seradeel, in 1840 met 59, in 1890 met 130 inw. 2. b. in de N.-Brab. gem. Uden. Vijf huizen, 1. zuidoost, uithoek van de N.-Holl. gom. Haarlemmerliedo c. a., vroeger met oen d., dat door do toenemende vergrooting van hot Haar- lemmermoer is te gronde gegaan. 2. wijk van het Z.-Holl. d. Oegstgeest. 3. geh. in de N.-Brab. gem. .Alfen- en-ltiel. 4. geh. in do N.-I5rub. gem. Tilburg. 5. fraai geh. in de Utr. gom. Zuilen. 6. geh. onder het dorp Surhuizum in do Friesche gom. Acht- karspelen. ï¹. geh. ondor het dorp Hallam in de Friesche gem. Ferwerde- radeel. H. geh. in do Friesche gem. Franeker, in 1840 met 66, in 1890 met 98 inw. 9. geh. onder het d. Ure-
		Waaien. terp, in de Friesche gem. Opsterland. Vijf hnixerpolder, pold. van 129 heet. in de N.-Holl. gem. Haarlommer- liede-en-Spaarnwoudo. Vijfgluizen, geh. in Z.-Holl, vrooger geheel tot de gem. Vlaardin- ger-Ambacht, doch in 1868 voor de oostelijke helft tot de gom. Schiedam gebracht. Hot ontleent zijn naam aan do vijf sluizen, waardoor do Poldervaart in de Maas uitloopt. Dit vijftal sluizen is echtor in 1587 tot één vereenigd. Vijftieiihonderd-Cwcineten, van 727 heet. in do Zeouwscho gem. Tolen. Vijlen, d. op een afwisselenden grond van berg on dal in de Limb. gom. Vaals. Hot telde in 1840 519, in 1870 882, in 1890 273 inw. Er is een R.-Kuth. kerk mot 3 altaren. Oudtijds was er ook oen klooster der Tempclie- ren. Vijversbum\'t, b. in do gemeente Leeuwarden, aan de oostzijde der stads- gracht. Zij ontleent haar naam aan de Stads-Verschwatervijver. Vijversbnrjy, buitenplaats onder Kijpcrkerk, in do Fr. gem. Tiotjerkste- radeel, waar in 1892 overleed Mr. Ago Looxma IJpeij, die bij testamentaire beschikking op het nabijgelegen Tou- tenburg eeno stichting deed verrijzen, waarin ouden van dagen uit Tietjerk, Rijperkerk on Hardegarijp, die niet goed meer in hun onderhoud kunnen voor- zien, moeten worden opgenomen. Voor- loopig bestaat de stichting in oud-Hol- landschen stnl uit 20 woningen, ge- schikt voor 40 personen. De bouw kostte f24,100 on werd in 1895 vol- tooid.


		w.

		1870 met 84, in 1890 met 76 inwoners. Waaien, heorl. van 161 heet., in de Utr. gem. Houten, waaraan zy bjj de vereeniging van de gem. Oud-Wul- ven niet Houten gekomen is. Oudtijds
		Wakens, of Waekens, geh. onder het d. Winsum in do Fr. gem. Baarderadeel. Waai, of Waaie, gehucht in do Liinb. gem. Neer, in 1840 met 69, in

-ocr page 867-



		Waaienlmrgsche-Polder. droog de hecrl. de naam van "Weien of "Weide. Het Huis te Weide is rcoda voor lang gesloopt. Waaienlmrgsche-Polder, p. van 15 heet. in de Zeeuwsche gom. Niouw-en-St.-Joostland. Waaksens, 1. d. met een Herv. kerk in de Friescho gem. Hennaardera- deel. Het had in 1811 37, in 1840 58, in 1876 87, in 1890 101 inw. 2. d. met een Herv. Kerk in do Friesche gom. Westdongeradeel, op een frnnion terp. Men tolde er in 1811 63, in 1840 73, in 1876 78, in 1890 57 inw. "Waal, 1. rivierarm van den R^jn in Gelderl., die tusschon Millingen on Pannerden uit don hoofdstroom komt en langs Nijmegen, Tiel, Heerenwaardon en Zaltbominel naar Loevenstein loopt, waar de Waal, zich mot do Maas ver- cenigondo, do Morwedo vormt. Vrooger veroenigde de rivier zich reeds bij Hee- renwaarden met de Maas, doch het Voomsche-Gat aldaar is in 1729 afge- daind en het Schansegat in 1853 be- perkt door dammen met een sluis. De Waal is ongeveer 80,000 nieter lang, en is bij gowoon water van 265 tot 760 meter breed. Het verval is bij eb ruim 10, bjj vloed 9.5 M. 2. rivier op \'t «il. IJsolmonde, loopende langs don Oostondam, Rijsoord en Heer-Jansdam, van den Noord of Oord naar de Oude- Maas. 3. klein meer bij het Z.-Holl. d. Rokkanjo, dat do eigenschap bezit om voorworpen, dio daarin komen, te versteenen. 4. drooggem. moer van 18 heet. in de N.-Holl. gem. Obdam. Het is in 1632 bedijkt. 5. d. mot eeno Herv. kerk op het N.-Holl. cil. Tessel. Het telde binnen do kom in 1870 176 inw. Met den naasten omtrek had het in 1840 236, in 1870 440, in 1890 400 inw. In laatstgenoemd jaar bevatte de dorpskom zelve slechts 187 inw. ft. (\'t), d. in do Utr. gem. Tul-en-\'t-Waal. Men vindt er eone Herv. kerk en volo boomgaarden. In 1840 had het 232, in 1870 met de b. Tul 312 inw. In 1870 beliep het getal ingezcte- nen met dio van Tul 286. In 1890 tolde \'t-Wnal 251 inw. Waaldijk, b. in de Z.-Holl. gem. Ridderkerk. Waal-en-Bnrg, pold. op het N.- Holl. eil. Tessel, in 1488 bedijkt, in 1532 door do zee overstelpt en in 1612 herdijkt. De pold. is ruim 789 heet. groot.
		W^raalwijk. 887 Waalre, of Waalre, gem. in N.-Brab., tusschen Gestel c. a., Aalst, Valkenswaard, Dommelen, Riethoven, Veldhoven on Zeelst, zijnd o 1409 hoct. groot. De Dommol, door wier bed de westolgko grens loopt, hoeft eenig klei aan den westkant der gem. voort- gobracht. Overigens bestaat de grond uit diluvisch zand. In 1822 had Waalro 693, in 1840 803, in 1876 885, in 1890 884 inw. Rij de telling voor 1890 vond men er: 878 R.-Katb. 5 Herv. en 1 ongon. Do landbouw is hot voornaamste bedrijf. Do gem. bevat het d. Waalre, benevens do b. Heuvel en Loon, en de goh Heiknnt en Hulst. Het d. Waalre, wijd-uiteengebouwd, was reeds in de 8sto eeuw bekend. Men vindt er eene R.-Kath. kerk met een zwaren toren en een kasteel. Hot noordcrdocl van het d. heet do Hoogstraat, het zuidelijk deel de Boksheuvel. De bev. der dorps- kom werd in 1870 op 264 in 1890 op 365 zielen berekend. WaalHdorp, uitgestrekt landgoed in de Z.-Holl. gem. Wassenaar. Daar- nevens ligt eeno duinvalk-i van nage- noeg 25 hoct., de Vlakto-van-Waalsdorp, die door do krijgsbezetting van \'s-Gra- vonhago als exercitieplaats wordt ge- bruikt. Waalwiller, of W^Talilwiller, d. in do Limb. gem. Wittein, aan den weg van Aken naar Maastricht. Het heeft eeno R.-Kath. kerk en telde in 1840 165, in 1870 223 en in 1890 227 inw. Waalwijk, 1. distrikt voor de verkiezing van één lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, saamge- steld uit de gem. Waalwijk, Almkerk Dussen, Waspik, Meeuwen, Heesbeen, Drongolen, Hezooien, Baardwijk, Druncn, Niouwkuik, Vlijmen, Empol en Meerwijk, Engelen, Bokhoven, Hodikhuizen, Horpt, Oudheusden, Heusden, Kapelle, Sprang, Vrjjhoove-Kapelle, Kromvoort, Helvoort, Udonhout, Berkel, Haren. 2. vierde kanton van hot nrr. \'s-Hortogenbosch in N.-Brah., bevattende de gem. Baard- w\\jk, Bezooien, Kapelle, Drunen, Loon- op-Zand, Niouwkuik, Sprang, Vlijmen, Vrühoeve-Kapcllc, Waalwijk, Waspik. 3. gem. in N.-Brab., ingesloten door de gemeenten Drongelen c. a., Baardwijk, Loon-op-Zand, Sprang en Bezooien. Zy wordt naar de zijde van Drongelen door het Oude-Maasje bespoeld en heeft in dat ged. klei. In het zuiden bestaat de


		..

-ocr page 868-



		888 .Waalwijk. Waardenburg.

		grond nit diluviscli zand. Do golieele grootte beloopt 982 heet. In 1822 bad deze gem. 1860, in 1840 2943, in 1876 3540, in 1890 4392 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er: 4043 K.-Kath., 291 Horv., 7 Lutb., 48 Ned.-Isr., 2 Port.- Isr. en 1 ongenoemde. Do gom. bevat hot vlok of do vrijhoid Waalwijk on oenige verstrooide buizen. Zij is eone heerl., die in 1304 door Hertogin Jo- liaiina on baar gade Wenceslaus aan den Hoor van Brederodo in leen is go- gevon. Latere eigenaars dor bocrl. waren do geslachten: Wellestijn, van do Mer- wedo, van Drongelen, van Ranst, Mil- ling, van Leefdaol, en de Lou de Wil- hem. Do gein. bevat het vlek Waalwijk, do kerk van Bezooien en het geb. Tont. Hot d. Waalwijk is de voornaamste plaats van do Langstraat. Het tolde binnen de kom (de langgostrekto reeks woningen van Bezooien tot Baardwijk) in 1870 2975 in 1890 4011 inw., onder welke vele schoenmakers, leorlooiers on andere handwerkslieden. Zoo treft men er 131 schoenmakerijen, 45 leerlooierijen en 70 leertouwerijon aan, on is er eone looiorsbours. Voorts beeft men er boek- drukkorijen, bookbindorijon, gasfabriek, lijmfabriek, tabakskerverijen, stoom- drijfriemenfabriek, azijnfubriek, sigaren- fabrieken, koorn- en schorsmolens, bier- brouwerijen enz. Een ander deel der bev. bestaat uit handelaren in graan (er is ook eeno graaubeurs) en landlieden, die akkerbouw en veeteelt beoefenen on veel hooi oogsten. Er zijn 3 kerken (die van Bezooien modegcrokend): 2 Herv. en eone R.-Kath. kerk, welke laatste van 1827 tot 1829 geheel nieuw is op- gebouwd. To Waalwijk worden voorname markten gehouden. Er is eeno kazerne der marechaussee. Voor Waalwijk en Bezooien is er een gemeenschappelijk station van den spoorweg \'s-Hertogen- boschMoerdijk. Voorts is er oon stoom- tramverbinding met Tilburg. Bij eeno oorkonde van 13 December 1303 vcr- kreog Waalwijk stederecht, doch daar het nimmer mot wallen on muren is omringd, droeg bet steeds don naam van vrijheid. In den 14do eeuw was de plaats echter door een schans gedekt, die in 1304 door Nikolaas van Putten metzijno Hollanders werd veroverd. Waal- wijk sloot met andore steden en vrijheden van Brabant don 8 Maart 1355 een ver- bond. In 1619 was het de wijkplaats der Hollandsche Remonstranten. 4.		I geb. in de jST.-Brab. gem. Riethoven. Waanserbnreii, b. onder het d. Monaldum in do Friesche gem. Menal- dumadeel, in 1840 met 158, in 1890 mot 164 inw. "Waar (Het), d. met eenoDoops- gez. kerk in Gron., deels in de gem. Schoomdn, deels in do gem. Niouwolda, zeer aangenaam gelegen. Men teldo er \| in 1840 451 inw., als onder Scheomda 33 en 418 ondor Xieuwolda. In 1890 waron dezo cijfers rosp. 439, 118 en 38. Waard <I>e), 1. pold. van 195 \| heet^- in de >i.-Holl. gem. Haarlemmer- liedo c. a. 2. streek in do Z.-Holl. gom. Leiderdorp, tussebon twee armen van den Rijn on do oostelijke vostgraebt der stad Leiden. Oudtijds was de Waard grooter, maar herhaaldelijk zijn de meest westelijke doelen bij Leiden getrokken. 3. zandbank ton oosten van het X.-Holl. eil. Tessel, waar velo oesters gespeend en gevangen worden. Waarde, 1. gom. in de Zoeuwsch© landstr. Zuidbovolnnd, in het zuiden door de Westertchelde bespoeld en naar de landzijde bepaald door do gem. Kruinin- gon, Krabbendijko on Rilland c. a. Zy is nog onder de royeering van Koning Willem 111 door iudijkingen vergroot eu beslaat nu 928 heet. alles vruchtbare klei. In 1822 had Waardo 416, in 1840 590, in 1870 788, in 1890 751 inw., in laatstgenoemd jaar onder ondorscheiden in: 680 Herv., 26 Chr.-Geref., 17 R.- Kath. en 28 ongen. Zij bestaan moost van den landbouw. Do gem., dio uit do heerl. Waarde on Valkonisse is saam- gesteld, bevat het d. Waardo on de b. Valkenisso. Het d. Waardo tolde in 1870 binnen do kom 436, in 1890 497 inw. Men vindt er oeuo Herv. kerk, waarin een gedenkteekon is geplaatst voor den odolman Gilles van dor Nissa, die bij een oproor te Goos in 1657 het leven verloor. Oudtijds had Waarde ook een kasteel on eone proostdij dor Tom- polioren, dio lator aan der Malthozers kwam. Hot d. hooft vroeger meermalen door watervlooden geloden. 2. pold. op Zuidbovolnnd, in 1579 herdijkt en 643 boet. groot. Waarden (!>«\'). vruchtbare streek in de Gron. gem. Grijpskerk, uit de Ruigewaard en andere ingedijkte gron- don bestaande, in 1840 mot 490, in 1890 mot 456 inw. Waardenburg\', 1. gem. in Geld.,, ingesloten door do gom. Haatten, Deil,

-ocr page 869-



		Waardenburgsche. Waclitnin. 889

		Goldermalsen, Est c. a., en Zoltbominel, wordende de grens met laatstgen. gem. door do "Waal gevormd. Zij beslaat 1853 heet., alles rivierkloi. De gom. is saam- gesteld uit de beide heerl. "Waardenburg en Xcerijnen, die sinds onheugolijko tij- den door dezelfde eigenaars zijn bezeten. In 1822 bad Waardenburg 893, in 2840 1101, in 1876 1295, in 1890 1225 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 1170 Herv., 28 R.-Kath., 5 Isr. en 22 ongen. Zij bestaan moest van land-on ooftbouw en van veeteelt. De gem. bevat de d. Waardenburg en Jfeerijnen, benovens do b. Snelleveld. Het d. Waardenburg, aan den Waaldijk gelogen, droeg oud- tjjds den naam van Heyrn of Hiern. Het was een domein der Graven van van Gelder toen Otto II, het, bij eono oorkonde van 5 Augustus 1265, met Neerijnen en Opijnen, in leen gaf aan Rudolf Cock, tegen afstand van Rudolf\'s bezittingen tusschen Beesd en Leerdam. Het bouwen van het kasteel Waarden- burg veranderde den naam van Hiern in dien van Waardenburg. Dit kasteel, do Herv. kerk en hot station van den spoorweg behooren tot de belangrijkste gebouwen. In 1840 had het d. Waar- denburg 675, in 1872 727, in 1890 745 inw. Tusschen Waardenburg en Zalt- bommel is eono scboono, kostbare spoor- wegbrug over do Waal. Het kasteel, door sagen omtrent het verblijf van den toovonaar Faust" vermaard, word in 1574 door Graaf Lodowijk van Nas- sau op eeue Spaanscho bezetting van 300 man veroverd. 2. pold. van 897 heet. in de Geld. gem. Waarden- burg. Waardeiilmrgschc-Waar- <ten, uiterw. in de Geld. gem. Waar- denburg en Est c. a. De grootte beliep vroeger 188 heet., doch ia bij den bouw der spoorwegbrug te Waardenburg door het verleggen van den Waaldijk ge- wn\'zigd. Waard-en-(j}roet, bedijking van 1526 boet. in N.-Holland, ton jaro 1844 ondernomen en in 1847 volvoerd. Het zuidelijk doel, Do Groot, behoort tot do gem. Winkel. Het oostelijk deel, De Waard, beslaande 616 heet., maakt een deel der gom. Barsingorhorn uit. In 1890 had de Waard 290 bew. Waardor, gem. in Z.-Holl. tus- scbon Woerden, Barwoutswaarder, Riet- veld, Lange-Kuigo-Weido en Papekop in Z.-Holl., en Linschoten in Utr., met
		eone oppcrvlakto van 1112 heet. In het noordoosten ligt klei, doch het overige, grootere doel der gom. is door laag veen gevormd. Waarder had in 1822 402, in 1840 521, in 1876 681, in 1890 796 inw. Jlen onderscheidde do bevolking bij de telling voor 1890 in 736 Herv. 56 R.- Kath. en 4 ongen. Do gem. bevat bet d. Waarder, benevens deelen van de b. Xieuwcrbrug en Driebrugge. Het d. Waardor, in 1840 met 128, in 1870 met 133, in 1890 met 146 inw., bestaat uit slechts weinige huizen en de kerk der Herv. Er is een station van den spoor- weg LeidenWoerden. Het Hof te Waardor, dat weleer 20 min. noordw. i van het d. stond, is wellicht oudtijds eone woonstede geweest van Jlalthezer ridders, die hier een kommnnderie beza- ten. De heerl. Waardor kwam in 1836 aan het geslacht van Erp Taalman Kip. Waarderpolder, p. in de N.- Holl. gem. Haarlcmmerliedo. Waardhuizen, 1. d. met eene Chr.-Geref. kerk in de X.-Brab. gem. Almkerk. "Vóór do Reformatie stond er eene R -Kath. kerk, waarvan nog over- blijfselen to zien waren toen er eene kerk voor do Herv. werd gebouwd. In laatstgen. kerkgebouw is ochter nooit dienst gedaan. Het werd in 1839 of of 1840 gesloopt. Waardhuizen had in 1840 154, in 1890 168 inw. 2. geh. aan den Amstel, deols in do gem. Nieu- wernmstel, doels in Oudoramstel. *WHardje» (De), pold. van na- genoeg 12 heet. in de X.-Brab. gem. Kapelle. Waardpolder of Waardland, pold. van 328 heet. in de N.-HolL gem, Harenkarspel. Waard ijk. b. in de X.-Holl. gom. Alkmaar. Waashoek, geh. in do Gron. gem. Xieuwolda. Waatskamp, b. in do Limb. gom. Nederweerd, in 1840 met 117, in 1870 met 126, in 1890 met 197 inw. Wacht (I>e), b. aan de Dordt- sche Kil, in do Z.-Holl. gem. \'s-Graven- deel. Zij is haar oorsprong verschuldigd aan een voormalig wachthuis der ad- miraliteit van de Jlaze. Zij had in 184Ö 224, in 1890 152 inw. Wachtiim,** b. in de Drentsche gem. Dalen, in 1870 met 235 inw,zon- dor die van Dalervoen. In 1811 had het daarmede 206, in 1840 838 bew. ge-

-ocr page 870-



		°Wadenooische- ITiterw.
		890 Wadden (De).


		teld. In 1890 telde men 319 inw. binnen en 57 buiten de kom. Wadden (De), ondiepe zeearm tusschen de vaste kust van Friesland, Groningen en Oost-Friesland en de daarvoor liggende eilanden. Ofschoon eenige diepten bet doorsnijden, is hot zelfs mogelijk, om by gunstige gcle- genheid, van de Gron. kust naar het Friesche eiland Schiermonnikoog te voet te komen. Door een nieuwen rys- dam tusschon Holword op de vaste kust en Nes op Ameland is thans do vaart op de Friesche-Wadden gestremd, ten einde de aanslibbing voor den "Wadden- polder te bevorderen. Waddinxveen of Waddings veen, gom. in Z.-Holl., in 1870 ge- vonnd door de veroeniging dor gom. Noord-Wnddinxvoen, Zuid-Waddinxveen en het grootste ged. van do gemeente Broek o. a. Ingesloten door Ciouda, Reeuwijk, Boskoop, Hazerswoude, Bent- huizen, Moerkapelle, Zevenhuizen en Moordrecht, beslaat zg 3531 heet., deels laagvoen, deels door uitvening en droog- maling verkregen kleiland. Noord-Wad- dinxveon heeft bij de samenstelling ann- gebracht 1179, Zuid-Waddinxveen 1010 en Broek 1242 heet. By hare vereeni- ging den 1 Juli 1870 had deze gom. 3843 inw., als uit Noord-Waddinxvoen 1559, uit Zuid-Waddinxveen 856 en uit Broek 1428. Op 1 Jan. 1876 telde de gein. 3955 inw. By do volkstelling voor 1870 hadden do 3 gom. Noord-AVad- dinxveen, Zuid-Waddinxveen en Broek 4005 inw., van welken p.m. 300, den 1 Juli 1870, aan Gouda zijn gekomen. In 1890 telde men er 4348 inw., saam- gesteld uit 2459 Ked.-Herv., 1 W.- Herv., 428 Cbr.-Geref., 172 Xed.-Gercf., 1 Vrije-E vang., 159 Bom., 3 Ev.-Luth., 4 Horst.-Luth., 1 Doopsgoz., 981 R.- Kath. en 39 ongen. Veeteelt, land- bouw en nyverheid geven der bo- volking het noodigo onderhoud. Men vervaardigt er papier, planken, schuiers, tuigen enz. Ook vindt men er schcops- timmerworvon on eene door stoom gedreven kaasfabriek. Do gemeente bevat hot d. Waddinxveon, het zuider- deel van het d. Boskoop, de b. Wad- dinxveonscheBrug, Noord-Gouwekade, Zuid-Gouwckade en Kleiweg. Tot de gem. behoort hot noordoostelijke deel van de Zuidpias, benevens den droog- gemaakten Achtorafschen-Polder. Het d. Waddinxvoen heeft eene Horv.		kerk en telde in 1870 : in hot deel dat toen nog aan Zuid-Waddinxveen be- hoorde, 876, en in het Noord-Waddinx- veenschc deel 464 inw. In 1890 had het d. binnen do kom 589 inw., Putte- dijk 194 on Kerkweg 110. De Rem. kerk, zuid-oostwnarts van daar, is in 1801 ran de Voorkade langs do Gouwe gebouwd, ter vervanging van die welke tot dezen tijd nabij Boskoop stond. Do R.-Kath. kerk hoeft hare plaats aan de Zuid-Gou wokade. YVaddiiixveeiische-Brnjc, le- vendigo b. in Z.-Holl. gem. Waddinx- veen, aan de Gouwe, in 1890 met de Zuidkado 865 inw. tellende. "Wadeiiooien, 1. gem. in Geld., tusschen Tiel, Zoelen, Buren, Gelder- malsen, Est c. a., Ophemert en Dreumel. Zij wordt door do Waal, de Lingo en de Doodo-Linge bozoomd on is gevormd door rivierklei. In het geheel is do gem. 1418 heet. groot. In 1822 had zij 820, in 1840 1213, in 1876 1463, in 1890 1518 inw., in laatstgon. jaar ondorschoi- don in 1351 Herv., en 167 R.-Kath. De ingezetenen bostaan meerendeels van land- en ooftbouw. De gem. bevat de d. Wadenooien en Drumpt, benevens do b. Passewaai Het d. Wadenooien ligt aan de Linge, in een bevallig oord. Het telde in 1872 661, in 1890 752 inw. Men heeft er eene netto Herv. kerk; het in 1809 nieuwgebouwde Huis van Wadenooien is sinds een kwart oouw gesloopt. Er is een station van don spoorweg Arnhem(Njjmegen)Dor- drecht. Hot d. is zeer oud. Misschien is het wol hot Vada uit den tyd dor Ro- meinen. Zeker is hot, dat liet reeds in eene oorkonde van 12 Augustus 850 voorkomt, waarin het als Wadahom wordt vermeld. Wadonooion is eene oude hoorl., dio in de 13de eeuw door Graaf Otto van Bonthoim word bezeten. De abdy van Prüm had er een hof. Den 4 October 1427 werd Wadenooien door de aanhangers van Bisschop Ru- dolf van Diepholt geplunderd. In 1673 namen 28 Hollandsche partijgangers hier van een troep van 30 Franschcn, den aanvoerder, den markies do Con- cupisson, en 15 man go vangen. By den watervloed van Januari 1809 verloren hier elf menschon het levon 2. pold. van ruim 742 heet. in de Geld. gem. Wadenooien. Wadenooische- Uiterwaar- den, uiterw. van 37 heet. langs de

-ocr page 871-



		Wadestein.
		Wageningen. 891


		Linge in do Geld. gem. "Wadonooien. Wadestein, aanzienlijk landgoed in de Geld. gem. Herwenen. Het is als ridderhofstad door Maarten van Rossum in do lGde eeuw gesticht. Wad (Het), 1. geh. in de N.- Holl. gem. Schagen, in 1840 met 34, in 1890 met 23 inw. 2. pold. van 61 heet. in de N.-IIoll. gem. Schagen. Wadwaai, of Wadweide, d. met eene Hervormde kerk in do M.- Holl. gemoente Wognum, vlak aan do grens van Spanbroek. Het telde in 1840 100, in 1870 121, in 1890 123 inw. Wadwaai wordt reeds omstreeks 1120 vermeld. Wadwerd, geh. op eone terp in do Gron. gem. Uskwerd, in 1840 met 73, in 1890 met 382 inw. Wageilberg, d. met eene R.-Katb. kerk in do N.-Brab. gom. Terheiden. Het had met de b. Schijnmaar en Zon- zeel in 1840 1195, in 1890 1409 inw. meerondeels landbouwers, veefokkers en veenlieden. Er is een St.-Aloysiusge- sticht. Wagenberg was voorheen eene hoogo heorl., die door Hertog Jan III van Brabant in 1349 aan Willem van Duivonvoordc in leen word gegeven. Wagen borgen, d. met eene Horv. kerk in de Gron. gem. Termunten. Hot telde in 1840 630, in 1870 676 inw., waarvan in laatstgen. jaar 509 binnen en 167 buiton de kom. In 1890 telde hot 854 inw. In 1538 lood het zooveel door don watervloed, dat het kerspel conigo van züno landeryen aan de stad Groningen moest afstaan. Wagenbrnggadeel, of Wa- genbregge, landstreek in Friesland, die vóór eeuwen in het kerkeln\'ke een dekenaat vormde. Zjj schijnt bestaan te hebben uit de tegonw. gem. Doniawcr- stal en Lomsterland, benevens een groot deel van Wymbritseradeel, dat ook als grioteny onder dezen naam voorkomt. Wageniilgen, 1. tweede kanton van het arr. Arnhem in Geld. Het be- vat de gem. Doorwerd, Ede, Renkum, Wageningen, Rhonen en Vencndaal. 2. kerk. ring der klasse Arnhem van do Herv. Kerk. Zij tolt de gem. Wagc- ningen, Bennekom, Ede, Hoevelaken, Lunteren, Ottorloo, Renkum-en-Heelsum, Scherpenzool. 3. gem. in Geld., gren- zende in het noorden aan de gem. Ede in de oosten aan Renkum, in het zui- den aan Heteren on Kesteron, in het westen aan do Utr. gem. Rhonen. Door
		den Rjjn deels bozoomd, deels doorsno- den, beslaat zy 3171 heet., moest dilu- visch zand, doch ton deele ook klei. In 1796 had Wagoningen 2557 inw., in 1811 3137, in 1822 2980, in 1830 3454, in 1840 4374, in 1850 4528, in 1860 5289, in 1870 5753, in 1876 6038, in 1890 7642 inw., in laatstgen. jaar on- dorscheiden in 5338 >"ed.-Hcrv., 9 W.- Herv., 65 Ev.-Luth., 8 Herst.-Luth., 393 Ned.-Gercf., 20 Ghr.-Geref., 19 Rem., 40 Doopsgez., 1603 R.-Kath., 4 Oud.-R., 76 Isr. en 67 ongenoemden. De gem. bevat de stad "Wageningen, benevens het Schependom, de Wolfswaard en de Manenswaard. In het binnenkwartier ligt het geh. de Kortenburg, vcrschoi- dene landgoederen en min of moer ver- strooide woningen, benevens het veor- huis aan den Rijn hot Lexkcsveor ge- noemd. De stad \'Wageningen ligt op on- geveer 1000 meter van den Rijn, aan den voot van den Wogoningschen-Berg, in een vruchtbaar en verrukkelijk oord. Bij haar ontstaan werd de plaats op den borg gevestigd, op do plek die men nu Oud-Wagoningen noemt. Daar, zegt de overlevering, werd een der oudste Chris- tenkerken van Geld. gesticht. Do plaats komt in eene oorkonde van 23 Maart 838 onder den naam van "Wagenwega voor. Nevens dit Oud-Wagcningen, of Wageningen-op-den-Bcrg, ontstond een Niouw-Wagoningen (Xeo-Wageningcn), waaraan Graaf Otto II van Gelder, den 12 Juni 1263, stedelijke rechten gaf, naar het voorbeeld van die van Zutphen, doch zonder dezelfde wijze van rcchts- pleging. Sedert nam dit Nieuw-Wage- ningen, of, zooals het later steeds werd genoemd, Wageningen, in voorspoed toe. Het werd met wallen en grachten omringd, en door Hertog Karel mot een burg voorzien. In 1840 teldo men or 372 huizen, en 2163 inw. In 1872 re- kondo men er 2244 inwoners, in 532 huizen, waarvan 460 bewoond en 72 onbewoond. In 1890 had Wageningen 475 huizen binnen de kom, waarvan 24 onbew. en 1 in aanbouw, en 1102 bui- ten *de kom, waarvan 55 onbew. en 21 in aanbouw. Sedert nam do bovolking voortdurend toe en daarmedo ook het huizontal. Zoowel het binnenste dor stad als hare in schoone wandolingen herschapen wallen getuigen van wei- vaart on bloei. Door eene haven heeft zy gemeenschap met den Rjjn en door straat- en tramwegen met Arnhem, Rhe-

-ocr page 872-



		YVageiiiiigen.
		892 Wagoniiigeii.


		treffendo oorkonde Godswaard-op-do Veluwo genoemd door Graaf Reinnld I, den 4 December 1312; do vrijstelling van buitengewone bedon, den 19 Aug. 1318; de overeenkomst met Bisschop : Fr-derik van Sierck, wegens toegc- I brachte schade aan de burgerij, den 22 Januari 1320; do bemachtiging der stad door ilachteld van (ielder, in het begin van 1372; het huwelijk van Mach- \| teld met Jan van Chatillon, den 14 Febr. 1372; de huldiging van Machteld en Jan, op 24 Febr. 1372; do verove- ring van Wageningen door do Bronk- horsten, in Juni 1372; do overrompeling door de Utrechtenaren, in den nacht van 10 op 11 November 1422; de over- gave aan de Kleefschen, onder Willem van Eginond, den 5 Octobor 14G8; do verovering der stad door do Bourgon- diërs van Jlaximiliann van Oostenrijk, iu 1480; do inneming door Beinier van Broekhuizen ten voordoelo der Hoekschen en de herovering ten gunste van Maximiliaan door de burgers j van Arnhem en Nijmegen, in 1489; do verovering door Karel van Egmond, in 1492; do bezetting der stad door do ; Bourgondiërs, in 1505; do ontwapening der Bourgondiscbo bezetting, in het be- j gin van 1503; do manmoedige verdcdi- j ging togen de Bourgondiërs, van 18 j Juni tot 10 October 1506; do huldiging van Willem van Gulik als toekomstig Hertog, den 16 April 1538; de onstui- mige eisch der burgerij om don burg af to breken, in 1538; do afstand van Harten en Lakemond aan de stad, door Hertog Willem I, in 1539; de mislukte aanval der Tielenaars, in 1543; de plech- tige intocht van Keizer Karel V, den 5 j Februari 1546; do voltooiing van do ; haven, in 1551; de geschillen tusschen den drost en de stedelijke rogeering, in I 1560; het doodelijk kwetsen van den Burgemeester door baldadige Spaanscho krijgslieden, in 1572 ; het aftrekken der Spanjaarden, den 12 Januari 1576; het veroveren der naburige sterkte Gruns- foort, in 1530; do intocht der Fran- ! schen, den 13 Juni 1672; het aftrekken der Franschen, in November 1673; do onlusten wegens het verkiezen van re- genten, in 1705 en 1707; het binnen- trekken der Pruisen, den 16 September 1787; het binnentrekken der Franschen, den 16 Januari 1795; de geweldige too- neelen tusschen de omwenteling" on do Prinsgozinden, op 6 en 8 September
		non, Edo. enz. Een hoofdgebouw is de Herv. kerk, in 1803 onder leiding van den architect L. H. Eberson veel ver- fraaid. Do H.-Kntb. kerk dagteekcnt van 1852; zij verving do oude, die om- streoks 1700 buiten de Bergpoort was gebouwd. Verder is er eeno synagoge, dagteekenend van 1839. Het Stadhuis is in 1098 en do "Waag in 1847 volbouwd. Boven den ingang van bet Raadhuis ziet men bot beeld der Gorechtigbeid boven bet wapen der stad (een rad van zilver op een rood scbild). liet onder- schrift luidt: Yires aequirit eundo Yadae", d. i. .Al gaande wint bet Wa- geningsohe (wiel) in kracht."\' Het ge- bouw voor den dijkstool van Wagenin- gen-eii-Bennekom is van 1859. De burg, door Hertog Karel gesticht, werd in do 18de eeuw afgebroken. Te Wageningen is van Rijkswege eone landbouwschool gevestigd, nadat reeds vroeger (in 1869) de stad, met subsidie van het Kijk, eene hoogere burgerschool had opgc- richt. Aan de landbouwschool is ver- bonden eene modelhoeve, Duivendaal genaamd, gelegen tegenover Junushjf daar vindt men ook het interuaat, een proefstation, proefv. ldon, een ka- binet van landbouwwerktuigen, uit L\'trecbt herwaarts overgebracht, een botanische tuin enz. Do in 1833 ge- stichte Hociëteit de Harmonie bezit een welingericbt gebouw met fraaien tuin in Junu«hof, dat den 27sten Mei 1880 werd geopend op het voormalige bol- werk van dien naam. Het gebouw heeft o. a. een concert-, tevens tooneelzaal. Op den Wagoningscheu-Berg werd een uitspanuingsoord, tevens logement ge- sticht, dat een prachtig uitzicht heeft op den Rijn en een groot deel van de Betuwe. De land- en tuinbouw en de tabaksteelt verschaffen velen het noodige. Ook de handel, vei teelt en nij- verheid dragen veel tot de welvaart bij. De voortbrengselen van den fabriek- arbeid zijn sigaren, steen en pannen, potten, leder, touw, sterkedrank, enz. Er zjjn o. a. 7 sigarenfabrieken, 8 steen- en pannonfabrieken, 3 boekdrukkerijen, bierbrouwerij, likeurstokerij, touwslage- rijcn, gasfabriek enz. Wageningen is door stoomtramlijnen verbonden met het spoorwegstation Ede, en met Arnhem en het spoorwegstation Zeist-ürieber- gen. Tot de historische herinneringen der stad behooren: het bevestigen der voorrechten dor stad In do desbe-

-ocr page 873-



		Wageniugsche-Berg.
		lYalem.
		893



		I het oosten als zuidoosten vele gronden aangewonnen. De aanmerkelijkste ver- grooting was die van 181G, toen door j het leggen van een dam door hot Kn- naal van Welzingo hot eil. Xieuw-en- St.-Joostland mot Walcheren word vor- bonden. Tot de laatsto aanwinsten bo- hooren de Mortierepohler (groot 49 heet.) in 1840, do Bijlevoldpolder (groot 94 heet.) in 1857 on do Sehorerpoldcr (gr. 45 hoct.) in 1800. Walcheren is thans groot 20,650 hoct., ongcrekend do 157 heet., die door het bedijken der Oranje- plant (do Bastiann-de-Langepolder en C\'a- landpoldcr) in 1847 en 1857, zijn ge- wonnen en tot de Walchersche gem. Arnemuidon bohooren. Het leggen van den spoorwegdam door het Sloe, waar- door Walcheren ophield oen oilnnd te zijn, vond plaats in 1871. Tegelijk mot dien aanleg heeft Walcheren helangrijko kanalen gekregen, die van Middelburg eenerzijds naar Vlis-ingen, anderzijds naar Voero en oostwaarts naar Arne- muiden loopen. Walcheron stond in de 9de eeuw ondor den Frankischen graaf Eggihardus. Later kwam hot in gemeen- schappelijk bozit der graven van Vlaan- deren en Holland, totdat de loenvorplich- ting, waartoo Holland jogens den Vlnam- schon Graaf was verbonden, den 6 Maart 1323 werd opgeheven. Bij de volkstelling van 1870 had Walcheren met inbo- grip van don Sebastinan-de-Langepolder en den C\'alandpolder 43,171 en den 1 Jan. 1876 42,879, in 1890 47,911 be- woners Het eil. heeft over het gohool zeer vruchtbnro gronden en wordt door duinen en kostbare dijken tegen do zee beschermd. Onder deze dijken munt do Westkopclschodijk door schoonen aanleg uit. Do schoonheid des lands wordt door verscheideno prachtige landgoederen vor- hoogd. Niet zonder grond roemde Koning Lodcwijk Walcheren als het paradijs van Zoeland. In Aug. 1894 brachten do Ko- ninginnen oen vierdaagsch bezoek aan het eiland. Behalve aan Middelburg en Vlissingen, werdon toen, bij eon rondrit, verscheidene plaatsen bezocht, zooals Brigdammo, Veere, Gapingo, Seroos- kerko, Domburg, het kasteel WeBthovo, Westkapolle, Biggekerko en Koudekorke. Walderveen, wyk der buurtschap Nedorwoud in de Geld. gem. Ede. Walem, of Walen, b. in Limb., aan den noordelijken voet van den Goudsberg. Een deel behoort tot de gem Schin-op-Goulle, een ander deel
		1795; hot aftrokken dor Franschon in <len nacht van 25 op 26 November 1813; de overstrooming der Geldersche- Vallei, in Maart 1855. 4. -eil-Bcil- nekoill, dijkdistrikt in de Geld. gem. Wagcningen en Ede, 2437 hectaren groot ÜVageningNclie-Berg, fraaie borg of heuvel in de Geld. gom. Wage- ningen. Oudtijds stond daarop oen d., waarvan do overgebleven kerk in 1-180 door de Bourgondiërs werd verwoest. Thans is er een fraai hotel. De oost- zijde van den berg pronkt met schoone landgoederen, waaronder Belmonte uit- munt. In 1841 zijn hier onderscheidene Germaansche oudheden opgedolven. Wageningn-Harten, west. deel van do buurt Harten in do Gold. gom. Ronkum. Hot was in 1539 met Wnge- ningen vereonigd, doch is in Februari 1817 daarvan gescheiden. Wakerdijk, belangrijke dijk in de N.-Hall. gom. Petton, tot de werken van de Hondsbossche behoorondo. Wal (1)C). 1. wjjk op het Geld. d. Appeltern. 2. wyk van het d. Oudoga in de Friesche gem. Smallingorland. 3. b. onder het d. Oostermeor in de Frioscho gem. Tietjerksteradoel, in 1840 met 440 inw. Voor 1890 niet afz. op- gegeven. 4. of Doi\'pswal, b. in de Drontsche gem. Havelto. 5. b. in de X.-Brab. gom. Empel. Walborg, of Walbnrgli, kas- tecl in de Linib. gem. Ohé-on-Laak. Walcheren, landstr. in Zeeland, oudtijds een eiland, sedert hot afdam- men van het Sloe een schioreil. dat in het oosten mot Zuidbevoland verbonden is. Het wordt in hot weston bespoeld door de Noordzee, in het noordon door de Roompot, in het noordoosten door het Veersche-Gat, in het zuidoosten door het Sloe, in het zuiden door de Wester- scheldo of 11 out. Het is reeds zeer vroeg, en wel op hot eind der 4 eeuw, onder den tegenwoordigen naam hekend ge- weest. Mon vindt dion in de oudste stuk- ken Wnlachra en Walocria geschreven. Reeds ten tydo dor Romeinen hooft dit eiland gebloeid, want l>y Domburg is eene bezochte zeehaven geweest, blijkens de aldaar gevonden oudheden. Het is zeker, dat Walcheren zich nog ten tijde der graven verder westwaarts uitstrekte, doch door de zee z\\jn vele gronden over- stelpt. Doch sedert de stichting dor Re- publiek tot op onzen tijd zijn zoowel in

-ocr page 874-



		894 Walenhoek.
		Wam rooi.

		tot de gem. Klimmen. Het eerstgenoomde deel had in 1840 123, in 1870 139, in 1890 126 inw. Het laatstgenoemde telde in genoemde jaren 44, 43 en 46 inw. W\'alenhoek, geh. in do Zocuw- sche gein. Ossenisse, in 1840 met 45, in 1890 met 68 inw. Walen weg, b. onder Wicringer- waard in do X.-Holl. gem. Wieringen. Walik, b. in de Limb. gom. Heit- huizen, in 1840 met 120, in 1870 met 141, in 1890 met 173 inw. Waliiikswijk, b. in do N.-Holl. gem. Ursem. Walk, 1. of Walik, b. in de X.-Brab. gem. Riethoven, in 1840 met 110 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. \'4. geli. in de Limb. gem. Weerd. Wals, b. in do Geld. gem. Gendrin- gen, in 1840 met 110, in 1890 mot 122 inwoners. Wailaberg, geh. in de N.-Brab. gom. Dourne c. a. Walschot, b. onder Rijkevoort in de N.-Brab. gem. Reugen. Walsoorue, of Welsoorden, b. in do Zocuwscko gem. Hontenisse. Zü ligt aan do Westerscholdo en beeft een dor voornaamste veeren uit Zeouwsch- Vlaanderen op Zuidbovoland, t. w. op Hansweerd. Men vindt er ook een ha- ven- en telegraaf bureau. In 1840 telde men er 99 inw., welk cijfer sedert be- langrijk is toegenomen en in 1890 231 bedroeg. Walvoort, b. onder Brodevoort in de Geld. gom. Aalten. Wainel, gom. in Geld., ingesloten door de gom. Druten, Appeltern, Drou- mel, Tiol en Echteld, loopendo de grens met do beide laatstgen. gem. door hot midden van do Waal. De grond3017 heet. is, met uitzondering van enkelo plekken alluviaal zand, door rivierklei gevormd. In 1822 had Wamel 2947, in 1840 3L86, in 1876 4688, in 1890 4922 inw., in laatstgenoemd jaar onderschei- den in 4576 R.-Kath., 332 Herv., 2 Chr.-Geref., 1 Doopsgez., 1 Ev.-Luth, 8 Isr. en 2 ongon. Zij bestaan meest van den landbouw, waartoe hier o. a. hot aankweoken van tabak en ooft be- hoort. Do gem. heeft dikwerf door over- stroomingen geleden; tor herinnering aan de hulp door Koning "Willem III bjj don vloed van Febr. 1861 verleend, is een godenktoekon opgericht to Leeuwen. Leeuwen en Wamel zijn namelijk do beide dorpen, die het dichtstbewoond
		ged. der gem. bevatten. Het dorp Wamel, reeds in 893 vermeld als Va- mele, ligt aan don Waaldijk, tegenover do stad Tiel, mot welke plaats do ge- meenschap door een pont wordt ondor- houden. Er zijn kerken voor de Herv. en de R.-Kath. Vóór do Hervorming bloeiden er ook twee kloosters. Wamel had in 1840 1453, in 1872 1839 en io 1890 1931 inw. Wanielsche-Uiterwaarden, pold. van ongeveer 200 heet. in de Geld. gein. Wamel. Wanimert, geh. onder het dorp Oosterlittcns in de Friesche gem. Baar- deradeel, in 1840 met 44, in 1890 met 37 inw. Waimeperveen, gem. in Over- ijsel, tusseben do gemeenten Steenwy- korwold, Giethoorn, Vollonhove (Ambt-), Zwartsluis, Staphorst, Meppel en N\\je- veen, waarvan do beide laatsten tot de provincie Drento behooren. Z\\j be- slaat 4432 hectaren, deels laag veen, deels water, waaronder deelen der grooto voonplassen de Boltorwijde en do Beulakerwijdo. Langs de zuidoostorgrens vloeit bot Meppolordiop. In 1811 had Wanneperveen 1398, in 1822 1220, in 1840 1454, in 1876 1367, in 1890 1534 inw., in laatstgonoemd jaar onderschei- den in: 1397 Herv., 2 Rem., 94 Chr.- Goref., 11 Doopsgez., 1 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 20 Ned.-Geref., 1 R.-Kath., 1 Isr. en 6 ongenoemdon. Zij bestaan moest van veeteelt en veenderij. Do gem. bevat het dorp Wanuepervoen, do b. Dixtorveen, Schutsloot en Zandbelt, bonevens het geh. Zomerdyk. Vóór do omwenteling van 1795 behoorde tot Wanneperveen ook het noordw. deel van Zwartsluis. Uit dien hoofde noomde hot hoofd vao. het ambt zich Schout van Wanneperveen, Dinxtervecn en Zwartsluis. Het d. Wanneperveen, in 1210 als Wannepe vormeld, is meermalen ton gevolge dor vervening verplaatst. Do tegenw. kom dagteekent van 1502. Men telde er met den omtrek in 1840 633 inw. In 1890 had men binnon de kom 555 inwoners. Er is oono Herv. kerk. Hot dorp leed in 1672 veel van do Munsterschen, en in 1825 door ovor- strooming. Wanrooï, gcm. in N.-Brab., inge- sloten door de gem. Mil c. a., Haps, Beugen, Boekei en Uden, 2706 heet. groot en deels door diiuvisch zand, deels door hoog veen gevormd. In 1822 had

-ocr page 875-



		Warfum. 895
		Wanserburen.


		Wapse, b. in de Drontsche gem. Diever, in 1811 mot 209, in 1840 met 252, in 1870 met 343, in 1890 mot 480 inw. Wapserveen, d. met eone Herv. kerk (zonder toren) in de Drentscho gem. Havolte. Het telde in 1811 478, in 1840 617, in 1870 632, in 1890 694 inw dio van het geh. Horrelveen mede- gerekend. War, geh. in de Friescho gem. Franeker. Warberg, goh. in do N.-Brab. gem. Rozendaal. Warder, gem. in N.-Holl., in het oosten door do Zuiderzee bespoeld en naar de landzijde ingesloten door do gem. Edam, Middolie en Oosthuizen. De gem. is groot 891 heet. Do grond bestaat uit laag veen. De bov. bedroog in 1811 287, in 1822 297, in 1840 290, in 1876 378, in 1890 500 inw. Bij de volkstelling voor 1890 onderscheidde men haar in: 490 Herv., 7 Doopsgez., 1 l.uili.. 1 R.-Kath. en 1 ongen. Z\\j bestaan meest van veeteelt en zuivel- bereiding. In vorige eeuwen woonden er vele zeolioden. Bohalve het d. War- der bevat de gem. slechts enkele ver- strooide huizen. Hot d. Warder be- staat uit eeno buurt, die zich van den zeedijk in eene noordwestelijke richting uitstrekt. Het bevatte in 1870 358 inw. In November 1775 brak do Zeevangs- dijk nabij dit dorp door. Hot wordt als Worder vermeld in 1277. *V \'UI-CIMloi jMM-SlliailS.il IC IIIII sebekerscliaiis, voorin, schans in de Ovorijselsche gom. Haaksbergen, vermoedelijk in don Spaanschen oorlog opgeworpen. Warfum, 1.** klasse der Chr.-Gor. Kerk. Zij bevat do gom. Middelstum, BaHoo, HouwerziJl-en-Zoltkamp, Loens, Uithuistermoeden, Uithuizen, Ulrum, Warfum, Winsum. 2. gem. in Gron. Zij bevat het ged. van Hunsegoo, dat door het Uithuizer-Wad en de gem. Bafloo, Bedum, Kantens en Uskwerd wordt ingesloten, en verder hot door do Noordzee omspoeldo eil. Rottuineroog. Do gem. boslaat 2415 heet. De grond van het vasteland bestaat meost uit zeeklei, moer of minder met zand en derrie vermengd. Oooral in den Noord- polder, dio slechts ten deele tot Warfum behoort, is de grond bijzonder vrucht- baar. In 1811 had doze gom. 942, in 1822 1191, in 1840 1853, in 1876 2071,
		zjj 1094, in 1840 1061, in 1876 1028, in 1890 996 inw. Bij do telling voor 1890 waren al do ingezetenen R.-Kath. Z(j bestaan meest van den landbouw. Do gem. bevat het d. Wanrooi, de b. De Poolstraat, benovens de geh. Ham, Broekkant, Hoovonsche-Straat, Noord, Lampersche-Straat of Lampercn-Kuilen, Verlorenboek, Park, of Park-en-De- Steeg. Het d. "Wanrooi teldo binnen do kom, in 1870 245, in 1890 211 inw. Er is eeno R.-Kath. kerk. In eeno oor- kondo van 25 April 1383 heot het Wan- roede. IVanserbureii, b. onder Menal- dum in de Friescho gem. Menalduma- deel. "Waiisillll, gem. in Limb., ingeslo- ten door do Limb. gom. Venraai, JIoer- loo on Bergen, alsmede door do N.-Brab, gom. Maashees-en-Overloon. Zij wordt in het noordoosten door de Maas be- spoold en door de Molenbeek en de Grootoboek doorsneden. Aan deze wate- ren vindt men rivier- en beekklei, doch het grootere deel der gem. in hot gohool 1205 heet. is door diluvisch zand gevormd. In 1822 had Wansum 590, in 1840 799, in 1876 704, in 1890 701 inw., in laatstgenoemd jaar allen op 1 na, die Ned.-Herv. was, K.-Kath. Zü bestaan nagenoeg allen van don landbouw. Do gom. bevat do beide d. "Wansum on Geisteren. Het d. Wan- sum, aan de Molenbeek, teldo in 1840 460, in 1870 465, in 1890 461 inw., en wol in laatstgon. jaar 322 binnen de kom on 139 daarbuiten. Hot heeft eeno R.-Kath. kerk. Aan do Maas, ten noord- oosten van het d., is een veer op hot dorp Wel. VTanswerd, dorp mot eone Horv. kerk in do Friescho gom. Ferwerdora- dool. Met do geh. Tor-Gracht on Wird- sterterp, alsmede met het noordordeel van het dorp Birdaard, bevatte in 1811 327, in 1840 369, in 1876 614, in 1890 655 ingezetenen. Oudtijds vond men bjj dit dorp de staten Goslinga en Donia. Wanswerdermeer, drooggom. moor van 38 heet. in de Fr. gom. Fer- werdoradeol. Wapenveld, d. met eene in 1843 gestichte Herv. en met eeno Chr.-Geref. kerk in de Geld. gem. Heerde. Het teldo in 1840 794, in 1872 1147, In 1890 1218 inw. Er is een station van hot spoorwegvak HattomApeldoorn.

-ocr page 876-



		WarmenlinisKeii.
		896 Warflinizen.


		d. Bierum in do Friescho gem. Kollu- merland c. a., in 1840 met 115, in 1890 met 176 inw. Warga, of *Warree, d. in de Friosche gem Idaardoradeel, in een wa- ter- en vischrijk oord. De gronden bo- stnan meest uit weilanden. Mot de b. Nardoburen on Domwier had hot in 1811 686, in 1840 967, in 1875 1254, in 1890 1481 inw. Er zijn kerken voor do Herv., de Doopsgez en de R.-Kath. Oudtijds lagen er de staten Groot-Roorda, Groot- Palma, Klein-Roorda on Klein-I\'alma. De aanzienlijke dorpsbuurt, bekend om baar schaatsen, is gebouwd langs het groote vaarwater tussclien Leeuwarden en Grouw. War/jaastermeer, of Qroote- "Wai\'jjaawtermeeir, in 1640 droog- gomaakt meer in do Friescho gem. Idaardoradeel, 188 heet. groot. Warkeil, buurt in de Geld. gem. Warnsveld, in 1840 met 300, in 1872 met 419, in 1890 met 375 inw. Er is een halte, waar enkele spoortreinen op de lijn ZutpheuWinterswijk na tijdig verzoek stoppen. YVai\'iu,** b. ondor het dorp Etten in de Gold. gom. Gendringon, in 1840 met 215, in 1890 met 230 inw. \\\\ ar.....loo, havezate in de Ovor- ijselscho gem. Dieponhoim. Zy gaf haar naam aan een oud geslacht, dat reeds vóór 1350 bloeide en tot 1579 dat goed bezat. In 1680 kwam de havezate door erfenis aan hot huis Sloet. Wariiiciilinixen, gom. in X.- Holl, ingesloten door de gom. Zijpe, St.-ilaartcn, Harenkarspel, Oudkarspel on Schoorl, mot oon opporvlakto van bijna 1314 heet. Op geringe uitzondering na, bestaat de grond uit zeeklei. Enkele doelen bevatten zand. In 1811 tolde Warmenhuizen 697, in 1822 765, in 1840 920, in 1876 1192, in 1890 1354 inw. By de telling voor 1800 vond men er: 788 R.-Kath., 530 Ned.-Herv., 54 Chr.- Geref., 1 Rem., 20 Ned.-Geref. en 2 Herst.- Luth. on 9 ongen. Zy bestaan moest van veeteelt en zuivolbereiding. Do gom. bevat de dorpen Warmenhuizen en Krabbendam, benovons de oostholft van de b. Schoorldam. Do gem. is oone heerl., die uit de nalatenschap van den beroemden Lamoraal Graaf van Eg- mond is voortgesproten. Warmen- huizen, de hoofdplaats der gem., heeft eene Herv. en eene R.-Kath. kerk. Het is eene aanzionlyke plaats, die in 1840
		in 1890 2219 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 1537 Herv., 494 Chr.- Geref, 2 W.-Herv., 1 Kern., 54 Ned.- Geref., 18 Doopsgez., 1 Herst.-Luth., 13 R.-Kath., 44 Isr. en 55 ongen. De landbouw is hun voorn, bedrijf. De gem. bevat de d. Warfum en Breede, do geil. Dijkstreek, Ooster-Yalge, Wester-Valge, het Hondennest en het Mispelnest. Het schoono d. Warfum bevatte binnen de kom in 1870 868, in 1890 1048 inw. Het is op eeno wierde van 14 heet. op- pervlakte aangelegd en wordt door groote boercn[)laatsen omringd. De Herv. kerk is een dor schoonste der provincie, ofschoon van hoogen ouder- dom. De kerk der C\'hr.-Gereformeerden i8 in 1839 gesticht. Warfum heeft verder eene in 1808 opgerichte r\\jks hoogere burgerschool van drie- jarigen cursus De m 1870 gestichte landbouwschool, die met deze burger- school werd verbonden, is in 1875 tjj- delijk" geschorst. Er is een station van liet spoorwcgvak GroningenRoodo- school. Vóór de Herv. vond men te War- fum eeno kommauderie van St.-Jan, een uitgestrekt gesticht, door ongehuwden van beiderlei kunne bewoond. In 1535 werd dit convent door de wederdoopers aangevallen, doch door Karel van Gel- der zoo dapper verdedigd, dat de aan- vallers het hazenpad moesten zoeken of gevangen werden genomen. In het laatst der 16de eeuw is ochter dit klooster op- geheven. Zuidwaarts van hot d. stond weleer ook den Warfumborg, een der schoonste landelijke burgen van Gronin- gerland. Bij de voorm. Warfumerzyl viel in het jaar 1500 een veldslag voor tus- schon do Saksische troepen van Hertog Albrecht en de Ommelanders, welke strijd ton nadeole der laatsten afliep. Waarschijnlijk is do oude naam van Warfum Werphem of Werphembuurt geweest, zooals in oude stukken, zelfs op kaarten, voorkomt. Wart\'luiiseen, d. met eeno Herv. kerk in de Gron. gom. Loens. Hot telde binnen de kom in 1875 414, in 1890 eveneens 414, in laatstgen. jaar buiten de kom 77 inw. In eene oorkonde van 19 Juni 1371 wordt deze plaats Warf- huesom genoemd. Tot de gebouwen, die men hier vroeger vond, doch nu gesloopt zyn, behooren de burgen Luloma en Terborg, benevens oen vermaning der Doopsgezinden. Warfstermolen, geh. onder het

-ocr page 877-

Wiii\'tciiii. 897

Warmond.

1811 437, in 1840 543, in 1876 658, in
1890 780 inw. Hot wordt reeds in de
11de eeuw als Warncsle vormeld, en is
in de geschiedenis bekond door den he-
vigen veldslag op don 27 September
1345, waarin Graaf Willem IV vnn Hol-
land sneuvelde. Oudtijds lag or de state
Sytzama. Er zijn kerken voor de Herv.
en Doopsgezinden. Op verzoek stoppen
hier enkele treinen op de spoorlijn
Leeuwarden Stavoren.

"Wariisfoorii, 1. fraai aangelegd,
boschrijk landgoed in de Geld. gom.
Arnhem. 2. uitspanningsplaats, op
gezegd landgoed, aan de kruising van
Schelmschon- on Bakenbergsclion-Weg.

Warnsveld, gom. in Geld., tus-
schen Zutphen, Gorsel, Laren, Vorden,
Steenderen en Brummcn. Zij wordt be-
zoomd door den IJsel, de Berkcl en de
Baakschc-Book, heeft deels zandgrond,
deels rivierklei en beslaat 3833 heet.
rn 1822 had deze gom 1758, in 1840
2103, in 1875 2482, in 1890 2520 inw.,
in laatstgenoemd jaar onderscheiden in:
2115 Xed.-Horv., 1 W.-Herv., 2 Rem.,
3 C\'hr.-Geref., 17 Xed.-Geref., 3 Doops-
gez., 14 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 362
R.-Katk. on 2 ongon. Zjj bestaan meest
van den landbouw on aanverwante be-
drijven. De gom. bevat do d. Warns-
vold, Wichmond on Vierakker, de b.
Warkeo, Leesten, Brunsbcrgen en het
goh. Ooiershoek, bonevens velo groote
landgoederen, waaronder Suideras en
Vierakker uitmunten. Het fraaio dorp
Warnsveld, aan den grooten weg van
Zutp\'jen naar Lochem en mar Winters*
wyk, on oven ten zuiden van den Ber-
kol, teldo in 1840 505, in 1872 685, in
1890 786 inw. Het wordt roods in 1131
al Warnsvelt vermeld. Er is eene Herv.
kerk met hot graf van don Heer van
Koppel, Graaf van Albemarie. In Sopt.
1586 viol naby Warnsvold oen govecht
voor tusschen de Spanjaarden en de
Staatschen, waarbü Philip Sidney doo-
delijk werd gewond. Tn Maart 1784 leed
Wansvold groote schade, ten govolgo
van zoven doorbraken in den IJsoldijk.
Er is eon stoomtramverbinding mot
Zutphon-station. Plaats vnn afrit is het
bekondo logoment Do Kap.

Warstiens, dorp met eono Herv.
kerk in do Fr. gem. Idaarderadoel. Het
teldo in 1811 37, in 1840 27, in 1876
51, in 1890 41 inw.

Wai\'teita, dorp in do Friesche
gem. Idaarderadool, aan de Rogsloo,

672, in 1870 850, in 1890 1013 inw.
binnon de kom telde. Van 1612 tot 1618
waren de Protestantsche inw. zeer ver-
deeld ,ovor do loer", waardoor hevige
botsingen ontstonden. In den nacht van
14 op 15 September 1799 word een
talrijk detachement Engelschen van hier
door don Genoraal Dumonceau verdre-
ven. De oudste oorkonde, die op dit d.
betrekking heeft, oene van 1288, noemt
het "\\Vermerhui8.

Warmond, gom. in Z.-Holl., tus-
schen de gom. Lisso, Sassonhoim,
Oogstgeest, Leiderdorp en Alkemade,
benevens do X.-Holl. gom. Haarlemmer-
meer. Zy beslaat ruim 1440 hoct., deels
laag veen, deels alluvisch zand, deels
water. In 1811 had zij 780, in 1822
815, in 1840 1079, in 1876 1440, in
1890 1386 inw. Bij do volkstelling voor
1890 ondorschoidde men er: 916 R.-
Kath., 448 X.-Herv., 4 W.-Herv., 3 Rom.,
9 Xed.-Geref., 3 Luth , 1 Doopsgez. en
2 ongonoemden. Do gem., dio eono
hoerl. is, welke meer dan vier eeuwen
door het geslacht van Warmond en van
Woudo is bezeten, bevat, behalve het
d. Warmond, slechts vorstrooido wonin-
gen. Het d. Warmond is van hoogen
onderdom : in eono oorkondo van den
28 December 1063 wordt het als War-
munde vermeld. Het bevatte ten jaro
1870 binnon do kom 760, in 1890 995
inw. Tot de merkwaardigheden bohooren
het Huis te Warmond, het groot semi-
nariuin van het bisd. Haarlem (welke
inrichting van 1799 dagteekent), de R.-
Kath. kerk, do Herv. kerk, het Huis
Oud-Alkemado en hot station van don
Hollandschen-Spoorweg. Vóór de Hor-
vorming waren er twoe kloosters, het
paters-convent ilariënhavo ou het non-
nenconvent Elfduizend-JIaagdonklooster.

Wnrmondordam-en-Alke-
madeschepolder, pold. van 96
heet. in Z.-Holl, deels in de gom. Sas-
senheim, doels in Warmond.

1\\\'nrmonder-L.ee, stroom in Z.-
Holl., dio hot d. Warmond op do oost-
zjjdo bospoolt en van do trekvaart tus-
schen Haarlem on Leiden naar het Ka-
gormoor loopt.

Warniahaiseen, goh. onder hot
vlek Oldeboorn in do Friesche gom.
Utingeradoel.

Warns, d. in de Friesche gom.
Homelumor-Oldefaart-en-Noordwolde, in
8 wijkon: Noorderburen, Kerkburen en
Het Zuid, onderscheiden. Het telde in

Witkamp.

-ocr page 878-



		898 Warden. (een deel van hot vaarwater van Leeu- wardon naar Gouw), met het gehucht Misburcn tolde het in 1811 461, in 1840 510, in 1871 577, in 1800 648 inw. Er is eene Herv. kerk met een spitsen to- ren. Volgens de overlevering zou dit d. tot in het begin der 13de eeuw eene stad zy\'n geweest, welke een voor dien tijd belangrijken handel dreef en eene uitgebreide selu epvaart onderhield, waar- toe do ligging niet ver van de Middel- zee eene goode gelegenheid bood. Een orkaan en watervloeden, verhaalt de overlevering verder, hebben het stadje vernield. Warden (l>e), gehucht onder het d. Otterduin in de Gron. gein. Delfzijl. Wimberg, of Waesberg, buurt in de X.-Brab. gem. Deurne, in 1840 met 295 inw. Voor 1890 niet afz opge- gtven. WaselillliiH, geh. in de Gron.gem. Hoogkerk. Wust\'llkolk. klein meer aan den voet der AVoldbergen, in de Geld. gem. Ermeloo. De schapen uit ht omlig- gende oord worden er gedronkt en gc- wasschen. W sispik. gem. in X.-Brab., tus- schen Dassen, Kapelle, Dongen, \'s-Gra- venmoer en Raamsdonk, door de Oude- Maas doorsneden en 2001 htct. groot. Het noordelijk deel heeft klei-, het zuidelijk deel zandgronden. In 1822 telde men er: 1973 in 1840 2506, in 1876 2833, in 1890 2859 inwoners. B\\j de telling voor 1890 onder- scheiddo men er: 2365 R.-Kath., 476 Herv., 16 C\'hr.-Geref. en 2 Isr. Zij be- staan zoowel van landbouw als veeteelt en fabriekarbeid, vooral looien, schoen- maken, enz. De gem. die uit de beide heerl. Groot-Waspik en Klein-Waspik is saamgesteld, bevat het d. Waspik, de b. Boven-Waspik, benevens de geh. \'t Vaatje, \'t Dijkje en Scharloo. Het d. Waspik teldo in 1840 1667, in 1870 1478, in 1890 1321 inw. Men heeft er kerken der Herv. en der R.-Kath. Er is een station van den spoorweg \'s-Her- togenbosch Moerdijk. In 1794 werd eene batterij, die tien minuten ten zui- den van het d. lag, door do Franschen, onder don Generaal Osten op do Ne- derlandors veroverd, waarbij de krijgs- lieden elkander op het ijs bevochten. Waspik-o ver-liet-IMep, pold. va i 238 heet. in de X.-Br. gem. Waspik. Waspiksche-liiniienpolder,
		Wassenaarsclie-Polder. polderl. ter grootte van 153 heet. in de X.-Brab. gem. Waspik. Wassenaar, gem, in Z.-Holl., in het noorden door de Noordzee bespoeld, en naar de landzijdc ingesloten door de gemeenten Katwijk, Valkenburg, Voorschoten, Veur en \'s-Gravenhage. Zij beslaat p. m. 6000 hectaren. Do oppervlakte van den grond bestaat bijna geheel uit diluvisch zand (duinen en duindellen), niet eenige plokken klei in het noord-oosten De gemeente, die uit de heerlijkheid Wassenaar en Zuid- wijk is saamgesteld, teldo in 1811 1883, in 1822 2044, in 1840 2706, in 1876 3339 in 1890 3397 inwoners. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er : 2298 1{.-Katb., 982 Xed,-Hcrv., 5 W.- Herv., 75 Cbr.-Geref., 6 Ev.-Luth., 18 Xed.-Geref., 9 Angl., 2 Duitsch-Evang. en 1 Episc. Zij bestaan meest van den landbouw, veeteelt en zuivelberoiding. Do gem. bevat het d. Wassenaar, en is voor het overige verdeeld in de wjjken Leidscheknnt, Haagkant en Duinkant. Men viudt er wijders het koninklijke paleis het Huis-in-\'t-Bosch, het uitgc- strekte landgoed van wylen Prins Fre- dorik dor Nederlanden, de Dauw ge- noemd, een groot aantal voortreffelijke buitengoederen, zooals hot kasteel Oud- Wasscnaar, gebouwd, naar do plannen van den architect C. Muysken, voor den Heer van der Oudermeulen, en verder schoone boerenhoeven. Het dorp Was- senaar, in 1840 met 1292, in 1875 met 1437, in 1890 met 1574 inwoners, be- hoort tot de oudste en fraaiste dor- pen aan den Duiuzoom. Het ligt te midden van duinen, weiden, akkers en buitengoedoren, en heeft kerken voor de Herv. en de R.-Kath. Er is een Onze-Lieve-Vrouwegesticht. Op het kerk- hof is een monument van wit marmer en blauwen hardsteen voor Vrouwe Sophia AVilhelmina Douairièrc Gravin van Wasscnaer, geb. Baronesse van Heeckeron van Keil, overleden te \'s-Gra- venhage, den 13 Januari 1847. Men wijst een groenen houvel aan als de plaats, waar het slot der oude Hoeren van Wassenaar gestaan heeft. De eerste Heer van Wassenaar, die in oorkonden voorkomt, wordt vermeld als Philippo de Wasnare", in 1205. Wassenaarsche-Polder, pold. van 1036 heet. in de Z.-Holl. gem. Lei- muiden, Kynsaterwoude en Tor-Aar. Vroeger een uitgeveende plas, is deze

-ocr page 879-



		Wassergeest. pold., ingevolge octrooi dor Staten van 24 Juni 16G6, bedijkt en drooggemalen. Wassergeest, voornaam landgoed in de Z.-Holl. gem. Lisse. Wassink, of Wassinkbrink, b. in de Geld. gem. Zelhem, in 1872 met 412, in 1890 mot 374 inw. Waterfoerg, of I>e Kluis. boer- derij en bosch in do Gold. gem. Arnliem. aan den Schelmscken-Weg. Als eene merkwaardigheid geldt, dat de vijvers op het 80 meter hoogc terrein nooit ver- drogen. Waterdijk, voormalige hecrl. in Vlaanderen, thans verdeeld onder de Ned. gem. Filippino en de Belg. gem. Bouchouto. Ken derdo ged. is in 1377 door den Bruakman verzwolgen. Oud- tjjds was deze beerl. een dorp. Wateregge, wyk der Overys. gem. Almeloo (Ambt-). Zij had in 1840, Ach- terboek medegerekend, 271 inw. In 1896 telde de buurtsch. Wateregge alleen 152 inw. Achterhoek had toen 418 inw. ^Vateren, b. in de Drentsohe gem. Diever, in 1811 mot 43, in 1840 met 33, in 1870 met 44, in 1890 met 157 inw., in Groot-Wateren, Kleiu-Wateron, Oudo-Willem, Broek en Zorgvliet afge- deeld. Do Maatschappij van Weldadig- heid stichtte hier, na den aanleg van Frederiksoord, eene landbouwschool, die echter slechts weinigo jaren bloeide. Ter plaatse daarvan is nu het buiten Zorgvliet. Watergang, d. in de N.-Holl. gem. Landsmeer. Het strekt zich uit langs een weg, die op korten afstand evenwijdig van hot N.-Holl.-Kanaal loopt. Alon vindt er eono Herv. kerk, die aanzienlijke inkomsten heeft. Het d. telde in 1840 174, in 1870 238, in 1890 331 inw. Do bev. bestaat van zuivelbe- reiding en het verkoopon van melk te Amsterdam. Watergoor, geh. in de Geld. gem. Nijkerk. Watergraafsmeer, of Die- mermeer, gem. in N.-Holl., tussehen de gem. Niouweramstel, Ouderamstel en Diemen, gevormd door een droogge- maakt meer, dat in wandeling het Dic- mormeor werd genoemd. De gem., die ruim 587 heet. groot is, ligt 5.16 me- ter boneden A.l\'. en bestaat afwisselend uit veen en klei. De oude staat van dit oord is niet uit te vorschen. Hot schijnt, dat ten gevolge van doorbraken van de Zuiderzee het meer die uitgebreidheid
		Wateringen. 899 en diepte heeft verkregen, welke het in de 16e eeuw bezat, toen tijdens den Gelderschen oorlog, in 1508, in den strijd tussehen de Staatschen en de Spaansch- gezinde Amsterdammers, in 1573, op dit meer oorlogsvaartuigen de krijgsbewe- gingen op den dijk bij IJpesloot onder- steunden. Het moer is, op kosten der stad Amsterdam, in 1629 drooggemaakt, en na het doorbreken der dijken in 1651 opnieuw bedijkt. In 1672, by de nadering der Franschen, werd dit meer tijdelijk weder\' onder water gezet. Bij voorkeur legden de Amsterdammers der 17e eeuw hier lustverblijven aan, zoodat dit oord toen met een groot aantal prachtige buitens prijkte, die echter sedert het eindo der 18de eeuw meest allen zyn gesloopt. In do laatste jaron is hot aan Amsterdam palende gedeelte met een net van straten overdekt. De ingezetenen, in 1811 776, in 1822 702, in 1840 637, in 1850 653, in 1860 644, in 1876 976, in 1890 2400 bestaan thans meerendeels van de veeteelt, zuivelbe- reiding, warmoezery" en de voordeden, die de nabijheid van Amsterdam oplo- vert. Bij de volkstelling van 1890 on- derschoiddo men hen in 1372 Herv., 11 W.-Herv., 32 Chr.-Geref., 185 Ned.- Geref., 20 Apost., 8 Ev.-Luth., 45 Herst.- Lutb., 28 Doopsgez., 547 B.-Katb., 9 Isr. en 73 ongen. In 1867 werd de tuin- bouwschool Linnaeus" gesticht op de hofstede Frankendaal. Het gebouw is in 1893 afgebrand en niet herbouwd. Verder vindt men er de plaats van uit- spanning Rozenburg en het schoone Gomeente- of Rcchthuis, dat in 1777 is gesticht. Er is te W. eene halte van de stoomtram AmsterdamHilversum. Waterlioek, 1. b. in de Geld. gem. Eibergen, onder Haarloo. 2. geh. in de Ovoryselsche gem. Rijsscn. 3. pold. ter grootte van ongeveer 200 heet. in de Zeeuwsche gem. Heille. Waterhuizen, geh. onder Wes- terbroek in de Gron. gem. Hoogezand. Wateringen, gem. in Z.-Holl., ingesloten door Rijswijk, Loosduinen, Monster, Naaldwijk en Hof-van-Delft. Zij beslaat 1042 heet., zoo klei als laag veen en alluvisch zand. De klcigronden zijn verkregen na het vervenen van den grond en het droogmalen dor overge- bleven plassen. In 1811 telde men er 1235, in 1822 1397, in 1840 1589, in 1876 1760, in 1890 1822 inw. Bij de volkstelling voor 1890 onderscheidde men

-ocr page 880-



		900 Wateringstkant. deze bev. in: 1502 R.-Kath., 288 Herv., 2 W.-Herv., 1 Doopsgez., 25 Chr.-Geref. 5 Ned.-Gerof. on 6 Isr. Vroeger was de veendery hier van groot belang. Tegon- woordig maken land- en tuinbouw, mot de veeteelt, de voorn, middelen van bc- staan uit. De gem. is eono heerl., waar- naar oudtijds zich een vermaard ge- slacht noemde. Heer Gerard van Wato- ringen was reeds in 1166 onder de edelen die ondor \'s-Gravon gotuigen op- traden. De gom. bevat het d. Waterin- gen, do b. Do Zwet, een deel der b. Quintsheul en hot goh. Noordweg. Het d. Wateringen telde binnen do kom in 1870 1085, in 1890 1116 inw. Het is een fraaie on wolgebouwdo plaats. Men vindt er oen Dorpshuis, eeno Herv. kerk, eono R.-Kath. kerk, een St.-Aloysius- Stichting en oen armhuis. Het Hof te "Wateringen, waarop Gwy en Jan van Dampierro, zoon van Gravin Margarota II van Vlaandoren, in Juli 1253 als krijgsgevangenen van den Graaf Willem II van Holland werden in verzekering gebracht, is in 1485 door Hendrik van Naaldwijk tot een Cisterciënser nonnen- klooster afgestaan. Dit klooster ontving den naam van Maria-convout in Betle- hem, doch brandde in 1573 af. De bui- tenplnats, die sedert op het erf werd aangelogd, is in 1807 gesloopt. IVateringKkant, geh. in de N.- Holl. gom. Nieuwe-Niedor[>, in 1840 met 15, in 1870 met 78, in 1890 mot 77 inw. Waterkant, 1. b. in de N.-Brab. gem. Vucht, in 1860 met 187 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) £. b. in de N.-Holl. gem. Spanbroek, aan on ten noorden van do Wijzend, in 1840 niet 184, in 1870 met 105, in 1890 223 inw. Waterland, 1. landstreek in N.- Holl. in hot oosten door do Zuiderzee en in hot zuidon door hot IJ bespoeld, terwijl het in het westen door Konnemer- land en in hot noordon door West- Friesland wordt bepaald. Het behoort tot de laagst-liggonde oordon van Ne- derland en is met vele grootere en kloinoro moren vervuld, waarvan noch- tans de belangrijksten en vele kleinoron zijn drooggemaakt. Van geene enkele plaats in deze streek wordt in hot Ro- moinscho tijdperk molding gemaakt. Evenmin in oorkonden tijdens do Fran- kisehe koningen. De Boemster (Baino- stra) wordt het eerst genoemd, en wel
		Waterland. in eene oorkonde van 1083. Van de> Wormer is wellicht sprake in een Utrechtsch registor van omstreeks 860, waar van de visscherij in Weromori wordt melding gemaakt. Van hier dat de oude geschiedenis van Waterland zeer in het duister ligt. In het laatst der 13do eeuw was Jan van Persijn Heer van Water- land. Zijne onderzaten verwoestten zijn kasteel Zwanenburg, doch door tus- schenkomst van Graaf Floris V, de Heeren van Haarlem, Amstol, Voorno en Heemskerk verzoenden zjj zich weer met Heer Jan, die bij eeno oorkonde van den 30 Der. 1275 beloofde, omzijn slot niet weder van steen to herbou- wcn. In 1282 verkocht Jan van Persijn de helft van Waterland en de daartoe behoorende Zeevang aan Graaf Floris V, die hem daarvoor goederon gaf to Lier en Zouteveon. Hij bleef den titel van Heer van Waterland voeren, doch zijn goslacht nam oon einde bij het af- sterven van Nikolaas van Persijn, in 1409. Waterland splitste zich in Water- land (het zuiderdoel), do Zeevang en Purmerland. 5J. voorm. balj., dat in 1409 word opgericht en tot de groote omwenteling op hot einde der vorige eeuw in stand bleef. Het bevatte do zes hoofdbaunou: Ransdorp, Zuidorwoude, Landsmeer, Zunderdorp, Broek (Broek- in" Waterland) en Schellingwoude. In 1447 werden de Waterlanders door Her- tog Filips van Bourgondië gedwongen de opgelegde schatting to betalen en daarenboven nog eene bepaaldo boete voor hun verzet. Het land heeft meer- malen door ovorstroomingen zwaar ge- leden, zooals door do doorbraken van 14 en 15 November 1775, en vooral door hot bezwijken van don steenen boor te Durgerdam, den 4 Februari 1825. 3. dijkgraaf" en hoogheem- raadschap in N -H0II., bevattende do landen van het voorm. baljuwschap Watorland, benovens do gem. Purmor- ende, Monnikendam en Ilpendam (met Purmerland en Den lip). 4. voorm. heerl. in Vlaanderen, gevormd uit lan- don, die in 1282 door Hoer Jan van Namen bedijkt waren, doch door den watervloed van 1377 waren to gronde gegaan. Gedurende den Spaanschen oorlog kwam zij ton deele in de macht der Staten, hetgeen gedurende het twaalf- jarig bestand en later tot vele botsin- gen aanleiding gaf. De gronden, die op N.-Nederlandsch gebied tot deze heerl.

-ocr page 881-



		Waterlandkerkje.		W averen. 901


		hebben behoord, maken thans deelen uit der gem. Uzendijkc en Waterland- kerkje. De dorpen St.-Jan, St.-Marga- reta on Waterman-Oudoman behooren aan België. De kerk van het voorm. d. "Waterland weTd van 1657 tot 25 Nov. 1668 door de Herv. gebruikt, doch op laatstgenoemden datum drongen acht vermomde gewapenden deze kerk bin- nen, verschourden de bijbels, beroofden de kerkgangers en vermoorden den pre- dikant Johannes Stuirbout. Sedert ver- viel dit kerkgebouw, zoodat in het be- gin der 19de eeuw daarvan nog slechts geringe overblijfsolen gezien werden, welke sedert geheel verdwenen zijn. Waterlandkerkje, gem. in Zee- land, tusschen de gemeenten Oostburg, Schoondijke, IJzoi;d_uke en St.-Kruis, 1096 hectaren groot en door verschil- lende polders, met zandhoudende klei- gronden, govormd. In 1822 had deze gem. 421, in 1840 627, in 1875 639, in 1890 648 inw., in laatstgen. jaar on- derschoiden in 349 R.-Kath., 289 Herv., 9 Chr.-Geref. en 1 Doopsgez. De gem. dankt haar ontstaan aan een aantal Prot., die na het bedijken der ondcrgo- loopen landen zich in dit oord neder- zetten. Eerst in 1796 is Waterland- kerkje eeno byzondere gem. geworden. Behalve het d. Watorlandkerkjo, bevat de gem. een dool der b. Turkije, het geh. Klein-Brabant en ruim dertig ver- strooide woningen. Het d. Water- landkerkje had in 1840 128, in 1890 174 inw. In 1669 stichtte men hier eeno Herv. kork, ter vervanging van die, welke te Waterland in 1668 baldadig was geschonden. In 1708 werd deze kerk vernield, ditmaal door binnenge- rukto Franschen. Een nieuw bedehuis kwam in 1713 tot stand. Waterlandschepolder, of Waarland, pold. van 346 heet. in do N.-Holl. gom. Harenkarspel. "Waterloo, geh. in do Zeeuwscho gem. Breskens, nauw met Numero-Een verbonden. Waterloospoliler, pold van 145 heet. in do Z.-Holl. gem. Alkemado. Waterlooieewerve, of Water- loos werve, boerenhofstedo in de Zeeuwscho gem. Aagtekerko. Oudtijds was het eon klooster, dat in 1290 uit Noordboveland naar Walcheren overge- bracht, later in eene lustplaats werd herschapen. Watermeerwijk, beroemd land-		goed in de Geld. gemeente Groesbeek. Waterop, geh. in de Limb. gem. Gulpon. Waterstein, geh. in do Over\\js. gem. Genemuiden. "Waterstraat, 1. b. in de Zeeuw sche gem. Hontenisse. 2. geh. in de X.-Brab. gem. Rukfen, in 1840 met 109 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. \'Waterval, b. in do Limb. gem. Ulestraten, in 1840 met 85, in 1870 met 110, in 1890 mot CO inw. Watervlak, duinvallei van 20 heet. in de X.-Holl. gem. Heemskerk. Watervliet, 1. voorm. hoerl. in Vlaanderen, waarvan het grondgebied thans deels tot Zeel. (gem. IJzendijke), deels tot België (gem. Watervliet) be- I hoort. Het d. Watervliet, op Belgischen j bodem, maakte oudtijds eene dor onbe- sloten steden van A\'Iaanderen uit. ti. groot boerenhuis in do X.-Holl. ge- meente Velzen, later in gebruik b(j de Kanaalmaatschnppö. Voor 25-tal jaren werd bet door een der prachtigste lu8t- lioven van de schoono duinstreek om- ringd. Waluui (Hoog->, b. in de Gron. gem. Bierum. "Watwerd, b. in de Gron. gem. Uskwerd. Er is een halte van don spoorweg GroningenRoodeschool. Wataiemeer, of Wasemeer, meer op de Friesch-Groningsche grens van 6 heet. oppervlakte, deels in de gem. Opsterland, deels in de gom. M«- rum. De rivier do Boorne neemt daar- uit haar oorsprong. Wanbach, d. in de Limb. gem. Ubach-over-Worms. Het is hooggelegen en bovat eono R.-Kath. kerk. Men telde er in 1840 534, in 1870 557, in 1899 644 inw. Er is een klooster der H. Familie (Lucia). Waver, riv. in Utr. en N.-Holl. Zij ontstaat tusschen Abkoudo en Baam- bruggo en deelt zich bij do Stokkelaars- brug in twee armen, waarvan de Waver zich in den Voetangel met de Holen- drecht vereonigt, terwijl de Oude-Waver langs den zuidwestkant van den Ron- denhoeppolder den Amstel bereikt. Het bovenpand van do Waver wordt door do landlieden aan baron boord veelal de Amstel genoemd. Waveren, 1. heerl. van 355 heet., meest uitgeveend land, in de Utr. gem. Vinkeveen-en-Wavorveon. 2. BotS- hol-en-Ruige-Wilnis, drie heerl.

-ocr page 882-



		902 Waverveen. Weddermnrk.

		mot 458, in 1890 met 460 inw. Men vindt er de havozato Nijcnhuis, ook Wechterholt genoemd. Wedde, gem in Gron, ingesloten door do gem. Winschoten, Boerta, Bel- lingwoldo, Vlachtwoddo, Onstwedde ea Oude-Pekela, met eene opporvlakte van 4102 hoct. De gem., die door de Wes- terwoldsche-A wordt doorsneden, heeft in het noordon klcilandon, In het zuiden moer zandgrondon. Het hoogveen, dat vroeger oen groot deel van het zuid- westen bedekte, is meest afgegraven. In 1811 had Wedde 1288, in 1822 1368, in 1840 1725. in 1860 2309, in 187G 2403, in 1890 2630 inw., in laatstgon. jaar onderscheiden in 2407 Herv., 72 Chr.-Goref., 2 Rem., 22 Ned.-Gcrof., 17 Vrjje-Evang., 16 Bnpt. 3 Doopsgez., 6 Luth., 45 R.-Kath. 7 Isr. en 32 onge- noomde. Hun voornaamste middel van bestaan is do landbouw. De gein. bevat de beide d. Weddo en Blijliam, do b. Hoorn, Lutjeloo on Morige, de goh. Sinokerij, Weddorheide, Weddormark, Wedderveen, Wedderbergen, Wedder- höfto en Draaierij, henevens dooien van do goh. Winschoterzijl en Hoogobrug of Winschotor-Hoogebrug. Het d. Wedde ligt aan de Westorwoldsche-A, waarover hier eene lange brug is gebouwd. Het telde binnen de kom in 1870 231 inw. Hot is door dijken ingesloton, hooft eene Herv. kerk, waarnevens een klokhuis staat, en het merkwaardig kasteel Dros- tenburg, met welks inneming door- Graaf Lodcwijk, in Mei 1568, do tack- tigjarigo oorlog een begin hooft ge- nomen. Het d. heeft veel geleden by den oorlog tusschen do Groningers en het trotsche Huis Addinga in 1498, go- durendo den Spaanschen oorlog, en in de beide Munstersche oorlogen van 1665 en 1672. In 1685 werd de kerk door een hevig onweder zwaar boscha- digd. W^red«lelioen, b. in de Overgs. gom. Delden (Ambt-). Wedderbergen, of De Ber- gen, goh. in de Gron. gem. Weddo, in 1870 met 13, in 1890 met 21 in- wonors. Wedderheide, geh. in do Gron. gem. Wedde, in 1870 met 36, in 1890- mot 160 inw. Wedderhöfte, geh. in do Gron. gem. Wedde, in 1870 mot 5, in 1890\' met 13 inw. Werdermark, geh. in de Gron.
		in de Utr. gom. Vinkovcon-en-Waver- veen, die vroeger een baljuwschap vorm- den en met Waverveen onder Holland behoord hebben. De baljuw van Am- sterdam was ook doorgaans baljuw over deze streek, doch bij afzonderlijke aan- stelling. Het grootste deel van dit oord is uitgcvoend, ofschoon het vervenen eerst in de 17de eeuw, in sommige dec- len zelfs eerst in hot laatst der 18de oeuw, is begonnen. De bov. is thans voor het grootste deel govestigd in de b. Het Achtorbosch on vindt haar be- staan meest in de visscb.org en veon- derij. Ook de Ronde-Vcnen zijn bedykt. Waverveen, d. in de Utr. gem. Vinkoveen-en-Waverveon, thans uit slechts weinige verstrooide h do Herv. kerk en do school bestaando, doch vroe- ger een welwarend d., dat een deel van Amstelland uitmaakte, vervolgens met AVavoron c. a. is veroonigd en in 1819 van Holland gescheiden. Do gom. Wa- verveen is in 1841 met Vinkeveen vcr- eenigd, onder voorwaarde, dat bij gun- stige omstandigheden zij hare zelfatun- dighoid zou terugbekomen. Do gom. Waverveen had in 1811 751 inw., als 264 in hot eigenlijke Waverveen en 487 in AVavoren-Botshol-en-Ruige-Wilnis. In 1822 was do bevolking dor gom. ver- minderd tot 561 en in 1840 tot 484 zielen. Bij de volkstelling van 1870 had dit deel der gem. Vinkeveen-en-Waver- veen, groot 1427 hoct., 466 inw. In 1890 telde het dorp met do buurtsch. Botshol en Waver 800 inw. Hot droog- gemalen dor Rondo-Venen verwokto meerderen bloei. Den 6 Nov. 1672 rich- ten de Franschen grooten moedwil te Waverveen aan, omdat de ingezetenen geweigerd haddon hooi te Utrecht te leveren en zich tot kloeken wederstand vereenigden. Negon-en-vyftig huizon wer- den in do asch gelegd, en aan do Bijlo- veldsche-Brug (die in 1874 door een dam is vervangen) een uitlegger ver- meesterd. In Sopt. 1787 werden zy door de Pruisen bedreigd. Weberig, of Webrig, geh. in de Limb. gom. Spaubcck. Webosch, of Weeboscli, b. in de K-Brab. gom. Bergeik, in 1840 met 816 inw. Voor 1890 niet afzonderlijk opgegovon. Wechele, of Wechel, geh. in do Overijs. gem. Diepenveen. Wecllterholt, b. in do Overijs. gem. Wjjhe, in 1840 mot 314, in 1870

-ocr page 883-



		Weerdinge. 90»
		Wedderveen.


		gage-wagens te leggen. Op dit feit wees de Koning, toen eonige jaren later gewapende Zutphensche troepen over het Pruisisch territoir naar Westervoort oprukten, om do brug aldaar to ver- nielen. In 1866 vierden do Weienaars plechtig de herinnering aan hunne ver- ecnigiug met Nederland. In ceno oor- konde van 1200 boet dit d. Wolo, in eene van 1234 Welle. 2. (De), geh. in do N.-Holl. gem. Oude-Niedorp, in 1870 met 44, in 1890 mot 45 inw. 3. (of Waal), voorm. meertjo in de N.-Holl. gem. Hoogwoud, 45 heet. groot, in 1856 drooggemaakt. 4. -en- Braken, pold. van 75 heet. in de N.-Holl. gem. Obdam. Weene, geh. in de Overys. gem. Avereest. Weende, fraaie buurt in de Gron. gem. Vlachtwedde, in 1840 met 83, in 1870 mot 73, in 1890 mot 61 inw. Weenum, of Wenum, buurt in Geld. gom. Apeldoorn, in 1840 met 256, in 1872 met 233, in 1890 mot 323 inwoners. "Weer (De), gehucht in do Gron. gem. Stedum, in 1840 met 47, in 1890 met 20 inwoners. Oudtijds stond er een brug. Weerbnren, gehucht ondor het dorp Roodkerk in de Friesche gem. Dantumadeel, oudtyds met de state Sickema. ^Veerd, 1. boerenplaats onder het d. Morra in de Friesche gem. Oostdon- geradeel, ter plaatse waar vóór 1580 een nonnenklooster der orde van Pro- montré stond. 2. b. in de Liinb. gem. Hom. 3. buurt in de Geld. gem. Doesburg. Weerdelmren, geh. ondor hetd. Westergoest in de Fr. gem. Kollumor- land c. a. "Weerden (De), polderl. in de Overijselscho gem. Kampen, bestaande uit do Zuiderwaard, Vossenwaard on Kattenwaard. Men telde er in 1840 57, in 1870 89 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. iVeerdenforas, voorm. sterkte in de Gron. gem. Haren, nabij de Gronin- ger-Punt. Zfj werd in 1505 door Graaf Édzard van Oost-Friesland aangelegd, in 1506 door de Saksers bezet en in 1516 door de Groningers veroverd, dio haar slechtten. Weerdinge, buurt in de Drent- sche gem. Kannen, in 1811 met 129, in
		gem. Wedde, in 1870 met 81, in 1890 met 88 inw. Wedderveen, geh. in de Gron. gem. "Wedde, in 1870 met 26, in 1890 met 72 inw. Weccke, voormalig d. op Zuid- beveland (Zeel.), in 1324 buitengedijkt. Weed (De), geh. in de N.-HoU. gem. Venhuizen, in 1840 met 13, in 1890 mot 20 inw. Weede, voorin, d. in Z.-Holl., bij liet ontstaan van den Biesbosch, in 1421, overstroomd. Het was het stamhuis van hot adel. geel. Weede. Weeg, b. In do N.-Brab. gemeente Uden. Weegje, geh. in de Z.-Holl. gem. Waddinxveen, tot 1870, een god. der gem. Broek-Tuil-en-\'t Weegje. Het ligt op den westeroever van de Gouwe. Weeg-Kooldert-en-Katten- liol. b. in do N.-Brab. gem. Vechol, uit drie goh. gevormd. \'Weel, 1. vroeger Welil. gem. in Geld., tusschen Angerloo, Hummeloo, Doetinchom (Ambt-), Berg en Didam, 2843 beet. groot, deels klei (in het noorden) en diluviscb zand (in bet zui- den). De gem., die eene heerl. uitmaakt, behoorde oudtijds tot het hert. Kleef en kwam daarmede aan Pruisen. In 1808 werd het door don Franscben Koizer aan het Koninkrijk Holland afgestaan, koerde na de omwenteling van 1818 aan Pruisen terug, doch werd in 1816 nn- dermaal met Nederland hereenigd. In 1722 had Weel 924, in 1740 868, in 1777 1072, in 1822 1479, in 1840 1981, in 1876 2156, in 1890 2222 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 2004 R.-Katu., 206 Herv. en 12 Isr. Zy be- Htaan meest van landbouw, hout- en veeteelt. Do gom. bovut hot d. Weel, benevens de b. Hoidokant, Het Broek, Meerenbroek en Achterweel. Het d. Weel ligt aan den grooten weg van Zutphcn naar Emmerik en bevat kerken voor de Herv. on de R.-Kath. Men telde er in 1840 408, in 1872 417, in 1890 438 inw. Er is een station van het spoorwegvak Doetinchem/evenaar. In den zevenjarigen oorlog achtte de Ko- ning van Pruisen het noodig, krjjgsvolk in dit dorp te legeren. Daar dio troe- pen, om "Weel te bereiken, over Staatsch gebied moesten trekken, gaf de bevel- voerende officier zijn manschappen, toen zjj Didam naderden, bevel, geweer en wapens af te leggen en die op de ba-

-ocr page 884-



		904 Wecrdingerniarke.
		Weerd.


		1840 met 192, in 1870 met 305, in 1890 met 339 inw. Weerdiiigermarke, buurt in de Dr. gein. Emmen, in 1890 met 408 inwoners. Weerdingerniond, buurt in de Gron. gem. Vlaohtwedde, in 1890 met 291 inw. Weerdingerveen, buurt in de Drentscho gem. Emmen, in 1890 met 781 inw. Weere, 1. d. in N.-Holl. met eeno R.-Katb. kerk. Het beboort deels onder Hoogwoud, deels onder Abbekerk, deels onder Sybckarspcl. In 1840 telde het 528, in 1870 met 473 inw., in eorstgen. jaar 370 onder Hoogwoud, 128 onder Abbekerk, en 28 onder Sybekarspel, welke cijfers in 1870 266, 175 en 88, in 1890 277, 138 en 34 bedroegen. ft. of Winkelder-Weere, b. in de N.-Holl. gem. Winkel, in 1840 met 123, in 1870 met 121, in 1890 met 146 inw. Weeren (De), 1. buurt onder Siddeburen in de Gron. gem. Slochte- ren. Ü. b. onder Wons in de Fr. gem. Wonscradeel. 3. b. in de N.- Brab. gein. Werkendam. Weerenpolder, polder van 313 heet in de N.-Holl. gem. Winkel. "Weerlinis, b. onder Akkrum in Fr. gem. Utingeradeel. Weerklank (De), buurt in de Frieeche gem. Leeuwarden, in 1840 met 140 inwoners. Voor 1890 niet afz. opgo- gevcn. Weerlanerpolder, polderl. in de Z.-Holl. gem. Hillegom. "Weerseloo, gem. in Ovorn\'sel, in- gesloten door de gem. Tubbergen, Do- nekamp, Losser, Lonneker, Hengeloo en Borne, zijnde 10,C30 heet. groot. Eenigo strooken beekklei langs de Loo-Lee of andere beken uitgezonderd, bestaat do geheclo oppervlakte uit diluvisch zand. In 1811 had Weerseloo 4341, in 1822 4192, in 1840 5135, in 1870 5214, in 1890 4577 inw., in laatstgen. jaar on- derscheiden in: 4301 R.-Kath., 172 Herv., 1 Doopsgez.. 1 Ev.-Luth., 1 Herst.- Luth. en 1 ongen. De landbouw is hun voornaamste bedrjjf. In den lateren tjjd zijn hout- en ooftteelt hier be- langrjjk toegenomen. De gem. bevat do d. Weerseloo, Njjstad, Rossum, Deurin- gen en Saasveld, benevens de b. Duider, Volte, Lemseloo, Gammelke, Hasseloo en Klein-Driene. Het d. Weerseloo, in
		1840 met 558, in 1870 met 531, in 1890 met 4 75 inw., ontleedt zijn oorsprong aan een Bonedictijnerkloostor, omstreeks 1152 door zekeren ridder Hugo, afkom- stig uit Buren, gesticht. Aanvankelijk herbergde het monniken, later nonnen. Do plek, waar dit klooster hooft ge- staan, heet nog het stift Weerseloo. Sedert 1626 heeft Weerseloo eene Herv. kerk. Weerd, 1. distrikt voor de verkio- zing van één lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, saamgesteld uit de gem. Weerd, Hunsel, Stramprooi, Ne- dcrweerd, Roggel, Heithuizen, Neer, Kessel, Meiel, Helden, Sovenum, Maas- bree, Horst, Buggenum, Xunhem, Halen, Ittervoort, Neeritter, Baakscm, Gratem. 2. prov. kiesdistr. in Limb., bevattende do gem. Gratem, Beegden, Heel-en- Panheel, Baaksem, Heithuizen, Hunsel, Meiel, Nederweerd, Buggenum, Halen, Neer, Nunhem, Roggel, Stramprooi, Ittervoort, Neeritter, Torn, Weerd, Wes- sem. 3. derde kanton van het arr. Roermond, bevattende de gom. Baak* sem, Gratem, Hoithuizen, Hunsel, Ittor- voort, Meiel, Budel, Maarhees, Neder- weerd, Neeritter, Roggel, Stramprooi, Weerd. -4. dek. van het bisdom Roermond, bevattende 14 par. on 2 rec- toraten. De par. zjjn: Baaksem, El, Heithuizen, Hunsel, Ittervoort, Leverooi, Meiel, Nederweerd, Neeritter, Ospel, Roggel, Stramprooi, Torn, Woerd. Do rectoraten zijn Zwartbroek en Tungel- rooi. Voorts zijn er openbare kapellen op Budschop (Nederweerd), die van Tomder-Linden (Torn), en de zeven kapellen onder Weerd, namelijk te Alt- weerd, op De Biest (in \'t Minderbroo- dersklooster), op Boshoven, op Husho- ven, te Laar, Leuken on aan de Mo- lenpoort. .>. gem. in Limb., ingeslc- ten door do Nederl. gem. Stramprooi, Hunsel, Nederweerd, Maarhecs on Budel (waarvan do beide laatston tot N.-Brab. behooren), alsmode [door de Belgische gom. Bocholt. Zjj beslaat 9889 heet., bestaande de grond genoegzaam geheel uit zand. Het hooge veen is grooten- deels afgegraven, doch er zijn nog vele veenpoelen overgebleven. In 1822 had deze gein. 5435, in 1840 6507, in 1860 6805, in 1876 7164, in 1890 7969 inw, in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 7935 R.-Kath., 27 Ned.-Herv, 1 Rem.. 2 Ned.-Geref. on 4 ongen. De gem. be- vat de stad Weerd met hare voorsteden,

-ocr page 885-



		Weerd.
		Weerd*		905



		de d. of kcrk- en kapelbunrien Tun- gelrooi, Zwartbrook, Laar, Hushovcn, Boshoven, Altweerd, Leuken en Biest of Boest, benevens de b. Boshoverbeek en Moezelkant. De stad Weerd ligt in een hooggelegen streek, zuidwaarts van de Peel, in een oord, waar oorspronkelijk geene stroomendc wateren te vinden waren, doch wel poelen. Eerst in 1296 is ccne gracht uit de Neer naar deze plaats gedolven, veelal de Weer- derbeek genoemd, en op dit onbedui- dend watertje is in 1822 de belangrijke Zuid-Willemsvaart gevolgd, die langs de noordzijde der stad is gesteld. In vroegere tijden was Weerd oone vesting, met 5 poorten, als: de Hoogpoort, de Beekpoort, do Maaspoort, de Langpoort en de Molonpoort, doch in 1816 is men begonnen de wallen te sloopen en de grachten to dempen. Aan de vijf poor- ten ontleenen de vjjf voornaamste der dertien straten haren naam. De 3 plei- nen zijn allen klein: zg zijn do Markt, de Korenmarkt en de Oelemarkt. In 1890 had de stad 412 .bewoonde en 9 onbewoonde huizen en 1 huis in aan- bouw, met 2428 ingezetenen. In 1840 had men binnon de wallen 2281 zielen ge- teld. Volgens de overlevering zou Weerd, in vroogoren tijd" wel 20,000 ingeze- tenen bevat hebben. Weerd is zeer oud, want de overlevering zegt, dat de in- woners reeds op het einde der 7do eeuw door Willobrord en Switbert tot het Christendom zjjn bekeerd, on St.-Oda er in 712 geruimen tijd .verblijf heeft gehouden. De oudste bewaarde oorkonde, waarin van Weerd sprake is, dagtoe- kont echter eerst van 1147. Do hoofd- gebouwen der stad zijn het in 1828 ge- stichte Stadhuis; de St.-Maartenskerk, met 9 altaren, in 1500 gebouwd, en met het graf van Filips van Montmorency, Graaf van Hora, Heer van Weerd; het gebouw van het College (eeno inrich- ting voor middelbaar onderwijs met eene kostschool); do kloosters der Ursulinen, der Bregittiuen en dor Broeders van de Onbevlekte Ontvangenis. Er is ook eene kazerne dor marechaussee en con sta- tion van do spoorlijn GladbachAnt- werpen. Den 8 Januari 1860 werd de eerste Herv. predikant van Weerd be- vestigd . Buiten de stad vindt men, in het goh. Biest, het klooster der Fran- ciskanen, alsmede de spaarzame over- blijfselon van het voorm. kasteel der Heeren van Weerd. Een groot deel der
		bev. van Weerd leeft van den land* bouw. Een ander deel bestaat door han- del, winkolnering en fabrieken. Men vindt te Weerd namelijk 7 bierbrouwe» rjjen, azijnmaker-ij. stoom-gezondheids- \' watenfabriek, stoom-meelmolen, atoom- koffiebranderij, koren-, schors- en olie- molens, 2 roomboterfaliriekon, vele schoenmakerijen, zoutziederij, 5 sigaren- fabrieken, 2 tabakskerverijen, tabaks- pijpenfabriek, 5 leerlooierijen, 2 goud- en zilversmedorijen, orgelmakerij, katoen- on linnenweverij, 3 pannenbakkerijen, steenbakkerijen, zeepziedorij, 2 stoft\'en- ververijen en 2 boekdrukkerijen. Tot de historische herinneringen dezer stad be- hooren: do verwoestingen door Ghys, Heer van Canne, en zijne Luikscho vol- gelingen to Weerd aangericht in 1486 ; do verwoesting door do bozetting van het kasteel te Montfort, in 1501 ; de zwcetziekte, in 1524; het bezoek van Prins, later Koning Filips (II), in 1549; hot prediken der Herv. leer door den Weerdschen pastoor Leonard van Oete- ren, in 1459; hot luisterrijke steekspel, bij golegenheid van het huwelijk van Maria van Montmorency en van Mans- feld, den 9 Juni 1563; de beoldstormerij op den 27 Aug. 1566; het heerschen der post in 1567 en 1568; het worven van krijgsvolk voor den Prins van Oranje door Jan Ressen, in April 1568; het over- brengen van het lijk van den te Brussel onthalsden Graaf van Hom, den 23 Juni 1568; de komst der Spanjaarden, in Sep- tember 1568; het bezetten van Woord door de Staatschen, in Augustus 1572; do overgave aan Gilles de Barlaimont, in 1578; de overgave aan Valdez, in 1579; de overval van Staatsolie tioepon, den 25 November 1593; de bezetting door muitende Spaansche troepen, in October 1601; de plundering door de Staatschen, onder Jonkhoer Pollaert van Waerburg, in 1633 ; do geweldenarijen der Spaan- sche Boldaten, in 1656; do verovering van stad en kasteel door den Goneraal Schultz, in Augustus 1702; het heer- schen van den rooden loop, in 1779; de toetreding van Woerd tot de omwon- teling der Brabantsche patriotten, den 27 December 1789; do komst van 150 Keizerlijke ulanen, den 27 December 1790; do komst van den Keizerlijken Voogd van Roermond de Stuers, om do hoofden der revolutionairen gevangen te nemen, in Januari 1792; de komst dor Fransche republikeinen, don 8 Dec.

-ocr page 886-



		906 Weerwille. 1792, het aftrekken der Franschen, in het begin van Maart 1793; de terug- komst der Franschen, den 14 Soptem- ber 1794 ; het sluiten der kerken, van 1797 tot 1801 ; do omwentelingen van 1815, 1830 en 1839 ; de komst van Koning Willem 11, den 15 Mei 1842. 6. d. met eene R.-Kath. kapel in Limb., deels in de gem. Roermond, deels in de gen». Hom. Men telde er in 1840 178 inw., als 131 onder Roermond en 47 onder Hom. In 1870 beliepen beide laatsto cijfers 85 en 68, of te zomen 153. In 1890 telde het Roermondscho deel 95, het Homeche 71 inw. 7. b. in Limb. aan do Geul, deels in de gem. Meersen, deols in Runde. Het had in 1840 143 inw., als 131 iu eerstgen. en 12 in laatstgen. gem. In 1870 beliepen de beido laatste cijfers 246 en 20, ofte zinnen 248. In het Moersensche deel vindt men eene belangrijke papierfa- briek. In 1890 had het Meersensche deel 341, het Buude\'scho 14bew. H. wijk van het Overijs. dorp Staphorst. 9. Xcderweercl-eii-Meïel, voorm. heerl., welke, in de 12de eeuw door do Hoeren van Horn bezeten, zich van die aanpalende heerschappij onderscheiddo door een Oeldersch leen te zjjn, terwijl Horn de oppermacht van Loon erkende. Van hier dat de heorl. Weerd-Nodor- weerd-cn-Meiel, de lotgevallen van het Geldersche-Overkwartier deelende, by den vrodo van Munster in 1648 aan Spanje bleef, terwyl Horn door den Vorst-Bisschop van Luik werd bezeten. In 1795 werd deze heerl. bij het toon opgerichte Departement-van-de-Neder- Maas, en daarmede bij de Franschc- Republiek ingelijfd. Sedert 1815 be- hoort zjj tot het Koninkrijk der Xeder- landon, doch van Oct. 1830 tot 1839 was z\\j in de macht der Belgen. De Graven van Hom hebben geld laten slaan bin- nen hunne stad Wecrd, wnar het munt- huis in de Molenstraat gevestigd was. ^Veerwille, d. met eene kerk der Chr.-Geref. in de Drentsche gem. Rui- nerwold, in 1811 met 60, in 1840 met 177, in 1870 mot 205, in 1890 met 212 inwoners. *Wee»l», 1.** prov. kiesdistrikt in N.- Holl., bevattoude do gom. Weesp, "Wees- perkarspel, Muiden, Naarden, Bussum, Huizen, \'s-Gravelaud, Kortenhoef, Anke- veen, Laren, Blarikum, Hilversum, Die- men, Watergraafsmeer, Nederhorst-den- Berg. )i. kerk. ring dor klasse Amster-
		Weesp. dam van de Herv. Kerk. Dezo ring bevat de gem. Aalsmeer, Amstelveen, Diemen- en-Watergraafsmeer, Oudekerk-aan-den- Amstel, Sloten, Sloterdijk, Tamen-aan- den-Amstel, (Uithoorn), Weesp. 9» gem. in N.-Holl., in het noorden pa- lende aan Muiden, in hot oosten, zuiden en weston aan Weesperkarspel. De gem._Twier grons aan do zijde van Weesper- karspel door do wet van 15 Juli 1869, doch slechts voor een enkel perceel, is gewijzigd, ligt op beide oevers van do Vecht en de Smal-Weesp. Zy heeft eene oppervlakte van ruim 302 heet., die meest door klei is gevormd. In 1798 had Weosp 2936, in 1822 2683. in 1830 2898, in 1840 2882, in 18"0 2722, in 1860 2862, in 1870 3404, in 1890 5208 inw. By" do telling voor 1890 onder- scheidde men do bev. in: 3234 Ned.- Herv.. 13 W.-Herv., 212 Ev.-Luth., 53 Herst.-Luth., 128 Chr.-Geref., 153Ned.- Gerof., 1 Vrije-Prot., 2 Rem., 53 Doops- gez., 1182 R.-Kath., 2 Oud-Rooinschen» 158 Ned.-Isr., 1 Port.-Isr. en 33 ongen. Do gein. bestuat uit de stad Weosp on eenige verstrooide huizen aan den Stam- merdyk, in Bloomendaal, aan den Klompwog en aan don \'s-Graveland- schen-Weg. De stad Wocsp ligt op beido oevers van do Vocht, en onder- scheidt zich door eene bevallige ligging en geregoldon aanleg. Zij beslaat ruim 21 heet. en is naar het oosten en zuiden van belangrijke vestingwerken voorzien. Tot de schoonsto godeelten van Woosp behooren: de Hoogstraat, (do kade langs de westzijde van de Vocht), de Heerengracht, de Nieuwstraat en do Nieuwstad. Binnen de stad telde men in 1840 2775, in 1870 2898, in 1890 3888 inw. Het Stadhuis vau Weosp is een schoon gebouw, met ruime ves- tibule, galeryen en zalen. Het prijkt met eenige deels zeer schoone schil- deryen. Hot werd van 1772 tot 177ft gebouwd. De Herv. kerk is oen ruim gebouw, dat in 1463 werd voltrokken. Do togenw. Luth. kerk dagteokent van 1820, do nieuwe R.-Kath. kerk van 1875, de synagoge van 1840. Ook is er eene kerk der Chr.-Geref. Aan de noord- zijde der stad vindt men het station van den Oostor-Spoorweg. Vorder be- vat zij eenige liefdadige gestichten. Even ten noorden der stad is een be- vallig openbaar wandelpark, dat de al- gemoene begraafplaats omringt. Do bev. ven Weesp vindt haar bestaan deols in

-ocr page 887-



		Weesp. Weggestapelen. 90T

		veeteelt en zuivelbereiding, deels in ver- scbillcndc fabrieken, zooals van choco- Iade, sigaren, vlechtband, kunstboter, pakkisten, brood, rijtuigen enz. A\'oorts mouterü, bierbrouwerij, grutterij, koren- molens, gasfabriek, boekdrukkerijen enz. Vroeger waren er wel 40 branderijen, ook lakenweverjen bebben er gebloeid; van 1757 tot 1771 vond men er eene porceleinfabriek. De markten van "Weesp zjjn niet onbelangrijk, vooral die van vee, kaas en boter. Van Weesp wordt het eerst melding gemaakt in eene oorkonde, door Keizer Frederik I, in 1456 uitgevaardigd, waarin de naam Wisepe is gespeld. Latere historische herinneringen zijn: de verwoesting der plaats door do Hollanders onder Heer Wouter van Egmoud en Albrecht Banjaard in 1204 ; het geven in erfpacht van Weesp (Wesepe) door Bisschop Otto van Utrecht aan Heer Gysbert II van Amstel, die tot dien t\|jd dit recht met Hendrik van Velden had gedeeld, in 1226; do voor- rechten door Graaf Willem V verleend, den 20 Mei 1355; do verovering en vcr- woesting dor stad door Bisschop Jan van Arkel, in 1856; de verovering on brandschatting door Bisschop Arnold van Horne, in of omstreeks 1373; do uitbroiding dor stad onder Graaf A1- brecht, in 1401; de verovering door do Gelderschon, in Mei 1508; de storm on watervloed van 15 October 1508; het aftrekken der Golderschen, in het begin van 1509; do vergunning van Keizer Karel V om de stad uit te breiden, den 2 September 1552; het verdrag door Weesp met de Staatschen gesloten, den 29 Januari 1577 ; do onlusten tusschen de Eoomschen en Onroomschen, in 1579; het octrooi om de stad te vergrooten, den 12 Mei 1613; de inlegering van krijgsvolk, om de stad tegen de Span- jaardon to dekken, in 1629; het octrooi om do stad andermaal te vergrooten, in 1647 en 1653; do bezetting der stad met krijgsvolk en Amsterdamsche schutters tegen de binnengedrongen Franschen, in 1672; de plundering van de woning des pachters Hog.veen, in 1748; do afgeslagen aanval der Pruisen, den 23 September 1787; de overgave aan de Pruisen, den 26 September 1787; het binnenrukken van 600 Franschen onder den kolonel von Pfaffonrath, den 29 Nov. 1813; hot verstoren van den avondgodsdienst bij de Israëlieten, don 10 April 1844; de opening van den
		Oostorspoorweg, den 10 Juni 1874. Weesperkarspel, gem. in N.- Holl., ingesloten door de gemeenten Ouderamstel, Diemen, Muiden, Weesp_TNaarden, Hilversum, \'s-Gravenlnnd, An- keveen, Nederhorst-den-Berg, Xichte- vecht en Abkoude-Proostdij, waarvan de beide laatsten tot Utrecht behooren. Zij heeft haar tegenwoordigen omvang i van 4688 heet. eerst verkregen door het Kon. besluit van 20 Dec. 1846, waar- j door de gem. Bijlermeer bij haar is in- i gclyfd, en door de grensrogeling van 15 Juli 1869. De grond bestaat meest I uit laag veen, deels uit klei en in het oosten uit zand. De gem. wordt door de Vecht, het Gein, de Gaasp en de Smal- Weesp doorsneden. Zonder de Bijlmer- meer telde Weesperkarspel in 1811 1062, in 1822 1048, in 1840 1083 inw. Met de Bijlmermeer beliep de bev. in 1850 1347,\'in 1860 1369, in 1876 1693,. in 1890 2280 zielen. Bij de volkstelling voor 1890 onderscheiden men er: 1213 Herv., 23 Chr.-Gerof., 37 Ned.-Geref., & Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 10 Doopsgez., 989 R.-Kath. on 1 ongen. Vootoelt on zuivolbcrciding zjjn hunne voornaamste bronnon van welvaart. De gem. bovat hot noordordeel van het d. Ankevoen_rde b. Geinbrug, het fort en geh. Uiter- meor, benevens ecu aantal verstrooide boerenhoeven en woningen langs den Stammerdijk, don Langen-Muiderweg, den Vcchtdijk, het Gein, den Abkoudcr Straatweg, do Gaasp, de Smal-Weesp, don Klompweg en de \'s-Gravclandsche- I Vaart. Do Gemeenteraad vergadert op ] het Raadhuis to Weesp, waar ook de ! huwelijken dor ingezetenen voltrokken worden. Weespevvaart, vaart in N.-Holl., tusschen den Amstel en het Gein, in \| 1638 gegraven. "Weespei\'seijde, b. in N.-Holl. op i don ooster oever van den Amstel, deels in de gem. Amsterdam, deels in de gem. I Nieuweramstel, mot onderscheidene- j fabrieken. Do nieuwe straten sluiten i zich goheel aan bij die van Amstor- ! dam. Weezenpolder, of I > n- draclitMpoldei\', pold. van 40 heet. in de N.-Holl. gem. Alkmaar. "Weguam, wijk der b. Hengevolde- in do Overijs. gom. Delden (Ambt-), mot do havezato Wogdam en eene R.- Kath. kerk. Wegges»tapelen, voorin, kasteel

-ocr page 888-



		Weke.		Welgelegen.
		908



		in do Overijs. gem. Holten, reeds in 1010 vermeld. Welie, dorp mot eene in 1851 ver- nieuwde Herv. kerk in de Gron. gem. Leeii>* weleer met den burg Borgweer, die in 1832 is gesloopt. Men telde er in 1811 315, in 1840 436, in 1870 482, in 1890 591 inw., on wel in lnntstgen. jaar 461 binnen do kom en 130 duar- buiten. Wei, voormalig dorp in den Zuid- Hollandsche-AVaard, in 1421 overstroomd. Weibosch, b. in de N.-Brab. gem. Schijndel, in 1840 met 835, in 1890 met 693 inw. Oudtijds werden bier openbare godsdienstoefeningen gebouden in ecno aan St.-Antonius gewijde kapel. Weibnnrt, geh. onder Ureterp in de Fr. gem. Opsterland. "Weide (I)e), geh. onder het d. "Wetzens in de Friescho gom. Oostdon- geradeel. Weidnm, dorp in do Friesche gom. Baarderadeel, waaraan het ten hoofdplaats strekt. Het ligt op eene hoogte, bevallig in bet geboomte, heeft een welvarend aanzien, eene ruime kerk en een Gemeentehuis ,benevens do state Dekama. Vroeger vond men er ook de staten Hania, "Walta, Papinga, "Wobboma, Bornia, enz. In 1811 had Weidum 275, in 1840 421, in 1876 507, in 1890 537 inw., die van een gedeelte van het geh. "Wiel (in 1890 42) mede- gerekend. Weier, geh. in de N.-Brab. gem. Vlierden. Weiereind, buurt in de N.-Brab. gem. Reuzel, in 1840 met 94 inw. Weierswold, geh. in de Drent- scho gem. Koevorden, in 1811 met 57, in 1840 met 42, in 1870 met 83 inw. Van omstreeks 1253 tot omstreeks 1259 stond in de nabijheid de abdij der Hei- lige Maria te Kampen, die daarna naar Assen is verplaatst. Weibaag, buurt in de Geld. gem. Putton. Weilandpolder, pold. van 427 heet. in do Z.-Holl. gem. Bodegraven. Weilenseinde, geh. in de N.- Brab. gem. Gilze-en-Rijen, in 1840 met 59 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Weiier, buurt in de Limb. gem. Zwalmen. Wciniert, geh. in de N.-Brab. «om. Zundert, in 1840 met 82 inw. Voor 1890 niet afz. opgegovon. Weipolder, 1. pold, van 127 heet.		[ in de Z.-Holl. gem. Ooltgensplaat, in 1594 (of 1596) ingedekt. J», polder in do Z.-Holl. gem. Sommolsdyk, in 1808 ingedijkt. Weipoort, b. in de Z.-Holl. gem. Zoeterwoudo, in 1840 met 300, in 1890 met 392 inw. Weipoortspolder, polder van \| 244 heet. in do Z.-Holl. gem. Bodegra- ven. Weiver, b. in de N.-Holl. gom. Venhuizen, met het Raadhuis. Weivliert, pold. in de N.-Brab. gem. \'s-Hertogenbosch. Weiiverd, d. aan den Kemsdijk in de Gron. gein. Delfzijl, in 1840 met 311, in 1870 met 452, in 1890 met 475 inw. In laatstgen. jaar woonden namelijk 400 binnen do kom en 75 daarbuiten. De Herv. on Chr.-Geref. hebbon er kerken. Wekerom, b. in de Gold. \'gem. Ede, in 1840 mot 274, in 1872 mot 376, in 1890 met 442 inw. In de nabuursch. is veel bosch en woest zand. Wel, 1. d. met oen kasteel en eene Herv. kerk aan de Mnasdijk in de Geld. gem. Ammerzoden. Het telde mot \\Vels- oind in 1840 843, in 1872 964 inw. In 1890 waren er 292 inw. binnen en 630 buiten de kom. 2. d. aan do Maas, in de Limb. gem. Bergen, met een zeer fraai kasteel en eene R.-Kath. kerk. Er is eene kazerne dor marechaussee. Men telde er binnen de kom in 1870 370, in 1890 366 inw. Weibron, pold. in de Geld. gem. Kuilenburg, Welbnrg, buurt in de N.-Brab. gem. Steenbergen. Welburgsche-Polder, polderl. in de N.-Brab. gem. Steenbergen. Weldain, 1. havezate in de Overijs. gem. Markeloo, in de 18de eeuw van het geslacht van Ripperdn aan dat van Wassenaar gokomen. SJ. voormalige heerl. in Zeeland, aan den zeedijk van Schouwen, door ovorstrooming vernield. Weldelzee, voorm. d. in Vlaan- deren, nabij Hulst (thans Zeeuwsch- Vlaanderon), door overstrooming vernield. Weleveld, 1. of Weeleveld, voorm. havezate in de Overijs. gem. Borne, waar in 1612 do staatsman R ad- boud Herman Schele het oerste levens- licht aanschouwde. ït. voorm. b. onder het d. Woltersum in de Gron. gem. Ten- Boer. Welgelegen, 1. of Het Pa. viljoen, prachtig landhuis in de >".

-ocr page 889-



		Welhoek-en-het- Ambacht. Holl. gom. Haarlem, in 1788 door den bankier Henry Hope gesticht, vervolgens door Koning Lodewyk aangekocht voor drie ton gouds, na do omwenteling van 1813 het verblijf der Prinsessen-weduwen, en sedert 1845 ingoruimd voor kunst- en wetenschappelijke verzamelingen. Die bestemming is begonnen met eene Kunst- galery der werken van lovende meesters, waaraan later een Koloniaal Museum werd toegevoegd. Gedurende het vor- blyf van Dr. W. C. H. Staring, in en omstreeks 1860, was er ook hot Geolo. gisch Museum govostigd. Do schilderyen zijn naar het Kijksmusoum te .Vmstor. dam overgebracht; het Kol. Museum is gebleven, terwijl later ook een Museum voor Kunstnijverheid hier eene plaats heeft gevonden. De vroegere stal is vervangen door een tcokenschool. In den tuin vindt men oeno Indische kam- pong op de helft dor waro grootte. Op het lustslot "Wolgelegen deed Koning Lodewyk in Juli 1810 afstand van den Hollandschen troon. SS. landgoed in de Geld. gem. Apeldoorn, waar ten jare 1819 do Admiraal Jan Hendrik van Kinsborgen overloed. Wellioek-en-het-Ainbacht, pold. van 534 heet. in de Z.-Holl. gem. Poortugnul, in 1320 ingedijkt. Wel la ml. heorl. op het Zeeuwsche eil. op het Zeeuwsche eil. Schouwen, bevnttondo de gom. Noordwelle. ^Velle 1. voorin, heerl. op hot Zeeuwsche eil. Noordbovelnnd, in 1304 overstroomd. De overstelpte gronden \| z(jn naderhand weder ingedijkt, en bij Kortgene en Kolynsplaat ingedeeld. Er i schijnt ook een d. Welle bestaan te hebben. 2. (De), stroom in de Friesche gem. Doniawerstal, die uit het Koevordermeer voorkomt. Wellen (De), b. onder Ferwerd, in de Fr. gem. Ferwerderadeel. Wcllenseind of Welseind, geh. in do X.-Brab. gem. Hoogo-on- Lago-Miordo, in 1840 mot 87 inw. Voor 1890 niet afz. opgogoven. Wellepoort, polderl. in de Z.- Holl. gom. Berkenwoudo. Wellerlooi, b. in de Limb. gem. Bergen, in 1840 mot 240, in 1870 met 330, in 1890 met 302 inw. Wellestrijpe, heerl. en pold. van 165 heet. in Z.-Holl., grootendeels in de gem. Melissant, deels ook in Nieuwe- Tongp. De pold. is in 1480 bedijkt. Wel na, boerderij aan den Amstel
		Welzingepolder. 909 j in de X.-Holl. gem. Xieuworamstel. Het j was vóór 1847 eene plaats van uitspan- \| ning en nog vroeger oen buiten. Bij de ; mislukte verrassing van Amsterdam door \| Prins "Willem II in 1650 waren de troe- pen tot hiertoe de stad gonaderd. "Welplaat, eiland, of liever schier- eiland tusscheu de Oudo-Maas on het i Hartelsche-Gat in do Z.-Holl. gem. Spijkonisso. De Wolplaat bestaat uit verscheidene kleine pold., dio in do vo- rige en deze eeuw zijn iugedykt. Hot eil. zelf is met de buitengronden onge- \| veer 550 heet. groot. Door oen veer- dam in het Hartelsche-Gat is het mot j het overige van Spijkenisse vorbon- den. "Welschap, geh. in de N.-Brab. ! gem. Stryp. "Welseind, b. onder het d. Wol in de Geld. gem. Ammorzodon. "Welsooi\'de, g. in de Zeeuwsche gem. Hontenisse. "Welxrijp, d. met eene Herv. kerk in de Friesche gem. Hennaardoradeel. Voorheen vond men er do stato Ru- meda. Met de geh. Westerend, Topper- buren, Oosterend en eenige verstrooide wonigen telde men er in 1811 263, in 1840 417, in 1876 558, in 1890 601 inwoners. Welsnm, 1. b. in de Overys. gom. Dalfsen, in 1840 met 167, in 1870 met 154 inw. Voor 1890 niet afz. opgcge- ven. SS. of Wilsum, d. in de Ovorijs. gem. Olst, op don linker-IJsel- oevor. Het heeft eene Herv. kerk en telde in 1811 467, in 1840 691, in 1870 907, in 1890 923 inw., die van het zui- delijk uiteinde, Grapendnal, medogere- kend. Vroeger vond men er do have- zate Hogeuhof. Van 1807 tot 1814 was Welsum van Olst gescheiden, zelfs zoodanig, dat het tot een ander gewest behoorde. Hot maakto van 1811 tot 1814 oen dool uit dor mairio ÏTybroek. ^Velten, d. met eene R.-Kath. kork, dio door oen roctor wordt bediend, in de Limb. gem. Heerlen. Hot tolde in 1870 329, in 1890 314 inw. binnon de kom. Welr.iiige, of Welsinge, heorl., tot de Zeeuwsche gom. Rittem bchoo- rende. /ij is 421 heet. groot en had in 1840 104, in 1890 151 inw. Oudtijds bevatte zy een d. van denzelfden naam, van welks kerk reeds in 1247 melding wordt gemaakt. Welxingepoldei, pold van 14\'/

-ocr page 890-



		310 Wenieldinge.
		Werkendam.


		heet. in do Zoeuwschc gem. Rittem, waarschijnlijk omstreeks 1550 ingedijkt. Wemeldillge, gem. op het Zeouw- schc sehiereil. Zuidbeveland, in het noorden en noordoosten door de Oos- terschelde bespoeld, en naar de land- zijde bepaald door de gemeenten Kat- tendyke, Kapelle en Ierseke. Zij is groot 867 heet. en gevormd door met zand gemengde klei. In 1822 had z\\j 712, in 1840 810, in 1876 1412, in 1890 1995 inw., in laatstgenoemd jaar on- derscheiden in 1874 Herv., 1 Kem., 1 Doopsgez., 11 Ned.-Geref., 8 Chr.-Ger., 25 R.-Kath., 30 Evang. en 33 Vrjje- Evang. Zij bestnan meest van land- en ooftbouw, oesterteelt, scheepvaart, enz. Behalve het d. Wemeldinge, bevat de gem. de geil. Zwaak of Zwake, Achter- weg, Bonzjjweg, Postweg, tfchoudee of Schoudie, Snoodijk en S\'ieuwendijk. In rie 13de eeuw ia Wemeldinge aan de Oude-Watering van Zuidbeveland gc- hecht. Vroeger was het een afzonderlijk eiland, door de Wich of Wijvliet van het naburige land gescheiden. Het .d. Wemeldinge is eeno fraaie plaats, in 1890 met 575 inw. binnen do kom. Do Herv. kerk staat aan de westzijde van het d., tusschen twee vliedbergen, onder hoog geboomte verscholen. Oudtijds stond er een adel. nonnenklooster en een convent der Tempelieren, later door de ridders van St.-Jan bezeten. Naby het d. Wemeldinge bereikt het Zuidbe- velnndsche-Kanaal (geopend den 15 Oc- tober 1866) de Oosterschelde. Weniiiieiihove, of Wiminen- hoven, geh. in de Drentsche gem. Zuidwolde, in 1840 met 57, in 1870 met 2, in 1890 met 44 inw. Wena, voorm. kasteel aan de riv. de Rot!e, een der eerst-bebouwde plek- ken van het tegenw. Rotterdam. Het werd door Heer Christiaan uit het ge- slacht van Wassenaar gebouwd en is in 1572 door de öpanjaarden verwoest. Wendel, geh. in de Overijs. gem. Vollenhove (Ambt-). Wengeloo, b. in do Overijs. gem. Wijhc, in 1840 met 242, in 1870 met 558, in 1890 met 476 inw. Wenkop, b. onder Gnrderen in de Geld. gom. BarnevelJ. Wennerstraat, of Winner» straat, b. in de Limb. gem. Noder- weerd, in 1840 met 153, in 1870 met 104, in 1890 met 173 inw. Weniiin, buurt in de Geld. gem.
		Apeldoorn, waar op verzoek de treinen stoppen op de lyn HattemDieren. Weper, of Weperen, geh. on- der Oosterwolde in de Friesche gem. Ooststellingwerf, aan den weg van Oos- terwolde naar do Drentsche kolonie Veen- huizen. "Werden, buurt in de Geld. gem. Hoerde. Werendijke, heerl. en goh. in de Zeeuwsclie gem. Zoutelande. Werfhorst, ged. van do Geld. gem. Doornspijk, tegenwoordig een mid- delpunt dor gem. uitmakende, als be- vattende de Herv. kerk. In 1872 waren er 333, in 1890 329 inw. Werfkamp, buurt in de Geld. gem. Hattem. Werl\'polder, 1. pold. in de N.- Brab. gemeente Kaamsdonk. \'4. Si- inonspolller, pold. van 17 heet. in de Z.-Holl. gem. Warmond. ^Verke (De), voorm. rivier in het Land van Altona, waarvan in cene oor- kondo van 1064 wordt melding gemaakt. In don Vervoornepolder zyn nog ovor- blijfselen van dat water te vinden. *Werken <1>\'). d. mot eeno in 1860 gebouwde Chr.-Geref. kerk in de N.-Brab. gem. Do "VVerken-en-Sloeuwijk, ruim 1421 heet. groot. Het d. telde in 1840 634, in 1890 518 inw. Do oude parochiekerk is vervallen, doch het kerk- hof is in stand gebleven. Bij de over- strooming van de Zuid-Hollandsche \| Waard in 1421 werd ook De Werken onder water gezet. Werkendam,** gem. in N.-Brab., omringd door de gem. De Worken-en- \'- Slecuwijk, Dussen, Made c. a., Dubbel- dam, Sliedrocht en Hardinxveld, de drie i eerste mede in N.-Brab., do drio laat- \' ste in Z.-Holl. De grootte beloopt 3847 heet. Do bovengrond, waartoe een deel ¹ der waarden uit don Biesbosch behoort, bestaat meest uit klei. In 1822 had dezo ! gem. 1333, in 1840 1559, in 1876 2181, i in 1890 2659 inw. Bij de volkstelling voor 1890 vond men er: 1799 Herv., 541 Chr!-Geref., 1 Rem., 1 Doopsgez., j 10 Ev.-Luth., 241 Ned.-Geref., 41 R.- \| Kath., 17 Ned.-Isr. en 6 ongen. Slechts een klein deel der bev. bestaat in dezo i plattelandsgem. door het landbouwbe- drijf. De meeste ingezetenen verdienen het noodigo door to arbeiden aan groote ¹ openbare werken en wat daarmede in I verband staat, verder in scheepvaart, visscherjj, het scheepstimmeron, enz. Be-

-ocr page 891-



		Wervershoof. 911 Werkhorst, geh. in de Overjjs. gem. Staphorst, nabij Meppel. "Werkhoven, gem. in Utr., tus- schen Zeist, Driebergen, Kijzonburg, Koten, Houten en Odijk. Zij wordt door den Krommen-Rijn doorsneden, beslaat 1661 heet. en is door rivierklei ge- vormd. In 1811 had zij 641, in 1822 688, in 1840 811, in 1876 922, in 1890 949 inw., in laatstgen. jaar onderschei- den in : 605 R.-Kath., 324 Herv., 1 Chr.- Geref. en 20 Ned.-Geref. Zij hestaan meest van land- en ooftbouw. Do gem. bevat het d. Werkhoven, het kasteel Bevtrweerd, vroeger eigendom van de Graven van Nassau van de Lek, bone- vens eenige verstrooide boerderijen en andere woningen. Het d. Werkho- von, in een hrief van 1126 Werconde genoemd, ligt aan den Krommen-Rjjn, in eene bevallige streek. Alen telde er in 1890 binnen do kom 560 inw. Kr zijn kerken voor de R.-Kath. en de Herv. Men vindt hier een zeer goed bewaarden Homeinschcn toren van duifstoon. In 1480 is het d. door de burgers van Utrecht gebrandschat. Wernhont, b. in de N.-Brab. gem. Zundort-en-Wernhout, in 1840 mot 283, in 1890 met 1049 inw. Zij maakte vroe- ger met do onderhoorigo goh. oono bjj- zondcre heerlijkheid uit, die o. a. door de Graven van Ostrevant is bezeten. Er is een seminarium St.-Vincontius a Faulo tot opleiding van onvermogendo jonge- lieden tot den geestelijken stand De stoomtram AntwerpenBreda heeft hier een halte. Werp (De), b. onder Wirdum in de Fr. gem. Leeuwarderadeel. Wem (Te), landg. in Z.-Holl. gem. Rijswijk, ter plaatse van het vroe- gere slot Te Werve, het stamhuis van een machtig geslacht. Werven, buurt onder hot dorp Vorchten, in de Geld. gem. Heordo, in 1840 met 180, in 1872 met 207, in 1890 met 180 inw. Wervershoof, 1. ot Werfers- hoef, dek. van het bisd. Haarlem. Het bevat de par. Goorn, Hoogwoud, Lam- bertshagen (Do AVeere), Medomblik, Nibbixwoud, Obdam, Spanbroek, Spier- dijk, Ursem, Wervershoof, Wognum, Zwaagdijk. 2. gem. in N.-Holl, wier tegenw. omvang oerst door de wet van 22 Dec. 1867 is tot stand gokomon. Terwijl zij vóór dien tijd slechts 406 heet. besloeg, is zy ton gevolge van die
		l¥erken-en-Sleenwijk (De). hal vo het d. Werkendam, vindt men er de I b. Sasdijk, hot geh. Zevenhuizen en een { aantal verstrooide woningen. De gem. is i eene hecrl., die o. a. door de geslachten van der Duyn, Oem van "Wijngaarden, van der Rijt, Bentheim-Steinfurt en Roest van Alkomade is bezeten. Het dorp Werkendam, dat zijn naam aan een dam in do Worke ontleent, werd door do overstrooming van do Zuid-Hollandsche- Waard in 1421 verwoest, doch was in 1496 weder in bloei. Ofschoon het in 1611, 1619 on 20 Juli 1641 veel door brand lood, kwam het deze rampen zoo- wel als de Spaanscho gewelddadigheden tusschen 1634 en 1639 en de schado door vloeden van Februari 1837 en Jan. 1849 zegevierend te boven. In 1870 telde men in de kom 1010, in 1890 2258 inw. I .Men heeft er een Raadhuis, eene Herv. \| kerk, eene synagoge en eene haven. Vroeger stond er een slot, dat in 1401 door Jan van Arkel werd afgebrand, doch sedert werd herbouwd. In 1841 is hot door den watervloed ondermijnd en vervolgens geheel gesloopt. WtrU.in ii Slrciiivijk (!»<\'>. gem. in N.-Brab., tusschen Werkendam, Dusson, Emmikhoven, Almkerk c. a., RÖswijk, Woudrichem, Oorinchem on Hardinxvold. Zjj heeft in het noorden de Morwede on in het zuidwesten do killen van den Biesbosch, beslaat 2284 heet. en is door rivierklei gevormd. In 1822 had zij 1235, in 1840 1771, in 1876 2213, in 1890 2623 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde mon er: 1183 Ned.-Hcrv., 1287 Chr.-Geref., 1 Herst.- Luth., 123 Ned.-Geref., 16 R.-Kath., 4 Isr. en 9 ongen. De inw. bestaan deels van landbouw en veeteelt, deels van het arbeiden aan grooto openbare werken en verschillende burgerlijke bedrijven. De gem. bevat de beide d. Sleeuwijk en de Werken, benevens do b. Kille en Werkenschednk. Werkenscheclijk, b. in de N.-Brab. gom. De Werken c. a., in 1840 met 150, in 1870 met 207, in 1890 met 648 inw. Werkenschepolder, p. van 263 heet. in de X.-Br. gem. De Werken ca. Verkeren, boeronpl. in de Overjjs. gem. Zwollerkerspel, ter plaatse van do voorm. havezate Werkeren, in 1450 door Joan van Ittersum gesticht. Ge- noemde adelijke huizingo werd in 1521 door do Gelderschen deerlijk gehavend en ten laatste geheel gesloopt.

-ocr page 892-



		912 Wesch (De).
		Westbroek.


		haar aan Willem van Horn of Hoorn tegen oene rente van 14 Keulsche mark. Willem van Horn erkende echter don Goldorschen Hertog als opporhoer, en van hier, dat Wessem tot 1795 oen gedeelte van het GeIdorsche-Ovorkwar- tier bleef uitmaken. De gem. bevat het d. Wessem en het goh. Pol. Het d. Wessem ligt aan de vereeniging van de Maas en de Itter. Oudtijds was het versterkt. In 1512 maakten de Braban- ters er zich moester van, diepten de grachten uit en legden er nieuwo bol- werken aan. In 1840 had Wessem 786, in 1870 840, in 1890 864 inw. Men vindt er eene R.-Kath., aan St.-Medward gewydo kerk, een klooster dor Zustors van 0.-Lieve-Vrouwe on een pontvoer over do Maas. Wessiiigen, of Wessing, b. in do Gold. gem. Doornspijk, in 1840 met 243, in 1872 met 296, in 1890 met 201 inwoners. Weswiiighnizeil, geh. in Gron., in 1840 met 56 inw., waarvan 50 in het deel binnen do gom. Oostweddo en 6 in het deel binnon de gom. Vlachtwedde. In 1890 telde het eorstgen. 391, in het laatstgen. 10 inw. Wessillgtailge, b. in de Gron. gem. Vlachtwedde, in 1890 met 78 inw. West-Abtspoldcr, pold. van 116 heet, in de Z.-Holl. gem. Ketel. West-Barendrecht, heerl. in de Z.-Holl. gem. Barendrecht. Hot vormde met Karnisse onder Koning Willem I oene zelfstandige gem. van 900 heet. oppervlakte, die in 1822 910, in 1850 1033 inw. telde. Daarin ligt een deel vaa het d. Barendrecht en do b. Kar- nisse. West-Iteemster, d. of kerkb. in de N.-Holl. gem. Beemster. De kerk, eene stichting der R.-Kath., dagteekent van 1752, ter vervanging van drie ondor- scheidene kapellen, waarin tot op dien tijd de godsdienst werd uitgeoefend. West-Bijlmerpolder, of\'liaan- polder, pold. van 282 heet. in de N.-Holl. gem. Weesperkarspel. West-Itloiiimersdijk, pold. in de Z.-Holl. gem. Rotterdam, ruim 200 heet. groot. Westbroek, gem. in Utr., tus- schen do gemoonten Tienhovon, Maarse- veen, Zuilen, Achttienhoven en Hilver- sum (de laatste tot N.-Holl. bohoorende), 1538 heet. groot on in het zuiden door klei, in het westen door laag veen on ia
		wot tot 1457 heet. uitgebreid. Zjj is door zeeklei gevormd, wordt in het noordw. en noorden door de Zuiderzee bespoeld en paalt overigens aan de gem. Mcdemblik, Midwoud, Nibbixwoud, West- woud, Hoogkarspel en Andijk. In haar beperkton omvang telde zjj in 1811 447, in 1822 473, in 1840 564 inw. Sedert do uitbreiding in 18G8 (waarbü Hoog- en Laag-Zwaagdijk bij Wervershoof werd ingelijfd) bedroeg de bov. den 1 Jan. 1868 1660, in 1876 1828, in 1890 2042 inw. Bij do volkstelling voor 1890 onderscheidde men er 1752 R.-Kath., 264 Ned.-Herv., 18 Chr.-Geref. en 8 ongen. Zij bestaan meest van veeteelt, zuivelbereiding on landbouw. Behalve hot d. "Wervershoof, bevat do gom. de b. Hoogcndijk, Lagendijk en Zwaagdjjk, benev. het deel van het d. Hnuwert aan den Notweg. Het d. "Wervershoof telde in 1840 546, in 1877 790, in 1890 858 inw. Het is eene oude plaats, die haar naam ontleent aan den priester "Werenfricd, die op last van Willebrord ten jare 690 in "West-Friesland het Evangelie ver- kondigde en hier een priesterhuis stichtte. Er zijn kerken voor de R.-Kath. en de Herv. In 1508 en 1610 werd liet dorp hevig door de zee bedreigd. 3. pold. van 406 heet. in do N.-Holl. gom. Wer- vershoof. "Wesch (De), geh. in de Limb. gom. Noorbeek, in 1870 met 40, in 1890 met 44 inw. "Weseilbei\'g, voorm. havezate in de Overijs. gom. "Wijhe. In 1373 werd zij door de Oeventerschen vernield. Wesepe, of Weatepe, dorp met oene Herv. kerk in de Ovorys. gom. Oist. Het had in 1840 412, in 1870 476, in 1890 534 inw. WfSNem, geni. in Limb., tusschen de gein. Torn, Heel, Linne, Maasbracht en Stovonsweord, 581 hoct. groot on door rivierklci gevormd. Zij wordt be- zoomd door de Maas en door de Itter- beck doorsneden. In 1822 had zij 679, in 1840 875, in 1876 948, in 1890 991 inw., allen R.-Kath. Zy bestaan moest van den landbouw. Do gem. was vroe- ger een hoorl., die in of omstreeks 965 door don Aartsbisschop Bruno vanKou- len aan de abdij van St.-Pantnleon kwam, doch in 1203 werd bezeten door Hoer Gerard van "Wessem. Zjj schynt even- wel aan den Koulschen stoel torugge- keord te z\\jn, want don 15 Mei 1219 verkocht de Keulscho Aartsbisschop

-ocr page 893-

Westbroekerpolder.

Westeinde. 913

het noordon door diluvisch zand gevormd.
In 1811 had deze gom. 583, in 1822
536, in 1840 686, in 1876 898, in 1890
1053 inw., in laatstgen. jaar bestaande
nit 694 Herv., 137 Chr.-Oeref., 43 Ned.-
Goref., 174 R.-Kath. on 5 ongen. Zjj
bestaan doels van veeteelt en zuivelbo-
reiding, deolB van veenderij. Behalve
het d. Westbroek vindt men er do b.
Binnenweg en De Gogel, het geh. Neer-
eindsche-Vaart en een aantal verstrooide
woningon. Do gein. is eone heerl., o. a.
bezeten door do geslachten Rennenberg,
Roedo van Ncderhorst en Tuyll van
Serooskerko. Het d. "Westbroek heeft
geen kom. Tot 1467 was er slechts eeno
kapel. Toen word deze tot een parochie-
kerk verhovon, die na Utrocht\'s af-
schouring van Spanje aan de Horv. kwam.
In het koor dezor kerk wyst men liet
graf aan van Bisschop Boudcwyn van
Holland. Het is met een fraai steenen
beeld van den overledene versierd. Ook
is in dezo kork een steen gemetseld,
die eraan herinnert, dat hier do inge-
wanden zyn begraven van den in 1445
overleden Willem Graaf van Reniien-
berg, Hoer van Zuilen en Westbroek,
wiens hart in do abdjj van Oostbroek
en wiens andere lichaamsdeelcn te Zui-
len zijn bograven. In 1487 behaalden
do Hollanders te Westbroek eene over-
winning op do Utrechtsehen.

Westbroekerpolder, polderl.
van 210 heet. in do Z.-Holl. gem. Zoe-
torwoude.

Westdoiigeratleel, gemeente in
FrioNl., in het noorden door do Friescho-
Wndden bespoeld, en naar de landzijde
ingesloten door de gem. Ferwerdcradeol,
Dantumadeel, Dokkum en Oostdcngera-
deel. Do grond is door klei gevormd,
doorgaans mot vermenging van zand.
Do grootte beloopt 8162 heet. In 1744
teldo men in Oostdongeradeel 3665, in
1748 3614, in 1811 4623, in 1822 5122,
in 1840 6412, in 1876 8098, in 1890
7914 inw., in loatstgen. jaar onderschei-
don in: 5364 Horv., 607 Doopsgez., 368
Chr.-Gcref., 1461 Ned.-Geref., 32 R.-
Kath., 2 Oud-Roomschen, 1 Vryo-Evnng.
en 79 ongon. Zjj bestaan meest van den
landbouw, dio op van den vruchtbaren
grond ruime oogsten geeft. Ook veeteelt
en visscherij worden er uitgeoefend.
De gom. is ndministratiof verdoold in
13 dorpen, zn\'nde Tornaard (de hoofd-
plaats der gom.), Botterwird, Bornwerd,
Brantgum, Poutgum, Hantuin, Hantu-

mer-Uitburen, Hantnmhuizen, llinurc,
Holwerd, Nos, Raard, Waaksens en
Wierum. In geografischen zin zjjn er
nochtans slechts 11 dorpen, daar Better-
wird eene b. is, en do Hantumor-Uit-
buren uit slechts 5 geh. bostaan. Tjj-
dons het Fransche bewind, sinds 1811,
wns Wostdongeradcel in 3 mairiön ge-
splitst: Holwerd, Nos on Tornaard.

Westdorp, 1. voorm. d. op hot
Zeeuwsche eil. Tolen, hjj Schakorloo.
In de 17de eeuw zag men or nog over-
bljjfselon van. 54. b. in de Drcntscho
gem. Borger, in 1811 met 65, in 1840
mot 95, in 1870 met 144, in 1890 mot
98 inw. Oudtijds stond te Wostdorp, ook
Westrup genoemd, eene havezate.

Westdorp, gom. in Zeeuwsch-
Vlaandoron, ingesloten door do gem.
Neuzen, Axel, Zuiddorpe en San-van-
Gent. Zij beslaat 2335 heet. en is door
zanderigo klei gevormd. In 1822 had
Wostdorpo 1059, in 1840 1410, in 1876
1608, in 1890 1786 inw., in lnntstgen.
jaar onderscheiden in 1723 R.-Kath,. 50
Herv., 12 Chr.-Geref. en 1 ongon. Voor
b\\jna allen maakt do landbouw eon mid-
dcl van bestaan uit. Het d. West-
dorpo ligt aan den weg van Sas-van-
Gent naar Axel, dio hier door den
Graaf-Jansdyk gevormd is. Het teldo in
1870 binnen do kom 400 inw., in 1890
451. Er is oono R.-Kath. kerk.

Westdiiineil, 1. duinstreek in de
Z.-Holl. gem. \'s-Gravonhago. 2. duin-
stroek in Z.-Holl. gem. Ouddorp.

Westdijk, 1. b. in de Z.-Holl.
gem. >Ih\'nsheeronland, in 1440 mot 368,
in 1890 met 453 inw. 5J. b. in do
Z.-Holl. gem. Spjjkonissc. 3. b. in
do Z.-Holl., gom. Ouddorp.

Westeillde, 1. b. onder het dorp
Nunspeet, in de Gold. gom. Ermoloo, in
1840 met 387, in 1872 met 381, in 1890
! met 353 inw. 8. b. in de Z.-Holl.
: gem. Hazerswoude, in 1840 met 521, in
1877 met 755, in 1890 niet 512 inw.
3. b. in do Z.-Holl. gem. Zoeterwoude,
in 1840 met 88, in 1890 met 119 inw.
4. b. in do N.-Holl. gem. Aalsmeer.
5. b. in do N.-Holl. gem. Kakhuizen,
in 1840 met 230, in 1890 met 360 inw.
Deze b. maakt het oosteln\'k deel van
de Streek uit. In de 17do eeuw was
hier eene R.-Kath. kerk. <». geh. in
do N.-Holl. gom. Spanbroek. 7. wijk
van het Drentsche d. Dwingeloo. 8.
b. onder Harich in de Fr. gom. Gaas-
terland. J>. h. in de Z.-Holl. gem.

Witkamp.

-ocr page 894-



		914 Westeinderpolder.		Westerbork.


		Warmond. 10. b. in de Dr. gom. Dalfsen. Westeinderpolder, of West- einde-van-Waarder, pold. van 617 heet. in do Z.-Holl. gom. Waarder. Westeinde-van- Achter- brock. polderland ter grootte van 257 heet. in do Z.-Holl. gem. Borkenwoude. Westeiiide-van-Sprang, wjjk van het N.-Brab. d. Sprang. Westcindsebepolder, poid. van 574 boet. in Z.-Holl., dools in de gom. Zoeterwoudo, deels in de gem. Voorburg. Westelaar, b. in do N.-Brab. gom. Wouw, in 1840 met 206 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Westelbeers, of Wester- *heer, b. in de X.-Brab. gem. OosteL Westel-en-.Middolbeer8, in 1840 mot 207, in 1890 mot 206 inw. Westen <I>e). b. op het N.-Holl. eil. Tessel, in 1840 met 18i inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) Vroeger was het een bloeiend d., doch de kerk is reeds in de 16 oeuw gesloopt. De kerk- toren is echter behouden. Westendorp, 1.** b. in do Geld. gom. Epe, in 1840 mei 130 inw. Ooor 1890 niet afz. opgegeven. \'£. b. in de Geld. gem. Wiseb, in 1840 met 1020, in 1870 met 1022, in 1890 met 1072 inwoners. Westeneng, b. in do Geld. gem. Ede, in 1840 met 88, in 1890 met 159 inwoners. Westenescli, b. in de Drentsche gem. Emmen, in 1811 met 153, in 1840 met 209, in 1870 met 264, in 1890 mot 254 inw. Westeilliolte, b. in de Overn\'sel- sche gem. Zwollerkerspel, in 1840 met 149, in 1870 mot 229, in 1890 met 472 inw. Oudtijds stond hier do sterke burg Voorst. West-en-Kilpolder, een dor 3 polders van do N.-Holl. bedijking De Boemstor, bijna 3501 heet. groot. West-en-öostnolder, pold. van 54 heet. in Z.-Holl., deels in de gem. Vlaardingen, deels in do gem. Vlaar- dinger-Ambacht. WestenscllOUlven, hcerl. in de Zceuwschc gem. Burg, ongeveer 51 heet. groot. Zij telde in 1840 88, in 1970 91, in 1890 111 inw. Vroeger bevatte zij een d., dat wegens zijne uitgestrektheid en welvaart oen vlek mocht heeten. Dit omlo Westenschouwcn bezat eeno goede, welbezochte haven. De Westen8ckou-		wenscho handel genoot bijzondere voor- rechten, o. a. in Engeland en Limburg. Na do verzanding der haven in de 16de eeuw neigde WeBtenschouwen ten val. De bev. verminderde. De eens zeer be- roemde kerk zonk in puin. Alleen de hooge toren stond nog lang als toon- beeld van vervallen grootheid, tot ook deze in 1845 word gesloopt. Westenwoud, goh. in do Overijs. gom. Stecnwijkorwo\'d. Westerj b. in de Gron. gem. Bel- lingewolde, in 1840 met 111 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Westerbeek, landgoed in do Z.- Holl. gom. Loosduinen, in 14 10 als rid- derhofstad gesticht door Willem, bastaard van Holland, Hoor van Schagen. Westerbeeksloot, voorm. land- goed in de gem. Vledder, waar in 1818 do eerste kolonie der Maatschappij van Weldadigheid een begin nam. Nevens de brug over do beek staat nu hot loge- mont ; daar naast do woning van den directeur dor koloniën. De kantoren dor Maatschappij zijn in do nabijhoid geves- tigd. Westerbierum, voorm. d. in de Frioscho gom. Barradeel, door do Zui- derzee vernield. Westerblokker, d. in de N.- Holl. gem. Blokker, in 1840 met 394, in 1870 met 495, in 1890 met 487 inw. Het is een der dorpen van De Streek. Men vindt er kerken der Herv. en R.- Kath. Te Westorblokker stoppen do treinen op do lijn HoornMedemblik alleen op verzoek. Ook is er een halte van de stoomtramlijn HoornEnkhuizen. Oudtijds stonden te W. tweo kloosters, een van reguliere kanunniken (hot Ni.uwo Licht), en eon van Augustijner nonnen (Bctlohcm). Den 14 Juli 1566 werd hier do eerste openbaro Hervormde predikatie in N.-Holl. gehouden, onder de leiding van Jan Arentsz, on bijge- woond door wel 4000 monschon. \'Westerbork, gem. in Drente, in- gesloten door do gemeenten Bolde, Bei- len, Hoogeveen, Oosterhesselen en Zwee- loo, terwijl zjj op een enkel punt ook Sleen, Odoorn on Borger raakt. Zjj is groot ruim 13,650 heet., bestaande de grond meest uit diluvisch zand. Door oenige beekjes is laag veen gevormd. Het hoog veen in het zuiden is, vooral sedert 1840, ontgonnen. In 1811 had deze gem. 1027, in 1822 1085, in 1840 1345, in 1876 2510, in 1890 2532 inw.,

-ocr page 895-



		Westerbomring.		Westerend. 915


		Wester-Kede-benoorilen- den-St.-Pietersdijk, polder van 1019 heet. in do gem. Heille deels in Aardenburg. De polder is in 1650 inge- dykt. Wester-Eede-bezniden-den- St.-Pietersdijk, pold. deels in Zee- land, deels in Oost-VIaanderen, 876 heet. groot en in 1650 ingedijkt. Do pold. is verdeeld onder do gem. Aardenburg, Heille, Eede, Middelburg (0.-Vlaande- ron) en Maldeghem (0.-Vlaanderen). Wester-Kems, of Departe* nient-van-de Westcr-KeniN, \| voorm. departement van het Franscbc- Keizerrijk, in 1810 gevormd uit het met j West-Reiderland ten jare 1807 vergroote ! departement Groningen en uit het do- partoment Drente. Het heette by de Fransche administratie Departement do 1\'Ems Occidental en was verdeeld in 4 arr., met 17 kantons. Het arr. Appin- gedam bevatte 24. dat van Assen 29, dat van Groningen 16, dat van Win- schoton 31 mairiën. ïen govolgo dor omwenteling van 1813 werd dit dopar- tomont weder gesplitst in zijno vroegere bostancldeelen: Groningen, Dronto en Keidorland, waarvan hot laatste door Pruisen in bezit werd genomen. Hot Departement had in 1811 191,054 inw. Westereinde, buurt in do Gold. gom. Oldebroek, in 1870 met 212, In 1890 met 238 inw. Westere inden, d. in de Gron. gem. Stedum, in 1811 met 351, in 1840 met 471, in 1870 met 587 inw., In 1890 j telde W. met Westeremden-Voorwerk 496 inw. Harde had toen 60, Viorbooren 41 inwoners. Het dorp is gobouwd op eene wierde, die b\'k meter boven het manlpeil is verhoven. Westeremdon be- hoort tot de oudsto plaatsen van Fi- volgoo. Daar kwamen de rechters to za- men, en werden reeds vroeg aanzionlyke markten gehouden. Men vond er, aan do zamenvloeiïng van de Eems en de Fivel eeno drukbezochte haven, van waar velo schepen uitliepen. In 1232 poogden de Fivelgooërs deze plaats tot eeno stad verheffen, doch dit plan mislukte door don tegenstand van Groningen en llun- segoo. Het verzanden der haven en vor- woestendo branden hebben Westerem- den\'s bloei gefnuikt. Er is eeno Horv. kork, aan wier toren nog voel duifsteen wordt gevonden. Westerend, 1. b. ouder het dorp Drogoham in de Friescho gem Achtkar*
		in laatstgen. jaar onderscheiden in 2172 Herv., 350 Chr.-Geref., 1 Luth., 6 Ned.- Oerei\'., 1 R.-Kath. en 2 ongen. Do bov. bestaat meest van den landbouw en de daarmede verbonden paarden-, rundvee- en schapenfokkerij, deels ook van veon- dory. De Rem. bevat het d. Westerbork, de buurten Nieuweroord, Elp, Zwiggelte, Orvelte en Mantinge, benevens de geh. Garmingo, Balinge, Brunstinge, Eursingo en Coohoorh. Het d. Westerbork be- vatte in 1811 466, in 1840 396, in 1874 572, in 1890 540 inw., in laatstgenoemd jaar 513 binnen de kom on 27 danrl»ui- ten. Het is eene lieve, landelyke plaats, met een aanzienlijk kerkgebouw der Herv. Sedert 1841 heeft men er ook eene kerk der Chr.-Geref. In eene oor- konde van 1206, waarby do kapel to Westerbork als onderhoorig aan de pn- rochie van Beilen wordt vermeld, vindt men het alleen Burch genoemd. Westerbonwing, lommerrijke uitspanningsplaats met fraai vergezicht over den Kiju en de Betuwe, nabij Oosterbeek in de Geld. gom. Renkum. Westerbroek, d. met eene Herv. kerk in do Gron. gem. Hoogozand, aan hot Schuiten- of Winschotordiep. Hot teldo in 1811 371, in 1840 536, in 1870 507, in 1890 734 inw. Westerbnren, 1. geh. onder het d. Twyzel in do Friescho gem. Acht- karspclcn. 2. geh. onder hot dorp Oosthem in de Friescho gem. Wymbrit- seradoel, in 1840 met 9, in 1890 met 33 inw. 3. ouder Westergeest in de Fr. gom. Kollumerland. Westerbnnrt, 1. wijk van het N.-Holl. d. Venhuizen. £. wyk van het Overijsolsche d. d. Wanneperveen. 3. b. in de Geld. gem. Oldobrock. Westerdeel-L<angewold, wos- teljjk deel van het voorin. Gron. ambt Langewold. Hot bevatte do kerspolen Opende, Doezum, Grootcgast, Sebalde- buron, Lutkogast on Gry\'pskerk. Westerdiep, vaart in Groningen, loopendo langs Veendam en Wilder- vank. Westerdijk, geh. onder het d. Oostwold in do Gron. gem. de Leek. Westerdijkshorn, geh. in do Gron. gom. Bedum, in 1811 met 128, in 1840 met 124, in 1870 met 143, in 1890 met 125 inw. Tot 1802 teldo men het onder do d., doch wy\'1 toen de kerk werd afgebroken, heeft het thans slechts het aanzien eoner buurt.

-ocr page 896-




	916 Wcstereiidspolder. spelen, in 1840 met 95, in 1890 met 25 in-w. 2. geli. onder "Weisrijp in de Friesche gem. Hennaarderadeel, in 1840 met 69 iuw. Voor 1890 niet afz. opge- geven. 3. geli. onder het d. Valkoog, in do N.-Holl. gem. St.-Maarten, in 1840 met 23, in 1890 met 41 inw. 4. geb. onder bet d. Gaastmeer, in de Friescbe gem. AVymbritsoradeel. Hot ligt aan de Fluessen en is meest door visschers be- woond. .">. b. onder Kolderwolde in do Fr. gem. Henieluiner-Oldefnart. <». b. onder Torwispel in de Fr. gem. Opsterlnnd. 7. b. onder Nyega in de Fr. gem. SmaUingerland. 8. b. in de Gron. gem. Stedum. "Westerendspolder, polder van 15 hectaren in de N.-Holl. gem. St.- Alaarten. *Wetcrend-van-Fai»eii- drct\'lit, wijk van het Z.-Holl. dorp Papendreebt. Westerenk, buurt onder het d. "Vaasen in de Geld. gom. Epe, in 1840 met 385, in 1870 met 352, in 1890 met 155 inw. Westerfalge, b. in de Geld. gem. Wart\'um. \'WewterjyHttxt» b. onder Gaast in de Fr. gem. Schoterland. \'\\Ve«tergee»t, 1. westelijk uiteinde van do b. Gaast of Rotstergaast in do Fr. gem. Schoterland. Ü. d, met eeno Herv. kerk in de Fr. gem. Kollumer- land-en-J\\ieuw-Kruisland. Het telde in 1811 590, in 1845 985, in 1876 1216, in 1890 1503 inw., die van de buurt Triemen en Zandbulten, benevens een deel van Vcenklooster medegerekend. 3. b. in de N.-Holl. gem. Tessel, in 1890 mot 27 inw. WestergOO,** landschap in Friesl., bevattende bet noordwestelijk deel van het vasteland der prov., in het westen en noorden door de Zuiderzee en do AYadden besnoeid, en naar de landzjjde bepaald door Oostergoo en Zevenwol len. Van dit landschap wordt reeds in oude kronieken op de jaren 734 on 736 melding gemaakt. Het komt in deze en andoro Middeleeuwscbo geschriften onder de namen AVestarchia, AVcster- ache, AVestraho en AYestorriche voor,en schijnt toen een afzonderlyk graaf- Bohap gevormd te hebben. Alisschien hoeft ook Ameland eens daartoe be- hoord. De heerschers in IIollnn.1,Utrecht en Gelder hebben, door gii\'t- brieven gesterkt, hier gezag pogen uit		- M i\'stciliiiis. I to oefenen, doch zoo hun dit al eens [ gelukte, slechts voor korten tyd. Als een der Frieache kwartieren tjjdens de Republiek bevatte AVestorgoo de grie- tenijen (later gemeenten) AIenalduma- deel, Franekeradeel, Barradcel, Baarde- radeel, Hennaarderadeel, AVonseradeel, ^: AVymbritserndeel, Hemelumer-01defaart- en-Noordwolde en \'t Bilt. Binnen den ! omvang van dit kwartier lagen do ste- ^! den Bolsward, Franeker, Sneek, Har- \| lingen, Stavoren, Workum, IJlst en Hindeloopen. Het had in 1744 30,428, in 1876 70,700, in 1890 73,202 inw. AVoKtcr-Heikaiit, wgk der stad en gem. Tilburg. \\\\ ««.«» r-il iimim. of Wester» II ilx.iimi. geh. onder het d. Ilitsum in de Friesche gem. Franekeradeel, in 1840 met 25, in 1890 met 55 inw. Westerhoeveil, geh. onder het A\'inkega, in de Friesche gem AVeststel- lingwerf. Wewterliorn, of Westerhoor- ne, b. in Gron., deels in de gem. Grijps- kerk, deels in de gem. Grootegast. Men telde er in 1840 306 inw. en wel 153 in elk der beido gemeenten. In 1890 bevatte het eerste doel 119, het tweede 90 inw. Wcsterliornlinisterpolder, of .Zeaboerenpolder, pold. in do Gron. gem. Kloosterburen, 125 heet. groot. De pold. is in 1806 ingedijkt. WesterliOllt, geh. in de N.-Holl. gem. AVijk-ann-Zce, in 1840 met 80, in 1870 met 148, in 1890 met 190 inw. Westei\'lioven, gem. in N.-Brab., tusschen Riethoven, Dommelen, Borkel c. n. en Bergeik. Zij is groot 1081 heet., wordt door do Keerschop doorsneden, en heeft, behalve do zoomen van dit riviertje, waar men klei vindt, geen an- dere gronden dan diluvisch zand. In 1822 had deze gem. 516, iu 1840 537, in 1876 586, in 1890 568 iuw. Bij de telling voor 1890 waren alle bow. R.- Kath. Zij bestaan meest van den land- bouw. Do gem. bevat het d. AVesterho- ven, de b. Erpenstraat, Heide of Heide- straat en hot geh. Braambosch. Het d. AVesterhoven tolde in 1840 mot den omtrok 260, in 1870 binnen do kom alloen 94, in 1890 99 inw. Het heeft eeno R.-Kath. kerk. In 1688 brandden de Frnnscben er do pastorie af, on in 1747 eischtcn zij er braudschatting. YTesterhnis, geh. onder hot d. Otterloo, in do Geld. gem Ede.

-ocr page 897-



		Westerlmizen.
		Westertninen. 917

		Westerhuizeil, gek. in do Overga, gem. Avereest. Westerik, b. in de Overga, gem. "Weerseloo. "Westering, geb. in de Limb. gem. Ifaasbree, in 1870 met 27, in 1890 met 50 inw. Westerkaag, polderl. in de N.- Holl. gom. Scbagcu. Westerkampen (De), pold. in de N.-Holl. gem. Oude->\'iodorp, 271 heet. groot. Westerklief, geb. op bot N.-Holl. cil. "Wieringen. "Westerklooster, 1. wijk van bet N.-Holl. d. Venbuizcn. 2. geb. in de Gron. gem. Kloosterburen. Westerkogge, of Hoorner- kogge, een der koggen, waarin oud- tj\'ds bet N.-Holl. landschap Drochter- land was gesplitst. Het was bepaald door de Zuiderzee en door de Beets- kogge, de Middelkogge, en Vier-Noor- derkoggen. De kogge bevatte de Buiten- wgken der stad Hoorn, benevens de d. Avenhorn, Berkhout, Grostbuizen, Schar- woude en Oudendijk. "Westerkwartier, bet westelijke der drie distrikten, waarin de Groninger Ommelanden tijdens do Republiek waren gesplitst. Het bevatte de landen tus- schon Hunsegoo, Groningen, Drente, Friesland en do Lauwerzee. Het is ge- vormd uit deelen van bet oude Hug- merchie, Humarcba of Humsterland, met Langewold, Vredewold en Middacht, of- schoon dit laatste landsebap, tevens in bijzondere betrekking tot Hunsegoo, heeft gestaan. Het "Westerkwartier vormt tbars de gem. Zuidhorn, Aduard, Hoogkerk, Do Look, Marum, Oldekerk, Grootogast, Grijpskerk, Oldebovo en Ezinge. Westerland, d. op bet N.-Holl. eil. Wieringen, in 1840 met 200, in 1870 met 336, in 1890 mot 392 inw., de bow. van bet quarantainogebouw medegere- kend. De Horv. bobben er eene kerk, die tot do merkwaardigste gebouwen van bet eil. behoord. Westerlandsche-Polder,pold. van 233 beet. in do Zeouwscbe gom. Wolfaartsdgk, in 1G05 ingedijkt. Westerlee, 1. d. niet eene Herv. kerk in do Gron. gem. Sebeemda. Het bevatte in 1811 835, in 1840 1202, in 1870 1544 inw., die van de b. Heiliger- lee, Kloosterbolt en Napels medegere- kend. Binnen de kom waren or in 1840
		slechts 241 inw. In 1890 telde "W^r. alleen binnen de kom 125 on daarbuiten 1022 inw. Si. b. in de Z.-Holl. gem. De Lier, in 1840 met 192 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Westerlittens, geh. onder het d. "Wommels in de Friesebe gem. Hennaar- deradeel, in 1840 met 5G inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. Westernieland, d in do Gron. gom. Eenrum, met eene Herv. kerk. Het dorp, dat wijd uiteen is gebouwd, tolde in 1811 294, in 1840 500, in 1870 593, in 1890 529 inw. Men re- keude in laatstgen. jaar 102 zielen bin- j non de kom en 367 daarbuiten. Westermeer, 1. b. met dorps- reebten in do Friesebe gem, Hnskerland. Vroeger was het werkelijk een d., doch \| de bloei van bet naburige Joure is "Westermeer niet gunstig geweest. Men j telde er in 1811 94, in 1840 90, in 1875 J 119, in 1890 109 inw. Van de gesloopte kerk is nog alleen de breode toren be- bouden gebleven. Eveneens is do vroe- gere state Lycklama gesloopt. \'4. p. in de N.-Holl. gem. Schagen c. a. Westermeerwijk, landgoed in do Geld. gem. Groesbook, nabij Berg- en-Dal. Westermeren, p. iu do N.-Holl. gem. Edam. Wester-Moerbeek, buurt in de N.-Holl. gem. Oude-Niedorp, in 1890 met 114 inw. Westerooien, streek iu Geld., ! deels in de b. Zandwijk, beboorendo tot de gem. Tiel, deels in de gem. Ecbteld. In November 1399 werd daar een Do- minikaner monnikenklooster gesticht, dat in 1435 iu een nonnenklooster ver- anderd is. In 1572 vluchtten de nonnen naar Tiel. Westerpolder, of Westerpol- der-op-het-Rheilerlaag, polder in de Geld. gem. Rheden, groot 160 hectaren. Wcsterreide, voorin, d. aan do Eems, in de 16de eeuw door den Dol- lard verzwolgen. Er stond in 1575 nog oen klooster. "Waarschijnlijk is bot geh. Reide, op do vooruitsto!<ende lnndpunt tusseben de Dollard en de Eems, een overblijfsel van bet kerspel. Westerse lie- Aan wassen, pold. van 107 heet. in de N.-Brab. gemeente Kapolle. Westertninen, 1>. in do N.-Holl. gem. "WiJk-aau-Zoe-en-Duin, in 1840 met

-ocr page 898-



		918 Westersclie-Buitendellen.
		Westerwolde.

		197, in 1870 met 210, in 1899 met 384 inwoners. Westersehe-Buitendellen, p. van 45 heet. in de N.-Brab. gemeente Kapelle. \\Yestersche-Iiaagjes, polder Tan 68 heet. in Z.-Holl. gemeente Zuid- beierland. Wester-Verlaat, geh. in de N.- Holl. gom. Ursem. "Westerveld, 1. b. in de Drentsche gom. Zuidwolde, in 1840 met 126, in 1870 met 177, in 1890 met 228 inw. ü. voorm. havezate in de Overijs. gem. Zwollerkerspel, onder Langenholte, in 1815 afgebroken. 3. b. in de Overijs. gem. "Wierden. Westerveldbnnrt, buurt in de Geld. gom. Oldcbroek. Westervelde, b. in de Drentsche gom. Norg, in 1811 met 126, in 1840 met 165, in 1870 met 159, in 1890 mot 170 inw. Westervlier, of Westerflier, geh. in de Overijs. gem. Dieponheim. Het voornaamste deel bestaat uit eene havezate, die reeds in 1046 bekend, door den Koomsch-Koning Hendrik III aan Bisschop Bernulf van Utrecht werd geschonken. In do desbetreffende oor- konde (van 23 Augustus 1046) wordt het Westerflo genoemd. Westervoort, gem. in Geld., tus- schen Arnhem, Rheden, Angerloo, Dui- ven on Huisen. Zij wordt voor een klein deel door den Rijn bezoomd en door den IJsel doorsneden. De grond in het geheel 765 heet. bestaat uit vrucht- bare klei. In 1811 had Westervoort 571, ii 1822 648, in 1840 947, in 1876 1521, ii 1890 1680 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 1148 K.-Kath., 466 Herv., 1 Rem., 3 Chr.-Geref., 54 Nod.-Geref., 4 Ev.-Luth., 3 Doopsgez. en 1 ongen. Landbouw on veeteelt zijn de voorn, middelen van bestaan. Ook is er eeno steenbakkerij en eene stoom- meolfabriek. De gem. bevat het dorp "Westervoort en het goh. IJseloord. "Westervoort is eene heerl., wier eerst- bekende bezitter, Johannos van Wester- voort, in eene oorkonde van 1310 wordt vermeld. In 1735 werd de heerl. door do stad Arnhem van don Graaf van den Berg aangekocht. Het d. Wester- voort ligt aan den grooton weg van Arnhem naar Emmerik, wijd uit elkan- der. Men telde er in 1870 binnen de kom 293. in 1890 528 inw. Het is eene		zeer oude plaats, waar de geloofspredi- ker "Werenfried in het begin der 8ste eeuw overleed. In eene oorkonde van 1025 heet de plaats "Wostorvurd. Er zjjn kerken voor de R.-Kath. en de Herv. Over den IJsel ligt eene ijzeren brug van den Staatsspoorweg, die op den oostelijken oever dwars door een fort loopt. Ook is er eene schipbrug over de rivier. Het eerst werd deze schipbrug gelegd door de stad Arnhem, nadat deze in het bezit der heerlijkheid was gekomen, doch de brug werd den 19 April 1763 op last van de Staten van hot Zutphensche kwartier vernield. Arnhem herstelde de schade; doch de tusschenkomst van Koning Friedrich II van Pruisen w^ras noodig, om de brug voor een nieuwe vernieling door de Zut- phenaren en Xijmegenaren te vrijwaren. Zoowel by do krijgsgobeurtonissen van 1794 als in Nov. 1813 werd de schip- brug te Westervoort verbrand, doch in 1843 eeno nieuwe brug gelogd, die het goregeld verkeer tusschen beide IJsol- oevers verzekert. In 1894 werd besloten tot den bouw van een nieuwe spoor- brug, welke tevens zal worden ingericht voor het verkeer van voetgangers en rijtuigen. De schipbrug zal dan kunnen vervallen en hot verkeer ook des win- ters verzekerd zijn. Den 4 September 1799 werd het d. door uitgeweken bur- gers, aanhangers van het Stadhouderlijk bestuur, bezet, die echter na oon scherp gevecht met do Arnhemscho burgers moesten terugtrekken. "Westervoort heeft herhaaldelijk door overstroomingen ge- leden ; vooral had dit plaats in Januari 1809. Westerwaard. b. in do Gron. gom. Grijpskork. Westerwolde, landschap in Gron., het zuidoost, deol dor prov. uitmakende. Het stond vroeger als een bijzondere heerl. op zichzelf. "Waarschijnlijk be- hoorde het eens tot Saksen, doch werd, oven als het Saterland, door Friesche kolonisten bevolkt. In hot kerkelijke stond het onder den Bisschop van Os- nabrück. De bew. van Westerwolde leefden vrij, totdat zy zich in 1316 on- der don Bisschop van Munster stelden. Dit geschiedde tor oorzake dor aanma- tigingon der Addinga\'s, die naar het oppergezag streefden, hetwelk van ouds door twaaf gekozen rechters uit de 5 hoofddorpen: Sellingen, Onstwedde, Vlachtwedde, Wedde en Vriescheloo was

-ocr page 899-



		Westerwolde.
		Westzijde. 919


		uitgeoefend. In weerwil dezer overeen- komst, wisten do Addinga\'s zich tot crfe- lyke hoofdelingen to verheffen, die Wcs- terwolde van don Munsterscb.cn Bisschop in leon verwierven. Om vordero aanma- tigingcn te voorkomen, sloten do Wes- terwolders in 1447 een verbond met do .stad Groningen. Egge Addinga bracht het gerecht van Vlachtwedde naar zijn slot te "Wedde over, vorderde hoogo tollen en handelde in alles naar wille- keur. Vanhier dat hü in een oploop werd doodgoslagon (1475). Ha.jo Addinga overtrof zijn vader nog in brooddron- kenhcid en wreedheid. Hü bracht den priester van Onstweddo op wroede wyze om \'t leven (1477) on maakte aanspraak op de kerspelen Blyham en Bellinge- wolde, die de Groningers tot het 01d- ambt rekenden. Dit alles voerde tot een stryd, waarin Hajo\'s burg te "Wedde door de Groningers werd ingenomen. De Bisschop van Munster liet niet slechts Hajo aan zijn lot over, maar droeg zelfs in 1482 het gericht over de 5 Wester- woldsche kerspelen in leen aan do stad Groningen op. Doch in 1486 stond do jVIunster-scho Bisschop aan Hajo toe om het slot te Wedde weer op to timmoren, ofschoon niet sterker dan den cdeling word aangowozen, waarna Bisschop Koen- raad in 1498, overeenkomstig do be- palingen van 1482, van Groningen Wes- terwolde torugoischto. Dan zoowel de hoofdeling als zyn loonheer do Bisschop, werden op hunno beurt van het bezit van Westerwolde vervreemd. Zij wer- den van dit gewest gewelddadig ontzet door den Hertog van Gelder, dio zyn leenman Berond van Hackfort met het huis te Wedde beleende. Nadat de Stad- houder van Keizer Karel V, Gcorgo Schenck van Toutenburg, in de noord- oostelijko geweston der Nederlanden het Bourgondische gezag had gevestigd, be- leende zijn keizerlijke meester hom in 1536 mot deze heerl., dio hy als een veroverd gewest beschouwde. To ver- geefs brachten Munster en de Addin- ga\'s daarentegen klachten in to Spiers; de Toutenburg\'s bleven in het bezit van Westerwo\'.de. Gcorgo Schenk werd door zyn zoon, mede Goorgo Schenk gehee- ten opgevolgd. Deze verkocht Wester- woldo in 1562 aan den Hertog van Arenberg, dio in 1568 sneuvelde. Zyn zoon en opvolger, Karel, liet eeno we- duwe na, dio in 1617 Westerwolde aan den Amsterdamschon koopman Willem		van den Hove overdroeg. De mooioljjk- heden door deze ondervonden om zyno rechten te doen erkennen, bewogen hem in 1619 Westerwolde aan de stad Gron. te verkoopen. Het landschap word echter niet by de provincie Stad-en-Lande in- gedeeld, maar bleef een Genoraliteits- land tot aan de opheffing van deze on andere heerlijkheden by de Staatsver- andering van 1795. Bij do vijf hoofd- dorpen van Wostwoldo zyn later ge- komen: Ter-Apol (oorspronkelijk een klooster), Bourtnngo (als fort gesticht), de wijken van Oudo- en Nieuwo-Pekola, dio ton zuid-oosten der Pekela zyn aan- gelegd, en in onzen tijd do dorpen De Horsten en Tor-Apolerkanaal. "\\Vesterwoldsche-A, riv. in het oosten van Groningen. Zy ontstaat door de vereeniging vau do beide stroompjes, do Musscl-A en de Ruiten-A, naby Wedde. Na do Oude-Schans voorbij ge- stroomd te zijn, neemt do Westerwold- sche-A by Do Bult do in een kanaal herschapen Pekel-A op, bereikt langs de Niouwo-Schans do Statonzyl en valt j benoden dit punt in den Dollard. Voor het ontstaan van genoemde golf stortte do Wcsterwoldscho-A zich in de Eoms en wel door zeven sluizen tusschen de dorpen Wester-Reide on Ooster-Reido. Westcrwijk, b. in de N.-Brab. gom. Hilvnrcnbcok, in twee geh. Groot- Westerwijk en Klein-Westerwijk onder- scheiden. Oudtijds was er eene kapel, doch deze is op het eind der vorige eeuw afgebroken. In 1390 werd hier een houten kruis opgericht ter herinnering ; aan de hulp door de Westerwijkers ver- leend aan Hertogin Johanna van Bra- bant, toon zij op een reis van Turnhout naar Tilburg met haar rijtuig in het Donkven bleef stekon. Wcsterwijk had in 1840 210 inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. "Westerwijtwerd, d. met eeno Herv. kerk in do Gron. gem. Middol- stum. Het tcldo met do goh. De Bree- ken, Engeweor en Op-de-Palen, in 1811 248, in 1840 290, in 1870 401 inw. Zonder de genoemde geh., vond men er in laatstgen. jaar 138 inw. Inl890teldo W. alleen 184 inw. In do nabuurschap, vooral in do zoogenaamde Zevcngrazen, zyn lykbussen of urnen opgedolven. Westerzand (Hot), goh. in do Gron. gem. Grootegast, in 1840 met 90, in 1890 met 131 inw. Westerxijde, 1. b. in de N.-Holl.

-ocr page 900-

-ocr page 901-



		Westkapelle.
		Westniaag. 921


		westen door do Noordzee en naar de landzijde door de gemeenten Domburg en Zoutelando bepaald. In 1870 bere- kende men de grootte op ruim 900 heet. Do grond bestaat meest uit klei, deels uit alluvisch zand. Dj Noodzeo wordt deels gekeerd door duinen, deels door den beroemden Westkapelschen- Dyk, een van Nederland\'s morkwaar- digste verdedigingsmiddelen tegen de woede van den Oceaan. In 1822 had "Westkapelle 1355, in 1840 1911, in 1876 2167, in 1890 1955 inw., in laatstgonocmd jaar onderscheiden in 1892 N.-Herv., 1 Chr.-Gcref., 42 Ned.- Geref. en 20 ongen. Zy bestaan deels van den landbouw, deels van het her- stellen en verbeteren der Walckeren- sche dijken. De gem. is saamgcstcld uit do heerl. Westkapelle, Westkapello- Buitcn en Sir-Poppekerke of Poppen- kerko, en bevat het vlek Wostkapelle, hot geh. Poppekerke en eenige ver- strooide huizen. Het vlek Westkapelle is cene opene plaats, liggende onmiddel- ljjk aan don voot van den Westkapel- schen-Dijk, op den uitersten westhoek van "Walcheren. De plaats was reeds in 694 welbevolkt, toen Willebrord er een afgodsbeeld verbrijzelde, en bezat al in 1233 stadsrechten. Haro scheepvaart was in den grafelykon tijd steeds van groot belang. Evenzeer bloeiden er toen de visscherij en alle daarmede verwante bedrijven. In 1470 moest de kork we- gens het voortdringen der zee landwaarts in verplaatst worden, en vanhier, dat het stadje niet meer dezelfde plaats beslaat als oudtijds. In 1840 telde men er 1800 en in 1870 1935 inw., in laatst- gen. jaar die van "Wostkapollo-Buiten medegerekend. In 1890 had men binnen de kom 1822 inw. Tot de morkw. ge- bouwen behoort de kustlichttoren, oor- spronkelijk de toren van de voorm. kerk, dio in 1470 gesticht, in 1831 af- brandde. Hot Stadhuis en de Herv. kerk zfln do eonigo opmerkenswaardige ge- bouwen. Er is een kazerne der mare- chaussee. By "Westkapelle viel den 4 Juli 1253 een veldslag voor tusschen de 1 indzaten en do Vlamingen, waarin de laatston oen zwaro noderlaug leden. Gwy en Jan van Dampiorre, de zoons der Vlnamscho Gravin Margarcta, ver- loren daarby hunne vrijheid en vele honderden het leven. Den 24 Juli 1491 werd Westkapelle door do Sluisseunren uitgeplunderd. Zoowel in 1773 als 1779		wooddo er een hevig oproor. 2» Buiten, voorm. afz. heerl., in 1840 met 40 inw. Westkapelsche-Dijk, zware en kostbare dijk langs het vlek Westka- pelle, in 1540 met vergunning van Keizor Karel V aangelegd, ongeveer 3400 meter lang en zoo breed, dat aan ! de zeezijde eeno zoo flauwe helling is, i dat men op dezen dyk gaat als op een vlakken grond. Do juurlijk-clie kosten van onderhoud beloopen meer dan f75,000. Den 26 Januari 1684 is deze dijk doorgebroken. Westkerke, 1. heerl. in de Zeeuwscho gem. Schcrpenisse. Zy is groot bijna 601 heet. en bevatte in ; 1840 227 inw. Vroeger vond men er I het d. Westkerke, thans slechts de ge- lyknamige b. Bohalvo do kerk had het oudtijds een kasteel. De heerl. bevat mode het geh. Gorishook. SJ. voorm. d. op het voorm. Zeeuwscho eiland Borsele (dat later een deel van Zuid- beveland werd). 3. voorm. d. op het j Zeeuwscho eil. Schouwen, in hot thans verdronken Zuidland. 4. voorm. d. op Wolfaartsdyk, in 1377 door het water overstelpt. Do kerktoron bleef echter nog 135 jaron staan, tot hg in 1512 instortte. 5. pold. van 537 heet. in de Zeeuwsche gom. Schcrpenisse. Westkerkepohler, pold. in de Zeeuwsche gein. Wolfaartsdijk, in 1698 ingedijkt on 235 boet. groot. West-Kiiolleii<lam, d. met eene Doopsgez. kerk in de X.-Holl. gem. Wormerveor, in 1840 met 124, in 1870 met 155, in 1890 met 298 inw. Vroeger stond er ook do Horv. kork, doch deze is in 1863 door eene andere te Oost- Knollcndam vervangen. West-Kraaiertpoluer, polder van 48 heet. in do Zeeuwsche gem. \'s-Heer-Arendskerko. De pold. is in 1642 ingedijkt. Westland <Het), westelijk ged. van do Z.-Holl. landstroek Dellland. een bevallig en vruchtbaar oord, reikende van \'s-Gravenhnge tot de Mans. WestIaiMlscüe-, of *Wet-Pol- der, polderl. van 54 heet. in do N.- I Brab. gem. Klundert. Weatloon, geh. in de N.-Brab. gem. Loon-op-Zand. Men vindt hot ook Bestloon genoemd. Westmaas,** gem. in Z.-Holl., tus- j schen Oudbeierland, Mynsheerenland, ; Maasdam, Strijen en Klaaswaal, uit de

-ocr page 902-



		Weststellingwerf.
		922 Westmaas.


		lieerl. "\\Vestmaa8 \' en Group gevormd, met 736 heet. oppervlakte. Do grond bestaat uit klei. Ook heeft men er een deel van de binnengedijkto Oude-Maas. In 1822 hid AVestmaas 665, in 1340 768, in 1870 975, in 1890 1029 inw. Bjj de telling voor 1890 onderscheidde men er: 841 Ned.-Herv., 187 Chr.-Geref. en 1 Nod.-Gercf. Zjj bestaan meest van den landbouw. De gem. bevat het d. Westmaas en de b. Group. Het d. Westmaas ligt op den dijk langs de Oude-Maas. Het telde in 1870 binnen de kom 628, in 1890 659 inw. Men vindt er eene Herv. kerk. Den 7 ÏTov. 1421 werd het door de overstrooming van de Zuid-Hollandsche-Waard, den 2 Mei 115C door oen feilen brand en in den nacht van 29 op 30 Maart 1792 nogmaals door een hevigen brand gc- teisterd. *Wetiiiaas-Xienwlandsche- Polder, pold. van 1388 heet. in Z.- Holl., deels in de gem. Westmaas, deels in Mijnsheercnland, deels in Heinenoord, deels in Stryen. W^restmadepolder, pold. van 49 heet. in de Z.-Holl. gem. Monster. West-Mijzen, geh. in 1840 met 48, in 1890 met 56 inw. onder de N.-Holl. gem. Schormorhorn. Het was oudtijds een d., doch na do opkomst van Scher- morhorn is het voortdurend verminderd. De kerk werd in 1744 afgebroken. Zelfs zijn do grondslagen daarvan in 1817 weggeruimd. West-Xegentien-Morgen, i>. in de Z.-Holl. gem. Kootdorp "Westoever, fort op den westelij- ken oever van bet X.-Holl.-Kanaal, in de X.-Holl. gem. Helder. West-Xieuwland, pold. in de Z.-Holl. gem. Ouddorp, 331 heet. groot, in 1840 met 123, in 1890 met 89 inwoners. Westplaatpolder, pold. van 374 heet. in Z.-Holl., ten jare 1808 ingedijkt, deels in de gem. Sommelsdijk, deels in Middelharnis. Westpolder, 1. pold. van 348 heet. in do N.-Brab. gem. Oosterhout. ü. pold. van ruim 14 heet. in de X.- Brab. gem. Raamsdonk. 3. polder van 900 heet. in de Z.-Holl. gein. Bor- kel. 4. pold. van 9 heet. in de Z.- Holl. gem. Zuidbeierland, op het eiland Tien-Gemeten. 5. af Westpol- der-van-Kortgene,** pold. van 94 heet. op het Zeouwsche oil. Noordbeve-		land, deels in de gem. Kortgene, deels in de gom. "Wissekerke. "West-Raven, heerl. in de Utr. gem. Jutfaas, met eene aanzienlijke b. langs den Vaartschen-Kijn. Zjj had in 1870 334 inw., die meerendeols in het stoonbakken een bestaan vinden. Voor 1890 niet afzonderlijk vermeld. "Westrik, geh. in de N.-Brab. gem. Prinsenhage, in 1840 met 69 inw. West-Sonbnrg, b. op het Zeeuw- scho schiereil. "Walcheren, in do gem. Oost- en West-Souburg. Het was vroe- ger een dorp met eene kerk, doch deze is omstreeks 1835 afgebroken. Ook het kasteel Aldegonde is gesloopt. In 1872 is hier voor den staatsman Filips van Marnix, Heer van St.-Aldegonde, een gedenkteeken opgericht. West-Souburg had in 1840 357, in 1870 372 inw., na- melijk 189 binnen den kom en 183 daarbuiten. In 1890 telde men 242 inw. binnen on 316 buiten de kom. Weststellingwerf, of Ntel- 1 ing werf Weste inde, gom. in Friesland, tusseben Lemsterlund, Scho- terland, Ooststellingwerf, Vledder, Steon- wykcrwold, Oldemarkt, Blankenham on Kuinrc, waarvan de 5 laatstgen. gem. óf tot Drente óf tot Overjjsel behooron. Zij is 22,721 heet. groot en bestaat zoo- wel uit diluvisch zand on hoog veen. De Tjongor of Kuinder helpt de noor- dergrenzen vormen, do Linde de zuider- brenzen, doch do laatstgen. rivier door- snijdt ook een belangrijk deel dor gom. Tot de gem. behoort een deel van het Tjeukermeer. In 1744 had West- stellingwerf 3973, in 1738 3390, in 1811 5507, in 1822 6326, in 1840 9104, in 1860 11,936, in 1876 13,791, in 1890 15,492 inw, in laatstgen. jaar onder- scheiden in; 10,654 Herv., 637 Chr.- Geref., 104 Doopsgez., 11 Ev.-Luth., 6 Herst.-Luth., 227 Ned.-Geref., 24 Vrijc- Evang., 5 Bapt., 1770 R.-Kath., 18 Isr. en 2038 ongen. Landbouw, veeteelt, zuivelbereiding en veenderij geven aan do moeste ingezetenen een bestaan. Er zijn ook eeuige molens en andere kleine inrichtingen van volksvlijt. De gem. Weststellingwerf is verdeeld in 20 d. : Wolvega (do hoofdplaats, Noordwolde, Steggerda, Blesdijke, Boil, Munnekebu- ren, Vinkega, Oldeholtpa, Idzard, Spanga, Schorpenzeel, Oldelamer, Oldetrijne, Peporga, Oldeholtwolde, Sonnoga, Nije- holtwolde, Nijeholtpa, Nflelamer en Nijotrijno. Daar do kerken van 01de-

-ocr page 903-



		West-ter-Hofstede. holtpn, Spanga, Sonnega, Nyelamer en Njjetrgne zjjn gesloopt, vertoonen deze vjjf dorpen zich in onzen tijd slechts als buurten of gehuchten. In den Fran- schen tijd vormde deze gem. de 3 mai- riën: Wolvega, Sonnega on Xoordwolde, terwyl Boil tot do mairie Oldeberkoop behoorde. West-ter-Hofstede. of Bc- westen-ter-Hofstede, polder in Zeeuwscu-VIaandcren, 33 heet. groot, in 1541 ingedijkt. West-Terselielling, d. en hoofd- plaats der gem. Terschelling. Het ligt op den uitersten westhoek van dit eil. Het telde in 1840 1509, in 1870 1410, in 1890 1826 inw. (in laatstgen. jaar 1900 binnen en 26 buiten de kom). Aan het noordeinde van het d. staat de licht- toren de Brandaris. Voorts heeft men er kerken der Herv. en Doopgez. Den 20 Aug. 1666 hebben do Engelschen dit d. aan de vlammen prjjs gegeven. Westveen. 1. b. in do Utr. gem. Wilnis, in 1840 met 173, in 1870 met 261, in 1890 met 332 inw. 8. pold. van 152 heet. in de Utr. gemeente Wilnis. Westvliet, b. in do Friesche gem. Franokor. West-Voorland, pold. van 124 heet. in do N.-Brab. gem Kapelle. West-Voorne, ged. der oude heerl. Yoorne. Hot bevatte het eiland Go3derecde. West-Vrijberge, pold. van 23 heet. in N.-Brab. gom. Nieuw-Vesse- meer. Westwal, geh. in de N.-Holl. gem. Spanbroek. Westwatering, zuidwest, deel van hot schiereil. Walcheren, bcvat- tendo de gem. Vlissingen, Koadekerke, Biggekerko en een deel van Grjjps- kerke. Westwijk, geh. in de Ovcrjjsel- sche gom. Steenwgkerwold. West-Worknm, voorm. stad of vlok in Friesland, die (of wol de plaats waar zij stond) in de 15de eeuw, mis- ecbien reeds vroeger, door de Zuiderzee is overstelpt. Westwond, 1. gom. in N.-Holl. tusschen Zwaag, Nibbixwoud, Wervers- hoof, Hoogkarspel, Venhuizon en Blok- ker, mot eeno oppervlakte van 1334 heet. De grond is door zeeklei ge- vormd. Men telde er in 1811 490, in 1822 521, in 1840 693, in 1876 948, in
		Westzaan. 928 1890 1004 inw. Bjj de telling voor 1890 onderscheidde men do bev. in 672 R.- Kath., 326 Ned.-Herv. en 6 ongon. Zy bostaan moest van veeteelt, zuivelborei- ding en landbouw. De gomeento bo- vat de beide dorpon Westwoud en Binnenwijzend, benevens de b. Oudjjk. Hot d. Westwoud is eene oude plaats, die bij handvest van den 2 Februari 1413, in vcroeniging met Oosterblokker en Westorblokkor, door Hertog Willem van Beieren tot eene stad werd verhe- ven. Er zijn kerken voor do R.-Kath. en Herv. De laatstgen. is in 1874 en 1875 nieuw gebouwd ter vervanging van een die in de Middeleeuwen, geheel van duifsteen was opgetrokken en in do wandeling Heidensch kerkje werd ge- noemd. In 1840 had Westwoud 313, in 1870 336, in 1890 339 inw. Er is een station van het spoorwegvak Hoorn Enkhuizen en oen halte van do stoom- tramlijn tusschen deze plaatHon. 2. pold. van 408 hoct. in do N.-Holl. gem. Westwoud. Westwonde, of Wonde, geh. in de N.-Holl. gem. Akersloot. Het telde in 1840 alleen 65 en met Stier 98 inw. In 1870 beliep de gezamenlijke bevol- king van beide goh. 116, in 1890 146 zielon. Westwonderpolder, pold. van 255 hectnren in de N.-Holl. gemeente Akersloot. West-Uselmonde, heerl. in de Z.-Holl. gom. IJselmonde, 534 hectaren groot. "Westzaan, gem. in N.-Holl., in- gesloten door Assendelft, Wormerveer, Zaandijk, Koog-aan-de-Zaan en Zaan- dam. In het zuiden reikt zij tot het Noordzcekanaal, door welks aanleg do gemoento naar do zyde van Haar- lemmerliede en Sloten nieuwe IJgron- den gewonnen heeft. Sedert do veran- deringen in den Franschen th\'d heeft Westzaan de helft van Ruigoord aan Hofambacht en in 1833 West-Knollen- dam aan Wormerveer afgestaan. Zonder do nieuwo IJgrondon bad hot in 1870 915 heet, oppervlakte, thans 215 heet. meer, dus 1130 heet. De grond bestaat uit laagveen en klei (in het IJ) en is door velo broede sloten en wateren doorsnedon. In 1822 had Westzaan (waartoo destjjds nog Wost-Knollendam behoorde) 1788, in 1840 2273, in 1876 2423, in 1890 2202 inw. Bjj do telling voor 1890 onderscheidde men or: 1366

-ocr page 904-



		Weverswijk. Wesnp, of Weznp, buurt in de Drentscho gem. Zweeloo, in 1811 met 98, in 1840 mot 168, in 1870 met 171, in 1890 mot 179 inw. Wesnpperveld, of Weznp- perveld, b. in de Dr. gem. Zweeloo, in 1890 met 54 inw. Wetering 1. oude stroom in de Friescbo gem. Rauwordorhom on Utin- geradcel, die uit de Boorne voortkomt en naar hot Sneekermeer vlooit. £. geh. in de Overijselscho hem. Heinoo. 3. halte tusschen Oosterbeek en Eist (Geld.) voor do lokaaltreinen op de ljn ArnhemNijmegen. Weteringen, 1. streek in de Overijselsche gem. Diepenveen, in Lage- "Weteringon eu Hooge-Weteringen on- derschoiden. Si. geh. in de OveriJsel- sche gem. Steenwijkerwold. Wetsinge, d. in de Gron. gem. Adorp, in 1840 met 204, in 1870 met 201, in 1890 met 211 inw. In 1801 werd de burg Onsta aldaar gesloopt, in 1840 de Horv. Kerk. In de plaats der laatste is voor de gom. "Wetsinge en Sauwerd, midden tusschen beide plaat- sen, een nieuwe kerk gebouwd. Wetsingerinadeii, geh. in de Gron. gem. Adorp. Wetseens, of Wetsens, dorp in do Friesche gem. Oostdongeradeel, met eene Horv. kork, dio op een hoogte is gebouwd. Oudtyds vond men er ook de staten Groot-Jaarla en Klein-Jaarla. In 1811 telde men er 87, in 1840 131, in 1876 123, in 1890 122 inw. "Wenrd, d. in Geld. gem. Beunin- gen, in 1840 met 451, in 1872 met 604, in 1895 met 872 inw. Het is zeer oud, want het wordt roeds in eene oorkonde van 1134, als "Wortt, vermeld. Mogelijk is het zelfs het Vurdo van eene oor- kondo van 814 of 815. Den 3 Febr. 1799 en in 1805 brak hier de "Waaldijk door. Men vindt te "Wourd eene R.- Kath. kerk en een landhuis, het Huis te Heurd genoemd. Weuatcnraad, of Woesten- b. in do Limb. gom. Klimmen, in 1840 met 105, in 1870 met 132, in 1890 mot 121 inw. Weversloo, geh. in de Limb. gem. Venraai, in 1870 met 39, in 1890 met 33 inwoners. Weverwijk, b. in Z.-Holl., deels in do gom. Loerbroek, deels in Meer- kerk. Zij had in 1840 129 inw., als 83 in Leerbroek en 41 in Meerkerk. In
		924 West-Zaandam. Ned.-HerT., 3 W.-Herr., 371 Doopsgez., 95 Chr.-Oeref., 15 Ev.-Lutb., 5 Herst.- Lutb., 117 R.-Kath. en 230 ongen. Het meerendeel bestaat van bandel en nij- verheid. Men vindt er namelijk vele molens en andero fabrickeD, wiervoort- brengselen bestaan in blauwsel, choco- lade, olie, gezaagd bout, mosterd, ce- ment, papier, sehulpzand, enz. Er is ook eene bookdrukkerij. Do gom. bevat de d. "Westzaan, benevens een deel der b. Xaucrna. Het d. "Westzaan is in de lengte gebouwd, van bet zuiden naar het noorden, met eene elleboog in bet midden, waar de strekking is van het oosten naar bet westen. In 18-10, zoowel als in 1870, teldo men er: 2252 inw. In 1890 bad hot 1794 inw. binnen do kom. Het deelt zich in de wijken : Westzaansche-Overtoom, Zuidcinde, Krabbelbuurt, Kerkbuurt en Xoordeinde. In de Kerkbuurt staan zoowel het in 1781 gestichte Kaadhuis als de Herv. Kerk. Deze kerk is een groot, in 1740 vernieuwd gebouw, dat weleer met een fraaien toren prijkte, dio G3 meter hoogte had en reeds vóór het ontstaan van den Spaanschen oorlog het vroegere kerk- gebouw versierde. Op den 1 Januari 1843 is dit gevaarte ingestort, waarbij eene woning, met alle daarin zijnde per- sonen, onder het puin in den weoken bodem werd gedreven en verpletterd. Er zijn 2 Doopsgezinde kerken, één op het Noord en één op het Zuid. Ook vindt men er eenigo liefdadige ge- stichten. Een klein, armoedig huisje wijst men aan als de woning van den ouderlievenden dorpeling Lambert Melisz. Men meent dat het d. reeds in de Ode eeuw onder den naam van "Wcstsaghem is bekend geweest. In 1491 nam "Westzaan deel aan het Kaas- en Broodspel en werd in 1573 en 1574 door de Spanjaardon plat geschoten. West-Zaandam, westelijk deel der gom. Zaandam. ^VeNt-Xaiieii-cii-Kroiiieiiie, pold. van 2380 heet. in K-HolI.,aan het Noordzeokanaal,do Zaan en de Xauwer- nasche vaart. Dezo polder of ban is verdeeldonder de gem. Zaandam, Kuog, Zaandijk, "Wormerveer en "Westzaan. *WetiBijdc-van-«le-VIit,* pold. van 363 heet. in de Z.-Holl. gem. Vlist. We*t-Zonierlandsclie-Pol- der, of Jtlein-Zoiiierland, pold. van 220 heet. in de Z.-Holl. gemeente Heinenoord.

-ocr page 905-



		Wezel. Wieldcrhof, enz. 925

		1890 telde men in hot eerste deel 126, in het tweede 36 inw. Wezel, geh. in de Geld. gemeente Wichen. Wezenspijk, pold. van ruim 15 heet. op het N.-Holl. eil. Tessel. We/.ep, d. in de Geld. gem. 01de- brook, in 1890 met 548 inw. binnen en 115 buiten de kom. Er is een station van het spoorwegvak Amersfoort Zwolle. Wezepe, of Westepe, d. in de Overijselsche gcm. Olst. Het heeft eene Herv. en eene Chr.-Geref. kerk bene- vons de havezate Boksbergen. Men telde er in 1810 412, in 1870 476, in 1890 534 inw. Wezepe rl> roek, p. in de Overijs. gem. Olst. "Wiarila, state onder het d. Gou- tam in de gem. Leeuwarderadeel, de schoonste van alle overgebleven Prie- sche staten. Zij ontleent haar naam aan den Potestaat Sjoerd Wiarda, die haar in 1404 bewoonde. Wichel!, 1. prov. kiosdistr. in Geld., bevattende de 14 gom.: AVichen, Ewijk, Bruten, AVamel, Dreumel, Hee- renwaarden, Appeltern, Horsen, Berg- haren, Batenburg, Balgooi, Overasselt, Heumen, Groesbeck. 2. gem. in Geld., ingesloten door do gom. Baten- burg, Borgharen, Ewijk, Beuningon,Nij- megen, Overasselt, Balgooi, Huiseling c. a._; Ravenstein on Bieden c. a. Zjj beslaat 3532 heet. en is deels door dilu- visch zand, deels door klei gevormd. Naar de zijde der N.-Brab. gemeenten Huiseling, Kavenstein en Dieden wordt zij door de Maas bezoomd. In het oos- terdeel der gem. vindt men het lange, smalle AVichcnsche-Meer. In 1822 had deze gem. 2239, in 1840 2949, in 1870 3434, in 1890 3877 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 3751 R.-Kath., 120 Herv., 1 Cur.-Geref., 3 Ev.-Luth., 1 Herst-Luth. en 1 Ned.-Geref. De land- houw maakt hun hoofdbostaan uit. De gem. bevat do d. Wichen en Niftrik en do b. Boskantrot, Passerot on AVoosink- rot, tot welko b. nog verscheidene geh., zooals Lunen en Valendries, behooron. Wichen vormt eene heerlijkheid. Bern- hard van Wichen, de eerstbekendo Heer, loofde in de eerste helft dor 12de eeuw. Het d. Wichen komt in oude oorkonden onder verschillende namen voor, als in 1105 Wichen, in 1196 Wighene. Het is eono fraaie, levendige
		plaats, die in blooi is toegenomen sin^s de Zuidooster-Spoorweg, Nijmegen \'s-HortogenboschTilburg, is aangelegd on daar een station is gebouwd. Men telde er in 1840 936, in 1870 1069 in- woners, t. w. in laatstgenoemd jaar 498 binnen en 571 buiten do kom. In 1890 telde men 805 inwoners binnon de kom. Onder do gobouwen is het meest beroemd het Slot te Wichen, op last van een schoonzoon van Prins Willem I, Dom Emanuol van Portugal, in 1587 gebouwd. Daar het thans aan een voor- naam Antwerpenaar, den Baron d\'Osy, behoort, wordt het doorgaans alleen door den rentmeester en zijn gezin bc- woond. Voorts heeft Wichen eene R.- Kath., eene Herv. kerk, een klooster der Franciskaners. van het spoorwegvak Nijmegen\'s-Hor- Wichmoild, d. in de Geld. gem. Warnsveld, door do Hackfortsche Beek van Vierakker gescheiden. Het is eene oudo plaats, die roeds in eene oorkonde van 9 Oct. 794 als Withmondi voor- komt. Ook was er reeds vroeg eene kerk, die echter door eene overstroo- ming dos IJsel\'s is vernield. Eerst in 1856 is er weder eene (Herv.) kerk ge- bouwd, dio aan de westzijde van een weg staat, welke van Zutphen naar Hengeloo voert. Wichmond had in 1840 261, in 1872 486, in 1890 478 inw. Wichenblirg, fraai landgoed nab}j het d. \'t Grooi, in de Utr. gem. Houton. "Wie, b. onder Nes in de Fr. gom. Westdongeradeel. Wiedel, voorm. stroom in Holland, die in den Maasmond uitliep. \'Wieken, b. in de Geld. gom. Gen- dringen, in 1840 met 111, in 1890 mot 116 inw. Wiekerink, b. in de Overijs. gom. Ambt-Pelden. "Wiel, 1. b. in de Geld. gem. Maurïk, oudtijds met eene kapel, thans mot een pontveer over de Rijn op Amc- rongen. Do b. had in 1840 125 inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. Hot Huis te Wiel is in of omstreeks 1839 ge- sloopt. 2. geh. in do Friescho gom. Baarderadoel. Men telde er in 1840 47 bow. onder Weidum en 6 onder Beers. 3. pold. van 156 heet. in de l\'tr. £em. Jaarsveld. Wielderbeek, of Wijlrehoek, snolvliotondo beek in Limb., die na een korton loop to Vonloo in de Maas valt. Wielderhof, of Wijlrehof,

-ocr page 906-



		926 Wieldernieer. Ia mi hoeve in de Limb. gem. Venloo, ! waar iu 1507 do eerste Herv. predikatie in liet noorderdeel van het Geldersche- \| Ovorkwartier werd gehouden. Wieldernieer, Wijlermeer, of Meer (Het), oude stroomarm van den Rjjn, in do Pruis. gom. Kranen- burg en Niol, en in de Nederl. gem. Ubbergen en Nijmegen. Van aanzienlijke breedte in Pruisen, heeft zij, Goldcr- land genaderd, slechts het aanzien eener beek, doch die zich door een snelvie- tenden loop onderscheidt. Wieldrecht, b. in de Z.-Holl. gem. Dubbeldam, in 1840 met 429 inw. Wieldrecht is eone oude heer]., die met den Louizapolder nog onder Koning Willem III eone afzonderlijke gemeente uitmaakte. Deze was 2618 heet. groot en bevatte in 1822 318, in 1840 480, in 1890 608 inw. Die gem. is echter door de wet van 27 December 1856 bn\' Dub- beldam ingelijfd. Wieier, of \'Wijier, geh. in de Limb. gem. Zwalmeu, in 1870 met 74, in 1890 met 71 inw. Wielerlieide, of Wijlerlieide, b. in do Limb. gom. Zwalmen, in 1840 mot 140, in 1870 met 192, in 1890 met 212 inw. Wielinge (De), vaarwater loi- dendo uit den mond der Hont of Wes- terscheldo in de Noordzee. Wielnes, voorm. ambt omstreeks het d Waspik in X.-Brab. Wielxehe-Hoeveii, geh. in do N.-Brab. gem. St.-Michiolsgestel. Wielsclie-Waard, uiterw. van j 28 heet. in de Geld. gom. Maurik. Wielsmeer, p. onder Ferwerd in de Pr. gem. Ferwerderadeel. Wiel waard, pold. van nagenoeg 5 lieet. in de N.-Brab. gem. Giesen. \\V ielstraat, wijk van het >\'.-Br. , Veen, in 1870 met 67, in 1890 met 79 inw. Wiene, b. in de Overüselscho gem. Delden (Ambt-), in 1840 met 431, in 1870 met 488, in 1890 met 462 inw. Wier, d. in de Friescho gem. Me- naldumadeel, in 1811 met 174, in 1840 met 258, in 1876 met 298, iu 1890 mot 327 inw. Er is eene Herv. kerk. Oud- tijiU lag dit d. aan zee, doch thans ton gevolge van opsljjking te midden van bouwlanden. Do oude state Lauta is reeds voor lang gesloopt. Wierde (I>e), b. in de Gron. gom. Appingodam, in 1840 met 92 inw.
		Wieringen. Voor 1890 niet afzonderlijk opgegeven. \'Wierden, 1. gem. in Ovorijsel, ingesloten door de gem. Helloudoom, Vriezonveen, Almeloo (Ambt-), Borne, Delden (Ambt-), Markeloo en Bijscn. Zü is gevormd uit een doel van het landgericht Rysen, beslaat 10,070 heet. en wordt door do Kegge en eenige bo- ken doorsneden. De grond bestaat meest uit diluvisch zand, afgewisseld door klei, hoog veen en laag veen. In 1811 had Wierden 1711, in 1822 3000, in 1840 4722, in 1876 5924, in 1890 6064 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 3922 Herv., 2 Eng.-Herv., 413 Chr.- Geref., 5 Ev.-Luth., 2 Horst.-Lush., 41 Ned.-Geref., 1634 R.-Kath., 28 Isr. en 20 (ragen. Do ingezetenen bestaan meest van den landbouw, doch ook ten deele van het weven van katoenen stoffen en eenigo andere takken van volksvlijt. De gem. bevat do d. Wierden en Enter, be- nev. de b. Wierdon, het Hckstel, Xotter, Zuua, Rectum, IJpeloo en Enterbroek. Hot d. Wierden ligt aan den grooten weg Almeloo naar Zwollo. Het bevatte binnnen de kom in 1870 706, in 1890 759 inw. Er zijn kerken voor do Herv. en K.-Kath., on een station van den spoorweg ZwolleHengeloo. 2. b. in de Overijs. gom. Wierden, in 1870 met 1292, in 1890 met 1316 inw. Wieren (Ue), 1. geh. onder het d. Lutkegast in de Gron. gom Groote- gast. 2. geh. onder het d. Terzool in do Fr. gem. Rauworderhem. Wierltnizen, b. in do Gron. gem. Eenrum, in 1811 met 115, in 1840 met 136, in 1870 met 184, iu 1890 mot 91 inwoners. Het was vóór 1719 oen dorp, doch in genoemd jaar is do kerk afge- brokon. \\V ieri kkerselians. schans in do Z.-Holl. gem. Bodegraven, aan de zuid- zijde van den Rijn, ter plaatse waar de vliet do Eukele-Wierikko daarin valt. Deze sterkte is, ter vervanging van een vroeger vestingwerk, ongeveer te zelfdor plaatse, in 1673 gebouwd en diont thans tot hoofdstapolplaats van \'s Rijks bus- kruit. Een fraaie poort, die naar don straatweg tusschen Woerden en Leiden voert, verleent den toegang. Wieringen, eil. en gom. in N.- Holl. Wioringen is door do Zuiderzee omringd en 2501 heet. groot. Do grond is zeor verschillend, deels aanmerkelijk boven de zeo verhoven, deels laag en door dijken togen overstrooming be-

-ocr page 907-



		Wieringer-Xieuwland.		Wiernm.
		927



		schut. Het hoogo land bestaat meest uit klei. Wleringen wordt reeds in eono oorkonde van de 8ste eeuw, onder don naam van Wiron, vermeld. In 1811 had het 1269, in 1822 1320, in 1840 1505, in 1876 2272, in 1890 2642 inw. Bij de telling voor 1890 vond men er 1934 Herv., 419 Doopsgez., 2 Kern., 1 Ckr.- Gerof., 44 Ked.-Gcref., 1 Vrye-Evang., 226 R.-Kath. en 15 ongenoemden. De meeste ingezetenen onderscheiden zich gunstig door eeno sterke, fraaie gestalte, door gastvrijheid en ouderling hulpbe- toon. Landbouw, veeteelt, riviervisscherü en vischvangst zijn hunne voornaamste middelen van bestaan. In 1184 werd Wieringen door Graaf Kloris III over- heerd en gebrandschat, in 1426 door Filips van Bourgondië van do verkregen voorrechten vorvallen verklaard en in de woelingen der Hoekschen in 1490, 1491 en 1492 jammerlijk betrokken. In 1552 deerden de Oelderschen do eilanders door brandschatting en roof, en in 1799 moesten de Wieringers hunne paarden en andere bezittingen aan do Engel- schen overgeven. Door overstroomingen heeft Wieringen vaak geleden, vooral tydens dio van den 16 Februari 1683, in 1717, 1725, 1726, Nov. 1775 en Fe- bruari 1825. Het eil. bevat de d. Hip- politushoef, Westerland, Den Oever, Stroe en Oosterland, benevens de geh. De Gest, Oud-Gest, Vartrop of Varde- rop, Smerp, Noordburen, Zandbureu, De Elft, Do Bilt, De Normer, Ooster- klief, Westerklief, De Hooien en De Houkes. Wieriiijjei\'-Xieuwlaiid, of Hot Xiciiwlaild, pold. aan den zuidoostkant van het eil. Wieringen. Dit land ging den 16 Februari 1683 door overstrooming verloren, doch werd in 1846 herwonnen. Het Wieringer Nieuwland beslaat 416 heet. IVieriiigerwaard, gem. in N.- Holl., in het noorden en noordoosten door do Zuidorzoo bespoold en naar de landzijde bepaald door do gom. Barsiu- gerhorn, Schagen, Do Zjjpo en Anna- Paulowna. De gem. dankt haar ontstaan aan eene bedijking van slikgronden, waarvoor Adriaan Maartensz. Cooten- burg, den 6 Sept. 1597, van de Staten van Holland en West-Friesland octrooi verwierf. De onderneming bad met vele mooiolijkheden to kampen, zoodat do bed^jking eerst in 1608 voldongen weid. De gem. is groot 1846 heet., door kloi
		gevormd en meest tot akkerland be- werkt. Men vindt er echter ook weiden, dio, even als de akkerlanden, van uit- stekende vruchtbaarheid zjjn. In 1811 had de Wieringorwaard 784, in 1822 779, in 1840 940, in 1371, in 1890 1288 inw. By de volkstelling voor 1890 vond men er 1026 Herv., 2 W.-Herv., 15 Ned.- Geref., 190 Doopsgez., 2 Ev.-Luth., 2 Herst.-Luth., 1 Chr.-Geref., 1 K.-Kath. en 49 ongen, De huizen liggen door den geheelen polder verstrooid. Het d. Wieringerwaard, of do Groote-Buurt, telde in 1870 423 inw. Men vindt er de kerk der Herv., die in 1633 werd ge- sticht. Ook staat er bet Gemeentehuis. De Doopsgezindo kerk vindt men in het zuiden van do Waard. In 1890 was do verdeeling als volgt: Wijk A, Tweewe- gen, 449 inw. binnen de kom; buiten de kom A. Sluiterwcg en Tweewogen, 152 inw.; B, Barsingerweg en Kreil, 230 inw., C 134 inw., D, Slikkerdjjk en Mo- lenbuurt, 70 inw. E, Nieuwesluis, 184 inw., F, molens en bev. van schepen, 67 inw. Merkwaardig zijn de steenen wegen of muren, die hier in de vorigo en het midden van deze eeuw zyn op- gespoord. Zij bestaan geheel uit tuf- steen en zijn van hoogen ouderdom. Wiernte, geh. in de Overijs. gem. ïubbergen. M\'iers, 1. adel. huis in de Utr. gem. Vreeswijk, aan den Vnartschen- IlÜn. SS. pold. van 263 heet. in de Utr. gem. Vreeswijk. Wiernill, 1. oud d. in de Friesche gem. Westdongeradecl, met eeno Herv. kerk. Het ligt aan don zeedyk en tolde in 1811 573, in 1840 698, in 1876 804, in 1890 886 inw. Do geloofsprodiker Ludger, die in Nederland en Duitsch- land op het einde der 8ste eeuw het Evangelie verkondigde, de eorste bis- schop van Munster, werd hier geboren. 2. voorm. d. in Gron., dat door het graven van het Keitdiep in tweeën werd gescheiden. Boido dooien vormden ech- ter één korspel, tot zy na do om\\ven- teling van 1795 van elkander worden vorvroomd. 3. -ten-oosteii-van- liet-Keitdiep, b. in de Gron. gom. Adorp. Hot was tot 1829 oen d., doch toen word do kerk, die aan hot Reit- diep stond, afgebroken. Men teldo er in 1811 69, in 1840 55, in 1870 58, in 1890 27 inw. 4. -ten-westen- vail-ltet-lleitdici», b. in do Gron. gom. Aduard, in 1811 met 167, in 1870

-ocr page 908-



		Wildervank.
		Wiesel.
		328


		Wildelaiulen, streek van 104 heet. oppervlakte in de Zoeuwsche gem. St.-Janstcon, thans akkers en bosch, doch oudtijds eeno kale heide. Wildemarkt, hoidcvold in de Friescho gem. Gaasterland, tusschen Balk en Rijs, waar sinds onheugelijke tjjdon den 26 Augustus eeno kermis, met eone vcomarkt, wordt gehouden. Voor een 25tal jaren is do herberg Kippenburg aan dit veld gebouwd. Wildenltorg, adel. landgoed in de Geld. gom. Vorden, met heerlijke bos- schen waarin de vrije wandeling is toe- gelaten, oudtijds oen sterk kasteel, waarvan de stichting zich in don nacht dor tijden verliest. In do 12de eeuw werd hot door een lid van hot geslacht van Wisch bezeten. In 1490 werd het vruchteloos door do Deventennren en tijdens de Bourgondische oorlogen drie malen vruchteloos door Hertog Karol van Egmond aangevallen. In 1512 echter onderwierp Johan van Wisch, de toon- malige bezitter, zich aan den Gelder- schen Vorst. Later is het huis Wilden- borg uit het geslacht van Wisch aan dat van Bergh overgegaan en sedert bezeten door de huizen van Limburg* Styrum, van der Heyden, Quadt, Sta- ring en Brants. In 1665 werd het huis Wildonborg door do Munstorschen bo- zet. Don 18 Augustus 1840 overleed er do dichter Antonie Christiaan Wi- nand Staring. Do Kring-van-Wildenborg vormde in vroegoren tijd een afzonder- lijk ambt. Bij koninklijk besluit van 11 Februari 1917 is dit by Vordon in- gelijfd. Wilder, geh. in de Limb. gem. Grubbenvorst, in 1870 met 27, in 1890 met 23 inw. Wildernis, 1. b. ondor Overveen in de N.-Holl. gom. Bloemondaal. 3$. b. in de Z.-Holl. gem. Leimuiden. Wildert, geh. in do X.-Brab. gem. Zundort, in 1840 met 74 inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. Wildervank, gem. in Groningen tusschen de Gron. gem. Hoogezand, Veendam, Nieuwo-Pekela en Onstwedde, nn de Drentscho gem. Gasselte, Gieten en Anloo. ZJj is groot 4190 heet. en bestaat meost uit ontgonnen hoogveon. In 1811 had Wildervank 3377, in 1822 3182, in 1840 5091, in 1860 6535, in 187C 8039, in 1890 8885 inw., in laatst- genoemd jnar onderscheiden in: 6102 Herv., 1358 Chr.-Üeref., 103 Ev.-Lnth.,
		met 224, in 1890 met 27 inw. Men vindt er eeno vermaardo steen- on pan- nenbnkkerij. 5. (CJroote). buurt onder Lutkcwierum in de Fr. gem. Hen- naardcrndeel. ii. (Kleine), buurt onder Holwierda, in do Gron. gemeente Bierum. \'Wiesol, of Wissel, buurt in de Geld. gom. Apeldoorn, in 1840 mot 243, in 1870 niet 318, in 1890 met 412 inw. Hierbij ligt het uitgestrekte Wieselsche- Bosch. Wienwens, of Sprong, geh. onder Oosterlittens, in de Fr. gom. Baarderadeel, in 1840 met 23, in 1890 met 19 inw. Wienwerd, d. in de Friesche gem. Baarderadeel. Het tolde in 1811 93, in 1840 150, in 1876 189, in 1890 219 inw., die van do geh. Bessens, Kleiterp en Zwnanwerd medegerekend. Het d. is in de geschiedenis bekond door het verblijf der Labadisten (tot welke sekte de beroemde Anna Maria van Schur- man behoorde) van 1675 tot 1732. Er is eeno Herv. kerk, waaronder een grafgewelf, waarin men lijken vindt, die na eeno reeks van jaren niet vergaan, maar uitgedroogd zijn. Er is eene halte van do spoorlijn LeeuwardenStavoren, waar cenigo treinen op verzoek stoppen. Wilaard, of Wijlaarderlm- ren, geh. in de Friesche gem. Leeu- wardon, tusschen het Ouddcol on de Kurkmecr, in 1840 met 21, in 1810 met 82 inw. Wilbei\'slioek, b. in do N.-Brab. gom. Vechcl. Wilfoertslierg, heuvel aan de noordzijde van het N.-Brab. d. Heosch, waarop eertijds eeno aan St.-Willebrord gewijde kapel hooft gestaan. Wild. Wildwetering, of Bergsche-Wetering, waterloop deels op de l\'ruis.-Nedorl. grens, deels in boide Rijken. Het was oudtijds een Rijnarm langs den zuidelijken voet van den Eltenerbcrg. Op sommige plaatsen, zoo als in het Metmeer en in den stroom ten westen van hot aloude land- good Voorthnizen, bezit het nog oeno aanzienlijke breedte. Bij Voorthuizen zelf is dit water nauwelijks zoo breed als eeno sloot, ofschoon het oude bed nog duidelijk is te herkennen. Wildbroek, b. in de Limb. gem. Arcen c. a. Wildohof". b. onder Meedhuizen in do Gron. gem. Delfzijl.

-ocr page 909-

-ocr page 910-



		Willemstad. deels in de Overijs. pem. Steenwjjker- wold, deels in de Friesche gem. West- stellingwerf, onder het d. Steggerda. De kolonie breidt zich uit langs den groo- ten weg van Zwolle naar Leeuwarden. Er zijn kerken voor de Herv. en de R.- Kath\'. In 1840 telde men er 925 inw. onder Steenwijkerwold en 131 onder Weststellingwerf; in 1890 respect. 653 en 156. 2. of WillemS- oordaam-Xien wediep, ctablis- sement der marine in do N.-Holl. gem. Helder, bij welks aanleg nieuwe burger- wijken zijn ontstaan, die allengs met het westwaarts vandaar gelegen deel van Helder tot een geheel z\\jn verbonden. "Willemspolder, 1. pold. van 785 heet. in N.-Brab., deels in de gem. Oosterhout, deels in Raamsdonk. 2. pold. van 210 heet. in do N.-Brab. gem. Dinteloord, in 1649 ingedijkt. ii. of l^>oldei\'-boven-<le-Koveii- Klllit*. pold. van 18 heet. in de N.- Brab. gem. Willemstad. Willemstad. 1. kerk. ring van de klasse Breda der Herv. kerk. Deze ring telt gem. Fijnaart-en-Hoiningen, Oud-en-Nieuw-Gastel, Klundert, Ouden- hosch-en-De-Hoeven, l^,rinsoland-en-Din- teloord, Standdnnrbuiten, "Willemstad, Zevenbergen. 2. gem. in N.-Brab. in het noorden door het Hollandschdiep en het westen door het Yolkerak bcspoeld en naar de landzijdo bepaald door de gem. Fijnaart c. a. en Klundert. Zij be- slaat ruim 3078 heet., alles kleigrond. In 1796 had deze gem. 1295, in 1822 1688, in 1830 1876, in 1840 1960, in 1850 2026, in 1860 1859, in 1876 2023, in 1890 2028 inw. Bij de volkstelling voor 1890 onderscheidde men er: 1427 Herv., 35 Chr.-Gerof., 1 Doopsgoz., 2 Ev.-Luth., 373 Ned.-Geref., 1 Duitsch- Ev., 1 Apost., 1 Horst. -Luth., 1 Episk., 175 H.-Kath., 5 Isr. en 7 ongon. De gem. bestaat uit den polder Kuigenhil en eenige kleinere polders. Zij bevat de stad Willemstad, een ged. der buurt Do Oude-Molen, do geh. Helwjjk en Boven- sluis, benevens deelen der geh. Tonne- kreek on Zwingelspaan. De stedelingen bestaan meest van den handel, n(jver- heid en winkelnering, die van het platte- land meest van den landbouw. Do go- meente is eene heerlijkheid, dio oor- spronkelijk een deel uitmaakte van het Markgraafschap Bergen-op-Zoom, doch in 1584 door de Staten van Brabant aan l\'rins Willem I werd geschonken
		"Willem-de-\'Eersto.
		930


		do Zeeuwsche gem. Kapelle, ia 1756 ingedijkt en 277 heet. groot. Willem-de-Kerste, Toorm. fort in de Zeeuwsche gem. Breskens, in 1813 gebouwd en aanvankelijk Fort-Iinpérial genoemd. Willem-de-Tweede, fort aan de Lek in l\'tr., in do b. (het voormalige dorp) Honswijk, van 1845 tot 18-17 aan- gelegd, doch nog in den lateren tijd versterkt. Willem-de-Derde, sluis in do N.-Holl. gein. liuiksloot, aan het N.-Holl.- Kanaal; met inbegrip der graafwerken, van Juni 1861 tot Decemlior 1804 ge- bouwd. Willem-de-Derdep0lder,pold. in Zeeuwsch-VIaanderen deels in de gem. Boschkapelle, deels in Zaamslag. Willem-FriMlerikttpolder, p. in de N.-Brab. gem. Zwaluwe, in 1773 bedijkt en 20 heet. groot. Vi\'illoni-lloiKlrikNpoldei\', p. van 597 hectaren in de Zeeuwsche gem. Grauw. Deze pold. werd in 1540 ingedijkt. IVillem-Lieopoldpolder, pold. ter weerszijde van de Ncderl.«Belgische grens. Wat liet Nederl. gedeelte betreft behoort dit oord tot de gein. Retrnn- chement. De polder is gewonnen op het tot dien tijd overgebleven deel van het Zwin, van Juli 1872 tot Aug. 1873. Van dezen polder liggen, ten gevolge der daartoe opzettelijk gesloten grensrege- ling tusschen beide Kjjken, 124 heet. op Nederlnndschen en 505 op Belgi- schen grond. \\\\ il l< 111» loip. geli. aan den zui- delyken uithoek van het Kiland-van- Dordrecht in de Z.-Holl. gem. Dubbel- dam, met een veer op den Moerdijk, aan den grootcn weg van Dordrecht naar Breda. Er is een station van het spoorweg vak DordrechtBreda. Willemwkei\'ke, voorin, dorp in Zeeuwscb-Vlaandereu, in de 16de eeuw verdronken. Willemxkei\'kepolder, p. van 165 heet. in de Zeeuwsche ge.11. Hoek, ten jnre 1619 ingedijkt. WilleniMliiiM, sluis in het N.- Holl.-Kanaal, in do gem. Buiksloot, in 1820 gebouwd en van 1865 tot 1868 vernieuwd. Hierbij ligt het Tolhuis, eeno fraaie plaats van uitspanning, veel door de Amsterdammers bezocht. Willemsoord, 1. eene der kol. van de Maatschappij van \'Weldadigheid,

-ocr page 911-



		Willige-Langerak. 931
		Willemsvaart.


		als vergoeding voor de geleden schade door hot verbeurd vorklaron van zjjne goederen in Spaansch-Brabant. Do stnd Willemstad ligt op den zuide- lijken oever van het Hollandschdiep, in oene vruchtbare streek, die door zware dgkon voor overstroomingen wordt be- veiligd. De stad is in 1583 gebouwd op de toenmalige gors de Riiigenhil en op eigen kosten van Prins Willem I ver- sterkt. Met deze vestingwerken is zij nagonoog 57 heet. groot. Zij bevatte in 1840 1154, in 1870 108G, in 1890 1122 inw. binnen do kom. Do stad is zeer regelmatig aangelegd on door do Voorstraat en de Landpoortstraat in vier kwartieren gosmaldceld. In hot mid- den van het zuidordeel vindt men een ruim plein, het Kerkhof genoemd, waarop de fraaie, in 1604 volbouwde Herv. kerk staat. Verder vindt men te Willemstad oene in 1832 gestichte R - Katb. kerk, hot Stadhuis, een weeshuis, eene kazerne en oenige andere militaire gebouwen. Tot do historische herinne- ringen van Willemstad behooren : do mislukte poging van den Engelschman Robert Sacquet (of Sucquet) om de stad aan Parma in handen to spelen, in 1588; de mislukte toeleg der Spanjaar- don, in September 1631; de oproerige bewegingen, in Juli 1787; do heldhaf- tige verdediging van den Luitenant- Genoraal Karol Baron van Bootzelaar tegen do Franschon onder Dumouriez, in Februari en Maart 1793; het aftrek- ken der Franschon, den 10 December 1813. 3. geh. in do Gron. gemeente Marum. Willemsvaart, vaart in Overijsol, van Zwolle naar den IJsel, door do gein. Zwolle en Zwollerkerspei. Zij is 2460 meter lang en werd in 1820 vol- tooid. In 1873 is eene tweede sluis by ren nieuwen mond aan don IJsoldijk ge- legd, en sedert zijn maatregelen geno- men om de vaart, waardoor zolfs zee- schepen de hoofdstad van Ovorijsel na- deren, to verbreedon en uit to diepen. Willem-van-Creiitsvaart, of Willekensvaart, b. in de N.-Brab. gem. Kapelle, in 1840 met 85, in 1870 met 111 inw. Voor 1890 niet afz. ver- meld. Willens, pold. van 444 hoct. in Z.-Holl.. deels in do gem. Gouda, deels in de gem. Reouwjjk. Tot Juli 1870 behoorde dit oord tot de toen opgeho- ven gem. Stein. Men telde er in 1840		143 inw. Voor 1890 niot afzonderlijk op- gegeven. Willer, b. in de Limb. gomoento Zwalmcn. Willeskop, of Willeskoop, gom. in Utr., ingesloten door de gem. Snelrowaard, Linsohoten, Montfoort, IJselstein, Benschop, Polsbroek, Hon- koop en Oudewater, van welke do laatstgenoemde tot Z.-Holl. behoort. Do grootte beloopt ruim 1428 heet. Zij wordt in het noordwesten door den IJsel bezoomd, langs welke rivier do grond uit klei bestaat. In het zuiden en zuidoosten daarentegen is liet land door laag veen gevormd. In 1811 bad Wil- loskop 135, in 1822 486, in 1840 594, in 1876 740 in 1890 757 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in: 446 j R.-Kath., 218 Herv., 81 Ncd.-Geref., 2 j Üud-Roomschen en 10 ongen. Do inge- zetenen bestaan bijna allen van land- bouw, veeteelt en handel in kaas. Men heeft er ook vier steenfabrieken. Do gem. is saamgesteld uit de heerl. Wil- i loskop, Kort-Heeswijk en Blokland. \' Do hoerl. Willeskop, tevens een polder \| van 488 heet., telde in 1840 313, in 1890 584 inw. Daarin ligt het goh. Willes- j kop langs den Zuider-UseldijU, tusschen \| de steden Montfoort on Oudewater. Willige-Lailjgerak, gemeente in Utrecht, op de grenzen van Z.-Holl., tot welke prov. oudtijds ook het noor- derdeel behoorde. Zij wordt omringd door de gem. Polsbroek, Lopik c;i Jaars- veld op don Stichtschen en door Lan- gerak, Nieuwpoort, Schoonhoven en Vlist op den Z.-Holl. grond. Zij beeft haar tegenw. uitgestrektheid van 1310 heet., eerst door de wet van 27 Juni 1857 verkregen, die Kabauw en Zevonder mot Willigo-Langerak verecnigdo. Vóór dio inlijving was Willige-Langerak 720 heet. groot, mot in 1822 347, in 1840 437 inw. Na de vereeniging tcldo men er in 1860 727, in 1876 850, in 1890 966 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 400 Herv., 85 Chr.-Gerjf., 128 Nod.- Gerof., 351 R.-Kath., en 2 ongen. Daar de grond uit rivierkloi bestaat, zijn landbouw, ooftkweekorü en veoteelt do hoofdbronnen van bestaan. De gem. be- vat de d. Willigo-Langerak en Kabauw, bonevons do b. Zovender. Het dorp Willige-Iiangorak ligt aan den Lekdijk, zóó nabij Schoonhoven dat de Herv. kerk, de eenige van het d., zoor nabij de singelgracht dier stad wordt gevon-

-ocr page 912-



		YTilsmn.
		932 Willoutspolder.


		in 1872 1908, in 1890 2238 inwoners" dio van do buurten Aarderbroek on Ot- terbrook medegerokend. Oudtijds was Wilp eone heerl., die van den proost van Deventer werd tor leen gehouden. Het behoorde dientengevolge niet tot Gelderland. Hertog Karel van Egmond maakte zich na den dood van den laat- sten mannolijken afstammeling van het geslacht Wilp of Wylpe, ten jare 1505, met geweld van deze heerl. meester en schonk haar aan zijn bastaardbroodcr Johan van Gelder. Het huis te Wilp is in 1738 afgebroken. £. of Wulp (!>«. d. mot eeno voor weinigo jaren gestichte Herv. en met eeno Chr.-Geref. kerk, deels in do Gron. gem. Marum, deels onder het d. Sigerswoldo in de Friescbo gem. Opstorland. Wilp telde in 1840 624 inw., als 482 in Marum en 142 in Opstorland. In 1870 had het Gron. deel 763, in 1890 980 inw. Hot d. dankt zijn ontstaan aan het ontgin- nen der woeste venen. De nog zeer , jeugdige plaats ontleent haar naam aan eone herborg met een regenwulp (vogel) op het uitbangbord. Wilpsclie-Xijciibcker-Iiiel,* pold. van 861 hoct. in do Gold. gein. Voorst. Wilre, d. in de Limb. gom. Oud- Vroeuboven, aan den weg van Maas- j tricht naar Tongeren. Het wordt ook Trichtwilder, Wylor en Wolder go- I noemd. Er is een R.-Kath. kerk. Men ; telde er in 1840 585, in 1870 752, in ! 1890 821 inw. "Wilreit, geh. in de N.-Brab. gom. Bergeik, in 1840 met 31G inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) Het wordt afgeileold in Groot-Wilreit en Klein- Wilroit. Wilsiuu, of Wilsem, gem. in Overijs., ingesloten door do gem. Kam- pen, IJselmuidon, Zwollerkorspel, Zalk c. a. en ICamporveen. Zij wordt door- sneden door den Usol, heeft eeno op- porvlakto van 745 heet. on bestaat uit kloigronden, die op eenige plokken met grint zijn vermengd. In 1811 had Wil- sum 391, in 1822 376, in 1840 435, in 1860 615, in 1876 653, in 1890 708 inw., in laatsgon. jaar ondorschoiden in 640 Herv., 66 Chr.-Goref. on 2 R.-Kath. Landbouw, veeteelt en hot vervaardigen van biezen matten zijn hier do bronnen van welvaart. Do gom. bovat het vlok Wilsum, bonovens de geh. de Nieuw- stad, Uiterwyk, Harsenhorst en hot On-
		den. Het d. telde mot de verstrooide huizen langs don Lekdijk in 1870 530, in 1890 G66 inw. Willoiltwpoldei\', pold. van 12 heet. in de Zeeuwscho gem. Nisse. Wilmkoforeck, of Ka<loeler- nieer, pold. van 25 heet. in de N.- Holl. gem. Landsmeer, oen vroegere waal, die volgens een octrooi dor Staten van Holland, den 11 Juli 1G33 gegeven, is drooggemaakt. "Wilnis, gem. in Utr., tusschen de Utr. gemeenten Mijdrecht, Vinkeveen, Ruwiel, Kokkengon on Kamerik, en do Z.-Holl. gem. Nieuwkoop en Zevenhoven. Zij beslaat 2302 heet., ten deele veen- grond, ton deele uitgoveendo plas. Do gem. heelt haar tegenw. omvang vor- kregen door de wet van 13 Juni 1857, die Oudkuizon (dat reeds onder het Franseh bestuur daartoe behoorde) daar- bij inlijfde. Wilnis had (zonder Oudhui- zen) in 1822 967, in 1840 1241 inw. Met Oudhuizen beliep de bev. in 1800 1660, in 1870 1966, in 1890 2232 zie- len. In laatstgen. jaar was de bevolking ondersebeidon in : 1056 R.-Katb., 777 Herv. 8 Rem., 1 Doopsgez., 356 Ned.- Goref., 29 Chr.-Geref., 2 Luth. on 3 ongen. Veeteelt, zuivelbereiding en veen- derij zijn hunne voorn, middelen van bestaan. De gem. bevat het d. "Wilnis, de wijk of b. Oudhuizen, de b. "West- veen, hot goh. De Geer on eenige ver- strooido huizen. Het d. "Wilnis ligt aan de Bijleveld, deels in hot eigenlijke Wilnis, deels in Oudhuizen. Do Herv. kerk, het middelpunt van het d., staat op Oudhuizor grond. Deze kerk prijkte tot op onzen tijd met een spitsen toren, doch die in Aug. 1876 instortte. Do om- trek van Wilnis onderging grooto ver- anderingen door het droogmaken der Konde-Vonen. In een brief van Bis- schop Koenraad, van don jare 1085, wordt "Wilnis, onder den naam van Veertig-Hoovon, aan hot kapittel van St.-Jan afgestaan. Men tolde binnen do dorpskom, zoo op "Wilnisser als Oud- huizer grond, in 1870 223 inw. In 1890 had "W. binnen de kom 218 inw. en buiten do kom 1050. Wilp, 1. d. in de Oeld. gem. Voorst, aan don IJseldijk. Het is zoor oud, daar do geloofsprodikerLobuinus er omstreeks 765 eeno kerk stichtte. Do oudst be- waardo oorkonde, dio van Wilp spreekt, eon register van 893, noemt do plaats Willipe. Men teldo er in 1840 1750

-ocr page 913-



		Wilsveen. derdijkschc. Het vlek "Wilsum komt in oorkondon van 1170 on 1213 als eon kerspel voor. Bisschop Otto I van Gol- der droeg bet in laatstgenoemd jaar op aan de Heeren Dirk en Hendrik van Buekhorst. Ruim een halve eeuw later werd het onder de steden getold. Het dreef zelfs handel huitcn hot Oversticht, want Graaf Floris V van Holland ver- gunde aan do burgers van Wilsum in 1276 verschillende voorrechten voor hun handel op zijne Staten. De plaats schn\'nt echter nooit bcmuurd te zijn geweest. Men telde er in 1811 279, in 1840 252, in 1870 395 inw. De Herv. kerk is een merkwaardig gebouw, waarvan do stich- ting tot de 11de eeuw opklimt. In 1527 had de plaats veel te lijden van een op den tegenover liggenden oever door de Gelderschen opgeworpen verschansing, doch die door de Ovorijselaars, met de hulp Keizerlijke benden, don 1 April 1528, werd veroverd. Bij den watervloed van Februari 1825 spoelden te "Wilsum 11 huizen weg. Wilsveen, geb. in de Z.-Holl. gom. Stompwijk. Oudtijds was het een d., doch de kerk is in 1819 afgebrokon. De hooggelegen grondvlnkte van dit ge- bouw is getrokken aan het kerkhof. In 1840 had "Wilsveen 209, in 1890 190 inwoners. Wilt, of Wildt (Het), geh. in do N.-Brab. gein. Alem, in 1810 met 56, in 1890 met 188 inw. Wiltskamp (Do), geb. in do Gron. gem. Vlaehtweddo, in 1840 met 62, in 1890 mot 41 inw. Oostwaarts liggen nog cenigo huizen van "Wilts- kamp, dio tot Pruisen bebooren. Winiinennm, of %nid-Wim- nieniiin, b. in de K.-IIoll. gom. Ber- gen, in een schilderachtig oord, aan het duin. Zij vormt met 791 heet. land eene afzonderlijke heerl., vroeger tevens eene zelfstandige gemeente. Eerst door do wet van 13 Juni 1857 is AVimmonum bij Bergen ingelijfd. Hot had in 1822 88, in 1840 109, in 1870 129 inwoners. Voor 1890 niet nfz. opgegeven. W inmieiiiiinernolder, polder van 89 heet. in de N.-HoU. gemeente Borgon. Wiiiuiienniiiervaart, vaart in K.-Holl., die van don voet van hot duin in twee spranken naar de Hoefvaart loopt. Zij vormt do verbinding te water tusschen Egmond-op-den-Hoef en Alk- miaar. "Wellicht is deze vaart de \\Vym-
		Winkel. 933 nomerswerth, waarvan wordt gewaagd in oen giftbriof van don Hollandschen Graaf Willem I, omstreeks 1212 ge- geven. Windas (Het), geh. onder het d. Hauwert in de N.-Holl. gem. Nib- bixwoud. >Villde, geh. in de Drentscho gom. Vries, in 1811 met 38, in 1840 mot 53, in 1870 met 83, in 1890 met 91 inw. WilHlcilImi\'g, beroemd slot inde Zeeuwscbo gem. Drciscbor, in 1837 ge- sloopt. "Wimlealieim, d. in de Ovorys. gem. Zwollerkerspel. Alen vindt er oono Herv. kerk on oen station van den Staatsspoorweg tusschen Zwolle en De- ventor. Oudtijds bloeide er het klooster St.-Maria\'s convent, in 1384 door Floris Kadowijn, overeenkomstig den wensch j van don beroemden Geert Groeto go- sticht. In 1527 werd dit klooster, na door Hertog Karel van Gelder in eene sterkte herschapen 11 zijn, door do burgers der Overijs. steden, schoon vruchteloos, be- lcgord. In 1557, 155S en 1566 werden er do Staatsvergadcringcn gehouden. Kort daarna is het vernietigd. Het d. Windesheim had in 1840 232, in 1870 305, in 1790 368 inw. In de nabijheid ligt de gelijknamige havezate. ^VimltMveer, d. in de Gron. gem. Hoogezand, oen veenkolonie, dio in 1747 word aangelegd. Tot 1755 was het slechts eene buurt, doch in dat jaar word er eene Hervormde kerk ge- bouwd, die, wegens de toenemende bo- volking, eenige jaren later vorgroot ; moest worden. Windoweer vormdo nog onder Koning "Willem I, mot Lula, eone zolfst. gomeento, in 1811 met 1016, in 1822 met 1295 inw. Als deel van H00- gezaud had het d. (zonder Lula) in j 1840 1170, in 1870 965, in 1890 1256 inwoners. Wimlhageil, b. in de Limb.gem. Voerendaal, in 1870 met 127, in 1890 mot 158 inw. Willdhenvel, b. in de Geld. gom. Brommen. WiiuNhoek, geh. in do Overijs. gem. Almeloo (Ambt-). Met den liolks- hoek en Rouwhoek had hot in 1840 282 inw. Voor 1890 niet afzondorljjk opgegeven. Wind/.aak, b. in de Limb. gem. Munstcrgelei n. Winkel, 1. gom. in X.-Holl., die, in het oosten door de Zuiderzee be-

-ocr page 914-

-ocr page 915-



		Winschoten. Wingen. 935

		sterwolde en Stadskanaal. In 1826 is door do afd. Winschoten der Maatschap- pij tot Nut van \'t Algemeen den aan- leg van een Stads-Bosch begonnen, dat nu een der schoonste wandolplaatsen binnen do prov. Groningen oplevert. Het ; Raadhuis en het huis van arrest bchoo- ren tot do merkwaardigste gebouwen. Van do kerken ia do Horv. kork do i voornaamste. Do overige kerken zijn J die der Luth., Chr.-Geref., R.-Kath. on j Isr. De belangrijkste inrichtingen van \| onderwijs zijn het in 1842 gestichte [ gymnasium on de gemeentelijke hoogere burgerschool met dri jarigen cursus. Do naam Winschoten komt hot eerst voor in eene oorkonde van 1391, ofschoon do plaats van veel ouder dagteekening is. , In 1593 werd zij door de Spanjaarden overvallen: schoon de sergeant Joan Moda zich met zijne bijhebbende man- schappen, ten getale van 30, heldhaftig tegen de benden van Verdugo uit de , kerk verdedigde, moesten de Staatschen , voor de aanvallers wijken. In 1624 werd Winschoten door de Spanjaarden verbrand, doch op do nadering van den overste Stakenbnrg verlieten zy de plaats weder. In 1065 en 1672 werd Winschoten door de Munsterschen bezet. In 1795 deinsden de Engelschen langs Winschoten naar Hanover af, waarbij zij zich te dezer plaatse aan verschillende baldadighedon schuldig maakten. Den 1 j Mei 1868 werd het station Winschoten van den Staatsspoorweg geopend voor j hot verkeer met Groningen en don 1 Nov. 1868 voor dat mot Nieuwe-Schnns. WiiiKcliotc]\'-lloo;>\'cI>i^,ug, geh. in Gron., wederzijJo van de l\'ekel-A. De westbclft behoort tot do gom. Win- schoten, de oosthelft tot do gem. Woddo. In den Spaanschon tijd was deze plaats eenigszina versterkt. Winschotei\'xijl, geh. in Gron., in do gem: Winschoten, Weddo en I Beerta. Het iigt ter plaatse waar de j Pekel-A in het Winschoterdiep valt en was vroeger een versterkt punt. Van 1695 tot 1836 vond men eene Luth. kerk, die echter na bet bouwen der Luth. Kerk te Winschoten is gesloopt. Eene nieuwe K.-Kath. kork werd op den dag der inwijding, den 1 April 1756, door baldadige boeren vernield. Winsten, d. in de Geld. gem. Ewijk, aan den Waaldijk, met eene K.-Kath. en eeno Horv. kerk. Het wordt onder- acheiden in Kijks-Winaen en Ambts-
		klasse der Ned.-Herv. Kerk, bevnttenc\'o 3 ringen, zijnde Winschoten, JIid- wolde en Bellingwoldc. ft. kerk. ring der klasse Winschoten vnn de Horv. Kerk, bevattende de 14 gom.: Winschoten, Eexta, Do Meeden, Mun- tendain, Stadskanaal, Noordbroek, Om- molnnderwijk-on-Zuid wending, Niouwo- Pokela, Oude-Pekela, Sckeenida, Veen- dam, Wcsterlee en Ileiligerlce, Wilder- vank on Zuidbroek. 7. geni. in Oron., in het noorden bepaald door de gom. Midwolde en Finsterwoldo, in het noord- oosten door Bcorta, in het zuidoos- ten door Wedde, in het zuiden door Oude-Pekela, in het westen door Scheemda. Zij is 2211 heet. groot, bc- staando de grond afwisselend uit klei, diluvisch zand en hoog veen. In 1811 had Winschoten 2332, in 1822 3151, in 1840 3743, in 1850 4134, in 18G0 4972, in 1870 5631, in 1870 6015, in 1890 7815 inw. Deze bev. was in laatstgo- noemd jaar gesplitst in: 4623 Ned.-Herv., 3 Rem., 66 Ned.-Geref., 18 Evaug., 137 Vrije-Ev., 4 Bapt., 441 Chr.-Geref., 93 Ev.-Luth., 14 Herst.-Luth., 90 Doopsg., 448 R.-Kath., 060 Isr. en 218 ongen. De gein. Winschoten bevat het vlok Winschoten, de b. Zuiderveen en Ooster- einde, do geh. Klo sterholt, Het Poel- ken, St.-Vitusliolt, Bovenburen, Garst, on Molenhorn, benevens deelcu van WinsclioterzijlenWinschoter-Hoogobrug. Het vlek Winschoten wordt meest een vlek genoemd. De plaats was echter in de 16de eeuw met vestingwerken om- ringd, heeft een gtadscli aanzien on ont- ving in 1826 eene stedelijke regooring, ofschoon zij nooit als stad in het prov. bestuur werd vertegenwoordigd. Ter wederzijde van hot Schuiten* of Win- schotordiop gelegen, heeft Winschoten oen vroolijk, welvarend aanzien. In 1890 vond men binnen de kom 5938 inw. Handel, scheepvaart, markten, winkel- noring, atoen- on pannen bakkerij, knlk- branderij, leerlooierij, touwslagorijen, geelgieterij, bierbrouworij, azijnmakerij, likeurstokerij, tabaks- en sigarenfabrie- ken, houtzaagmolen, stoom-mcelmolen, gasfabriek, boekdrukkerijen, stoomzuivol- fabriek, zeepziedorö enz. maken de bron- nen van welvaart uif. Oudtijds bloeiden er ook weverijen, doch deze tak van njjverheid is reeds voor lang te gronde gegaan. Er is een station van het spoor- wogvak GroningenMeuweschans, als- mode een stoomtramverbinding mot Fiu-

-ocr page 916-



		936 Winsensche-I\'iterw.		Winterswijk.


		Winsen, Men telde in beide declen ten jare 18-10 909, in 1872 1057, in 1890 965 inw. Het adel. huis te "Winsen is in 1815 gesloopt. In oorkonden van Maas-en-AVaal van 1321 en 1352 wordt Winsen een graafschap genoemd. In cene oorkonde uit het midden der 13do eeuw, waarin van eene kapel aldaar melding wordt gemaakt, wordt de naam der plaats AVynsi-n geschreven. WinsenNche-l\'iterwaarden, pold. van 101 heet. in de Geld. gem. Ewijk. \\Viniiin. 1. ring der klasse On- derdendam van de Herv. Kerk. Zij be- vat de gem. AYinsum-en-Bellingeweer, Adorp-en-HnrseiiH, Den Andel, Bafloo- en-Kaskwerd, Eenrum, Alensingcwcer en Maarslag, Obergum-Alaarhuizen-cn-Ra- num, Tinellinge, AVetsinge-en-Sauwerd. SJ. gem. in Gron., ingesloten door de gem. Leens, Eenrum, Bnrloo, Ste- duni, Adorp en Ezinge, 2770 heet. groot. De oppervlakte van den grond bestaat uit klei, die naar het oosten zavclachtig wordt. In 1811 had AVinsum 1419, in 1822 1640, in 1840 1925, in 1876 2287, in 1890 2156 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 1310 Herv., 644 (Jhr.-Geref., 1 Kern., 87 Xed.-Gcref., 7 Doopsgez., 20 R.-Kath., 46 Isr. en 41 ongen. Zn\' bestaan meest van den land- bouw, doch er zijn ook eenige inrich- tiugen van volksvlijt. Zoo heeft men er o. a. steen, pannen en drainecrbui- zenbakkcrijen, scheepstimmerwerven, bierbrouwerij,kalkbranderij, touwslagerij, stoom- vlasfabriek, stoom-zuivelfabriek, houtzaag-, olie-, koorn- en pelmolens, vellenblooterij enz. In 1810 is AVinsum uit de kerspelen Winsum en Bellinge- wecr van het landschap l\'bbega, uit Obergum, Alaarhuizen en Ranum van \'t Halve-Ambt en uit Klein-Garnwerd van Hiddacht saamgosteld. Thans bevat deze gem. 2 d., AVinsum en Obergum. Do b. Bellingcweer, Aluarhuizen en Ra- num waren vroeger mede d. Behalve deze plaatsen heeft men er nog de b. AVinsumer-.Meeden, benovens de goh. Schilligeham, Klein-Garnwerd, Aling- huizen, Ernstheim en Tyum of Thyum. Het d. AVinsum, in 1840 met 540, in 1870 met 476, in 1890 met 473 inw., is eene aanzienlijke, weigebouwde plaats, die tot de oudste der prov. behoort. Reods in 1057 had zij zooveel betceke- nis, dat Koning Hendrik IV haar tot vestiging van eene marktplaats, met
		markt- en tolrcchten te water en te lande, aanwees. Destijds lag AVinsum aan de Hunse. Sedert is die stroom verlegd, doch nog is een deel van het oude Hunsebed in het Winsumerdiep over. Er is eon station van het spoor- wegvak GroningenRoodeschool. Oud- tijds bloeide to AVinsum een Dominika- nerklooster, dat in het laatst der 16de eeuw werd vernietigd. Ook vond men er toen een burg der Ripperda\'s. Thans \| behooren de Herv. en de Chr.-Goref. kerken tot do voorin, gebouwen. AVin- sum was tijdens do Saksische en Gel- dersche oorlogen een belangrijk punt, welks bezit de partijen elkander hevig betwistten. Den 11 Juni 1579 had er eene bijeenkomst plaats tusschen eenige afgevaardigden der Unie en de Gronin- gers. 3. d. in de Friesche gem. Baarderadeel, aan de vaart van Frane- ker naar Sneek. Het telde in 1811 435, ¹ in 1840 588, in 1876 819, in 1890 812 inw., do ingezetenen van de AVinsumer- Uitbuurt een AVinsumer-Brugbuurt, als- mede die der geh. Alemert en AVakens medegcrekend. Er is eeno Herv. kerk. A^rroeger vond men in do nnbuurschap van AVinsum het voormalige klooster ilonnike-Bajum en de Ekingastatc. Aan \| de zuidzijde van het dorp ligt een der I hoogste terpen van Friesland. In 1587 \| is AVinsum door de Spanjaarden voor een groot god. in de asch gelegd. \\\\ i Mnmermeeden, buurt in de ! Grouingsche gein. AVinsum, in 1840 met 210, in 1870 mot 289, in 1890 mot 179 inw. Willtelre, d. met eeno R.-Kath. kerk in de N.-Brab. gem. Vessem-AVin- \' telre-en-Kncchsel, te mXlden van bouw- landen, die op hunne beurt door hei- ¹ den zijn omringd. Alen telde er in 1840 i 435, in 1870 452, in 1890 384 inw. Ook ; dit d. is in 1543 door Maarten v.an Ros- ¹ sum geplunderd. Winterswijk, 1. kerk. ring der Geld. klasse Zutphen der Herv. Kerk, bevattende de 10 gem.: AVinterswijk, Aalten, Borkeloo, Bredevoort, Eibergen, Groenloo, Haarloo-on-AVatorhoek, Lich- tenvoorde, Neede, Rekken. 2. gem. in Geld., tusschen de gem. Eibergen, Lichtenvoorde en Aalten, die mede tot Xed. behooren, en de Pruis. gom. Vre- den, Stadt-Lohn, Siidlohn, Oeding en Burlo. Zij beslaat ruim 13,315 heet. en is meest door diluvisch zand gevormd. Er ligt ook laag veen, en nabjj de gren-

-ocr page 917-



		Winterweerd.		Wlseh.
		937



		zen (naar de zijde van Oedingï stcenla- gen. In 1811 bad deze gem. 6118, in 1822 6564, in 1840 8138, in 1860 7397, in 1876 7794, in 1890 9246 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in 7338 Ncd.-llorv., 1 W.-Herv., 12 Rem., 137 hr.-Oeref. 37 DoopBgez., 28 Ev.-Luth., 2 Hcrst.-Lutu., 164 Xed.-Goref., 8 Duitsch-Ev 1 Darb., 1316 K.-Katb., 141 Isr. en 68 ongenoemden. Zij bestaan meest van den landbouw, doeb Winters- wijk beeft ook verscheidene fabrieken, als 5 stoomweverijen, bleckerij, kalk- ovens, leerlooierijen, gasfabriek, stoom- koren-, run- en zaagmolens, versckei- dene stecn- on pannenbakkerijen, enz. De "Wiuterswükscho nijverheid heeft zich meer en meer uitgebreid, in verband met de aansluiting naar alle zijden aan het grooto spoorwegnet. W. is nam. door spoorlijnen verbonden met Zevc- naar, Zutphon, Xeede-Hengeloo en Bor- ken-Gelzenkirchen. De gem. bevat het vlek \'Winterawyk, bet d. Meddehoo of Meddoo, benevens do b. "Woold, Kotten, Dorpboer of Dorpbuurt, Miste, Ratum, Korlo, Briukhourne, Huppel en Henk* «el. Hot vlek of d. "Winterswijk is eene aanzienlijke plaats, de grootste van liet platteland van Gelderland. Het ligt aan den grooten weg van Zutpben naar Borken, had in 1870 538 bewoonde en 37 onbewoonde huizen, welke cijfers in 1890 resp. 806 on 35 waren. De bev. beliep in 1870 2291, in 1890 3748 zie- len. Een fraai Gemeentehuis en do Herv. kerk behooren tot de aanzion- lyksto gebouwen. Ook zijn er kerken der Chr.-Geref., Doopsgoz. en R.-Katb. Men vindt er wijders eene Ryks hoogere burgerschool. Oudtijds biociden er de adel. buizen Waliën, Graas of Plekken- pol, Buurse en Ravenhorst. "Winterswijk maakte oudtijds een deel uit van het graafsch. Lohn of Loon. Het wordt reeds vermeld in een geschrift uit de 11de eeuw als "Wintereswick. Eone oor- kondo van 1152 schrijft "Winethereswik, eene van 1223 "Winterswic WllltoFWeerd, b. onder Beek- bergen in de Geld. gemeente Apel- doorn. Wintraak, of Winternken, b. in do Limb. gem. Munstergeleen, aan den grooten weg van Sittard naar Heer- len. Het had in 1840 145, in 1870 97, in 1890 132 inw. Wip (De), geh. in de Gron. gem. Middelstam.
		Wippillg (Ter-), b. in de Gron. gem. Onstwedde. \\\\\'ippolder, pold. van 379 heet. in Z.-ïïoll., deels in de gom. Waterin- gen, deels in Monster. Wipstrik. geh. in de Ovcrijs. gem. Zwollorkerspel. Wirden (We), pch. onder het d. Oudwoude in de Friesche gem. Kollu- merland c. a. Wirdsterterp, geh. onder het i d. "Wnnswerd in do Friesche gem. Fer- werderadeel. \\\\ il\'dnill. 1. ring van de klasse ! Leeuwarden der Herv. Kerk. Zij bevat de gem. Beers-onJellum, Boxum-en- \| Blessum, Grouw, Huins-en-Lyons, Hy- I laard, Idaard-Egum-en-I\'riens, Jorwerd, ^: Mantgum-cn-Schillnard, Roordahuizum, ¹ Warga-Warstiens-en-Wartena, Weidnm, Wirdum. 2. d. in de Friesche gem. ^! Leeuwarderadeel. Het is eene aanzien- : lijke plaats, die binnen de dorpskom in 1870 400 inw. telde. Onder "Wirdum behoort in admin^Tstrntieven zin het na- ¹ burige Wgtgaard, benevens de geh. Noordend, Tjaard, De Werp, Mar werd I on De Hcido, waarmede Wirdum in 1811 829, in 1840 1164, in 1876 1419, in 1890 1645 inw. telde. Er is een station van ^; het spoorwegvak Leeuwarden Hecreu- \' veen. Het d. heeft eene Herv. kerk, die ¹ vóór 1G80 met twee torens prijkte. De vroegere Doopsgez. kerk bestant niet meer. Evenmin kan men er de adel. staten 1\'nia, Camstra, Juwsma, Cnm- j minga, Bootsma, Oenema, Barrabuis en andere terugvinden. Herinneringen aan I het verblijf dier adel. geslachten ziet ¹ men echter in ecnigo fraai-gebeeld- \' bouwde grafsteenon binnen de kerk. \'.l. d. met eene Herv. kerk in de Gron. \' gem. Loppersum. Het telde met de b. Mekwerd en het geh. AVirdumerklap in 1811 310, in 1840 422, in 1870 552 in 1880 529 inw. Binnen de kom alleen vond men in 1890 M35 inw. In een stuk van 1280 wordt dit dorp "Wirtbum genoemd. Wivdniiierklnp, geh. in de Gron. gem. Loppersum. Wisch, 1. gem. in Geld., ingeslo- ten door de gem. Doetinchem (Ambt->, Zelhem, Lichtenvoorde, Aalten, Gen- dringen en Berg. hebbende een opper- vlakto van 7228 heet. Zij is door den Oudcn-IJsel en de SPnge doorsneden. Aan don IJsel ligt klei, doch het groot- ste deel der gemeente bestaat uit

-ocr page 918-



		038 Wissekerke. dduvisch zand. In 1822 had deze ge- meento 4535, in 1840 5752, in 187ü 5831, in 1890 6418 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 4108 N.-Herv., 8 Doopsgez... 25 C\'hr-Geref., 1 Ev.-Luth., 12 Herst.-Lutb., 48 Xed.-Geref., 1 Duitsch-Evang., 5 Kern., 1873 K.-Kath., 88 Isr. en 22 ongen. De inw. bestaan meest van landbouw, veeteelt en bnndel in veldproducten, hammen, spek, enz. Onder de inrichtingen van nijverheid behoort eene grooto ijzergieterij. De gem. bevat het stadje Terborg, de d. Varseveld en Silvolde, benevens de b. Heuven, ï-nllevold, Lichtenberg, binder- hoek, liinnenbeurne en "Westendorp. Wisch is eene bcerlijkli., wier bezitters oudtijds als bannerhceren een der eerste plaatsen onder den (ield. adel innamen. De eerste hceren van dien naam, die in oorkonden voorkomen, waren de broe- ders Sweder en Bernard, die reeds op het eind der 12do eeuw worden ver- meld. Xa het uitsterven van het huis van Wisch kwam de hcerl. aan dat van Homoet, wordendo Heer Hendrik van Homoet, in 1431 door Hertog Arnoud van Gelder met do heerlijkheid Wisch boleend. Later is de heerl. gesplitst en vorvolgens steeds tweeheerig gebleven. Het huis "Wisch, dat aan de heerlijk- heid den naam heelt gegeven, staat aan de zuidoostzijde van het stadje Terborg. Het onderscheidt zich door zijne uitge- strcktheid en beide torens. Van dezen burg wordt lat eerst melding gemaakt in eene Keulsche oorkonde van 1207i In den l-\'ransehen tijd werd Wisch ge- splitst in du beide mairies Terborg on Varseveld. Bij de eerste was toen de vroegere al\'z. heerl. Lichtenberg ingc- deold. Si. (Tor), b. in de Gron. gein. Vlacbtwedde, in 1890 met 75 inw. "Wiswekerko, b. in de Zeeuwsche gom. \'s Heer-Arendskerko, oudtijds een d. met eene kerk, tevens het middel- punt eener heerl., die in de vroegste tijden aan het huis van Borssele toebe- hoorde. Wissckerko telde in 1840 109, in 1870 92, in 1890 122 inw. Wissel, ol\' Wessel, b. in do Geld. gein. Epe, in 1840 met 408, in 1870 met 557, in 1890 met 822 inw. Wisseloord, buurt in de Z.-Holl. gein. \'s-Gravoland. Wissenkerke, of Wissc- kevkc *), gem. in Zeeland, het west. ged. van het eil. Noordbevoland uitma- kende. Z\\j wordt aan drie zijden door
		Witinarsuiii. ! stroomen, do Oosterscheldo, het Veerschc- Gat on de Zuidvliet bespoeld en naar do landzijde bepaald door de gemeenten Kortgene en Kolijnsplaat. Het oudste deel is eerst is 1652 ann de golven ; ontrukt, waaronder het vroegere Wis- senkerke in 1530 en 1532 was bedolven. In de 17de on 18de eeuwen, alsmede in de laatste jaren, is de gem. herbaalde- lijk vergroot door indijkingen, het laatst do. r den Soelekerkepolder in 1818, den Onrustpolder in 1840, en den Spiering- polder in 185G. Daardoor beliep in 1870 de grootto 4377 heet. De grond bestaat uit vruchtbaro zeeklei, die rijko oogsten aan granen en andere veldvruchtcn le- vert. Men heeft er ook een paar meo- krapfabrieken. In 1822 had "Wissenkerko 1763, in 1840 2307, in 1876 3520, in 1890 3071 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 2559 Herv., 490 Chr.- Geref., 20 Xod.-Gerel\'. en 2 ongenoem- i don. De gem. bevat de d. "Wissenkerko en Kamperland, de b. Kampens->\'ieuw- land en Geersdijk, benevens hot geh. \| Kampcrlandsche-Veer. Het d. Wis- senkerke telde in 1890 binnen de kom j 965 ingezetenen en daarbuiten 819. Het is eene bloeiende plaats, met verschei- ! dene straten. Men vindt er eene Herv. en eene Chr-Geref. kerk. Het vroegere "Wissenkerke of "Wissekerko lag meer zuidwaarts. Wissenkerkepolder, of Wis- sekerkOMoldor, polder in de Zeouw- seho gem. "Wissenkerko, in 1652 inge- dijkt en 585 heet. groot. WissiiighuisRen, of Wessing- h ti i x.c ii. geh. in Gron. deels in do gem. Oostwedde, deels in Wedde. Wissinklioek, b. in de Geld. gein. Kuurloo. Het tolde in 1840 163, in 1872 167, in 1890 182 inw. Withuis, geh. in de Limb. gem. Eisden, in 1840 mot 35, in 1870 met 48, in 1890 met 56 inw. Witla, Witlani, of Witland, voorin, marktplaats in Nederl., in 857 door de Noormannen uitgeplunderd en verwoest. Men weet niet juist do plek waar deze koophaven was gelegen, maar zij moet aan den mond van de Maas gezocht worden. WiiiiiiiiMiin. d. in de Eriescho gem. AVonsoradoel, aan do vaart van *) Do eerst-vermelde spelling is die van het gemeonto-, do tweede die van het provinciaal bestuur.

-ocr page 919-



		Wittelte.
		Wittem.
		939\'



		Harlingen naar Bolsward. Het teldo in 1811 628, in 1840 811, in 1876 13:50, iu 1890 136a inw., die van do goh. RÖ- perond, Fielons, Koudhuizen, Het Vliet, De Kampen, Tieni, Harkezijl, Kievits- horne, Het Bosch, Pannekoeken, Oost- hein en Do Kooi (te zamcn in 1890 224) medegerekend. Kr zijn 2 kerken, eeno Herv. en oeno Doopsgez. Laatstvermeld gebouw is nog het eenvoudig bedehuis, dat door ilenno Simons, die priester te Witmarsum is geweost on zich in 1536 van de It.-Kath. kerk afscheurde, is gesticht. In deze kerk prijkt het af- beeldsel van den Kerkhervormer, door van der Kooi geschilderd. Vroeger lagen hier de staten Bonga, Hobbema en Aylva, welke laatste is herbouwd en nu een sieraad uitmaakt > an dit aanzien- lijke dorp. Er is een halte van de stoom- trnmlijn SneekHarlingen. ^kVittelte, b. in de Drentsche gom. Diever, in 1811 met 80, in 1840 met 115, in 1870 met 163, in 1890 met 168 inw. (Xoord-Wittelte met 26 en Wittel- terbrug met 50 inw. zijn in dit cijfer begrepen.) De plaats is oud en wordt reeds in eone oorkonde van Keizer Hendrik III van den jaro 1040 als Witthelte vermeld. Vijftien minuten ten noordwesten v..n deze b. ligt in do heide eeno overoude schans, nagenoeg rond van vorm, houdende 15 meter in iniddollijn. Witte IU, I. voorm. graafschap aan de Geul, thans een deel van het hert. Limb. Oudtijds was het eene heerl., de bezitting eener edele vrouw Uda, dio haar in 1125 aan de St.-Jacobsnbdij te Luik afstond. De volgende Heeren van Wittem stamden af uit den huize van Julemont. In 1216 leefden de broeders Willem en Winand van Wittem. Arnold van Wittem verkreeg na den slag by Worringen van den Brabantschen Her- tog ook de heerlijkheid Epen. In 1312 schijnt het leen open geweest te zfjn, want den 27 Oct. van dat jaar schonk Hertog Jan LU Wittem, met Epen, aan zyn natuurlijken broeder Jan van Brabant, bijgenaamd Oosselaar. Destijds behoorden Mechelen on Waalwiller nog niet tot Wit- tem, maar deze dorpen worden daarmede, door hertogelijke giften, den 10 Febr. 1355, vereenigd. Uit het huis van Bra- bant kwam do heerl. in 1466 nan dat van Pallandt, ten gevolge waarvan Kei- zer Karel V in 1515, ten gunste van Floris van Pallandt, Wittem tot eon
		graafschap verhief. Door erfrecht viel Wittem vervolgens ton deel aan het huis Kuilenburg, en in 1597 aan dat van Waldeck. Georgc Friodrich van Waldeck beweerde van Koning Carlos II in 1689 de souvereiniteit over Wit- tem ontvangen te hebben. Ten gevolgo daarvan achtten de volgende graven zich van den leenband tot Brabnnt ont- \| slagen en gerechtigd tot do zitting op j de Landdagen van den Westfaalschen kreits. In 1717 kwam het graafschap Wittem door koop aan den Heer van Brettlach i f Pretlach, in 1720 nan den Graaf van Giech en vervolgens aan de Graven van Plettenberg, die er in 1712 \| een Kapucijnerklooster stichtten. In I 1794 werd het graafschap door de Ffan- schen in bezit genomen en vervolgens met het departement van do Xeder- Maas vereenigd. SS. gem. in Limb.. tusschen Slenaken, Gulpen, Wijlré, Voo- reudaal, Bocholtz, Simpelveld, Orsbach, Vaals, Gemmenich, Sippenaken, Beusdal en Teuven, van welke Orsbach tot Bruisen, en do drie laatstgen. gein. tot België behooren. Wittem is 3571 heet. groot en bestaat meest uit hooggalegeu heuvelachtige gronden, doorgaans met mergel of Limb. klei overdekt. Aan do Geul, do Selzerbeek en de Eis vindt men ook beekklei. In 1822 had deze gem. 2820, in 1840 3325, in 1876 2022, in 1890 3723 inwoners. In 1890 waren alle bew. op 4 na, die Herv. waren, R.-Kath. Do landbouw is hun gewoon middel van bestaan Eene papierfabriek vindt men in bet d. Jlechelcn. De gem. Wittem bevat do d. Mcchelen, Eis en Epen, do b. Wittem, Waalvville, Nijs- willer, Schwoiborg, Kommerstraat, Hil- leshagen, Party, Over-Eis, Banenheido, Trintelen, Eiserlieide, Torpoorton, Ter- zijt en Eperheide, benevens de geh. Overgeul, Gracht, Dijk, Dal, Bissen, Kosberg, Höfko, Broek, Hurprisch, Bommerig, Borg, Teenon, Holle, Gin- storberg, Elzet, Kartils, Plaat, Smits- borg, Kuttingen en Diependal. De gem. is samengesteld uit het voorin. graaf- schap Wittem, benevens do heorl. Epen en Kartils. Het geh. Wittem is niet groot; teldo in 1890 135 inw., waaronder 60 paters Redemptoristen, dio sodort 1835 hot in 1732 door Graaf Fordinand van Plettenberg gesticht Kapucijner- klooster bewonen. Er is eon inrichting voor hoogor onderwijs der Geestelijke Voreeuiging van Priesters", onder der*

-ocr page 920-

-ocr page 921-



		Woerden»
		Woerden.
		911



		Kern. in N.-Brab, tusschen Eindhoven, Tongelro, Nunen, Zon c. a., Best, Oor- schot, Zoelst en Strjjp. De oostgrens wordt door de Dommel, de westgrens door de Eikenreit bcspoeld. Aan cerst- genoemde rivier ligt beekklei, overigens bestaat de grond geheel uit diluvisch zand. In 1870 besloeg de oppervlakte 3766 heet., doeh door do wet van 16 April 1874 is zij in het zuidoosten, ten behoeve van Eindhoven en het toezicht op het spoorwegstation aldaar, een wei- nig ingekort. Woonsel telde in 1822 2957, in 18-10 3183, in 1876 4298, in 1890 5459 inw. Bn\' do telling voor 1890 onderscheidde men er 5325 R.-Kath., 70 llerv., 9 Doopsgez., 2 Ev.-Luth. en 53 Isr. Zij bestaan deels van den laud- houw, deels van den fabriekarboid. De gein. bevat de d. Woonsel of Kerkeind en Acht, do b. Limboekstraat, Bagijncn- hoek, Vlokhovon, Nieuw-Acht on Ekkart, benevens een deel van de b. Fellenoord, die vóór de jongste grensregeling ge- heel tot Woensel behoorde. Weerden, 1. voorin, heerl., die oorspronkelijk tot l\'tr. behoorde, doch omstreeks het eindo der 13de eeuw aan Holland is gokomen. Zij bestond uit hot kasteel van "Woerden, met de daarbjj liggende plaats, die vervolgens eene stad werd, en Wocrden\'s omstrekon. De heerl. schijnt ontstaan te zijn uit hot gouwgranfscbap Germepi, dat in do Mid- deleeuwen bloeido. Een Ilarmanus de Worthen wordt in oeue oorkonde van 1131 vermeld. Hjj was een dienstmnn der Kerk van Utrecht, ten behoeve van welk stift Bisschop Godfried van Rho- nen in 1160 er een vermeld. Hij komt voor als getuige in do oorkonde, waarby Keizer Frederik 1 beveelt den dam te Zwammerdam te slechten. Een zijner opvolgers, mede Horman genoemd, was in 1224 getuige van Gijsbrccht II van Amstel, nadat hij\', volgens oeno ovorlo- voring, in 1216 ook oen leenman van don Hollaiulschen Graaf was geworden. Een derdo Herman van "Woerden ver- bond zich in 1274 met de burgers van Utrecht en trad in het verbond der edelen togen Graaf Floris V, weikeu Vorst hij den felsten haat had gozwo- ren. Na don moord van den Graaf in 1296 moest hij vluchten. Toen do op- volgers van Graaf Floris beschikten over do bezittingen der saamgezworenen, gaf Jan II zijn broeder Gwy van Aves- nes "Woerden in leen. Bisschop "Willem
		uit den huizo van Mechelon, daarover vertoornd, poogde "Woerden aan do Hol- landscho opperheerschappij te ontruk- ken. Doch te vergeefs : Gwy van Aves- nes, in 1301 zelf tot Bisschop van 1 Utrecht verheven, liet Woerden na aan , zijn neef, Graaf "Willem III van Hol- I land. Niettemin hebben do l\'tr. Bisschop- pen nog herhaaldelijk hunne aanspraken op "Woerden doen gelden, zelfs met do wapenen, doch vruchteloos: Woerden is bij Holland gebleven. Alleen werd de heerl. in 1558 door Filips II verpand aan Erik van lirunswijk, welke verpan- ding eerst in 1617 door Holland\'s Sta- ten werd afgelost. Jf. voorm. balj. ten tvjdo der Holl. graven en van de Republiek. Het bevatte de stad Woer- den en de daaraan onderhoorige polders, benevens de ambachtsheerlijkheden Bo- degraven, "Waarder, Barwoutswaarder- en-Bekenes, Rietveld-en-De-Bree. 3. vijfde knut. van het Utr. arr. Utrecht, bevattende de gem. Barwoutswaarder, Bodegraven, Harmeien, Kamcrik, Lin- j schoten, Montfoort, Oudewater, Snelre- I waard, Veldhuizen, Vleuten, Nieuwkoop, , Papekop, Rietveld, Waarder, Woerden, Zegveld, Zevenhoven. 4. groot wa- terschap, omvattende een deel van Z.- Holl. en Utr, alles in den omtrek dor stad Woorden, namelijk 8348 heet. land in eerstgen. en 8374 heet. in laatstgen. prov. 5. ring der klasse Leiden van do Herv. kerk. Deze ring is saamge- steld uit de gemeenten AVoerden, Lan- ger-on-Korter-Aar, Aarlandervcen, Bode- graven, Leimoiden, Nieuwkoop, Nieuw- veon-Kalslagen-on-Bilderdam, Noorden, Ry\'nsaterwoude, Oude-en-Nieuwe-Wetc- ring, Zevenhoven. O. gom. in Z.- IIoll. op de Utrechtsche grens zoodat van de 6 gem. die het bepalen, 3 tot ; Utrecht bchooren. Naar het noordon paalt Woerden aan Kamcrik, naar het ooston aan Harmelen, naar het zuiden aan Linschoten, naar hot wosten aan Waarder, Barwoutswaarder en Kietvold. Do gem., die door den Ryn en do Lin- schoten wordt doorsneden en ruim 1236 heet. groot is, hoeft meost kleigronden en in het zuiden eenig laag veen. In 1796 had zij 2602, in 1811 2795, in 1822 2672, in 1830 3052, in 1840 4233, in 1850 4136, in 1860 4187, in 1876 3861, in 1890 4672 inw. Bij do telling I voor 1890 was de bev. onderscheiden in: 236 Ned.-Horv., 2 W.-Herv., 118 I Ev.-Luth., 17 Herst.-Luth., 83 Chr.-

-ocr page 922-



		Woerden. j Luik, vernieuwd te zyn. Latere vorsten en bezitters hebben daaraan nog veel- ! vuldige veranderingen toegevoegd. Daar \| zelfs de torens tot lage bastions zyn j ingekrompen, hoeft liet slot eon alles ! behalve indrukwekkend aanzien. Oud- tijds strekte het tot woning van den j bevelhebber der krijgsbezetting of van i den rentmeester. Sedert heeft het tot \\ staatsgevangenis, artillerie-magazijn en gevangenis voor veroordeelde vrouwen gediend, en strekt nu tot een magazijn voor militaire kleeding. Andere merk* ; waardige gebouwen zyn het Gemeene- landsbuis van het Groot-Waterschap van Woerden en do Stadswaag, de in 1790 gestichte kazerne en verscheidene an- dere militaire gebouwen. De in 1702 aangelegde vestingwerken, dio in ] 747 en 1795 nog vermeerderd zyn, worden niet meer onderhouden. Tot do histori- scho herinneringen van Woorden beboo- ren: het verdrag tusschen Graaf Floris I V en Herman van Woerden, in 1287; de aa vallen der Utrechtenaren, in 1301 \' en 1374; de deelneming der Woerdena- I ren aan den oorlog met de Oosterlin- gon, in 1439; do overrompeling door Jan van Montfoort, in 1488; do over- gave aan den Hertog van Saksen, Maximiliaan\'s Stedehouder, in 1490; het bedreigen der veste door de Gel- derseben in 1517; de prediking van Luther\'s leer door Jan den Bakker (Johannes l\'istorius) tot deze leeraar ten marteldood werd afgehaald, van omstreeks 1520 tot 1525; de verwyde- ring der boelden uit de kerk, in 1569; de overgang der stad aan de zijde van den Prins, in 1572; het vruchteloos beleg door den Graaf van Megon, van 8 September 1575 tot 26 Augustus 1576; de vruchtelooze waarschuwing van den Lutherschen predikant om den Koning van Spanje niet af te zworen, den 9 Augustus 1579; de komst van gemachtigden der Staten, op het kasteel, den 31 Augustus 1579; de overgave der kerk, die sedert de om- ! wenteling aan de Luth. had behoord, aan de Gereformeerden, in 1591; do bezetting door do I\'ranscben, den j 18 Juni 1672; do vruchtelooze aanval door het leger van Prins Willom III, den 11 en 12 October 1672; hot aftrek- ken der Franschon den 7 Xov. 1673; de vergunning der Luth. gem. aan de Herv. om in hare in 1646 gebouwde kork te prediken, van 11 Mei 1674 tot
		/942 Woerden. Geref., 213 Ned.-Geref., 1 Apost., 5 Rem., 6 Doopsgez., 1703 R.-Katb., 93 !Ned.-lsr. en 21 ongenoemden. De gem. bevat de stad Woerden en bare voor- steden, benevens de polders bet Oude- land, Tournooiveld, Snel, Middelland, Kromwijk, Bulwyk, Geestdorp en Brec- veld. Op bet platteland bestaat do bev. meest van veeteelt en landbouw, ter- wijl de ingezetenen der stad veelal bet noodige winnen door handel, winkelne- ring, steen- en pannonbukkerij, oven- tegelliakkerij, bet schoLpstimmeren en andere ambachten. Men beeft er o. a. nog een likeurstokerij, gasfabriek, boek- drukkerij enz. De stad "Woerden ligt aan don Leidschen-Ryn, die bier in een zeer nauw bed de stad in een noorder en zuider belft verdeelt. "Woerden is zeer oud. Waarschijnlijk biocide bet reeds ten tydo de Romeinen als buurt- scbap. Het schijnt in de Romeinsche reisboeken onder den naam van Kiger-l\'ullus te zijn aangeduid. Die naam zou dan nog voortteleven in de Zwarte-Kickenbuurt. Het Wyrda aan den Rijn en Vurdin of Wrdan uit geschriften der 9de en 10de eeuw scbijuen mede op Woerden te moeten toegepast worden. Is deze voorouder- stelling juist, dan beeft de geloofspredi- ker Bonifacius (f 5 Juni 754) er zeven jaren zijn zetel gebad. Overblijfselen van gebouwen uit dien verwijderden tijd zijn echter geenszins bewaard. Zelfs be- zit Woerden weinige buizen, die meer dan twee eeuwen tellen. Binnen de stad vond men in 1870 547 buizen (waarvan 141 onbewoond) en 2332 inw. In 1890 waren de eerste eyfers reBp. 521 en 31. Een der merkwaardigste gebouwen is het Stadhuis, waarvan de voorgevel deels van 1555, deels (do bovcnhelft) van 1017 dagteokent. Men bewaart er eonige oudheden, o. a. twee Romcin- sche molensteenen", in 1590 bij het uitdiepen der stadsgracht gevonden. De kerken te "Woerden zijn 6 in getal: de Herv. kerk (een oud gebouw, doch na den brand van 1672 vernieuwd), de Luth. kerk, de Rem. kerk, de Chr.-Ger. kerk, de R.-Kath. kerk on do synagoge. Het kasteel, aan de zuidoostzydo dor stad, bewaart nog, in enkele overblijfso- len van den ouden bouw, de herinne- ring aan den tyd van Godfried van Rhencn. Het grootste deel der storkto schynt echter in 1407 en vervolgens door Jan van Beieren, den Elect van

-ocr page 923-



		Woerdensche- Verlaat.
		Wohldiep. 943


		6 Nov. 1675; de weigering van vele krijgslieden om den eed te doen nan de Staten van Holland on hunne vorkla- ring, zich ontslagen te rekenen van hunne plechtige gelofte aan de Genera- liteit, in den zomer van 1787; de vlucht van den Kijngraaf van Salm, den 16 September 1787; het bezetten van Woer- den door de Pruisen, den 21 September 1787 ; het gevangenzetten van den Raads- pensionaris I\'ieter Lconnrd van der Spie- #el en den Graaf van Bontinck, inFebr. 1795; do brand eener artillerie-loods, die met het ontploffen van het kruit- magazyn dreigde, den 29 April 1798; de bezetting der stad door de Oranje- Garde, den 23 November 1813; het binnentrekken der Franscho soldaten van Molitor en ,do moord van Woer- den," den 24 November 1813; de ope- ning van den spoorweg tusschen l\'trecht en Gouda, don 21 Mei 1855. Sedert is nog de lijn AVoerdenLeiden aan- gelogd. Woer«leiische- Verlaat, sluis tusschen de Grecht en de Mijdrecht, op de grenzen der Utrechtsche gemeente Kamerik en de Z.-Holl. gem. Nieuw- koop. Woersinkrot, of Woexik, wijk <ler Geld. gem. Wio.hen, in 1840 met 494, in 1890 met 691, inw. Roeds in 1196 werd van ,,Wuesik" melding ge- maakt. Woetttdllill. fraai landgoed in de N.-Holl. gem. Bloemendaal, aan do Leidsche trekvaart, in wier nabijheid in het duin ten jare 1851 een begin werd gemaakt met den aanleg der wa- terleiding naar Amsterdam. Woeste-Hoeve, geh. in do Geld. gem. Apeldoorn, onder Beekborgen aan den grooten weg van Hattem naar Arnhem. Wogmeer, of Obdammer- liieer, in 1607 \'drooggemalon meer in N.-Holl , 686 heet. groot. Hot grootste <leel behoort tot do gem. Hensbroek, het overige tot Obdam. In 1840 telde men er 229 bew., als 205 onder Hens- broek en 94 onder Obdam. In 1890 wa- ren deze cijfers rosp. 693, 365 on 328. Voor het deel onder Obdam is hier in- tusschen de bevolking van Spierdam meegeteld. Wognum, gem. in N.-Holl., ook wel (doch vroeger meer dan thans) Wognum-en-Wadway geheeton. De om- ringende gem. zfjn: Hoorn, Zwaag, Nib-
		bixwoud, Sybokarspcl, Spanbroek en Berkhout. Do oppervlakte in het ge- heel 1647 heet. bestaat uit zeeklei met eenig alluviaal zand, inzonderheid tor plaatse van het d. Wognum. In 1811 telde men hier 705, in 1822 804, in 1840 1042, in 1876 1575, in 1890 1735 inw. Bg de tolling voor 1890 onder- scheidde men de bev. in : 1256 R.-Kath., 466 Herv., 5 Chr.-Gorcf., 2 Ev.-Luth., 6 Doopsgez. Yoefokkerij en landbouw geven hun een ruim bestaan. De gem. bevat de beide d. \'Wognum en Wadaai, een deel der b. Zwaagdijk en de goh. Noordermeer, De Leek en Zomerdijk. Het d. Wognum wordt reeds vermeld in cene oorkonde van 28 December 1063 als Woggunghen. Het is eene aanzien- lijke plaats, mot 2 kerken, oen der R.- Kath. en een der Herv., waarvan do laatstgenoemden met een hoogen schoo- non toren prijkt. In 1840 had dit d. 717, in 1870 977, in 1890 1033 inw. binnon de kom. Bij handvest van 13 April 1436 hebben de dorpen Wognum, Wadwaai, Nibbixwoud en Hauwert van Hertog Filips van Bourgondië het poorterrecht verkregen. In Dec. 1675 werd Wognum met liet omringende land door zeewater overstelpt. Er is een station, gomeon- scbappelijk voor Wognum en Nibbix- woud, van hot spoorwegvak Hoorn Medetnblik. Wogiium-eii-Wadway, polder van 1646 heet. in do N.-Holl. gemeente Wognum. Wogiininei-bnurt, of W^Tog- mmi m< rlniurt. goh. in de N.-Holl. gem. Alkmaar. Wogiiumerkogge, Span- brockerkogge, of Kui<lei\'- kogge, een der vier Noorderkoggon dor N.-Holl. landstr. West-Friesl. 3030 heet. groot. Wolboomsveeil, heideveld in Geld., onder de gem. Aalten, Lichton- voorde en Wisch. Wolbroekeu, b. in de Overgs. gein. Olst. Wold (liet). 1. goh. onder het d. Lunteren in de Geld. gem. Ede. S$. ondor het stadje Brodevoort in do Geld. gem. lieerde, Epe, Oldebroek, Doornspgk en Ermeloo, waarvan do hoogste toppon zich tot 72 motor boven de zee verheffen. Over den Epor-Tepol loopt do weg van Elburg naar Epe. Wohldiep. of l,nngcdiep, kleine stroom in de prov. Groningen,

-ocr page 924-



		944 Wolduijk.
		Wolfliagen.


		die in do gem. Marum ontstaat en bjj Let goh. Gaarkeuken in hot Hoondiop uitloopt. Wolddjjk is eeno halto, voor lo- kaalverkeer, van liet spoorwegvak Gro- niugen-Hoodescliool. Woldendorp, of Wollendorp, d. in do Oron. gem. ïermunten, aan den Dollard. Men telde er binnen do kom in 1870 260 inw. Met do onder- hoorighedcn De Schans, Huiningaweer, Heemen, Zonierdijk en Lesterkuis, be- nevens bet noordelijk deel van Binnen- Ae. telde bet in 1840 575, in 1870 794 inw. In 1890 teldo W. 339 inw. binnen en 176 buiten do kom. Op hot kerkhof, om do Herv. kork gelegen, rust het stoffelijk overschot van den stichter eener bijzondere afd. onder do Doops- gozinden, Uko ^Valles. "Woldeudorp heeft ook eeno C\'hr.-Oeref. kerk. In Januari 1584 werd Woldondorp door Staatsch krijgsvolk in brand gostoken. "Wolden- dorp wordt in cone oude oorkonde als Woldmannathorp vermeld. \\\\\'oldstreek, streek in de prov. Groningen, omvattende de dorpen Ten- boor, Garmerwolde, Garrelsweer, Hark* stede, Helium, Kolham, Scharnier, Sckild- wolde, Slochteron, ïezinge, "Wittcwie- rum on Woltergum. Wolf, of Wolf IiuiM. goh. in do Limb. gom. Wfllré, in 1840 mot 32, in 1870 mot 36 inw. Voor 1890 niet afz. j opgegeven. Wolftuirtsderp, voorm. d. in de Zoeuwscho gom. Borsele, door over- strooming te gronde gegaan. Wolfaartsrii.jk, 1. voorm. cil. in Zeeland, thans het noordw. god, van het sehiorcil. Zuidbeveland. Toen in 1287 hot grootste deel van Zeeland werd overstroomd, bleef "Wolfaartsdijk behouden. Het had in de 13do eeuw 3 dorpen: Sabbingo, Oostkerke en "West- korke, benevens twee burgen. Do over- stroomingen van 1309, 1334", 1368 en vervolgens overstelpten verscheidene polders met met water, doch de land- zaten zetten voortdurend den strijd met het woeste element voort, zoodat voor de verliozen weder aanwinsten kwamon. Eindelijk werd in onze eouw "Wolfauits- dijk aan Zuidboveland gehecht, aller- oorst door don "Wilhelminapolder in 1810, vorvolgens door don Perponcher- polder in 1846 on den Schongepolder in 1874 en 1875. Van "Wolfgersdiko" wordt roodsgowaagdineone oorkonde van 1105.
		Ü. trein, in Zeel., in het noorden ei: westen door de Zuidvliet bespoold on vordor bepaald door de gom. Katton- dyko en \'s-Heor-Arendskerke. Zij be- sloeg in 1870 2696 heet., doch dozo uitgestrektheid is sedert gewijzigd door hot bedijken van don Schongepolder, dio voor hot noorderdeel bij \\Volfaarts- dijk is ingelijfd. In 1822 had Wolfaarts- dijk 958, in 1840 1281, in 1876 2041, in 1890 2046 inw., in laatstgon. jaar onderscheiden in 1678 Herv., 269 Chr.- Geref., 1 Kom., 1 Doopsgez., 1 Presb., 1 Et., 4 Vrije-Ev., 39 R.-Katb. en 52 ongen. Z\\j bestaan meest door een bloeienden landbouw. Do gem. is saam- gosteld uit verschillende polders en dee- len van polders, t. w. den Oud-Sabbin- gopolder (het oudste deol), den Zuider- laudpolder (sinds 1358), denOosterland- polder (sinds 1370), den Ooster-Xieuw- landpolder (sinds 1597), den HeereiipoU der (sinds 1649), den "Westlandpolder (sinds 1665), den SVestkorkepolder (sinds 1698), den Xieuw-Sabbingopolder (sinds 1821), den Broeder- on Zustorpolder (sinds 1854) en den Egbert-l\'etruspolder (sedert 1856). Voorts behooren daartoe: dooien van den "Wilhelminapolder (sinds 1810), den Perponcherpolder (sinds 1846) en den Schcngepolder (sinds 1875). Men vindt er hot d. Oostkorko, benevens de b. Sabbingo en Oudokaai. Wolf\'hraiitMkci\'k, voorm. d. in de Z.-Holl.-"Waard, den 18 >\'ov. 1421 door overstrooming vernield. Wolferen, 1. heorl. ter grootte van bijna 65 heet. in do Geld. gem. Valburg, deel uitmakende der wjjk Loenen-en-\'Wolferen. Vroeger stond er oen adel. slot. 2. voorm. hcerl. aan don mond der Lingo, in 1230 door Jan XI van Arkel van Graaf Otto van 15ent- hcim aangekocht en aan het Land-van- Arkel gehecht. Ter plaatse van het kasteel en dorpjo "Wolferen is later do stad Gorinchem ontstaan. 3. pol- derland in de Z.-Holl. gem. Gorinchem, 149 heet. groot. Wolfertspolder, voorm. pold. in de Zeouwscho gom. Horsolo, omstreeks 1616 bedijkt, doch in 1715 door ovor- strooming verloren. W oli\'liii.-iu\'. of WolfNliaag, b. in do Limb. gom. Vaals, in 1840 met 190, in 1870 met 200, in 1890 met 240 inwoners. Wolfltageil, b. in de Limb. gem. Schiuncii, in 1840 mot 132, in 1870 mot

-ocr page 925-




		Wolfhees. 113, in 1890 eveneens met 113 inw. \| Wol/hees, of Wolflieexe, geh. en schilderachtig boscli in de Geld. frem. Doorwerd, waardoorheen de Papier- molenbeek stroomt. Men beeft bij bet bosch een druk bezochte uitspanning. In het bosch werden lierliaaldolijk de Chr.-Zendingsfccsten gehouden. Oudtijds was hier een wild forstengoed, waarvan de bezitter tot zekere jachtdiensten was verplicht. Er is een station van den Staatsspoorwcg. Het oostelijke deel vormt Hoog-AVolfhees, het westelijke Laag- Wolfhees. Er zijn in Eang-Wolfhecs overblijfselen gevonden van eene woning uit den Romeinschei) tijd. Wolfsberg, b. in de N.-Brab. gem. Asten, in 1840 met 269 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Wolfskersen, of Wolfsbar- fge, b. onder bet d. Kropswoldc in de Gron. gem. Hoogezand, in 1810 met 321 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegc- ven.) Oudtijds stond er eene door do abdij te Altaard gestichte kapel, die in 1282 van de ]>arochie van Noordlaren werd gescheiden. WolfsboSCh, goh. in de N.-Brab. gem. Gemert, in 1810 met 75 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Wolfslioek, b. in de N.-Brab. gem. Drtinen. Wolfsneat, geh. in do N.-Brab. gem. Kaïielle. ^VoU\'xniiiii\'il. 1. beerl. in Geld. nnn den Bijn, bij "Wageningen, waarmede Dirk Doys van Avezaat in 1384 door Bisschop Floris van "Wcvelinkhoven werd beleend. De heerl. strekt zich op beide zijden vnn den Bijn uit. 8. of Troost polder, uiterw. in de Geld. gem Wngoningon, een god. van den polder K la verwnard-en-Wol I\'s waard. \\\\ ol ( «. v) in kei, goh. aan den Dom- mei in X.-Brab., deels in de- gem. Zon c. a., deels in de gem. St.-Oedenrode. \'\\Vollefoi»l»e-Iol<ler, voormalige pold. in Z.-lloll., 485 beet. groot, die na zijne uitvoning opgenomen is in de droogmakerij van den Prins-Ale.\\anders- polder. WollegnRMt, b. onder Tjerkgaast in de Fp. gem. Doninwerstal. Wolliiigliuiy.eil, geh. in do Gron. gem. Vlacbtwedde, in 1840 met 81, in 1890 met 90 inw. Wolslage, ofTer-WoNlnjjen,* goh. in de Gron. gom. Vlacbtwedde, in 1840 mot 10, in 1890 met 7 inw. Witkamp.		Wolvega. 945 Wolsuni, d. in de Fricsche gem. "Wymbriti-eradeel. Het is eene kleino plaats, die in 1840 niet meer dan 92 inw. binnen de kom telde. Met de geh. Baard, Jouswerd, Bemswerd, Vijfhuis Ytsum en AVolsumcr-Ketting, beliep do bev. in 1811 138, in 1840 236, in 1876 327, in 1890 347 zielen. Er is eono Herv. kerk, wier zware, stomme toren in 1819 werd afgebroken. \\\\ cilMinicrKrl (hlg, of Ket- t ï 11 ü- geh onder het Friesche dorp Wolsum, in 1840 met 24, in 1890 met 30 inw. WoNwinkeNclie-lIoeven, of Het Itoseli. geh. in de N.-Brab. gem. Bladel. Woltei\'Nlllii, d. met eene Herv. kerk in de Gron. gem. Ten-Boor, in eene lage streek, die nog in de vorige eeuw zoo zeer door het water werd gekweld, dat in het najaar en bij aan- houdende regens de gemeenschap met naburige en verwijderde plaatsen niet dan niet schuitjes kon plaats hebben. In 1840 had Woltersum 329, in 1870 397, in 1890 571 inw. binnen de kom. Met Luddewecr en Blokum telde men or in 1811 462, in 1870 654, in 1890 892 inw. AVoltersum wordt reeds in 1262 vermeld als AYaltcrsum". \'WolvegH. I. distrikt voor de ver- kiezing van één lid van de Tweede Ka- mer der Stateu-Generaal, saamgesteld uit de gem. Ooststellingwerf, \\Yeststel- lingwerf, Lemsterland, Srailde, Diever, Yledder, Havelte. \'4. kerk. ring der klasse lleerenveen van de Herv. Kerk. Men vindt daarin de gem. Appelsohn, Boil, Donkerbroek, Haule, Tcr-Idznrd- en-Oldeholtwolde, Makkinga-Elsloo-en- Langendijke, Noordwoldo, 01de-en-Nije- berkoop, 01de-cn-N\\jeholtpade. 01dela- mer-en-( Hdetrijno, Oosterwolde-en-Voch- toloo,l\'eperga-en-Steggerden,AVolvega. 3. groot en schoon d. in de Friesche gem. Weststellingwerf, nan den groo- ten weg van lleerenveen naar Zwolle, met oon station van den Staatsspoorwcg. Het ligt op een hellenden grond te midden van bosch, akker en weide, zoo- dat het tot de aangeuaamsto plaatsen vnn Friesland behoort. Ook is Wolvega de hoofdplaats der gom. Men drijft er een uitgebreiden boterhandel en treft er boekdrukkerijen,stoomolieslagerij, koorn- en houtzaagmolens enz. nan. Men teldo or in 1811 826, in 1840 1202, in 1876 1862, in 1890 2550 inw. Tot do beziens- 80

-ocr page 926-



		946 Wolvepolder. Wortk-Rkederforoek.

		] 1876 tooberoidselen zjjn gemaakt. Ver- der behoort tot deze gemeente de noorderhelft van het "Workumermeer. \| De gem. bevatte in 1744 7167, in 1748 6817, in 1811 6799, in 1822 7598, in 1840 8958, in 1860 10,304, in 1876 ! 12,037, in 1890 12,833 inw. In laatst- genoemd jaar was deze bev. onderschei- I di n in: 7812 Ned.-Hcrv., 1 W.-Horv., I 334 Doopsgez., 475 Chr.-Gorof., 1 Herst.- j Luth., 1832 Ned.-Geref., 1228 K.-Kath., I 1 Isr. en 1127 ongen. Hunne middelen van bestaan zijn veeteelt en landbouw, vorder visscherij, scheepvaart en eenige fabriekarbeid, do laatste genoegzaam alleen in het vlek Makkum en het d. Arum. Steen- en pannenbakkerykeu zijn ; do voorn, dezer inrichtingen. "\\Vonsora- I doel word oudtjjds Woldonse en "\\Vil- dinghe genoemd. In den Franschen tijd ! was het gesplitst in 4 mairiën, namelijk: Arum, .Makkum. Tjerkwerd en Witmar- : sum. Voor de administratie is "\\Vonse- \| radeel verdoold in 29 dorpen: Arum_;; Allingawier, I$urgwerd, Koruword, Ded- gum, Engwicr, Exmorra, Ferwoude, Gaast, Greonterp, Hartword, Hichtum,. Hieslum, Idsogahuizum, Kimswerd, Lol- lum, Longorhouw, Makkum, Oldokloos- ter, Parroga, Fianm, Pingjum, Schet- tens, Schrnard, Tjerkwerd, Ugoklooster. AVitmarsum, AVons, Zurich. Makkum is wel de voorn, plaats der gom., doch kan niot de hoofdpl. genoemd wordon, daar het gemeentebestuur binnen de stad Bolsward vergadert. "Woold, b. in de Geld. gem. Win- terswijk, in 1840 met 1117, in 1872 met 1021, in 1890 met 1046 inw. Woolde, b. in de Overijs. gom. Hengeloo, rondom de hoofdpl. der gem. gelogen. Zij bevatte in 1840 979, in 1870 1185, in 1890 1604 inw. Woolderbeek, beek in Overig, dio in do gem. Lonneker ontstaat, langs Hengeloo vloeit, aldaar do Lounoker- beek opneemt en te Almcloo in de A valt. Wordragen, b. in do Geld, gem. Ammerzoden, in 1850 mot 94, in 1872. : met 121, in 1890 mot 186 inw. Wortll-RUeden, b. onder het d. Velp, in de Gold. gom. Rhedon. Zij telde in 1840 182, in 1872 366, in 1890 ; 465 inw. Er is een halte, voor lokaaU I verkoer, van het spoorwegvak Arnhom j Zutphen, en oen halte van de stoom- j tram VelpDieren. Wortk-lthedei\'broek, polder
		waardige gebouwen bohooron het Ge- moontehuis, de kerken der Herv., der t\'hr.-Gerof. en der R.-Kath., bet land- huis Lindenoord, weleer bewoond door den staatsman en dichter Onno Zwier van Haren, benevens een tweede sierlijk landhuis on vele andere aanzienlijke wonin- gen. Er is ook eene kazerno dor maro- chaussee. Wolvcga wordt eerst vermeld in 1399. Het station "Wolvega werd den 15 Januari 1808 voor het verkeer ge- opend. Wolvepolder, of Wnlvepol- der, polder in do Z.-Holl. gem. Heke- lingen. A>oiniut\'N. d. in Friesche gem. Hennaarderadeel, waarvan het ten hoofd- plaats strekt. Het ligt aan de trekvaart van Dolswnrd naar Leeuwarden. Men telde er in 1811 438, in 1840 705, in 1870 1017, in 1890 1111 die van de goh. AYesterlittens, Fyns, Sippens, Tel- lens, Geins en Zwijns inedegerekend. De Herv. kerk prijkt met een stompen to- ren. Vroeger had men er ook de adel. staten liaarda, Hottinga, Jongama, Keen, Stnper en "SValperd, thans allen boerde- lijen. Het aanzienlijko landhuis der fa- milie Eysinga is voor eenige jaren ge- sloopt. In 1492 werd Wonimcls door een zwaren brand geteisterd. Womio. pold. in de Z.-Holl. gem. Zwammerdam. WoillU\'bnreil, gehucht onder het dorp Ferwoude in de Friesche gem. "Wonseradecl, in 1840 met 19, in 1890 met 14 inw. ^Vonw, d. met eene Herv. kerk in de Friesche gem. AYonscradeel. Het bc- vatto in 1811 197, in 1840 290, in 1876 397, in 1890 423 inw., die van de goh. (iojum, Hajem, Doniawier, Wonserwec- ren en Meerswal inedegerekend. Do Wonser weerstal, een rondo open plok, herinnert nog aan den t(jd, dat hier onder don blooton hemel recht word gesproken. Het dorp wordt in oorkon- den het eerst in 1374 als "NVoldens ver- meld. WoilNCradeel, gein. in Friesland, in het AVesten door de Zuiderzee be- spoeld en naar overigo zijden bepnnld door de gem. Barradecl, Franekeradeel, Hennaarderadeel, Uolsward, "\\Vymbrit- seradeol en Workum. De gem. be- slaat 15,534 heet. dools zware, deels zaveligo klei, deels water. Men vindt er namelijk het 31akkumcr- on het Parrc- gagter-meor, tot wier droogmaking in

-ocr page 927-



Worm.
Worknm.		947


van 229 heet. in de Geld. gom. Rlioden. Workum, 1. kerk. ring der klasse Sneek van de Herv. Kerk. Zij bevat de 8 gein.: Hindeloopen, Koudum, Molk- werum, I\'arrega-Hieslum-en-Greonterp, Stavoren, Tjerkwerd-en-Dodgum, Warns- en-Seharl, Workum. Ü. gemeente in Friesland, in het westen bepaald door de Zuiderzee, in het noorden door Won- soradeel, in het noordoosten door Wym- britseradoel, in hot zuidoosten door He- melumor-Oldefaart-en-Noordwolde on in zuiden door Hindeloopen. Hare grootte beloopt ruim 2007 hectaren, bestaando uit kleigrond, laag veen en water. In 1711 had deze gom. 2867, in 174-1 3088, in 1748 3063, in 1795 3157, in 1811 2988, in 1822 3068, in 1830 3099, in 1840 3393, in 1860 3326, in 1876 3770, in 1890 4245 inw. In laatstgon. jaar was do bev. onderscheiden in 2499 Herv., 314 Chr.-Geref., 141 Doopsgez., 1 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 3 Rem., 82 Xed.-Gercf., 994 R.-Kath., 15 Bapt. en 194 ongenoemden. De gem. bevat de stad Workum, benevons baron klok- slag, waarin de b. en goh. Algoraburen, \'t Klooster, Nieuwebuurt, Scharnoburen, Buitenbuurt, Workumerveld, \\Vorkumor- wiske on Heidenschap, benevens het grootste doel van don polder het Wor- kumer-Niouwlaud. Veeteelt, handel, scheepvaart, nijverheid en winkelnering vormen do bronnen van welvaart voor de stedelingen. Men heeft er scheeps- timmerworven, zeilmakerijen, olie-, mos- terd-, houtzaag" en koronmolens, molen- makerijeu, pottenfabriek, pannenbakkerij, touwslagerjj, reukwaterfabriek, gasfa- briek, tabaksfabriek, boekdrukkerijen, zuivelfabriek, cementfabriek, sagofa- briek, ververijen enz. Op \'t ijlatteland geven veetoolt en eenigo landbouw don bew. hot noodigo. De stad Workum ligt aan de Zuiderzee, waaraan zij eone bekwame haven hoeft, terwijl zij door vaarten met Bolsward en andere plaat- sen is verbonden. Zij is van oeno aan- ïnerkelijke lengte en loopt van hot zuid- westen naar het noordoosten. Vroegor liep eeuo gracht midden door de stad, de Wijmorts, dio in 1870 is gedempt. Wallen heeft do stad niet on schijnt die ook nooit gehad te hobbon. Naar alle waarschijnlijkheid heeft zij echter vóór do tijden dor Republiek 2 poorten go- had. Men telde er in 1840 2470, in 1870 2532, in 1890 3428 inw. Het voornaam- stë gebouw in Workum is de Herv.	\| Geortruidakerk, die o. a. met fraai snjj- ! werk prijkt. Op korten afstand van dezo kerk staat een zware toren, die niet be- j langrijk hoog is, doch tot den Bour- ; gondischen tijd met eeno hoogo spits pr(jkte. Do overige belangrijke gebou- \| wen van Workum zijn het Stadhuis, de i Waag, de Doopsgez. kerk, de (Jhr.-Ger. \| kerk en de R.-Ivath. kerk. Tot 1844 , had Workum eene Latgnscho school. Er is een station van het spoorwegvak SneekStavoren. Tot de historischo herinneringen bchooren: do verovering door do Schieringers onder Jongama, i in 1898; de plunderingen en verwoos- tingen door den Zwarten hoop, in Mei 1515; de bezetting door de Bourgon- diërs en het verdrijven dezer benden door Lange Pier, in 1516; de terugkeer der Bourgondiërs, in Februari 1522, en hun aftrekken door de maatregelen van den Gelderschen Stadhouder, den Graaf van Meurs, modo in 1522; de twisten en plundertooneelen van 1787; de wa- tervloed van Februari 1825. W \'iii\'lt u iini.....ir. meer in Fries- land, deels in de gom. Workum, deels in Wonseradeel. Workumer-Xieuwlancl, pold. in Friesland, na eone vroegere bedij- king in de 16e eeuw, die door oeno in- braak weder word verwoest, in 1624 op do Zuiderzee herwonnen en 441 heet. j groot. Hot belangrijkste deel behoort i tot do gem. Workum, hot overige tot ; Hindeloopen. In 1840 telde men in i oerstgenoemdo gem. 68, in 1890 135 \| inwoners. Workumervaart, vaart in Frioa- j land tusschen de stoden Workum en i Bolsward, mot een trokweg, die tusschen 1646 en 1652 is aangelegd. Workumerveld, b. ten zuid- ooston van Workum. in 1840 met 133, in 1890 met 168 inw. Workumerwlske, b. in do Fr. gem. Workum, in 1890 met 29 inw. Workumcrzool, lange buitenha- ven der stad Workum, aan wier oost- einde de zijl of zeesluis toegang tot do binnenwateren van Workum en omstre- kon vorloent. Worm. Worms, of Wurm. kleine rivier in Pruisen en Nederland. Zij ontspringt op do noordoostelijke helling van bet Stadtwald ton zuiden van Aken bij het Jiigerhauschon, nadert genoemde stad by het St.-Adalborts- thor, doch wendt zich vandaar weer

-ocr page 928-



		948 Wormen. Wormerveer.

		noordwaarts en bereikt, na Haren, Kohlscheid en Herzogenrath (\'s-Her- togenrade) bespeeld te hebben, de Ned. grens bij paal 238. De Worm vormt, volgens de verdragen van 1317 en 1S08, do grens tusschen Nederland en Prui- sen tot aan gene zijde van Kimburg (waarvan bet dorp tot Nederland en bet kasteel tot Pruisen beboort) on richt zich dan langs Geilenkirchen, Bande* rnth en Heinsberg naar de Koer, met welke rivier zij zich op de Nederl. grens bij Vlodrop vercenigt. Het was door het opstuwen der wateren van de Worm, dat Graal\' Willem II van Hol- land de Akenaars in October 1248 drong, hem de poorten te openen. Wormen, b. in de Geld. gem. Apeldoorn, in 1840 met T52, in 18T2 niet 834, in 1890 met 2301 inw. In deze buurt, in de Maten, worden door den in 1893 opgerichten Oranjebond van Orde" hofsteden gesticht, met liet doel, de maatschappelijke nooden te helpen le- nigen. Wormer, 1. gem. in N.-Holl., in- gesloten door de gemeenten Zaandam, Wormerveer, 1\'itgeest, Jisp, Purmerend en Wfldo-Wormer, 1098 heet. groot, De oppervlakte van den grond, die in het westen door de Zaan wordt bezoomd, bestaat meest uit laag veen en wnter, doch de polders de Enge-Wormer en lint Starnmeer hebben klei. In 1811 had Wormer 1092, in 1822 1205, in 1840 1342, in 1800 1326, in 1876 1549, in 1890 1748 inw. Hij de telling voor 1890 vond men er: 1057 Hcrv.. 3 W -IIerv., 1 Kern., 82 Chr.-Geref., 45 Ned.-Geref., 141 Doopsgez., 7 l.tith. 406 lv.-Kath. en 3 ongen. Zij bestaan deels van de veeteelt, deels van bet 1\'nbriekwezen, dat papier, olie, verf, cement enz. in den handel brengt. Oudtijds was de vissche- rij van veel belang, doch deze verliep, toen Jonker Krans van Brederode de buizen der Wormer* verbrandde. Zij herstelde zich weder op het einde der 10de eeuw, doch ging later opnieuw te niet. Van de 16de tot do 18de eeuw waren te Wormer vele bakkerijen van scheepsbeschuit, wier aantal wel eens meer dan honderd heeft boloopen, zoodat een Ueschuittoren" werd gebouwd, om don bakkers aan te kondigen, wanneer zü des avonds het vuur moesten dooven en des morgens woder konden aanste- ken. De gem. bevat de d. Wormer en Oost-Knollend am, benovens den polder
		Enge-Wormer, en declen van de Starn- meer en Schaalsmeer. Van 1518 tot 1612 vormde Wormer met Jisp één ban. Het d. Wormer is eeue aan- zienlijke, oude plaats. Innig aan Graaf Floris V gehecht, hebben de Wormen de West-Friezen met kracht helpen be- strijden, waarvoor zij 11 December 1280 door dien Graaf met voorrechten zijn beschonken. Het dorp is in de lengte van het westen naar het oosten ge- bouwd, met eene kromming in het mid- den van het noorden naar het zuiden. Het bevatte in 1840 1059, in 1870 1188, in 1890 1302 inw De Herv. kerk is een oud, merkwaardig gebouw. Voorts heeft men er kerken der Doopsgezinden en Roomsch-Katholieken.De overige belang- rijke gebouwen zijn het Gemeentehuis en de Ueschuittoren. In Mei 1574 poogden de Spanjaarden Wormer te verrassen, doch de Wormera boden een zoo heUlhaftigen tegenstand, dat de aan- vallers hunne poging duur moesten be- koopen. In 1678 ontstond er een oproer tegen de pachters. In Oct. 1799 werden de Wormers verontrust door ruiters uit Purmerend, die er volk kwamen pressen. In April 1813 deelde Wormer in den opstand tegen het ge/ag van Napoleon. 2. pold. van 897 heet. in de N.-Holl. gem. Wormer. Wormerveer, gem. in N.-Holl., tusschen Krommenie, Uitgeest, Wormer, Zaandijk, Westzaan on Assendclft, 639 hcei. groot en tot laag veen gevormd. De tegenwoordige uitgestrektheid dag- teekent eerst van 1333, toen West-Knol- lendam (dat tot dien tijd tot Westzaan had behoord), bij Wormerveer werd in- gelijfd. In 1811 had Wormerveer 2006, in 1822 2039, in 1840 2812, in 1860 34C0, in 1876 3601 inwoners, (zijnde in beide eerste opgaven de bev. van lvnol- lendam niet begrepen). In 1890 telde men 4973 inw., als volgt: 2960 Ned.- Herv., 1 W.-Hcrv., 1 Rem., 776 Doops- ¹ goz., 29 Ev.-Luth., 7 Herst.-Luth., 206 \\ Chr.-Geref., 135 Ned.-Geref., 526 R.- Kath., 7 Oud-ltoomschon, 6 Evang., 9 ¹ Isr. en 309 ongen. Zü bestaan meest van handel, 1\'abriekwezen, scheepvaart en allerlei burgerlijke bedrijven. Zoo ! treft men er o. n. aan 0 stooiiioliesla- gerijen, 2 stoom-rijstpellerijon, rijstpel- ! molen, stoom-meelfabriek, 3 gtoom.-ch.o- \| coladefabrieken, stoom-tras- en coment- fabriek, verfmolens, stoom-houtzagerij, houtzaagmolen, 16 oliemolons, stoom-

-ocr page 929-



		Woudenberg. 949
		Worp (Do).


		I 2009 inw. Rij do telling voor 1890 was [ do bevolking onderscheiden in : 8G1 Herv., j 55 Ckr.-Geref., 2 Rem., 2 Ev.-Luth., 5 I Horst.-Luth., 193 Ned.-Geref., 2 Doops- \| gez., 947 R.-Kath., en 2 ongenoemden. De meesten bestaan van voeteelt, zui- vclbereiding en landbouw. De gem. be- vat de d. Woubrugge en Hoogmado, do b. het Engeland en Groenewoud, be- nevens de geh. Ofwegcn en De Zwet of Woudscbendijk. Het d. Woubrugge I ligt ter wederzijde van de Woudwetering, waarover te dezer plaatse, sedert 20tal i jaren, eeno ophaalbrug voert. Men \| teldo er in 1870 binnen de kom 583, . in 1890 954 inw. Do huizen liggen veelal : op door water omringde erven, met veel, doch lang geboomte. Zwaar hout is er daarentegen schaars. De Herv. kerk staat aan do westzijde, ter plaatse waar do nieuwe grintweg langs Ofwegen naar Hoogmado een begin neemt, tegenover de ophaalbrug. Kr is een drukke door- vaart van schepen. In eene oorkonde van 1252 heet de plaats Woutbroeke. Woud, 1. d. in do Z.-Holl. gem. Hof-van-Delft, met eene Herv. kerk. Het wordt vaak het Hijke-Woud go- noemd, sedert Aem van dor Burgh, die met zijne twaalf zonen Floris V to ge- moet reed, op \'s Graven uitnoodiging om een gunst to verzoeken, ten bescheid gaf: vergun, lieer Graaf, dat wij onzon eigen pastoor mogen kiezen." Vroeger vormde het eene zelfst. gem., dio in 1820 53, in 1840 120 inm. telde. In 1853 is deze gem. bij Hof-van-Delft in- \| gelijfd. (Voor 1890 is de bev. niet afz. \'. opgegeven.) Den oersten keer, dat de j naam in oorkonden wordt aangetroffen, i luidt deze Wold (1200). 5». (Hot) of Xoord-Wiiiimenniii, fraai-go- j legen b. in de N.-Holl. gem. Bergen, ! oudtijds met eene kapel, die later tot eone school is ingericht. liet Woud had in 1840 91, in 1870 90, in 1890 72 inw. Woudakkei\'M, geh. onder hot d. ! Oudomirdum in do Friescho gemeente Gaasterland. Woudbliren, geh. ouder het d. Gaastmeer in do Friosche gem. Wym- britseradeel, in 1840 met 41, in 1890 met 109 inw. Wonde, pold. van 40 heet. in do ; Z.-Holl. gem. Ridderkerk. Woudenberg, gem. in Utr., in- : gesloten door do gem. Leusden, Ze^:st, \| Maarn, Eeorsum, Amerongen, Rens- i woude, Scherpenzeel eu Barncveld, van
		papierfabriek, zeopzioclerü, mincraalwa- terfabriek, 3 scheepstimmerwervcn, stijf- selfabriek, lijnmeelfabriek, lak- en vor- nistokerij enz. Veeboeren wonen hier slechts weinigen, akkerlieden in het ge- heel niet. De gein. bevat de d. Wormer- veer en West-Knollendam. Het dorp Wormervcor is langs de Zaan gebouwd. De huizen staan deels onmiddellijk langs den stroom, deels langs den weg, dien do rivier bezoomt, deels langs wegen en paden, die zich in westelijke richting voldwnarts uitstrekken. Het is groot en welbebouwd. Men telde er in 1840 2C88, in 1870 2915, in 1890 4575 inw. Des Woensdags is er weekniarkt. Men heeft er eone Herv. kerk, 2 Doopsgez. ker- ken, eene K.-Kath. kerk en eene R. kerk van do Oude-C\'lerczic. Er is een station van het spoorwegvak Zaandam Uitgeest. Wormcrveer bestond bij het begin der 14de eeuw nog slechts uit een geh. van 14 of 15 huizen. In 1504 kreeg het eene kapel, en in 1735 werd er een Raadhuis gebouwd, dat in 1828 door een ruim deftig Gemeentehuis is vervangen. Tot den Spaansohen oorlog lag er eene schans, die in den winter van 1575 door don vynnd werd ovcr- rompeld. Worp (De), 1. pold. in >\'.-Brab., deels in do gem. Giesen, deels in All- del. Jï. buurt in de Overijs. gom. Deventer, waar do Paaschkermis wordt gehouden. ^Vorxtsloot, watering op do grens van Friesland en Overijsel, loopende van de Schoterzijl naar de Zuiderzee. ^VorwiIIH, buurt in de Geld. gein. Ovorasselt, in 1840 met 161, in 1890 met 197 inw. Woubrugge, gem. in Z.-Holl., tusschen de gom. Alkemado, Leider- dorp, Koudekerk, Oudshoorn, Ter-Aar en Rijnsaterwoude. De gemeente heeft haar tegenwoordige uitgestrektheid eerst in 1855 door do inlijving van Hoog- made verkregen. Zij beslaat nu 2433 heet. Oorspronkelijk waren al de landen van Woubrugge en Hoogmado laag veen, doch nadat een dool daarvan door het uitvenen in plassen was verkeerd, en deze weder zün drooggemalen, heeft mon er ook (t. w. in het midden en oosten) kleigronden. In 1822 had Wou- bruggo 1209, iu 1840 1300 inw., het toen nog zelfstandige Hoogmado niet medogerokend. Daarmede vond mon er in 1800 1738. in 1870 2007, in 1890

-ocr page 930-



		950 *\\Voii<l-llii!\'n;ir>cli. welke do beide laatsten tot Geld. be^ hooren. Hare grootte beloopt 3795 heet., bestaande de grond uit diluvisch zand. In het westen der (rem. verheft zich dit zand tot meer dan 00 meter boven A.P. Op het verhevenste punt staat de l\'ira- mide van Austerlitz. (Zie op dien naam). In 1811 vond men er 1567, in 1822 1G57, in 1840 1927, in 1876 2282, in 1890 2492 inwoners, in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 2412 Hervorm- den, 18 Chr.-Geref., 1 Hcrst.-Luth., 17 Ned.-Geref., 1 Evang., 1 Vrije-Ev., 36 R.-Kath. en 16 Isr. Zij bestaan meest van den landbouw, van veeteelt, tabaks- bouw, houtteelt, enz. De ge\'", is uit de heerl. Woudenberg en Gerestein saam- gesteld on bevat het d. Woudenberg, een deel van het d. Scherpenzeel, bene- vens het huis en de b. Gerestein. Het d. Woudenberg ligt ter plaatse waarde grooto wegen zich vereer.igen, die van Utrecht en Amersfoort over Ede naar Arnhem loopen. Er is een station, ge- meenschappelijk voor Woudenberg en Scherpenzeel, van het spoorwegvak AmersfoortResteren. Het is eenc be- vallige plaats, hoeft eenc Herv. kerk en telde in 1870 binnen de kom 530 inw. In 1890 waren er 732 inw. binnen en 765 buiten de kom. Het huis te Wou- denberg is in 1352 door Bisschop Jan van Arkel verwoest. In 1427 en 1543 werd het d. door de Gelderschen ge- pluuderd en gebrandschat. De oudste oorkonde die van Woudenberg spreekt, is van 1299. Vt\'oild-IIai\'lini\'KcIl, streeks on- der het d. Woud in de Z.-Holl. gem. Hof-Tan-Delft. WoiHlIiuiN, of \\\\ oDItiiiiM, b. in do Geld. gem. Apeldoorn, in 1840 met 115, in 1872 met 388, in 1890 met 477 inw. Woililmoer, drooggem. meer in de N.-Holl. gem. Harenkarspel, in 1634 bedijkt en 213 heet. groot. VI Olltlpolricr. of \\Voil<l«clie- polder, pold. von 419 heet. in do Z.- Holl. gem. Hof-Tan-Delft \'Womlrivlieni, I.** kerk. ring van de klasse van Heusden der Ncd -Horv. Kerk. Zij bevat de 7 gem.: Woudri- chem, Almkerk-en-Emmikhovcn, Op-cn- Nccr-Andel, Giesen-en-Rjjswfjk, Sleeu- wijk, Uitwijk-en-Waardhuizen, Werken- dam-en-de Werken. 2. stad in de N.-Brab. gem. Woudriehem-en-Ouden- dyk. Zü ligt op den linkeroever van do
		Woiulrichem. Maas, welke rivier zich hier in de Waal stort en daarmede vereenigd de Mer- wede vormt. Locvenstein en Gorinchem liggen in de onmiddellijke nabuurschap, op de tegenoverliggende oevers van de Maas en de Merwede. Woudrichem is zeer oud. Volgens oude berichten zou er reeds op het einde der 7de eeuw eene kerk gesticht zjjn. De oudst-be- waardo oorkonde die van Woudrichem spreekt, is van 1178. Woudrichem werd de hoofdplaats van het Eand-van-Al- tena en verwierf van hare Hoeren ste- delijke rechten, die den 4 Maart 1466, den 8 December 1468, in 1476 en 1477 bevestigd zijn. Andere historische herin- neringen zijn: de pnrlamenten of onder- handelingen, die den slag van Worrin- i gen voorafgingen (5 Juni 1288); het - verbond tusschen Hertog Willem van \| Beieren en Hertog Reinier vnn Gelder, den 3 November 1348; do verrassing en plundering door de Utrechtenaren, in 1405; do vrede tusschen Jan IV van Brabant en Jan van Beieren, Bisschop van Luik, in 1418; de verrassing door de Gelderschen en de gevangenneming van den Graaf van Hom, in 1521; de verovering door de Spanjaarden onder Chiappin Vitolli, in 1574; het nan- koopen van Woudrichem door de Staten van Holland van Vrouwe Walburg van Neuenahr, weduwe van Filips van Montmorency, in 1590; de mislukte aanslag der Spanjaarden onder Claude la Barlotte, in 1599 ; de vereeniging van Woudrichem met Noord- Brabant in Februari 1815. Woudrichem is klein. Het telde binnen zijne vesten in 1890 310 huizen, waarvan 5 onbe- Do bev. beliep in 1840 997, in 1870 1200, in 1890 1437 inw. Men vindt er een Raadhuis, eono merkwaardige Herv. kerk en een in 1831 gestichte R.-Kath. kerk, een kazerne der artillerie en een kazerne dor marechaussee. \'.l. -en- Ourif nriijk. gem. in N.-Brab., die, in het noorden door de Merwede en in het noordoosten door de .Maas bespoeld, omringd wordt door do gem. Rysw\\jk, de Werken-en-Sleeuwijk, Gorinchem (Z.- Holl.), Vuren (Geld,) en Poederooien (Geld.) Zij beslaat 698 heet., zijnde de grond door rivierklei gevormd. In 1822 had deze gem. 898, in 1840 1309, in 1810 1575, in 1876 1783, in 1890 1940 inw. Bjj do telling voor 1894 onder- I scheidde men er: 1807 Herv., 82 Chr.- \| Geref., 3 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 2

-ocr page 931-



		Woudschendijk.
		Wnlpdal. 951

		Ned.-Geref., 35 R.-Kath.. 9 Isr. en 1 ongen. Landbouw, veeteelt en visscherü zijn er de hoofdmiddelon van bestaan. De gom. bevat de stad en vesting Wou- dricbom en de b. Üudcndjjk. Wondscliemlïjk, of iGwet, geh. in do Z.-Holl. gcm. Woubrugge, in 1840 met 74 inw. Wondeend, dorp in de Friesche .gom. Wymbritseradeel, aan do vaart van Sneek naar Sloten en de Lemmer, en daardoor zeer levendig. Men telde er in 1811 878, in 1840 1181, in 1876 130G, in 1890 1395 inw. Er zijn sclicepstim- merwerven, zeil-, masteu- en blokmake- rijen, smederijen, enz. Ook drijven do ingezetenen een belangrijkon handel. Er zijn kerken voor de Herv., do Doops- gez. en de R.-Katb. In de 14do eeuw en vervolgens bloeide bier een klooster van Karmelieter nonnen, hetgeen de Bourgondiërs in den oorlog tegen de Gelderscben, in het eerste vierde der 16do eeuw, versterkten. Later is dat klooster gesloopt, evenals do beide stinzcn, in dien tijd door Jelckama van Akkrum en Bokke Karinxma gesticht. Door een straatweg heelt dit bloeiende dorp gemeenschap met den grooten weg van De Lemmer naar Sneek. Wondstreek. zie Woldwtreek. "Wondwaterinj;. noordelijk deel van de Heimanswetering in Z.-Holl., zijnde het ged. van de noordergrens van Oudshoorn tot de Wijde-A of het Pad- degat. Wondzijde, buurt in do N.-IIoll. gcm. Urosthuizen. \'Wouterswonde, b. mot dorps- rechton in do Friesche gem. Dantuma- deol, in 1811 met 282, in 1840 mot 438, in 1876 mot 677, in 1890 mot 794 inw. De vroegere kerk is gesloopt, evenals het naburige klooster Sion of Onze-Lieve- Vrouwe-van-den-Berg. Wouterswoude ligt aangenaam in bot geboomte. >Vonw, gem. in N.-Brab., ingeslo- ten door do N.-Brab. gom. Kozendnal c. a., Steenbergen c. a., Ilalsteron, Ber- gon-op-Zoom en Huibergcn, benevens door de Belg. gem. Calmpthout en Es- schen. Zij beslaat 5153 heet., meest di- luvisch zand. Het vroegero boog veen op de Belg. grens is afgegraven. In 1822 had "Wouw 2473, in 1840 2913, in 1876 3472, in 1890 3745 inw. B\\j do tolling voor 1870 onderscheidde men er: 3726 R.-Kath., 12 Herv. en 7 Isr. De landbouw verschaft den meesten het
		noodige. Ook beoefenen zij do veeteelt, onderhouden eenigo kleine fabrieken, als looierijen, brouwerijen, steenbakke- rijen, enz. Do gem. bevat do dorpen Wouw, Hcorlo en Do Woiiwscho-I^>lan- tage, benevens do buurten Oostolaar, Westelaar, Moerstraten en Spoldostraat. Het d. Wouw ligt aan den wog tus- schen Rozendaal en Bergen-op-Zoom. Er is een station van het spoorwegvak llo- zendaalBergen-op-Zoöm. Het tolde in 1890 binnen do kom 764 inw. en 574 daar buiten. De R.-Kath. St.-Lamber- tuskerk is een fraai gebouw, waarin het houtsnijwerk dor kanunniklianken by- zondero opmerking verdient. Deze kerk ¹ is in 1414 gesticht. Het kasteel van Wouw is gedurende den Spaanscben oorlog meermalen ingenomen. In 1581 leverde de Heer van Wittem het aan Parma over. In 1583 werd bet door de Staatsehen veroverd, doch den 17 Jan. 1587 door den Franscbman Mareband aan Spanje verraden. Eindelijk maakte Prins Jlaurits zich daarvan in 1606 i meestor, na een beleg van vijf dagen. In de vorige eeuw zag men nog slechts \| een bouwval van dit slot, waarvan nu i niet meer dan zeer geringe sporen zijn i te ontdekken. "Wonivselie-Beek, beek in de N.- Brab. gem. Wouw on Steenbergen, die onder Heerle ontspringt en in do Rozen- daalsche-Vliet uitloopt. "Wonwsfhe-llil, geb. in do N.- Brab. gem. Wouw. Wonwselie-lMaiitage, d. in do ! N.-Brab. gom. Wouw, oerst indenjong- ston tijd ontstaan. Nog onder Koning Willem I vond men bier niets dan den- nenbosschen. Doch in 1839 word in dit bosch door het domein aan don hoor P. J. Gators verkocht. In 1845 word er nevens hot oude jachthuis oen fraai beerenhuis gesticht. Sedert zijn hier ettelijke daglooners- en andere wonin- gen gebouwd, en is in 1875 do niouwo parochie Wouwsche-l\'lantnge opgericht. WrnilM, gehucht bij bot dorp Oud- kerk in do Friesche gcm. Tietjerkster- adeel. Wnlfsehe-Molenpolder, pold. van 95 heet. onder Wulven in de Utr. gein. Houten. Wnllenlioveii, of "\\YatlIeiiho- veil, b. in de Geld. gem. Nijkerk, in \| 1840 met 352, in 1870 met 585, in 1890 I met 401 inw. Wnlpdal. voormuligo polder op

-ocr page 932-



		Wijde normer. Schellinkhout, Blokker en Venhuizen- De grond in het geheel 754 heet. bestaat uit klei. In 1811 had Wijdenes 388, in 1822 482, in 1840 527, in 1876 770, in 1890 708 inw. Bjj do tolling voor 1890 vond men er: 734 Herv., 2 Herst.-Luth., 1 Xod.-Goref., 26 R.- Kath. on 5 ongon. Zij bestaan meest van veeteelt, zuivolbereiding en land- bouw. De gem. bevat do beide dorpen Wijdenes en Oosterleek, benevens do geh. De Molentjes, Stofmolen, Het Hof, Kraaienburg on Zwanenburg. Het d. "Wijdenes strekt zich van don West- Frieschen zeedijk in noordelijke richting uit. Het telde in 1840 347, in 1870 524 inw. In 1890 had men binnen de kom 351 inw. Fr is eene Herv. kerk. Oud- tijds vond men aan de zuidzijdo eon kasteel, dat, door Roeland van WideU nesse gesticht, op last van Graaf r\'loris V werd versterkt. Genoemde Graaf was hier in 1282 geland om den dood zijns vaders op de West-Friezen te wreken. Xa \'s Graven dood werd het slot door de Friezen belegerd on door den kaste- lein Boudewijn van Naaldwijk aan hen overgegeven. Daarop is het geslecht. In 1437 nnni Wijdenes deel aan den oor- log tegen den Oosterlingen, hetgeen het vroegere belang der ingezetenen bij den zeehandel bewijst. In 1484 raakte het door eene dijkbreuk in zwaren nood. Wijdenew-eii-Ooxterleek, p. van ruim 743 heet. in N.-Holl. Wijdeworiiier, gem. in X.-Holl., uit den drooggemaakten Wormer be- staande en een streek buitendijksch land, die daaraan door do wet van 19 April 18G8 is toegevoegd. Do goineento wordt ingesloten door Zaandam, Wor- mer, Purmerende, Ilpcndain en Oost- zaan on heeft 1G71 heet. oppervlakte De grond bestaat in do noordoostelijke helft meest uit klei, doch in het zuid- westen uit alluvisch zand. Het bodijken en droogmaken van den Wormer heeft plaats gehad van 1624 tot 1626, zoodat in Augustus van laatstgen. jaar do ver- deeling kon plaats vinden. Den 6 Fe- bruari 1825 is de moer weder ingebro- ken, doch met hulp van het Kijk kwam de polder in Juni 1826 weder droog. Er is geen d. in deze gem. Men vindt er slechts van elkander verwijderde boe- renhofstedon en woningen. Alleen nabij Xek staan eenigo aaneengesloten hui- zen, die een geh. vormen. In 1811 telde do Wijdo-Wormor 458, in 1822 480, ia
		952 Wulpen. het eiland Tolon. Deze pold. bestond nog in 1440, doch ia later onderge- vloeid. Wnlpen, voorin, streek, later een eil. op de kust van het tegenwoordige Zeeuwseu-Vlaanderen, doch in de 17do eeuw geheel te gronde propaan. Kr heb- bon 2 dorpen gebloeid : Wulpen-Oostende of St.-Lambrecht en Wulpen-Westeinde, het laatste misschien hetzelfde als Rom- melsdorp. Wnlpcnpolder. voorin, polder van liet tegenwoordige Zeeuwsih-Ylaan- deren, waarvan sedert 1799 niets meer over is. \'Wulven, heerl. in de Utr. gcm. Houten, 232 heet. groot. Zij bevat het kasteel Wulven, dat reeds in 1200 aan- wezig was, en eenigo boerenwoningen. De heerl. had in 1840 33 imv. In 1S90 ^:telde Wulven (Ood-) 328 inw. Wnlverhorwt, westel. deel der Utr. gein. Linselioten. Het was weleer eene afzonderlijke gem., die in 1822 104, in 1840 122 inw. telde, doch door do wet van 27 Juni 1857 hare zelfst. ver- \| loor. De gein. Wulverhorst was saam- gestold uit do heerl. Wulverhorst, Yloos- , wgk-Oostwijk-en-Kromwijk en het voorin. amb. Linschoterhaar. Het adel. huis Wulvcrhor.-t behoorde vroeger onder de riddermatigc hofsteden van het Sticht. Thans is het eene boerderij met nog ettelijke kenteekenen der vroegere bo- gtemming. Wiirp-eii-diarNtlanden, pold. van ruim 12 heet. in de X.-Brab. gem. Hedikliuizen. \'Wijde (De), pold. in Gron. van 170 heet. oppervlakte, deels in do gem. Veendam, deels in Muntendam. Wijde-A. lang, smal meer in Z.- Holl, tusschen het Brasemermeer en het cl. Iloogmade. Het is een deel van bet vaarwater tusschen Oude-Wetering en Leiden. Wijde-Ke, 1. lang meer, oost- waarte van het vlok of d. Grouw in do j Friesche gem. Idaarderadeel. 2. lang, smal meer in de Friesche gem. Smal- lingcrland, eon doel van het vaarwater van Loeuwardon naar Drachten. 3. lang, smal meer in do Friesche gemeento Tietjerksteradeel, een deel van hot groote vaarwater van j Leeuwarden naar het Bergumermeer. *Wijdene,** gem. in X.-Holl., naar het zuiden door do Zuiderzee bespoeld, j naar de landzydc bepaald door do gom. j

-ocr page 933-



		Wijdschild.		Wijk-aaii-Dnin. 953

		1840 495, In 1876 709, in 1890 706 iuw , dio meest van de veeteelt en zui- velbereiding bestaan. Er worden vele zwanen gehouden. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er 387 Herv., 31 Doopsgez., 30 Luth., 4 Xed.-Geref. en 244 K.-Kath. M ^rM4scIiiId, of Weid«child (Hot), polderland onder Dalem in de Geld. gein. Vuren. "\\Vij«\'lI, b. in de X.-Brab. gemeente Xistelrode, in 1840 met 136 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. \'Wijjjt\'ost, b. onder het d. Oud- woude in de Eriesche gcm. Kollumer- land e. a. Zij telde in 1840 340, in 1890 226 inw. "WijllO, gem. in Overysel, tusschen de Overijselsche gem. Zwollerkerspel, Heinoo, Kaalte en Olst, en de Geld. gem. Heerde. De grootte beloopt 5312 heet., be- staaude de oppervlakte, die door den Usel deels wordt doorsneden, deels bezoomd, zoowel uit klei- als uit zandgroi den. In 1822 had deze gem. 3005, in 1840 3412, in 1876 4055, in 1890 4086 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 2762 Ncd.-Horv.. 1 Eng.-Herv., 133 L\'hr.- Geref., 5 Ev.-Luth., 2 Hcrst.-Luth., 41 Xed.-Geref, 1634 E.-Kath., 28 Isr., 1 Morin, en 12 ongen. Zij bestaan incest van landbouw, veeteelt, steenbakkerij en handel in vee, veld- en slachtpro- ducten, o. a. veel saucyse de Boulogno." De gcm. bevat het d. Wijhe en Henge- veld, benevens de b. Wijnvoorden, llerksen, Tongeren, AVengeloo, "SVcch- terholt en Marie. Van 1798 tot 1814 was Marie, met al bet land op den liu- keroever des IJsel\'s, van AVijho ge- scheiden. Er zijn verscheidene groote landgoederen, waarvan zeven vroeger de rechten bezaten aan havezaten toe- gekend. Het d. AYiJhe, aan den groo- ten weg tusschen Zwolle en Deventer en aan den spoorweg tusschen beide steden, is een aanzienlijke plaats, die in 1840 1184, in 1870 1257, in 1890 1399 inw. binnen de kom telde. Er is ecne schoone Herv. kerk, die met drie tom- bes prykt. Do eerste daarvan is ter eere van Koenraad Willem Baron van Dedem, do tweede van Trnnsisalanus Adolf Baron van Voerst tot Hagen- voorde, do dorde van Kobort Baron van Ittersum. Tot voor oonige jaren wekte de zware boom vóór de herberg «Do Geldersche A\\\'agen" aller bewondering. De havezate Do Gelder verdient onder		do landgoederen bijzondere opmerking. Do havezate Krijtenberg is gesloopt. De oudste oorkonde, waarin Wybe wordt vermeld, is van 28 Augustus 959. Het heet in dat charter ."Wie. Wijl». 1. (Maastricht), dek. van het bisd. Roermond, bev. do par. Breust. Kadier-en-Keer, Ekkclrade, Eisden, St.- Geertrude, Gronsveld, Heer, Heugeni, Mersch en Wijk. Ü. wijk der stad Maastricht, op den rechteroever van de \| Maas. 3. d. in de X.-Brab. gem. Wijk-en-Aalburg. Het is eene groute, weigebouwde plaats, langs den binnen* kant van den Maasdijk. De breedste straat draagt den naam van Ridderstraat, naar de adel. huizen, die hier eens prijk- ten, zooals Kronenberg, Wijkenstein en Eykonsteiii. In 1840 teldo men er met den omtrek, de hcerl. AVijk uitmakende, 1229 inw. Tot de aanzienlijkste gebou- wen behoort de Herv. kerk, die met een hoogen, spitsen toren prijkt. 4. pold. van 636 heet. in de X.-Brab. goineento "\\Vijk-eii-Aal burg. 5. (De), gem. in Drente, ingesloten door de Drentscho gem. Meppel, Kuinerwold, Zuidwohle en de Overijs. gem. Averoest en Staphorst. zijnde 4224 beet. groot. Zij wordt door de Koest bezoomd, door de Koekanger- A en de Hoogovoenscho-Vanrt doorsne- den en is gevormd door zand en hoog veen (dat echter is afgegraven) en laag ^: veen. In 1811 had De AVijk 1421, in 1 1822 1535, in 1840 1857, in 1876 2216, \| in 1890 3393 inw., in laatstgen. jaar i onderscheiden in: 2046 Herv., 327 Chr.- j Geref., 1 Kern., 2 Doopsgez., 3 Xed.- , Geref., 3 Herst.-Luth. en 11 ongen. I Zij bestaan meest van landbouw, vee- I teelt en zuivelbereiding. De gem. bevat het d. De AVijk eu Koekange of Zuid- Koeknnge, de b. Stapel, Schiphorst, ; Oshaar, Xoord-Kookange, en Koekan- ger-Dwarsdijk, benevens do geh. Eem- ten, Blomberg, Oosterwijk, Hanhveido, i enz. Men vindt er ook de fraaie bave- zate Havixhorst en andere groote land- goederen, waaronder Dikningen (eens eene beroemde abdij) en Yoorwyk. Het d. Do Wjk teldo in 1870 3. 8, in 1890 663 inwoners, waaronder echter die van den naas\'en omtrek gerekend zijn. Er worden druk-bezoehte markten gehouden. De Herv. ingezetenon gaan I tor kerke in het naburige Uliorst in \| Overijsel. <». (!>«>), geh. iu de Gron. gem. Oldckcrk. Wijk-aait-Duiii, streek in de

-ocr page 934-



		354 Wijk-aau-Zee.
		Wi,jk-l>ij-Dnnvstede.


		N.-Holl. gem. Wijk-aan-Zee-en-Duin, met vele boomgaarden en warmoezerijen. Men telde er in 1840 407, in 1870 700, in 1890 1094 inw. Het ia verdeeld in Het Hofland. De Tuinen (Oostertuinen en Westertuimen) en "Westerbout. Wi.jk-aaii-Zee, d. in de N.-Holl. (rem. Wijk-aau-Zee-en-Duin, in 1811 met 235, in 1840 mot 273, in 1870 met 448, in 1890 met 044 inw. Het d. ligt nabij de zee, doeb door een koog duin ge- seheiden. Men beeft er eene Herv. kerk, cene R.-Katb. kerk, een Ou(le-Mannen- en Vrouwenhuis, eene zeebadinrichting en cene inrichting tot verpleging van kinderen. Er in tramverbinding voor de zomermaanden niet Beverwijk. Oudtijds leefde do inw. van de vischvangst, doch deze is sedert 1833 niet meer uitge- ocfond. In 1491 is dit d. door de Hoek- schon geplunderd. ~\\Yijk-ann-Zt>e-Pii-])uiii, gom. in N.-Holl., in het westen door de Noord- zee besnoeid, en verder ingesloten door de gem. Heemskerk, Assendelft, Bever- wijk en Velzen, Zij beslaat 13G6 heet., bestaande de oppervlakte van den grond in bot westen en midden uit alluvisch zand (duin), doch in het oosten uit klei. Men telde er in 1811 (toen Wijk-nnii- Zee met Beverwijk één mnirie vormde) 419, in 1822 498, in 1840 080, in 1876 1321, in 1890 1863 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er: 1115 K.-Kath., 678 N.-Herv., 3 Cbr.-Oeref., 20 Ned.-Gcref, 13 Doopsgez., 31 Ev.- Luth. en 3 ongeil. Zij beslaan meest van veeteelt, warmoezerij, landbouw en scbelpvisscherij. De gem. bevat bet d. Wijk-aan-Zeo en de b. Wijk-aan-Duin. \\Vi.jk-I>ij-l>iiurMt«><lc, 1. distr. voor do verkiezing van één lid van do Tweede Kamer der Statcn-Oeneraal, saamgestcld uit do gem. Wijk-bij-Duur- stede, Driebergen, Kijsenburg, Lang- brock, Koten, Werkhoven, Odijk, !lou- ton, Schalkwijk, Tul-on-\'t Waal, Jutfaas, Vreeswijk, IJselstein, Lopik, Jaarsvold, Benschop, Willige-Langerak, Montfoort, Hoenkoop, Polsbroek, Willeskop, Snelre- waard, Kuilenburg, Beusicbem, Buren, Buurmalsen. ü. vierde kant. van bet Utr. arr. Amersfoort, bevattende de gem. Amorongen, Leersum, liunnik, Ko- ten, Driebergen, Doorn, Houten, Lang- broek, Odijk, Kijzenburg, Schalkwijk, Tul-en-\'t Waal, Werkhoven, Wijk-bü- Duurstede, Zeist. 3. klasse der Herv. Kerk in do prov. Utrecht, verdeeld in
		2 ringen. De ringen zyn: Wijk-bij-Duur- stedo on Rkonen. 4. ring der klasso Wijk-bij-Duurstede. Zij is saamgesteld uit de gem. Bunnik, Koten, Houten, Neder-Langbroek, Odijk, Schalkwijk, \'t Waal-en-llonswijk, Werkhoven, Wnk- bij-Duurstede, Overlangbroek. 5. dek. van het aartsb. Utrecht, bevattende de 16 par. Beesd, Buren, Koten, Kuilen- burg, Everdingen, Oellikum, \'t Gooi, Go- rinchem, Leerdam, Maurik, Benooi, j Rumpt, Schalkwijk, Tiel, Varik, Wijk- bij-Duurstede. Er zijn 2 openbare ka- pellen; één op do R.-Katb. begraaf- plaats te Tiel en één op do bograaf- plaats te Wijk-bij-Duurstede. O. gem. in Utr., ingesloten door de gemeenten Houten, Koton, Langbroek en Ameron- gen in L\'trecbt, en door do gemeenten Maurik en Beusickem in Geld., met eene oppervlakte van 2015 beet. De lando- rijen zijn met rivierklei overdekt en worden door den Rijn, do Lek en den Krommen-Hijn doorsneden of bezoomd. Eene afsnijding van den Rijn, bij de uiterwaard De Roodvoet, werd van 1868 tot 1874 tot stand gebracht. Wijk-bij- Duurstede had in 1796 1480, in 1811 1839, in 1822 1939, in 1830 2181, in 1840 2628, in 1850 2569, in 1860 2754, in 1870 2981, in 1876 2934, in 1890 ¹ 3117 inw., in laatstgen. jaar onderschei- den in: 1551 R.-Katb., 1488 Ned.-Horv., 9 AV.-Herv., 12 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 3 Rem., 7 Doopsgez., 2 Ned.-öeref., 1 Presbyt., 38 Isr. en 5 ongen. Do voorn, bronnen van bestaan zijn land- en ooft- bouw, verder veeteelt, winkelnering en ambachts-nijverboid. Zoo treft men er o. a. aan steenbakkerijen, boutzaagmo- len, kleine schcepstimmerwerf, boek- drukkerij enz. De gem. bevat do stad Wijk-liij-Duurstede en hare vrijheid". De stad Wijk-bij-Duurstede ligt ter plaatse waar do Lek uit den Rijn voort- komt, en aan hot begin van den Krom- mcn-Rijn, (die hier met een duiker in den dijk in verbinding staat mot den Rijn), in eene bevallige, vruchtbare land- streek. Zij is van boogon ouderdom: want van Dorestadum wordt in de be- scheiden dor 7o en 8o eeuw als eeno beroemde koopstad en muntplaats mei- ding gemaakt. Bij do Rijksvordeoling in 839 werd Dorestad afzonderlijk vermeld, als behoorende tot bet aandeel van Lotbarius aan den Noorman Roruk of Rorich in leen gegeven. Door do her- haalde plunderingen der Noormannen in

-ocr page 935-



		Wijk-bij-Dnnrstede. W Ijkermeer. 955

		holt, in 1437 ; de omwnlling van W{jk door genoemden Bisschop, in 1442; het afsterven van David van Bourgondië, ] in 1490: de dood van Bisschop Filips \| van Bourgondië, in 1524; de bezetting door de Franseben, van Juli 1672 tot j November 1673 ; de invoering van een \| nieuw regoerings-reglement, den 20 Maart 1786; de overgave der stad aan den kolonel von Quadt, den 6 Juli 1787: de opdelvingen van belangrijke Germaansche en Romeinsche oudheden in den winter van 1841 op 1842. ^Vijkel. d. in de Friesche gem. Gaasterland, aan den weg van Sloten naar Balk. Het telde in 1811 355, in 1840 470, in 1876 690, in 1890 796 inw.. die van het geb. Wijkeler-Vbert niedegerckcnd. Er zijn eenige fraaie buitens, nis Zorgvliet, Meerzicht en Jai\'htlust. De Herv. kerk bevat het praalgraf van den beroemden ingenieur Menno Bnron van (\'oehoorn. In 1428 hebben de Schieringers en in 1486 en 1486 de Yetkoopers vele ongeregeldho- don te Wijkei gepleegd. Wijkei wordt reeds in 1132 als Wickle" vermeld. Wijk-eit-Aalfonrg. gom. in N.- \| Brah., ingesloten door de gemeenten Andel, Meeuwen en Hoesbecn, die mode tot X.-Brab. beliooren, en door Noder- i Hemert, dnt een deel van Gold. uit- mnakt. Deze gom., die in het oosten èn door do Maas èn door een ouden arm van deze rivier wordt bespoeld, heeft S eene oppervlakte door rivierklei ge- ¹ vormd en beslaat 1322 heet. In 1822 had zij 1306, in 1840 1730, in 1876 1918, \| in 1890 2081 inw. Bij do telling voor 1890 vond men er: 2063 Herv., 2 Chr.- Geref., 5 Xed.-Geref. en 11 R.-Kath. ¹ Do bev. bestaat meest van de veeteelt, inzonderheid vnn de paardenfokkerij. ! van land- en ooftbouw. Zij bevat do beide d. Wijk en Aalburg, benovens een j deel van het geh. Biesheuvel. \'Wijkerhroek, pold. van 235 heet. in de X.-Holl. gem. Wijk-aan-Zee-on- I Duin. \'Wijkerbrng;. halte van de stoom- trnm \'s-GravenhngeLeiden. lVijkermeer, drooggemaakte plas, do westelijko uithoek van het IJ in N.- Holl. Oudtijds was dit water voel groo- ter dan in het midden der 19do eeuw- on door de Kil, den Ham en de Kromme- IJo, niet het Alkmanrder- of Lange. , Meer verbonden. Voortdurend opgeslokt, werd het vooral in de 17do on 18do
		de 9de, 10de en hot begin der 11de eeuw en door do verheffing van Utrecht, do hoofdplaats van hot Sticht, tot het mid- dcl]nint van kerkelijk leven, handel en verkeer der omliggende streken is Do- restadum\'s luister te gronde gegaan. "Wyk heeft daaraan niets dnn de herin- nering bewaard. Wijk-bij-Duurstede heeft dus geenszins dan voorkomen van oud- heid, hetwelk haar vroege oorsprong zou doen vermoeden. Het hoofdgedeelte der stad, inzonderheid de ruime Markt, mag fraai genoemd worden. Men telde in 1890 binnen do kom 447 bewoonde en 17 on- bewoonde huizen. De bevolking beliep toen 2248 zielen. Het merkwaardigste gebouw van Wijk-bij-Duurstede is de Herv. kerk, eertijds gewijd aan Johannes den Dooper, die met een zwaren, doch onvoltooiden toren prijkt. De kerk is in den Byzantünsclien stijl, doch de toren naar de Gotische orde opgetrokken. Do overige merkwaardige gebouwen zijn het in 1622 gestichte Raadhuis, waar het archief bewaard wordt, de H.-Kath. kerk, dagtoekende van 1811, de synagoge en het Ewoud-cn-Elizabot-Gasthuis, in 1400 door Jakob van Gaasbeek opgericht. Er is oen stoomtramverbinding met Doorn (Sandenburgcrlaan). Hot kasteel Duur- stede, do residentie van verscheidene Utrechtsche bisschoppen, staat aan de westzijde der stad, op oen eilandje, te midden van eono bevallige wandelplaats, hot Plantsoen, door Zocher aangelegd. Een der torens wordt ter herinnering aan den ouden luister onderhouden. Overi- gens ziet men van de voorm. sterkte, eenmaal het Batavo Durum, nog slechts bouwvallen, muurbrokken en grondsla- gen. pi 1883 is do ronde toren hersteld en van oen omloop voorzien, vanwaar men een heerlijk schoon gezicht op den omtrek heeft. In de nabijheid van hot Plantsoen ligt het Veerhuis, een druk bezocht punt van ontspanning, on eene badinrichting. Tot de historischen her- innoringen der stad beliooren: de aan- vallen en plunderingen door do Xoor- maunen in of omstreeks 834, 837, 847, 850, 8G3 en 1006; de verheffing van het dorp Wijk tot eene stad door Gijsbert van Gaasbeek, mot toestemming van Bisschop Willem van Mechelcn in 1300; de verhoffing von Wijk als Geldersch leen ten Zutphonschen rechte door Willem van Abkoude, don 28 Sept. 1402; de ovor- dracht der heerl. Wyk door Jakob van Gaasbeek aan Bisschop Rudolf van Diep-

-ocr page 936-



		956 Wijkertuinen. Wymbritseradeel.

		eeuw binnen enger oevers beperkt, of- schoon bet soms, bij hevige opzwellin- gcn. de dijken, die bet bezoomden, met verwoesting bedreigde en veel schade aan de landen toebracht. Vooral was dit het geval den 25 December 1717. Sedert den aanleg van bet Kanaal door Holland-op-zyn-Sinalst is het, met uit- zondering van de stroombaan van het Xoordzee-Kanaal, drooggemaakt on in 1874 onder de gom. Assendelft, Bever- wijk, Velzen en Spaarndam, verdeeld. Wijkertiiinen. of I»e Tuinen, b. in de N.-Holl. gein. \\Yijk-aau-Zee-en- Duin. een gedeelte van Wjjk-aan-Dnin uitmakende. Men telde er in 1840 197, in 1870 438 inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. WJjkerveld, lage, vruchtbare streek in l.iinb , in den naasten omtrek der stad Maastricht, op den oostelijken oever der Maas, ongeveer 076 heet., be- vattende. "Wanneer do waterstand van de Maas 47 meter boven A.l\\ is, wordt dit veld overstroomd. \\Vijkepwaardsche-Polders, uiterwaarden in de Utr. gem. Wijk-bij- Duurstede, door het nieuwe bed van den Rijn bij De Koodvoet doorsneden en ongevi er 278 heet. groot. Wijksbrng, b. in \'Ie Dr. gem. De Wijk. Wijk«elie- Waard, uiterw. ter grootte van 61 heet. in de N.-Brab. gem. Wij k-en-Aalburg. Wijlre, of Wj\'lré, gemeente in Limburg, hebbende eeno zeer onregeI- matige gedaante, zoodat zij door niet minder dan 10 andere gem. wordt be- paald, t. w. door Bemelen, Oud-Vnlken- burg. Strucht, Schin-op-Geulle, Klimmen, Voerendaal, Wittem, Gulpen, Margraten en Kecr-en-Ivadier. Zij wordt in baar middendeel van het zuidoosten naar bet noordwesten door de Geul doorsneden, wier oevers door beekklei zijn gevormd. Al het overige van den berg- en heu- velacbtigen grond in het geheel 1911 heet. bestaat, wat de oppervlakte betreft, uit mergel of Limb. klei. Vroe- ger was deze gem. eeue bijzondere heorl. die tot het Duitsche-Rijk behoorde. Hoer Willem van Wilré, dio in den 12de eeuw loefde, schonk in 1155 zeven boet. aan de abdij Kloosterrade. Als Kijksheerl. moest Wilré bij de Duitsclie Keizers worden verhoven, hetgeen tot do bezet- ting dezer goweston door de Franschon in 1794 stand hield. In 1822 bevatte de
		\| gem. 1362, in 1840 1656, in 1876 1540, in 1890 1647 inw. Zij behooren tot de K.-Katb. Kerk en bestaan meest allen van den landbouw. De gem. bevat do d. AVrjlré en Sehulder, de b. Etenaken, Sehoonbron, Elkenraad en Stokkom, bo- nevens de goh. Kansdaal, Bertzenhoven, Fromborg, Bc\'rg (of Bergcnhoven). Keu- teuberg, Haasstad, IJzeren, Wolf buis, Gasthuis, Kandel en Opscheumcr. Het d. Wijln\' wordt reeds in een giftbrief van Aartsbisschop Hanuo van Keulen, van den jare 1075, vermeld. Het telde in 1840 420, in 1870 412 inw. De voor- naamste gebouwen zijn de R.-Kath. kerk, het kasteel, bet station van den spoor- weg tusschen Maastricht en Aken en de brug over de Geul. Wymbriteeradeel, gemeente in Friesl , ingesloten door de gem. Bols- ward, Wonseradeel, Hennaarderadeel, Baarderadeel, Rauwerderhem, Donia- wcrstal, Gaasterland, Hemelumer-01de- faart-onXoordwolde en Workum, terwijl zij de aan elkander palende gem. Snoek en IJlst binnensluit. De gem. is groot ruim 16,539 beet. Het noorden, gevormd door bet opslijkeu der Middelzee, bestaat uit vruchtbare zeeklei. Het zuidordeel heeft alleen laag veen met vele poelen. In 1744 had Wymbritaeradeel 3970, in ^: 1748 3995, in 1811 5322, in 1822 5903, in 1840 7621, in 1860 8814. in 1876 11,206, in 1890 12,321 inw., in laatst- genoemd jaar onderscheiden in : 7208 Herv., 265 Doopsgez.. 548 Chr.-Geref., 2367 >\'ed.-Geref., 1694 R.-Kath., 12 Vrije-Prot., 33 Bapt. en 199 ongen. Veeteelt en zuivelbereiding maken de voorn, middelen van bestaan der ingo- zetenen uit. Op do klei wordt ook do landbouw uitgeoefend. Voorts geven visscherjj, handel in vee-en veblproduc- ten, handwerken, h t sebeepstimmeren, enz. aan veleu het noodige. De gem. is verdeeld in 28 d.: Abbega, Folsgare, Gaastmecr, Gauw, Goènga, Heeg, Hom- merts, Idsega, Indijk, Jutrijp, Loënga, Xijkuizuni,>\'ijland,Offingawier, Oost hom, i Oppenhuizen, Oudega, Sandtirden, Scbar- negoutum, Smallcbrugge, Tirns, Tjal- huizum, Uitwollingerga, Westhem, Wolsum, Woudsend, IJpecolsga en Us- brechtum. Het geh. Blauwhuis of Sens- i meer, onder bet behoor van Westhem, heeft het aanzien van een d. verkregen. I Ten tydo van het Fransche bewind was doze gom. (vroegere grietenij) gesmal- j deeld in 3 mairiën: Heeg, >^r\\jland eii

-ocr page 937-

-ocr page 938-



		958 Wijt. in 1890 mot 470 inw. Er is oen halte van den spoorweg MeppelAssen. "Wijt, pold. van 146 boot. in N.-Br., aan de Maas, deels in de gem. Grave, deels in Velp. Wijtgaai\'t, goh. met een R.-Kath. kerk in liet Friesche d. Wirdum, gem. Loouwardoradeel, in 1840 met 329, in 1890 mot GUT inw. Het ligt aan don grooten weg van Leeuwarden naarIIoo- renveon en nabij een station van don Staatsspoorweg. Wijtheill, b. in do Overijs. gom. Zwollerkerspel, reeds in 1350 vermeld. Zij bad in 1840 240, in 18T0 302, in 1890 293 inw. Wijt vliet, voorm. stroom bjj Wol- faartsdijk in Xoordbeveland tusschen 1208
		1.) horst. en 1247 afgedamd. Er zjjn nog ovor- blijl\'selen van in eenigo kreekeu, o. a. b\\j "Wissekerke. Wytwetd) voorm. klooster bjj het Gron. d. Uskwerd, waarschijnlijk in de 13de eeuw gesticht. Het stond in be- trekking tot do Ridders van Malta. Ter plaatse vindt men thans twee schoone boerderijen. Wijzend (De), 1. b. in N.-Holl. in 1840 112, in 1870 met 292, in 1890 mot 355 inw. Hot behoort deels tot do gem. .Nibbixwoud, deels onder Midwoud, i deels ondor Sijbokarspel. Si. geh. in I de N.-Holl. gom. Hoogkarspol, in 1840 \| met 50, in 1870 met 101, in 1890 even- eons met 101 inw.


		J.

		van afwisselende breedte verkregen. Aan hot oosteindo is het IJ van de Zuiderzee door een dam met sluizen (de Oranjesluizen) afgesloten. Deze sluizen zijn in Maart 1872 voor de zoovaart go- opend. Ude, of 1de, b. in de Drentsche gom. Vries, in 1811 met 195, in 1840 met 258, in 1870 met 421, in 1890 met 314 inw. Een hunebed, dat or in vorige eeuwen werd gevonden, is gesloopt. I.Fdewalle, of Eedewalle, voorm. heerl., kasteel on b. in V4aando- ron bij Aardonburg, tusschen deze stad, Hoillo on Middelburg, waarvan de herin- noring nog door oene boerdorjj bij do Elderschans wordt bowaard. l.ldoorn, buitenpolder van 40 heet. in do N.-HoU. gem. liansdorp. 1,1e, kreek of stroom in N.-Holl., dio tusschou Middelie en "Worder door naar Edam loopt. I.lhorwt, d. met eeno Horv. kerk in do Overyselseho gem. Staphorst, in 1840 mot 530, in 1870 mot 667, in 1890 mot 1178 inw. Het wordt door de Roost van het Droutsche kerspel De Wyk go- ; scheiden. Dat hot d. IJhorst van hoogoa
		l.F, oorspronkelijk een inbam ot\'golf van de Zuiderzee, reikende van Pampus tot do duingronden bij Beverwijk. Dee- lon daarvan waren de Xieuwendammer- bam, de Buiksloterbam, de Oostzaner- liaiu. bet Barndegat, de Hollesloot, bet Houtrak en bot Wijkermoer. Het was 4 uren lang en van 600 tot moor dan 3000 meter breed. De Buiksloterbam en Xieuwondammerhain werden iveds voor moer dan veertig jaren in land her- schapen. Sedert hoeft ton gevolge eoner den 10 Doe. 1861 vorleondo concessie, dio nader word bepaald den 25 Juni 1862, 24 Doe. 1862, 7 Januari 1864 en 8 Nov. 1864, de Amsterdauische-Kanaal- maatschappij een groot doel van het IJ drooggelegd en in vruchtbaar land hor- sclinpen. Hot westelijk IJ is in do jaren 1865 tot 1875 in polders afgedeeld, dio door het Kanaal door Holland-op-zijn- Smalst (het Xoordzeekanaal) en door zijkanalen uit deze hooi\'dvaart naar Spaarndam, Halfweg, Nauerna, "West- zaan enz. vnn elkander gescheiden wor- den. In het oostelyk IJ is door aan- plompiiig tusschen Sckellingwoude en do haven van Nicuwendam eono strook land

-ocr page 939-



		1.1 «.In» < Il <ii in. 959
		IJl Kt.


		wegvak LeeuwardenStavoren. Tot 1778 zag men te IJlst overblijfselen van de stins Ylostein. Ook bloeide er vroe- gor een Karmelieter klooster. IJlst, steeds den Schieringers toegedaan, hoeft i door do verdeeldheden tusschen de Vet- i koopers en hunne tegenstanders veel ¹ geleden. Het is gedurende die tweespalt horbaalde malen ingenomen, geplunderd en verbrand. In Februari 1825 stond het water in do meeste huizen ter hoogte i van 6 decimeter. 1.1 iikmIüiii. b. in de Friesche gom. Hemelumer-Olde taart. i l.lliuiidt\'ll, belangrijke zeehaven en buurt der N.-Holl. gem. Velzen, ont- staan sinds den aanleg van het Xoord- zcekanaal, in do nabjjheid van de grootc schutsluizen. Zij telde in 1890 1683 inw., die meest bestaan van visc hhaudel, vischdrogerij, zeilmukerij enz. Do naam van IJmuiden, de uitmonding van bot Noordzoekanaal, is eeno vinding van Prof. Vissering. Bij de somafoor, van de hoofden in zee en van de belvedère op het Hotel Willem Barendz geniet men I schoono zeegeziebton. Er is cone spoor- wegverbinding mot Velzen. MpekolMgn, of VpecolMga, I b. niet dorpsreehten in de Frioscho gom. j "Wvmbritseradeel, in 1811 mot 109, in 1840 met 103, in 1876 met 139, in 1890 met 123 inw. De vroegere stato Abbema is, na bare overrompeling in 1520 door de Schieringers, gesloopt. De kerk, die nog in 1164 word vernieuwd, is in de eerste helft der 18de eeuw afgebroken. I.Ipelaarseiiule, gch. met een klein seminarie onder Bavel in do N.-Brab. gem. Ginneken, in 1890 met 191 inw. I.Ipeloo, buurt onder Enter in de i Overijs. gem. Wierden, in 1870 met 224_r in 1890 met 205 inw. I.!\|m iiImiui »(( rnu < r. in 1869 droooggem. plas in do Frioscho gem. Wonseradoel. UpeMloot, klein goh. in do N.-H. gom. Diemon. Men vindt te dezer plautse I de Upeslotersluis, waardoor bet water : uit den plas hot Nieuwe-Diep in don mond van het IJ wordt gevoerd. In 1507 streden de Amsterdammers bier togen do Geldersehen. I.lsbret\'lltlllll, fraai dorp in de Frioscho gem. Wymbritserndcel, in 1811 \| met 172\' in 1840\' met 246, in 1876 met ! 284, in 1890 met 364 inw., die van do ¹ geh., Wons en Pophorne niedogerokend. \| Ér is een halte van du stoomtramlijn
		ouderdom ia, kan blijken uit het feit, dat ten tijde van Bisschop Floris van Wevoliukhoven (1382) de kerk reeds wegens haren ouderdom bouwvallig werd geacht. Het d. is verdeeld in de wijkou IJhorst, Lijen-en-Overlankhorst, Lankhorst, Den Huls en Hessolingen-en- Hamingen. I.llsl. 1. kerk. ring der klasse Sneek van de Herv. kerk. Zij bevat do 10 gem. IJlst, Gaastmeer-en-Nijehuizum, Heeg, Jutrijp-en-Hommei\'ts, Nieuwlaud of Nijland, Oosthem-Abbega-eu-Folsgare, Oppenhuizon-en-Uitw ellingerga, Oudega- Idsega-on-Santttidon, Wolsum-on-\'\\Vcst- hem, Woudsend-IJpekolsga-Smullebrug- ge-eu-Indijk. Si. gem. in Friesl., palende in het noordoosten aan de gem. Sneek en naar allo overige zijden aan de gem. Wymbritseradoel. Zij is groot ruim 716 heet, bestaande de opper- vlakte (behalve de wateren) genoegzaam geheel uit zanderige klei. In 1714 had IJlst 838, in 1744 932, in 1748 989, in 1795 1144, in 1811 1115, in 1815 1071, in 1822 1095, in 1830 1094, in 1840 1250, in 1850 1344, in 18C0 1385, in 1876 1603, in 1890 1529 inw. In laatst- genoemd jaur was do bev. onderscheiden in: 983 Ned.-Horv., 159 Doopsg., 33 (Jhr.-Oeref., 283 Ned.-Gercf., 9 Bapt. en 72 ongen. De gemeento bevat de stad IJlst en hare jurisdictie of klokslag. Binnbn de stad bestaan de meeste inw. van handel, scheepvaart en nijver- heid (voornamelijk het schcepstimmeren en hot zagen van hout). De Ulster schaatsen zijn beroemd. In den klok- slag bloeien meest veeteelt on zuivel- bereiding. De stad IJlst ligt aan do Geeuw en breidt zich aan beide zijden in eeno zuidelijke richting ter weder- zjjde van do Eo of IJ uit. Do plaats is van hooge oudheid, en ontving roods omstrooks 1350 van den 1\'otostaat Sikke Sjaardema on \'s-I.auds Staten stodelijke rochton. Zjj heeft geeno wallen of mu- ren, doch is naar allo zijden door water omgeven. Hare grachten zijn mot lom- merijk geboomte beplant, hetgeen baar een bevallig aanzien geeft. In 1870 telde do stad binnen de kom 1222, in 1800 2294 inw. Het tegenwoordigo Stadhuis is een gebouw van 1736, doch het is in 1770, toen het adel. huis Popma door do stodolijke regoering word aangekocht, daarmede (nagenoeg tor helfte) ver- groot. Er zjjn kerken dor Herv. en Doopsgez. Er is station van bet spoor-

-ocr page 940-



		IJselmomle.
		I.I-..I.
		960


		SneekHarlingen. De merkwaardige Epemostate is een sieraad van het d. Men vindt er wijders eene Herv. kerk, met een praalgraf in half verheven beeldwerk, ter gedachtenis aan Duco Martenn van Burmnnia en zijne vrouw Edunrda Luren van Jiickema. In 1515 werd Usbrechtum door liourgondischc troepen aan kolen gelegd. IJ «el. 1. ofQeldersche-IJitel, rivier, die óf oorspronkelijk een Kijn- nrm uitmaakte, of het benedenpand was der rivier, die thans den bijnaam van Ouden-IJsel voert. Tegenwoordig vormt hij den Hijnarm, die te AYestervoort uit de hoofdrivier voortkomt en langs Does- burg, Zutphen, Deventer en het Kater- veer naar Kampen voert, waar hij zich in verscheidene armen doelende, in de Zuiderzee uitloopt. De Usel is ruim 20 uren lang en heeft eene afwisselende breedte van 95 tot 215 meter. 2. (Oude), rivier in Pruisen en Xederl. Zij bereikt de Xederl. grens bij Gen- dringen, bespoelt Terborg en Doetin- chem en verkrijgt, na door oenige be- ken versterkt te zijn. hij Doesburg den naam van Usel. 3. of *I>epmte- ment-van-den-Ouden-IJsel, tweede dept. van de liataafst he-Kepu- bliek, van 1798 tot 1801. Het was saamgestel 1 uit bijna geheel Overijsel, bijna geheel Drente, het zuidoostel. deel van Friesland, de noordelijke helft van de Geld. landstreek de Veluwe en do Holl. lieerl. Emmeloord. Het was ver- deeld in 7 ringen : Hecrenveen, Assen, Hardenhcrg, Zwolle. Harderwijk, 01den- zaal en Deventer. I.lel<lijk.* b. in de Utr. gemeente TJselstein, in 1840 met 230 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. *IJ<\'l(liJksclu>-\\Vaar<loii. uitorw. in de Gold. gemeenton "\\Vester- voort en Duiven, 98 heet. groot. f.lsel lm in. b. in de Overijselscho gem. Oldeniarkt, in 1840 met 123, in 1870 met 193, in 1890 met 20G inw. Het was vroeger een dorp, doch in het laatst der 17do eeuw verminderde het zeer. Vervolgens werd de kerk en in 1810 ook de toren gesloopt. l.lNollinnteii, b. in de Geld. gem. Gendringen, in 1840 met 223, in 1890 met 208 inw. Usel moei\',** voorm. meer in de Z.- Holl. gem. Zevenhuizen, in 1G33 droog- gemaakt. JS. naam van een meer van 144,000 hectaren, dut men zich		voorstelt l»(j de droogmaking van de Zuiderzee te behouden, en wel daar, waar de bodem niet uit vruchtbaren grond bestaat. Xoodig wordt het meer geacht om eene verhoogiug van do wa- torstanden langs den Benedcn-IJsel te vorkomen, welke zich zou voordoen, indien de Usel als gewone rivier tot "NVieringen verlengd werd, en voorts is het noodig om als waterreservoir te dienen tot opneming van het water van don Usel, het Zwarte-Wnter, do Eem en andere wnteren, wanneer door hoogo zeestanden enkele dagen achtereen de loozing door sluizen belet wordt. Voorts , zou men door dit meer, dat volgens be- rekening van deskundigen korten tijd na de afsluiting slechts zoet water zal bevatten, gelegenheid verkrijgen om de omliggende provinciën alsmede de nieuwe inpolderingen steeds van versch zoet- water te voorzien. Vooral voor de pro- vincie Friesland ia dit een hoogst ge- wichtig voordeel, omdat die provincie thans nergens zoet water kan inlaten, waardoor zeer ten nadcele van land- bouw en scheepvaart, de kanalon des zomers dikwijls beneden het zomerpeil dalen. Eindelijk geeft een afsluiting met behoud van een Uselmeer een belang- rijk voordeel, met het oog op de wa- terkeering der omliggende landen, die daardoor voor goed tegen een over- strooming worden gevrijwaard. De wa- terloozing op het Uselmeer zal toch in veel gunstiger toestand verkeeren. dan die op de Zuiderzee thans is. I.lwelmoiide. 1. cil. in Z.-Holl., door de Kiederwaard en Zwijndrecht- sehe-"Waard gevormd, en door de Maas, Merwede en (Hide-Maas omspoeld. 5J. kerk. ring in de klasse Rotterdam ; dor Herv. Kerk, bevattende de 7 gem.: \| l.lselmonde, Barendrecht, Charlois, Hoog- vliet, Pernis, I\'oortugaal, Roon en Pen- drocht. «t. geai. in Z.-Hollnnd, die door de gemeenten Rotterdam, Kralin- ! gen, Kapelle-aan den Usel, Ridderkerk, : Barendrecht en Charlois wordt ingeslo- tcn. De noorder grenslijn gaat door de Xieuwe-Maas. liet land zelf bestaat uit klei. Alles te samen is de gem., die in Oost- en "West-Usclmonde wordt afge- deeld, thans 1372 heet. groot, doch zy was vóór de AVet van 15 Juli 1869, die aan Rotterdam Fcionoord toevoegde, I veel grooter, t. w. 1595 heet. In 1823 j had gjjj 1393, in 1840 2310, in 1874 2439, in 1890 3369 inwoners. Bü

-ocr page 941-

I.lselslein.

961

IJ «<>l muiden.

j schop en Xoord-Polsbroek. De lieorl.
Uselstein vinden wij don 9 Juni 1267 in
! bezit van Arnold of Arend van Amstol,
een jongeren broeder van Gijsbrecht IV
van Amstel. Toen werd de beerl. veelal
onder de namon van Acbtersloot en
i Eitorcn vermeld. Doch reeds in eene
| oorkonde van 1279 werd van de beerl.
Uselstein gewaagd. Toch schijnt do
naam Uselstein niet nieuw gowoost te
zijn, want Gijsbrecht, de zoon van Ar-
nold en bestuurder des Lands gedurondo
i zijns vaders gevangenschap, zegt in het
\' charter van 1279, dat zijne voorvaders
| heren tot Yselsteyne gheweest hadden."
Omstreeks 1377 kwam Uselstein aan
het buis van Egmond en in 1551 aan
dat van Oranje, door het huwelijk van
Prins Willem I met Anna van Egmond.
Prins Willem liet de heerlijkheid, sedert
baronio genoemd, zijn opvolgers na,
maar ofschoon in 1285 een leengoed van
Holland geworden, bleef Uselstein go-
durende den Spaanschen oorlog op zich-
zelf, zonder in de provinciale lasten
van Holland te doelen of onder hot
Hof van dit gewest betrokken to
worden. De baron bobield do territoriale
hoogheid, maar niottomin bracht zn\'n
rechtsgebied, ovoreonkomstig een ver-
drag van 5 Octobor 1585, eene jaar-
lijkseho bijdrago van f3000 aan de Unio
op. In dezen staat bleef do baronio tot
do omwenteling van 1795. In 1801
werd Uselstein bij het departoment
Holland gevoogd, doch in 1805 bij
Utrecht, wolko indeeling bij de Grond-
wet van 29 Maart 1814 eveneens word
gevolgd. 5J. prov. kiesdistr. van
\' Utrecht, bevattende de 25 gem.: Usel-
stein, Benschop, Haarzuilens, Harmeien,
Honkoop, Houten, Jaarsveld, Jutfuas,
Kamerik, Kokkengen, Laag-Xieuwkoop,
Linschoten, Lopik, Montfoort, Oudonrijn,
Polsbroek , Schalkwijk , Snelrewaard ,
Tul-on-\'t Waal, Veldhuizen, Vleuten,
Vrooswijk, Willoskop, Willige-Langerak,
¹ Zegveld. 3. tweede kant. van het arr.
Utrecht, bevattende de 15 gem.: Usel-
stoin, Oudonrijn, Jutfaas, Vreeswijk,
Jaarsveld, Willige-Langerak, Lopik,
Benschop, Polsbroek, Honkoop, Willes-
kop, Snelrewaard, Linschoten, Veldhui.
zen, Montfoort. -i. kork. ring der klasse
van Utrecht der Horv. Kerk, bevattende
do 11 gem.: Uselstein, Benschop, Har-
melen, Jaarsveld, Jutfaas, Linschoten,
Lopik-on-Kabauw, Lopikor-en-Jaarsvol-
der-Kapel, Montfoort, Polsbroek, Vrocs-

de telling voor 1890 ondorscheidde
men 2824 Ned.-Hervormden, 1 Anglik.,
1 Ev.-Luth., 75 Clir.-Goref., 360 Ned.-
Geref., 3 Rem., 80 R.-Katk., 17 >^Ted.-
Isr. en 8 ongen. De inw. bestaan meest
van landbouw, veeteelt, vlas-industrie,
zalmvisseberü, bet scheopstimmeren en
daarmede verwante bedrijven, houtzagerij,
steenbakkerij enz. Bebalve bet d. Usel-
monde, bevat de gem. de buurten Oost-
dijk, Langendyk en Hordijk, benevens
de geb.. Do Kreek, Do Punt, Lombardije
en Varkonsooidkade. Het d. Usel-
mondo beeft eeno fraaie Horv. kerk en
een aanzienlijk kasteel. In do woelingen
van 1787 en 1788 bebbon bier velerlei
onaangename gobeurtenissson plaats ge-
bad. Hot d. tolde in 1870 1030 inw. Er
is een station van bet spoorwegvak Rot-
terdamDordrocbt.

IJwelmuiden, gem. in Overijsel,
tusschen Kampen, Grafhorst, Zwoller»
kerspel en Wilsum, bebbondo 2142 beet.
oppervlakte. In bot weston bestaat do
grond moest uit klei, mot uitzondering
van de plaats waar bot d. is aangelegd,
waar men diluviscb zand vindt. In bet
oosten, oen doel van den polder Masten-
brook, bostaat bet land uit laag veen.
In 1822 had deze gom. 1000, in 1840
1132, in 1874 1791, in 1890 2154 inw.,
in laatstgenoemd jaar oudorseboiden in
1519 Herv., 48 Chr.-Gerof., 4 Ev.-Luth.,
7 Horst.-Lutb., 573 R.-Kath. en 3 on-
gen. Landbouw, veeteelt, zuivolbereiding,
warmoezorij en mattenmakery zijn de
hoofdbezigheden der inw. Bebalve bet
d. IJsolmuiden, bevat de gem. de buur-
ten Zandberg, Oosterholt, Bisschops-
wetering on Oude-Wetering, benevens
geh. Do Plas. Het d. IJselmuiden.in
1840 met 520, in 1870 met 731, in 1890
met 845 inw., ligt zeer aangenaam een
kwartier uurs ten oosten van Kampen.
Het hooft thans 2 korkon, eene Herv.
en een R.-Kath. In eene oorkonde
van 1133 wordt IJselmuiden reeds ver-
meld.

IJseloord, geh. in do Geld. gem.
Westorvoort, ter plaatse waar vroeger
eene schans werd gevonden, die vooral
door krygsgobeurtonissen van 1585, 1629
en 1672 is bekend geworden.

IJselsche-Poluer, of Abts-
ivaard. pold. in de Gold. gem. Wes-
tervoort, groot ruim 43 heet.

IJselwtein. 1. hecrlijkhoid of ba-
ronie tusschon Holland en Utrecht, om-
vattondo de distrikten Uselstein, Ben-

WlTKAMP.

<;i

-ocr page 942-



		962 Uselstein.
		I.l/.einlijke.


		w{jk. 5. gem. in Utr., tusschen Vrces- wjjk, Jutfaas, {.inschoten, Willeskop, Benschop, Lopik en Jaarsveld (Utr.) en Vianen (Z.-Holl.). Zij wordt door de Lok in het zuid-oosten bespoeld, en door den Hollandschen-IJsel doorsneden, heeft een bodem van rivierklei en is 2229 heet. groot. In 1796 had zij 2531, in 1811 2632, in 1822 2558, in 1830 3010, in 1840 3380, in 1850 3054, in 1860 3254, in 1874 3005, in 1890 3467 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1965 K.-Kath., 1270 Ned.-Hcrv., 3 W.- Herv., 1 Doopsgez., 15 Chr.-Geref., 172 Ncd.-Gercf., 1 Ev.-Luth., 21 Isr. on 19 ongen. De meeste inw. bestaan van den landbouw en veeteelt. Er zijn echter ook touwslagerijen, vele groote en kleinere hoepolmakerijen, leerlooierijen, steen- bakkerij, bierbrouwerij en een stoom- draaierij, inzonderheid voor deurknop- pen. De stad IJselstein ligt op den linkeroever des IJsel\'s, waarover hier eene brug voert. Zij heeft eene gracht, de Haven genoemd, en 9 straten. Een deel van den wal is tot eene wandel- plaats aangelegd. In 1840 telde men binnen do stad 2249, in 1870 1848, in 1890 1830 inw. In de eersto helft der 14de eeuw werd Uselstein door Guyotto van Uselstein, de gade van Johan van Egmond, tot eene stad verheven, en in 1390 werd het met muren, torens en poorten versterkt. Waarschijnlijk heeft het kasteel der hoeren van Uselstein den oorsprong aan de stad gegeven, die echter eerst in 1310 eene parochiekerk verkreeg. Historische bijzonderheden zijn het beleg van het kasteel door Wolfert van Borssele, in 1297, waarbij Baarte of Berta van Heukelum, de gade van Heer Gysbreeht, den grootsten heldenmoed aan den dag legde; de aanval der Utrechtschen, in 1349; do bedreiging met aanval door Graaf Willem V, in 1416; do overrompeling door Wil- lem van Egmond, den 10 Juni 1417; het beleg door het Hollandscho leger en de Utrechtenaren, van 11 tot 23 Juni 1417; de verwoesting der stad door do Utrechtschen, in 1417 en 1418; de verwoesting door de Gclderschen, in 1466; het vruchteloos beleg der Utrecht- schen en Klccfschen, in Aug. 1482; de mislukte aanslag der Utrechtschen, in 1510; het beleg en ontzet dor stad, in 1511; de beeldstormerij, den 6 Dec. 1577; de bezetting door de Eranschen, ia 1672 en 1673; do overkomst van
		Hermhuttcrs, in of omstreeks 1736, en het vertrek dier Moravische Broeders, in 1746. De merkw. gebouwen van Uselstein zijn het slot, de Herv. kerk, de K.-Kath. kork en hot Raadhuis. De Herv. kerk prijkt met een fraaien toren en een hcerljjk praalgraf van vier vroegere Heeren en Vrouwen van Uselstein. Ook vindt men er eene kleine synagoge en een gasthuis. IJwklciii -Broek-en- Iaii- jjen biezen, pold. van 793 hoct. in de Utr. gem. Uselstein. I.lselvere, geh. in de Utr. gem. Snelrewaard. IJselveld, pold. van 487 heet. in do Utr. gem. Uselstein. l.lsgnm, of *Ys<iiiii. geh. onder het d. Dedgum in de Eriesche gem. "Wonseradeol. 1.1 shovel, of I.! shovel, geh. in de Limb. gom. Ottersum, aan de Kondel, die hier de grens tusschen Nederland en Pruisen vormt. Over do Kendel ligt eene brug van den spoorweg tusschen Boxtel en Goch. In 1840 telde het 65. in 1870 eveneens 65, in 1890 56 inw. I.lsknng, pold. in de N.-Holl. gem. Schagen. IJteitS, dorp in de Eriesche gein. Hennaardcradeel. Mtsun, of Yisim. geh. onder het d. VVolsuin in de Friesche gom. "Wymbritseradeel. ï.fswejj. b. in de N.-Holl. gem. Haarlemmermeer. Mr.eiHlijke. 1.** klasse dor Herv. Kerk in Zeeland, gesplitst in 3 ringen: IJzendijke, Sluis, Axel. 5f. kerk. ring in de klasse van IJzendijke, bovattende do gem. IJzendijke. Biervliet, Breskens, Groede, Hoofdplaat, Nieuwvliet, Schoon- dijke, "Waterlandkerkje. 3. gem. in Zeeuwsch-Vlaanderen, Zeel., tusschen Filippino, Biervliet, Hoofdplaat, Schoon- dijke, "Watorlandkerkje on St.-Kruis (Nederl.) en St -Margaretha, Watorland- Oudeman en Watervliet (België). De gem. bestaat uit een groot aantal pol- ders, met een bodem van met zand ver- mengde klei, ter grootte van 4402 heet. Sedert het midden der 13de eeuw tot 1789 is hier de strijd der ingezetonen mot de zee zoo groot geweest, dat men beurtelings tozelfder plaatse land ou water zag. Het oude IJzendjjkc, waar- van reeds in een oorkonde van 984 mei- ding wordt gemaakt, dat in de 12de eeuw onder de steden werd geteld en

-ocr page 943-



		IJzendijke. jn de 13de een lid der Hanze was, be- I zweek zelve den 16 Nov. 1377, en het weinige dat nog overbleef, word b(j de vloed van 1570 mede vernield. Sedert bleef do naam overig in eeno nabijge- legen buurt, die de Hertog van Parma liet verschanseu. Deze vesting liet Prins Maurits, na hare verovering in Mei 1604, uitbreiden. Dit nieuwe IJzendijke lag in het begin der 18de eeuw nog aan het water, het Jonkvrouwengat, doch na de bedijkiug van den Grooten-Jonk- vrouwpolder In 1702, en den Zacharias- polder in 1740 word bot weder eonc landstad. De laatste vergrooting van I haar gebied was de bedijking van de Nieuwe-Passogeulepoldor, in 1789, nadat door het leggen van den Kapitalen-Dam in 1788 voor goed aan de scheepvaart herwaarts een einde was gemaakt. In 1822 had IJzendijke 1954, in 1840 2447, in 1874 2720, in 1890 2861 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in 1911 R.-Kath., 929 Xed.-Herv., 1 W.- I Herv., 3 Rem., 4 (\'br.-Geref. en 13 I ongen. Tot IJzendijke behooren de I buurtschappen \'t Molentje, Turkije, Eu- I riedijk en Maagd-van-Gent. Meest allo j ingezetenen vinden hun bestaan in den landbouw. Men treft intusschen ook een j stoomhoutzagerij, een steenbakkerij, bierbrouweryen, een boekdrukkerij enz. aan. Er is een halte van de stoomtram- ljjn SchoondijkeEocloo (België). Be- halve het stadje IJzendijke, bevat de gem. de b. Rodenboek en do goh. Nieuw-Molentje, Turkije, Plakkebord, .Mollenkot en de Maagd-van-Gent. Het stadje IJzendyke bevatte in 1870 binnen de oude geslechte wallen, in elf straten, 1006 inw. In 1890 waren er binnen de kom 1279 inw. Men vindt er een Stad- huis, eeno Herv. en eene R.-Kath. kerk. In 1747 is IJzendijke door de Fran-		Zaagmolens (De). 963 schen ingenomen, en in October 1830 tweemaal, doch telkens voor slechts weinige uren, door Belgische vryscharen bezet. ]J%eiidijker-Ambacht, voorm. amb., dat ongeveer de tegenwoordige gemeenten IJzendijke en Waterland- kerkje omvatte. lJzendoorii, gem. in Geld., zoo- wrel in het westen als in het oosten door de gem. Echteld bepaald, naar het noorden door Lionden en naar hot zuiden door Druten, loopendo do grens met laatstgenoemde gem. door het mid- den van de Waal. De grond 639 heet. bestaat uit rivierkloi, die meest rijke akkers aan bet oog vertoont. In 1822 had IJzcndoom 332, in 1840 394, in 1874 541, in 1890 584 inw. Tenjaro 1892 rekende men er 567 Horv, 16 R.-Kath. en 1 Chr.-Geref. De oudo Hoe- ren van IJzendoorn stamden af uit het geslacht der van Ochten\'s. Het dorp IJzendoorn, aan den Waaldijk gebouwd, had vroeger een kasteel. Thans heeft het eone Herv. kerk en 113 huizen. IJzeren, of Iseren, b. in de Limb. gem. Oud-Yalkenburg, in 1840 met 160, it 1870 met 178, in 1890 met 148 inw. Er z\\jn steengroeven. IJzeren-Varkens (De), wa- termolens in N.-Holl., op het Schermer- eiland. IJzerloo, b. in de Geld. gem. Aaltcn, in 1840 met 438, in 1872 met 459, in 1890 met 460 inw. IJzevoorde, b. in do Gold. gem. Doetinchem (Ambt-), in 1840 met 839, in 1872 met 1131, in 1890 met 1053 inw. Er liggen prachtige landgoederen. IJzevoordsclie-Beek, beek in Geld., die van IJzovoorde naar don IJsel loopt.


		Zaadwaard, uiterwaarden van Kaagmolens (De), geh., deels 59 hectaren in de Z.-Holl. gemeente uit eenige houtzaagmolens bestaande, in Vianen. de Zeeuwsche gem. Middelburg.

-ocr page 944-



		Zaandam. Zaamslagpolder, pold. van ruim 1769 hectaren in do Zeeuwscho gem. Zaamslag. Zaamslagsche-Veer, b. in de Zeeuwscho gom. Zaamslag, in 1840 met 134, in 1890 met 241 inw. Het voor- maligo overzetvoer is mot het bedijken van den Katorinepolder in don winter van 1845 op 1846 te niet gegaan. Zaan, riv. in N.-Holl., die bh^- het j d. Knollendam wordt gevormd uit do wateren van Spijkerboor en de Marker- \| sloot. Zij loopt in zuidelijke richting langs Wormerveer, Zaandijk on de Koog l naar Zaandam, waar zij zich weleer in I het IJ stortte, welke golf nu echter I door het Noordzeekauaal is vervangen. De Zuau is bochtig van loop, meor dan 12,000 meter lang on van verschillende breedte. Zij is voor tamelijk groote sche- pon bevaarbaar. Zaandam, 1. disdrikt voor de ver- kiezing van één lid van de Tweede Ka- mer der Staten-Generaal, saamgesteld uit do gem. Zaandam, Koog-aan-de-Zaan. Zaandyk, "Wormerveer, Wormer, Jisp, Graft, De Rijp, Zuid- on Noord-Scher- mer, Wijdowormer, Oostzaan, llpendam, Landsmeer, Buiksloot, Broek-in-Water- land, Nieuwendam, Ransdorp. 2. prov. kiesdistr. in N.-Holl., bevattendo de gem.: Zaandam, Zaandijk, Koog-aan- de-Zaan, Wormerveer, Oostzaan, Krom- monio, Westzaan, Assendelft. 3. i tweedo kanton van het arr. Haarlem, bevattendo do gem. Assendolft, Krom- menie, Koog-aan-de-Zaan, Oostzaan, Westzaan, Wormervoer, Zaandam, Zaan- dn\'k. -A. kerk. ring der klasse Haar- i lem, van de Horv. Kerk. Zij bevat de 12 gom.: Assendelft, Jisp, Knollendatn- en-Marken-Binnon, Koog-aan-de-Zaan, Krommenie, Oostzaan, Oost-Zaandam, Westzaan, Wost-Zaandam, Wormer, Wormorvccr, Zaandijk. 5. gem. in N.-Holl., wier grenzen en grootte ten gevolgo van het indijken van het IJ, eone aanmerkelijke verandering ondergingen. Zij paalt in het westen aan West- zaan, in hot noorden nan Koog-aan-de- Zaan, Wormer on Wijde-Wormer, in het oosten aan Oostzaan on het Barn- dogattermeor ondor Amsterdam. Het voorin, eil. De Horn, ten zuiden van het Noordzeekanaal, behoort mode nog aan Zaandam. In 1870 berekende men de grootte van Zaandam op 1972 heet. De grond bestaat uit laagveen, en voor zoover deze niet mot gebouwen is be-
		964 Zaagmolenwijk. Zaagmolenwijk, b. in de Gron. gem. Oudo-Pekela. Zaallienvel, geh. in de N.-Brab. gom. Volp. Zaamslag, 1. voorm. eiland in het noorden vaü Vlaanderen (thnns Zeeuwsch- Vlaanderon), met do d. Zaamslag, Aan- dijk en Oteno. Het is, na in don Spaan- gchcn oorlog door verwoestingen en overstroomingen veel geleden to hebben, met het vasteland door verschillende indijkingon veroenigd. 2. gom. in Zeeuw sch-Vlaanderen in het noordon be- spoeld door do Hont of Westerseheldo en in het noordoosten door het overge- bleven deol van het Hellegat, dat echter door hidijking zoogoed als geheel ver- dwenen is. Naar de landzijdo is de gom. bepaald door Xeuzen, Axel on Bosoh- kapelle. Do gom. beslaat 4357 heet. (1870), alles uitmuntend vruchtbaar klei- land. Zij had in 1822 1702, in 1840 2284, in 1876 2790, in 1890 2913 inw., in laatstgen. jaar onderscheidon in 1972 Nod.-Herv., 354 Ckr.-Geref., 1 Ev.-Luth., 428 Ned.-Geref., 98 It.-Kath., 1 Evang., 16 Vrije-Evang. on 43 ongenoemden. Do landbouw met do daaraan verknochte werkzaamheden geeft den moesten ingo- zetencn een hestaan. Do gom. bevat het d. Zaamslag, benevens de geh. Oteno of Noten, Reuzenhoek, Zaamscho-Veer, Do Val, Steenovens, Poonhaven, Kwakkel en een gedeelte van Hot Spui. Zaamslag was reeds ten jare 980 als eone heerl. bekond. Zaamslag is eene dor voorn, dorpen van Zeeland. Het telde in 1870 909, in 1890 852 inw. binnon de kom. Men heeft er kerken der Horv. en Clir.- Geref. Dit Zaamslag is geenszins het Zaamslag der 10de eeuw, ofschoon bei- de wellicht tezelfder plaats worden gevonden; maar hot oude Zaamslag is in 1586, ten gevolgo van het doorsteken der dijken door het water vernield. Bh\' do herdijking, in 1649 en 1650, stond van hot vroeger zoo aanzienlijke d. weinig meor dan een toren op don Toronberg. Dezo toren was een gevaarte van zoo aanmerkelijke hoogte, dat mon dio te Vlissingon kou opmerken. Dezo toren is op hot oinde dor 17do oouw afgebro- ken. Ter plaatse, nu nog de Grooto- en Kleine-Tempel genoemd, stond oudtijds oen kasteel, dat eerst den Tempelliors en vervolgens den St.-Jansridders toe- behoorde. Dit kasteel werd in 1586 door Prins Maurits op de Spanjaarden veroverd.

-ocr page 945-



		Zaandam.
		Zaandam. 965


		vier of aan de padon, zoodat het dik- wijls gebeurt, dat een rjjk woonhuis, dat veelal door een bloemtuin van het naaste erf of van den weg is geschei- den, afwisselt met een schuur, oen pak- huis, een houttuin of een molenworf. Zwaar geboomte is schaars, doch op geringe uitzondering na, ziet men overal lommer, bloemen en grasperken, terwijl nu en dan de zijpaden, en zelfs de oever- randen worden afgebroken door kleine ^! tusschenruimten of gloppen." Bij het Oroote-ülop levert Zaandam een bijna even fraai en bevallig gezicht op ala aan den Dam. Daar ofschoon in de laatste jaren meer en meer rlinko hee- renhuizen van steen zyu gebouwd de meeste huizen van bout en goed in \' de verf zijn, terwijl zij daarenboven met vrjj wat bouwkundige versiersolon" prijken, is er eene eigenaardige afwis- \' seling, die ver is vnn dat stijve en re- ¹ gelmatige, hetwelk vroeger algemeen I als een karakter der Zaanstreek werd aangeduid. Tot de hoofdgebouwen van Zaandam behooren: het Raadhuis, in 1846 en 1847 gebouwd; de Beurs, die * van 1849 dagteekont; de Herv. kerk van Oost-Zaandam, ter plaatse van eone in 1419 tot kerk verbeven kapel, in 1850 en 1851 aanmerkelijk vergroot; de Herv. kerk van AYest-Zaandam, die van 1638 1640 dagteekent; de kerken der Euth., Doopsgez., Chr.-Geref., R.-Kath., K.-Kath. van de Oude C\'lerezie on de synagoge: verschillende liefdadigo in- richtingen, en het huisje, in Aug. 1697 door Czaar Poter bewoond. Er is oen station van den spoorweg Amsterdam I ZaandamUitgeest, terwyl Zaandam ! mede door eene spoorlijn is verbonden ! mot Hoorn (Enkhuizon en Medemblik). Oudtijds bloeide Zaandam door den ! scheepsbouw, die in de laatste jaren j weder is herleefd. De handel in hout I is or echter nog van groot belang, oven- j als die in olie. Voor het houtzagen be- ¹ staan ettelijke, in 1892 61, inrichtingen, waaronder 21 stoomfabrieken, deels \| oud-Hollandschc houtzaagmolens. An- dere voortbrengselen der Zaandamsche nijverheid zijn: verf, olie, meel, gepelde gerst, mostnardzaad, snuif, stijfsel, haar- doek, enz. Zoo waren er in 1892 46 oliemolens, waarvan 2 mot stoom, 27 pelmolens, waarvan 2 met stoom, 2 boekweitmolens, waarvan 1 met stoom, 7 verfmolens, 1 stoomverfhoutmolen, snuifmolens, mosterdmolen, 3 koornmo-
		zet of tot tuinen, wegen on open erven ia aangelegd, in kampen weiland tus- scben brcedo sloten. In 1795 had Zaan- dam 10,117, in 1811 9350, in 1822 9015, in 1870 10,733, in 1840 11,139, in 1850 11,203, in 1860 11,774, in 1876 12,392, in 1890 15,282 inw. Bü de tel- ling voor 1890 was deze bov. onder- scheiden in: 5706 Ned.-Herv., 8 "VV.- Herv., 1285 Doopsgez., 590 Ev.-Luth., 47 Herst.-Luth., 1172 Chr.-Geref., 1125 Ned.-Goref., 1 Yrije-Prot., 1 Darb., 1 Bapt., 9 Rem., 2034 R.-Kath., 28 Oud- K., 106 Ned.-Isr. en 3269 ongenoemden. De gem. Zaandam bevat do stad Zaan- dam, het d. Het Kalf, benevens een aantal verstrooide huizen. Do stad Zaandam breidt zich uit op beide oevers van de Zaan on langs den Hoogendük, die vóór het leggen vnn den Dam tus- schen Schellingwoude en den Paarden- hook de hooge vloeden van het IJ moest keeron. Do dam, waarin drie sluizen de gemeenschap tusschen de Binnen* on de Buiten-Zaan onderhouden, maakt het middelpunt der stad uit en is op beide zyden mot woningen bezet. Deze Dam ligt niet onmiddellijk aan den mond der Zaan, maar 2000 meter meer ten noorden. Naar de buitenzjjde is een breed bavenrak, waarop het Stadhuis, de Beurs, vele der voornaamste hui- zon en eenige groote logementen het uitzicht hebben. Noordwaarts van den Dam loopt op elke zijde der veelal kronkelende rivier, ecne lange straat, vanwaar, van afstand tot afstand, in westelijke richting van den rechter-, of in oostelijke richting van den linkcr- oever kleine zoogenaamde paden uit- gaan, meest smalle kaden langs smalle grachten. Verscheidene dier smalle wa- terloopen zyn gedurende de laatste veertig jaren gedempt en met hare ka- den in breede straten horschapen. De lengte der boide hoofdstroken of stra- ten is zeer ongelijk: die langs de West- zjjde (of de Molenbuurt), langs den La- gendük, reikt nagenoeg een half uur tot aan de grens van Koog-aan-de-Zaan. Do andere, de Oostzijde genoemd, heeft cene lengte van bijna een uur en ein- digt aan het dorp De Kalf. Ter weder- zyde van beide hoofddoelen scharen zich in het veld, als in eeno uitgestrekte slagorde, de talrjjke molens en fabrie- ken, waarop de welvaart van hot moe- rendeel der Zaandammers berust. Som- mige staan ook aan de oevers der ri-

-ocr page 946-



		966 Zaandam. Zaandijk.

		lens, lünmeclmolen, 5 stjjfselfabrieken, waaronder 2 met Btoom, 8 scheepstim- merwerven, 11 sigarenfabrieken, gasfa- briek, 3 boekdrukkerijen. Do schoep- vaart is mede voor velen eeno bron van welvaart. Er is een duinwaterlei- ding en een telefoon. Tot de historische herinneringen behooren: de verwoesting van hot dorp Zaanden (of Zaendon) in 1165; de vervolging om hot geloof on- dor Karel V on Filips II; do prediking van Dartel Jacobsz., priester van Oost- Zaandam, aan de Groote-SIuis, in 1506; het bezetten van den Dam en de dyken door Staatsche benden onder den overste Lazarus Mulle, in Juni 1572; de bezetting der verin- ten sluizen door Npaansche benden, onder (Juickel, en de mishandeling van vele ingezetenen, in Juli 1572; de ver- ovoring der schans door de Stnatschen, tegen het najaur van 1572; de aanval der Spaanschgezindo Amsterdammers, op den 14 en 15 October 1572; het aftrekken der Staatschen en do terug- keer der Spanjaarden, in Doe. 1572 ; het aftrekken dor Spanjaarden, in het laatst van 1576; de toenemende bloei van handel, scheepvaart, scheepsbouw, vischvangst en het fabriekwezen, op het eind der 16do en het begin dor 17do eeuw; het maken van den beroemden Overtoom voor het overwinden van nieuwe scheepskielen, in 1609; de wa- tervlood van 23 Januari 1610; de ver- dooldheid tusschen West- en Oost-Zaan- dam, over kerkelijke aangelegenheden, sinds 1626 ; hot oproer ton gevolge van het _rpnndon" wegens onvoldaan schot- gekl, den 11 November 1633; het woe- don van don stior van Jakob Eg, die \'s man9 dood on dio zyner vrouw, be- ncvens do ontijdigo geboorte van Jakob Eg ton gevolge had, don 29 Augustus 1647; hot uittrekken der Zaanlanders naar Zutpben, in 1672; de komst van 400 Koerlandsche ruiters, den 7 Januari 1673; de cordato gifto" der Doopsgo- zindeu ton behoeve des Lands, medo in Januari 1673; het oproer naar aanlei- ding eonor verordening op het moten van den turf, op 1321 Mei 1678 ; de komst van Staatsche bondon, onder don overste van Ruitenborg, den 22 Mei 1678; het uitspreken van het vonnis ovor de oproerlingon, den 23 Juni 1678; het omverwerpen van de galg, wanrnnn do tor dood voroordoelden waren opge- hangen, in den nacht 19 op 20 Augus-
		tus 1678; het verblijf van Peter den\' Groote te Zaandam, van 18 tot 24 Augustus 1697: des C\'zaars latere be- zoeken, in 1697 en 1698 ; zijn vernieuwd bezoek in Maart en in Augustus 1717 ; het plunderen van het ..mail.\' schip", een vaartuig, dat Daan Schijf door paardenkracht wilde in beweging bren- gon, den 20 Juni 1743 ; de onvorwachto komst van krijgsvolk, in Augustus 1748; het bozoek van Prins Willem Y, den 31 Mei 1768; hot optreden dor schut- i torsgezolschappen, in 1786 on 1787; hot \| vernieuwd bezoek van den Erfstadhou- ; der, den 1 September 1788; het bezoek I van Koizcr Napoleon, den 11 October 1811; de vereeniging van Oost-en West- j Zaandam, mede in 1811 ; het verzet l tegen het Fransche bewind, den 21 April 1813; het vonnissen van zes op- standolingen tot den dood, den 26 April 1813; de ongeregeldheden by do loting voor de volkswapening, op den 7 on 8 Januari 1814 ; hot bezoek van Keizer Alexander 1 van Rusland en don Sou- voreinen Vorst, don 3 Juli 1815; de I overstrooming van Februari 1825; de komst van Koning Willem I en zijn Huis, don 22 September 1831; het be- zoek van don Grootvorst-troonopvolger van Rusland, den 17 April 1839; de komst van Koning AVillem II, don 6 Augustus 1842 : do feestvieringen ter herinnering aan Nedorland\'s herstel en den slag bjj Waterloo, den 17 Novem- bor 1863 en 18 Juni 1865 ; het openen van den spoorweg UitgeestZaandam, don 1 November 1869. 6. geh. in de Gron. gem. Wiusum. Zaanden, voormalige heerl. in Holland, bovattendo verschoidone lan- den ter wederzijde van do Zaan. De eenigo Heer van Zaanden, die de geschie- denis kent, was Willem van Zaanden, een deelgenoot aan den moord van Graaf Floris V. Hn\' word wegens dit misdrijf gebannen. Men meent, dat het stamhuis dier Heeron heeft gestaan aan de Hoe- ^: ren-Wotoring, en dat het dorp Zaan- ; den nabij do westzijde van den tegcn- woordigon Dam te Zaandam hooft ge- legen. Zaandijk, gem. in N.-Holl., inge- sloten door de gem. Zaandam, Koog- aan-de-Zaan en Westzaan, 209 heet. groot en in het oosten door do Zaan bospoold door wier bod de grons naar do zydo van Zaandam loopt. In 1811 had Zaandijk 1496, in 1822 1838, in 1840

-ocr page 947-



		Zal t bommel. 967
		Zaankant.


		2138, in 1876 2192, in 1890 2420 inw. Bij do telling voor 1890 onderscheidde men er: 1574 Herv., 405 Doopsgcz., 39 Ev.-Luth., 12 Herst.-Luth., 42 Cbr.-Ge- ref, 27 Ned.-Geref., 128 R.-Kuth., 8 Ned.- Isr. on 190 ongou. Zy bestaan moest van handel on hot fabriekswezen. Er zijn o. a. 2 papierfabrieken, 4 oliemo- lens, 2 verfmolons, 3 houtzaag-molens, 2 pelmolens, koornmolen, patcntoliefa- briek, 2 scheepstimmerwerven, boekdruk- kerü, stoom-vcrllabriek, zoutziederij enz. De gem. bevat het dorp Zaandijk en eonige weinigo verstrooide woningen. Het d. Zaandijk is eerst op het eind der 15de eeuw ontstaan. Naar do vijf zoons van den eersten bewoner, Hendrik Pic- tersz. Oudhein, werd deze b. de Vijf- Broeders genoemd, een naam welke later voor dien Zaandijk plaats maakte. Het d. is van Koog-aan-do-Zaan tot Wormermeer langs don Lagondijk gebouwd. Men vindt er eene fraaio Herv. kork, dio in 1641 en 1642 is gebouwd en in 1707 vergroot. Zaandyk heeft veelal gedoold in de ge- beurtenissen van oorlog, oproer en ont- wikkeling, dio wij bij Zaandam leerden kennon. In den Spaauschen tijd is de b. de Vijf-Broeders geheel verwoest. Zaankant, of Zaanstreek, landstreek in X.-IIolland, omvattende do gom. Zaandam, Oostzaan, "Westzaan, Assendelft, Krommenie, "Wormerveer, Zaandijk, De Koog, AVormer, Jisp en "Wijde-Wormer. Het is oen levendig oord uithoofde der talrijke fabrieken, vooral langs de oevers der rivier do Zaan en te Krommenie. De dorpen "VVormer en Jisp, dio vroeger in dezelfde bedrijvig- heid doolden, zijn door het gemis aan voldoende gemeonschapswegen, thans genoegzaam tot het landbouwbedrijf bo- paald, zoo men althans van AVormer het dool aan do Zaan tegenover "\\Vormer- veer uitzondert, waar mede eonige fabrie- kon zyn. Ook to Assendelft, in don Wijde-Wormer en to Krommeniedijk vormon uu veeteelt on zuivolbereiding do voornaamste bronnen van welvaart. Doch to Zaandam, Do Koog, Zaan- dijk, Wormerveer, Krommenie en Knol- lendam maken kooplieden, fabrikanten on fabriekarbeiders nog steeds de moor- derhoid der bevolking uit. De nijverheid brengt voornamelijk voort: gezaagd hout, olio, gepelde gorst, papior, stijfsel, vorf- waron, snuif, mostaard, lijm, chocolade, enz. Ook worden er schepen gebouwd, ofschoon geenszins meer in die groote		menigte als in de 17de on 18de oouwen. De eens zoo bloeiende walvischvangst is geheel te niet, maar de vroeger zoo ver- manrdc beschuitbakkerijen (vooral in Wormer) zijn vonr een doel weder tot bloei geraakt. Zachariasi>oIdei\'-Ker!«ite-<jre- (leelte, pold. van 223 hectaren in do Zeeuwsehe gem. IJzendijke. Zacharii»Ni»ol«ler-Twee«le- <><ecleelte, of .ïong;e-Zacharias- nolder, pold. vnu ruim 87 heet. in de Zeeuwsehe gem. IJzendijke. Deze polder is in 1774 bedijkt. *Za<"liaria!iiol«lcr-l>erue-C«e- deelte, pold. in de Zeeuws.ho gem. IJzendijke, 25 boet. groot. Zalk, 1. dorp in de Overijs. gom. Zalk-en-Veekaten, op do westzijde van den IJsel. Het wordt reeds in 1213 vermeld, onder den naam van Santlike. Het d., dat om een brink (het dorps- plein) is gebouwd, telde in 1840 444, in 1870 525 inw. Er is een Herv. kerk. Tot 1810 vond men er do aanzienlijke havezate Buckhorst, dio toen werd ge- sloopt. Een veer onderhoudt do gemeen- sehap mot Voekaten. Bij de watcrvloe- deu van 1809 en 1825 hooft dit d. veel geleden. Ji. -eil-Veckatcn, gem. in Overijs., op beide oevers van den IJsel. Zij is ingesloten door do gem. Zwollerkcrs;iel, Wilsum en Kamperveen (mede in Overijsel) en door Oldebroek (in Geld.). De grond 1308 heet. bestaat in het noorden uit klei met cenig grint, in het midden uit diluvisch zand, in het zuiden uit laag veon. De gem. telde in 1811 551, in 1822 591, in 1840 C51, in 1876 895 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 633 Herv., 159 Chr.-Geref. eu 103 R.-Kath. Veeteelt, zuivolbereiding en landbouw goven den meesten ingezetenen een bestaan. De gem. bovat het dorp Zalk en de buurt Voekaten. Zalm (l>e), pold. in do N.-Brab. gem "Workoudam. Zalmen <l>e). logement en uit- spanningsoord aan den rand van het Doorwcrdsche-Bosch (Gelderl.). Zalné, of Zalne, b. in de Overijs. gom. Zwollerkorspel, in 1840 met 89, in 1870 mot 110, in 1890 met 130 inw. De b. wordt reeds vermeld in 1356. Zaltbommel, 1.** prov. kicsdistr. van Geld. Hot bovat do gom. Brakel, Zuilichem, Pooderooien, Nederhemert, Ammerzodgn, Hedel, Kerkwijk, Gameren,

-ocr page 948-



		968 Zaltbommel.		Zaltbommel.


		mersche-Straat, de Boschstraat, de Wa- terstraat, de Nieuwstraat, de Kerkstraat en de Gasthuisstraat. In de Nonnestraat staat het huis, in het begin der 16 eeuw door Maarten van Rossum bewoond, dat thans geheel gerestaureerd is en tot kantongerecht ingericht. De Gast- buisstraat is versierd door een steenen pomp, voorstellende een meermin, die een dolfijn omklemt. Do voormalige vestingwerken zijn in onze eeuw tot schoone wandolwogen aangelegd. Er is eeno haven en een veer op Tuil. Aller- bozienswaardigst is de spoorwegbrug, die aan de oostzijde der stad de baan over de Waal voert. Er is ook een station van bet spoorwegvak Utrecht\'s-Herto- genbosch. Men telde binnen Zaltbommel in 1840 3389, in 1870 4149, in 1890 3767 inw. Het merkwaardigste gebouw van Zaltbommel is de Groote- of St.- Maartenskerk, dio in 1304 werd inge- wijd. Zij prijkt met een schoonon, hoo- gen toren, waarvan echter de spits in 1538 door den bliksem is vernield. De R.-Kath. hebben mede eene kerk, en de Israëlieten eeno synagoge. Verdere op- merkonswaardige gebouwen zijn het in 1762 gostichte Stadhuis, de Waag, het gasthuis, het Horvormde weeshuis, het Oude Mannen- en Vrouwenhuis en de hoogere burgerschool. Men heeft te Zaltbommel eenige fabrieken, zooals emailfabriek, knoopenfabriek, tabaks- kerverjj, scheepstimmerwerf, gasfabriek, boekdrukkerijen enz. Tot de historische herinneringen van Zaltbommel behoo- ren : de bezetting door do Brabanters, in 1286; de terugkeer onder hot gezag van den Geldorschen Graaf, ten gevolge van den vrede van 16 October 1289; de verheffing tot stad door Graaf Rei- nald II, den 13 December 1313; de plunderingen en verwoestingen door de Hollanders, onder aanvoering der Heeren van Arkel en Buren, in 1319; do deel- neming aan hot verbond der stedon, op 1 December 1343; hot bfjdragon uit \'s Hcrtogs kas voor do bemuring dor stad, in 1343 on 1344; de verovering door do Brabanters onder Leo van Boec- hout, den 23 Februari 1366; do her- overing door Hortog Eduard van Gel- der, in hot laatst van Fobr. 1366; do komst van don in zjjn gezag herstelden Reinald II, in Sept. 1371; de verovering door Machteld van Gelder op Willem van Gulik, waarbjj de stad door de Hertogin zelve was borend, in 1373; de
		Zaltbommel, Hurwenen, Driel, Rossem. 2. derde kant. van het Geld. arr. Tiel, bevattende de gem. Ammerzoden, Brakel, Driel, Gameren, Hedel, Heeren- waarden, Hurwenen, Kerkwijk, Neder- bemert, 1\'oederooien, Rossem, Zaltbom- mel, Zuilicbem. 3. klasse der Herv. Kerk, verdeeld in 2 ringen: Zaltbom- mel en Tuil. -4. ring van de klasse Zaltbommel. Men telt er 14 gem. Aalst, Brakel, Bruchem-Kerkwijk-eu-DelwiJnen, Driel, Gameren, Hedel, Heerenwaarden- en-St.-Andries, Hurwenen, Nedorhomert, 1\'oederooien-en-I.oevenstein, Rossem, Ammerzoden-Wol-Wordragon, Zaltbom- \| mei, Zuilicbem-en-Xieuwaal. 5. dek. vnn bet aartsbisd. \'s-Hcrtogenboscb. Het bevat de par. Ammerzoden, Driel, Em- pel, Hedel, Hurwenen, Rossem, Veld- Driel, Zaltbommel. H. gem. in Geld- ingesloten door de gom. Hurwenen. Kerkwijk, Gameren, Haaften on "Waar- denburg, loopende de grens met de beide laatstgen. gem. door bet midden vaa de Waal. De gem. beslaat een deel van de Bommelerwaard, is 1229 beet. groot en door rivierklei gevormd. Zalt- bommel teldo in 1795 2905, in 1822 3085 in 1840 3461, in 1850 3488, in 1860 3639, in 1870 4282, in 1876 3958, in 1890 3978 inwoners, in laatst- j gen. jaar ondersebeiden in 2704 Ned.- Herv., 2 "W.-Herv., 16 Lutb., 10 Rem., 29 Ned.-Gerof., 1 Vrije-Evang., 32 Chr.- Geref., 11 Doopsgez. en 1037 R.-Kath. i De gem. bevat do stad Zaltbommel en haar rechtsgebied, van ouds het Sche- pendom genoemd. In dit Schependom ligt een deel der b. Oensel. Do stad Zaltbommel, op den rechteroever der Waal gebouwd, is eene plaats van booge J oudheid. Eene oorkonde, waarby zekere ^:Bnlderik een mansus te Bomela" aan do Kerk van Utrecht schonk, is van den 12 Augustus 850. Den 11 April 994 schonk Keizer Otto III bet rechtsgebied dezer plaats aan het Utrechtscho Bis- dom. Bommel nam spoedig in bloei toe, , zooals blykt uit een keizerlijk charter van 5 Juni 1104, waarbij de tolgelden bepaald werden, die de Bommelsche schepen te Koblenz moesten voldoen. Later is Zaltbommel aan Gelder geko- men. Graaf Reinald I schonk den 7 Soptember 1277 de gruit te Zaltbommel aan de echtelieden Johan Kok en Aleidis. Zaltbommel is ruim gebouwd. Het heeft breede, veelal fraaie straten. De voornaamste daarvan zijn de Ga-

-ocr page 949-



		Zand. (O		*Zand. Ct)* 969


		de Eoms, terwijl zij voor hot grootste deel ingesloten is door do gem. Uit- huistermeeden, Kantens, Stcdum, Lop- \' porsum, Appingedam en Biorum. Hare \| oppervlakte beloopt 3860 heet., zijnde do grond met zeeklei overdekt. In 1811 \| had deze gom. 1908, in 1822 2329, in 1840 2603, in 1876 3169, in 1890 3047 iuw.,in laatstgen. jaar onderscheiden in: 2051 Herv., 611 Chr.-Geref., 133 Doops- I gez., 5 Ev.-Luth., 1 Herst.-Luth., 32 I Ned.-Geref., 34 Bapt., 20 B.-Kath., 20 Isr. en 140 ongenoemden. De landbouw maakt voor de meeste inw. bet hoofd- bedrijf uit. De gem. bevat 6 dorpen: I \'t Zand, Zeerijp, Leormens, Eonum, Oosterwijtwerd en Zijldijk, benevens de i geb. Kolhol, Korendyk en Voorwerk. Het d. \'t Zand heeft eeno Herv. kerk, waarncvens, op een afgezonderde plek, een zware vierkante toren staat. Ook ! is te Zand een kerk der Christ.-Geref. ! Oudtijds lag het d. aan de Fivel, doch het bod van dezen stroom is hier reeds i voor ecuwen opgeslijkt. In 1257 lood \'t Zand veel door eene dijkbreuk. In April 1535 vond er eene bijeenkomst van Woderdoopers plaats. In 1590 hoeft het d. veel van Staatsche benden ge- leden. In 1840 tolde men er 779, in 1870 837, in 1890 741 inw. Er is een halte van hot spoorwegvak Groningen Delfzijl. 2. <Het), heerlijk- beid in do Zuid-IIollandsche gemeente Katw\\jk, met eene buurt, die eeno wijk : van het d. Katwyk-aan-dcn-Rijn uit- maakt en daarmede door eene brng over de rivier verbonden is. Het Zand, groot bijna 19 heet., had in 1840 250 \' inw. (Voor 1890 niet afz. opgegoven.) Oudtijds stond er een vermaard adel. huis. 3. d. in de N.-Holl. gem. Do Zgpe. Hot d. ligt aan hot N.-Holl. Ka- naal en heeft eerst in 1862 door het bouwen eener R.-Kath. kerk op een ged. van den boschgrond Jagerslust, van eene b. het aanzien van een d. verkregen. Men telde er binnen de kom in 1840 139, in 1870 453 inw. In 1890 had mon 504 inw. binnen on 355 bui- ten de kom. 4. of l>e Kapel, d. met eene R.-Kath. kapel in de Limb. gem. Roermond, nabij do stad. De kapel staat in een kring van lindeboomen, bevat eeno bron en een .wonderdadig" Lieve-Vrouwobeeld. In 1840 telde Het Zand 84, in 1870 119 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) 5. oostelijke wijk van het N.-Brab. vlek Boxmeer.
		verbondsbrief van 6 Januari 1377; de huldiging van Hertog "Willem I, in April 1879; de vermeerdering der stedelijke rechten door Hertog Reinald IV, den 5 November 1409; de ver- gadoring van edelen wegens onlusten te Driel, den 25 November 1424; het af- slaan van een onverhoedschen aanval der Bourgondiërs door de burgerij, den 8 Februari 1480; de overgave aan do Bourgondiërs, in Mei 1480; de omwente- ling vau 1492; de onveiligheid van het omliggende land ten gevolge der inval- len der Bourgondiërs, in 1495 en 1496; het vcr/eefsch beleg door Koning Fi- lips den Schoone, in Februari 1505; de ontruiming der stad door de benden van Karel van Egmond en de overgave aan Koning Filips, in Juli 1505; de herovering der stad op de Bourgondiërs, door den listigen toeleg van Dirk van Haaften, den 28 Mei 1511; de mislukte aanval der Bosschenaren, in 1512 ; do hevige brand van 1523; de overgave aan do Staatschen, in Juli 1572; het uitjagen der beeldstormers, den 1 Augus- tus 1572; de manmoedige verdediging der Bommclaars tegen de Spanjaarden van Requosons, in 1574; het toetreden der stedelingen tot het verbond van Holland en Zeeland, den 25 April 1576; de Landdag te Arnhon, om de hereeni- ging van Zalt-Bommel met Gelderland tot stand te brongen, in December 1593; het vruchteloos beleg der stad door den Admirant van Arragon, van 15 Mei tot 4 Juni 1599; hot verdrag met de overige leden der Geldersche Staten, in 1602 ; de oproorige tooneelon van 1663; de eisch van een deel der burgerij, om Prins "Willem III tot Stadhouder uit te roopon, den 14 Juni 1672; het opeischen der stad door den Hertog van Turenne, den 14 Juli 1672; de overgave aan de Franschen, den 21 Juli 1672; het af- trekken der Franschen, don 14 Novcm- ber 1673; de moeielijkheden wegens het plooien", om den magistraat voltallig te maken, in 1765 en 1766; do onlus- ten in Juni en Juli 1787 ; het binnen» trekken der Fransche republikeinen over het ijs \'ⁿ de stadsgrachten, den 26 December 1794; de opening vanden spoorweg van Utrecht tot "Waardenburg den 1 November 1868; de opening van don spoorweg van "Waardenburg tot Hedel, den 1 November 1869. Zand 1. (\'*t),* gem. in Gron., in het noordoosten reikende tot den mond van

-ocr page 950-

-ocr page 951-



		Zandeweer.		Zandvoort. *971*


		goed, dat eene reeks van jaren aan do Prinsen van Oranjo heeft behoord. Zandeiveer, of Zaïulweer, d. met eene Herv. kerk in de Gron. (rem. Kantons, op een terp gebouwd. Oudtijds vond men er burgen Oekoma en Schelt- kama, van welken liet laatBte ook onder den naam van Nijonstein bekend is ge- weest. Zandeweer had ook in 1870 315 inw. binnen de kom. Met de goh. Dood- stil en Do Knijp telde het in 1840 517, in 1870 576 inw. In 1890 telde Zande- woer alleen 480. ZamlgaaMt, geh. onder het dorp Langweer in de Friescho gein. Donia- werstal. Zandheuvel, 1. buurt in de X.- Brab. gom. Oosterhout. 2. buurt in Utr. gem. Amersfoort. Zandhoek, b. in de N.-Brab. gem. Boekei, in 1840 met 188 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Zandhoeve, logemont en plaats van uitspanning in de N.-Holl. gem. Bussum, aau den straatweg tusschen Naarden en Amersfoort, in eene schoono boschrijke streek. Het is veelal bekend onder don naam van Jan ïabak. Zandhoog\'te, goh. in de Gron. gem. Beerta. Met Kloostergare telde het in 1840 31, in 1890 17 inw. ZaïHlhnizen. geh. onder het d. >"oordwolde in de Friescho gem. West- stellingwerf, in 1840 met 07 inw. Yoor 1890 niet afz. opgegeven. Zandkailt, geh. in de N.-Brab. gom. Helvoort. Zandkreek, oostelijk deel van den Zeeuwsche stroom hot Zuidvliet. Zand-Oerle, zuidel. wfjk van het d. Oerle in N.-Brab. Het telde in 1840 232, in 1890 102 inw. Zandpad (Het), b. in de N.-Holl. gem. Naarden, in 1840 met 60 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Zandpoldei\', voorm. pold. in de Zeeuwsche gein. Rotranchomcnt, den 27 Jan. 1582 ondorgevloeid. Een klein ged. is in 1820 teruggewonnen. Zandpoort, of Santpoort, d. in de N.-Holl. gem. Velzen, in 1840 met 328, in 1870 met 620, in 1890 met 761 inw. Het is oeno bovnllige, levendige plaats, van waar fraaie wegen naar het naburige krankzinnigengesticht Mceren- berg on don bouwval van Broderodo voeren. In de 14de eeuw word er eene kapel gebouwd, die na do Hervorming verviel. In 1844 is er eene Herv. kerk		gesticht. De straatweg naar Haarlem- werd in 1814, dio naar Bloemendaal in 1822, die naar Spaarndam in 1825 aan- gelegd. Het station Zandpoort, in de schoono boschrijke streek het Sehapen- bosch, werd voor het verkoer den 1 Mei 1867 ontsloten. Zandachel, b. in N.-Brab., in 1840 met 718 inw., deels in de gem. Loon- op-Zand, deels onder do gem. Kapelle. liet eerstgenoemdo deel had in 1840 596, het laatstgenoemde 122 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) Het zuidelijk doel noemt men het Hoogo-Zandschel. het noordelijke hot Lage-Zandschel. *Zandloot. p. in de Z.-Holl. gem. j Voorhout. Zaudstraat, 1.** b. in de N.-Brab. gem. Schaïk, in 1840 met 469, inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. \'£. b. in do Geld. gem. Maiirik. ZaïulHtraten, b. in de N.-Brab. l gem. Made c. n. Zandveld. of Zandvelder- polder, pold. van ruim 140 heet. in de Utr. gem. Vreeswijk. Zaïidvenne, 1. pold. in de N.- Holl. gem. Schagen. 3. geh. in do N.-Holl. gem. .Schagen. Zandvoort. 1. gom. in N.-Holl., I in het westen door do Noordzee be- spoeld en naar de landzijde bepaald door do gem. Bloemendaal, Noordwyker- hout en Noordwijk, van welke de beide laatste tot Z.-Holl. bchooren. De gem. is groot 3287 heet. en bestaat geheel uit duin en duingronden. In 1811 teldo men er: 830 in 1822 727, in 1840 1062, in 1876 1819, in 1890 2599 inw. Bij do volkstelling van 1890 vond men er: 2026 N.-Herv., 2 W.-Horv., 2 Rem., 13 I Doopsgcz., 18 Ev.-Luth., 6 Herst.-Luth., i 8 Ned.-Geref., 504 R.-Kath., 9 Oud-R. i on 1 ongen. Zij bestaan voor eon groot deel van de visscherij, verder van hot aankweeken van aardappelen en van de voordeden, dio het verblyf van talrijko badgasten gedurende den zomer afwerpt. Er is een spoorwegverbinding met Haar- lem. Do gem. bevat het d. Zandvoort, het landgoed Groot-Bentveld en oenige verstrooide huizon. In 1722 werd Zand- voort uitgegeven tot eeno heerl. Hot d. Zandvoort, waarvan do eerste ver- melding in eeno oorkonde van het bo- gin der 12do eeuw geschiedt, ligt aan de Noordzee. Het bovatte in 1870 bin- nen do dorpskom 1416, in 1890 2275 inw. Men vindt er o. u. een aanzienlek

-ocr page 952-



		Zeddam.
		972 Zandweg.


		hof. Zandwijk, dat reeds in 893 als Sandwich wordt vermeld, had in 1840 981 inw. (Voor 1890 niet afz. opgege- ven.) In 1411 bezweek de Waaldijk te dezer plaatse. Zamlwijkscliepolder, 1. pold. van ruim 161 heet. in de N.-Brab. gem. Almkerk c. a. 2. pold. van ruim 700 heet. in de Gold. gem. Tiel. /» ml ijk. 1. voorm. heerl. op Wal- choren in Zeeland, deels in de gem. Veere, deels in Vrouwenpoldor. Do heerl. was reeds in het midden der 18de eeuw bekend. Zij werd toen on ook vervolgens door het machtige geslacht Borssele be- zeten. De heerl. bevatte het aanzienlijke kasteel Zandenburg of Sandenburg en hot d. Zandijk, waarvan de hooge schoone toren tot 1813 heeft bestaan. Ter plaatso van do kerk vindt men thans het kerk- hof der stad Veere. 2. woeste heide- vlakte in de N.-Brab. gem. Deurne c. a. 3. ItiuiK\'ii. zuid. ged. der Zeeuwscho heerl. Zandijk behoorendo tot de gom. Veere. Het is 56 heet. groot en telde in 1840 233, in 1870 253, in 1890 203 inw. 4. -Bnlten, noord. god. der hoerl. Zandijk, 651 heet. groot. Hot be- hoort voor een doel (in 1890 telde dit d. 88 inw.) aan de gem. Veere, en voor een ander deel aan de gem. Vrouwen- polder. Men telde in 1890 in laatstgen. deel 197 inw. Zanegeest, b. in de N.-Holl. gom. Bergen, in 1840 met 119, in 1870 met 203, in 1890 mot 251 inw. Oudtjjds stond er eene kapel, dio in do eerste helft der 13de eeuw was gesticht. Zanen, heerl. in do N.-Holl. gem. Schoten, bijna 25 heet. groot. Zaneweer, geh. in de N.-Holl. gem. Spanbroek. Zeddam, d. in de Geld. gem. Berg, op de oostelijke helling en aan den voet van den heuvel Montferland. Het wordt door den wog van Zutphen naar Emmerik doorsneden. Er zijn ker- ken voor de R.-Kath. en Herv. Men telde er in 184") 458, in 1872 434, in 1890 467 inw. Het dorp wordt reeds vermeld in 1211, als Sydehem Tij- dons het Fransche bestuur vormde Zoddam met Weel on Wijnbergen ééne mairie. Groot- en Klein-Azewijn, vroogor deelen van Zeddam, werden bj besluit des Konings van 24 Mei 1817 tij Netterden gevoegd, en den 30 Jan. 1820 Zeddam met Netterden bij Berg ingelijfd.
		in 1826 gesticht badhuis. Een later ge- sticht badhuis werd voor minvermogen- den gebouwd. Ook heeft Zandvoort oene in 1848 en 1849 gebouwde Herv. kerk, eene R.-Kath. kerk on een Gemeente- huis. In de geschiedenis is de plaats bekend door de komst van Witte van \| Haamstede, in April 1304; de plundc- ring door Saksische benden, in 1489; de vloeden van 1 Nov. 1570, en van 4 op 5 Maart 1671 ; de zooberoering op 21 Mei 1792; het beschieten door de Engelschen, in 1803; de vloed van 30 en 31 Jan. 1877. JJ. voorm. heerl. in de Zceuwsche gem. Grijpskerko, sinds onheugelijke tijden met Buttinge ver- eenigd. In de 13de eeuw vond men er eon klooster der Duitsehe Ridders, doch ^:dit gesticht is in of kort na 1284 naar Middelburg verplaatst. 3. buurt in de Utrochtsche gemeente Baarn, in 1870 met 235, in 1890 met 927 inw. Er is een jongenskostschool. Tot 1863 stond ! er de R.-Kath. van Baarn. 4. geh. in de Drentsche gem. Anloo, in 1840 met 42, in 1870 met 78, in 1890 met 146 inw. 5. b. in do Drentsche gem. Gieten, in 1840 met 56, in 1820 met 47, in 1890 met 95 inw. Zandweg, d. of hoofdwijk van Oosterwolde in de Geld. gem. Doorn- spijk. De Herv. kerk van Oosterwolde werd in 1845 naar deze wijk verplaatst. Zandwerren, b. in de N.-Holl. gem. Spanbroek, in 1840 met 108, in 1870 met 208, in 1890 met 178 inw. Er ligt hier te midden van het veen eene streek grof duinzand. Zandwetering, beek of water- loop in de Overijs. gemeenten Diepen- veen, Olst, Wijhe en Zwollerkerspel. Zij loopt in do Soestwetering uit. Zandwijk, 1. voorm. heerl. in de N.-Brab. gem. Almkerk c. a. Zjj heeft oen geh. van donzelfden naam. 2. b. in de Geld. gem. Tiel, uitmakende eene landolyke voorstad dier oude Waal- \| veste. Langen tijd vormde zjj een af- zonderljjk dorp met een eigen bestuur, j Zandwijk had eene eigene parochiekerk, ! die in 1582 nog bestond, maar sedert is gesloopt, het klooster Westerooien, een reckthuis en oene gerechtsplaats. Eerst in 1798 is Zandwijk, dat gelüktij- dig met Tiel van Brabant aan Gelder was gekomen, bij de gem. Tiel ingelijfd. Er zijn vele boomgaarden, moesvelden en tuinen Ter plnatso van de oude pa- rochiekerk vindt men thans een kerk-

-ocr page 953-



		Zedde.
		Zeeland. 973


		Zedde, geh. in de N.-Holl. gem. Katwoudc, aan do trekvaart tusachen Monnikendam on Edam. Hot had in 1840 30, in 1870 61, in 1890 39 inwoners. Zederikkanaal, vaart uit de Lek bij Vianen naar en door Gorinchem. Het zuidelijk ged. is hot benodonpand van do Lingo en wordt ook Lingo ge- noemd. Het kanaal werd in 1825 aan- gelogd. Zeeburg, herberg in do N.-Holl. gem. Diemon, aan het IJ en den Zee- burgerdijk. In do 17do eeuw lag te- zelfdor plaatse eene redoute, in 1649 van stoon opgetrokken, doch reeds in 1669 gesloopt. Ten dienste van do wa- terverversohing van Amsterdam, die ge- schiedt door het inlaten van versch Zuiderzeewator in do grachten en hot doen afvloeien van vervuild stadswator in hot Noordzoekanaal, zijn bij Zeeburg syphonon (negon gesmeed ijzeren kokers, ieder van 3 meter doorsnede) onder hot Merwedokanaal gebouwd. "Worden de syphonen goopend en wordt aldus door een stoomgemaal het Zuiderzeewater binnengelaten, dan zijn vooraf al de sluizen aan het Y, langs het Noordzee- kanaal en naar do zijde van don Am- stel gesloten en alleen do westelijke sluis by het oinde van "Westorkanaal open gehouden. Het water stroomt nu bjj Zeeburg binnen, onder hot Merwede- kanaal door, volgt het dusgenaamdo loozingskanaal en de Nieuwo-Vaart en treedt door do sluis bij het Entrepot en de Rapenburgorsluis de stad binnen, verdoolt zich langs de Nieuwe-Heeren- gracht en Xiouwe-Lijnbaansgracht over de verschillende grachten en vloeit door de sluis van het "Westerkanaal in het Noordzeekanaal. Zeedorp, b. aan de Hont in do Zeeuwsche gem. Ossentsse, in 1840 mot 82, in 1890 met 127 inw. Zeedninen, b. in de Z.-IIoll. gem. Wassenaar, in 1840 met 91 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Zeedijk, 1. of Hoogendijk, geh. in do N.-Holl. gom. Berkhout. Het had met do Hulk in 1840 43, in 1870 61, in 1890 50 inw. 2. goh. in de Overijs. gemoonte Zwollerkerspol, onder Mastenbroek. Zeegebuurtje, geh. in de N.- Holl. gem. Schagen. Zeegse, cf Zeegze, geh. in de Drentsche gom. Vries, in 1811 met 36,
		in 1840 met 51, in 1870 met 65, in 1890 met 79 inw. Zeeland, 1. voorm. graafsch. tua- schen Vlaandoron, Brabant, Holland en Voorne, uit vorschillendo eilanden ge- vormd, waarvan do zuidelijke to zamen Zeeland-Bewesten-Schelde en do noorde- lijken Zoeland-Bcooston-Scheldo uitmaak- ten. In don Frankischen tgd bestond Zeeland waar reeds ten tijde der Romeinen handel op Brittanjo werd ge- dreven uit verschillende gouwen, als: Schalda of Schouwen, Bovelanda of Be- veland, Brunisila of Borselo en "Walacria of "Walcheren. Over het bezit van het zuidelijk deel voerden sedert hot begin der 11de eeuw de Graven van Vlaande- ren on Holland met elkander een hevi- gon strijd, daar zoowol Graaf Dirk IV van Holland als Boudowjjn V van Vlaan- deren zich op keizerlijko giftbrioven be- riepen. Nadat Graaf Floris III door Graaf Dirk van den Elzas was over- wonnen, moest do Hollander den 27 Februari 1168 te Brugge oen verdrag bezegelen, waarbij hij zich on zijn op- volgers verplichtte om Zeeland-Bewes- ten-Scholdo als een gemeenschappelijk leen te beschouwen on van do inkomsten do helft aan Vlaanderen uit to koeren. Tevens zouden de Hollandscho Graven voor hun aandeel den Vlaamschen Vor- sten manschap bewijzen. Deze bepalin- gen brachten den strijd niet ten oinde, want voortdurend lagen de Vlaamsche en Hollandscho Vorsten over do woder- zijdsche rechten betreffende dit land- schap overhoop, totdat eindelijk Graaf Lodewijk I van Vlaanderen, bij don vrede van 6 Maart 1323, ten behoeve van Graaf "Willem III van Holland van zijno rech- ten op Zeeland-Bewesten-Schelde afstand deed. Eerst sedert 1246 noemden do Graven van Holland zich bij voortduur ook Graven van Zeeland. Eono eonige uitzondering bestaat uit vroogeren tn\'d: Dirk VII noemde zich in een charter van 1198 ook comes Hollandic atque Selandie". Tijdens den Iaatsten Graaf, Koning Filips II, bestond hot graaf. schap uit de oilanden "Walcheron, Bor- sele, Zuidbevoland, Noordbevoland, "Wol- faartsdijk, Schouwen, Duiveland, Tolen, St.-Filipsland, bonevens de heerl. Som- melsdijk op Overflakkoe on de heerlijk. hcden Nieuw-Vosmeer en Hinkolenoord oi) don Brabantschon wal. \'£. vijfdo prov. van hot Koninkrijk, uit byna het geheele voorm. graafschap Zeeland, do

-ocr page 954-



		974 Zeeland. lieer]. Bommcnede van Holland (Voorne) en het noordelijk doel van Vlaanderen saamgestold. Aan Holland is van het graafschap Zoeland Sommolsdijk ovorge- gaan. Noord-Brnbaut heeft vau Zeeland Nieuw-Vosmeer en Hinkelenoord ver- worvon. Deze samenstelling dagtcekent deels van de Grondwet van 1814, deels van een besluit van den souvereinen Vorst van 20 Juli daaraanvolgende. De grenzen naar de zijde van Zuid-Holland : zijn geregeld by de wet van 27 Mei j 1869. die naar de zijde van Noord-Bra- bant bij de wet van 2 Xov. 1872. Zee- land is groot ongeveer 176,500 heet., of ruim 32\'/* □ geogr. mijl. De grond bo- staat, met uitzondering dor duinen op Schouwen, op Walcheren en in \'t Land- van-Kadzand, uit polders wier opper* vlakte door zooklei is gevormd en die door hooge dijken tegen zee en stroo- mon moeten beveiligd worden. Op cenigo plaatsen is de grond of derrie vermengd, doch over het geheel zijn de meeste lan- derijen bijzonder vruchtbaar. In den voort- durenden strijd met hooge vloeden zijn meermalen grooto streken, ja gebeele eilanden, overstroomd, doch vooral in onze eeuw is veel land aangewonnen. In den laatston tijd zjjn Zuidbeveland en Walcheren met den vasten wal verbon- den, terwijl cenigo wateren, zooals het Zwin en het Schengen, geheel of genoeg- zaam geheel, hebben opgehouden te be- staan. Ook het nog overgebleven deel van het Hellegat wordt gaandeweg in vruchtbaar land herschapen. De Zeouw- scho stroomen zijn thnns: de Hont of Westerschelde, die sedert 1867 dooreen spoorwegdam van de Oosterschelde ge- schoiden is; het Sloe, dat in 1871 door een dam tusschen Zuidbeveland en Wal- cheren is beperkt; de Oosterschelde, de oorspronkelijke mond van Zeeland\'shoofd- rivier; do Zuidvliet, de Eendracht, het Zijpe. het Keeten, het Mastgat, het Kram- mer, het Slaak, de Bioningen of Greve- lingen en do Braakman. De voornaamste kanalen zijn: het Kanaal van Zuidbove- land, do Kanalen van Walcheren, bene- vens het Uitwateringskanaal van hot Vierdo-Distrikt, allen onder do regeering van Koning Willem III aangelegd. Van vroeger tijd zjjn de havens van Zierik- zee en Goes. De Zceuwsche spoor- wegen zijn die van den Xoord-Bra- bantschen wal naar Vlissingen, die van Gent, over Sas-van-Gent, en die van Mechelen, over Hulst en Axel, naar
		Zeeland. Terneuzon. Het baanvak van de N.- Brabantsche grens aan den dam door de Oosterscholdo tot Goes werd ge- opend den 1 Juli 1868; dat van de Belgische grens by Sas-van-Gent langs Sluiskil naar Teraeuzen den 1 April 1869; dat tusschen de Belgische grens bij Clinge en Sluiskil den 27 Septem- ber 1871; dat tusschen Goes en Mid- delburg den 1 Maart 1872; dat tus- schen Middelburg en Vlissingen don 1 November 1872. Tramlijnen verbinden Middelburg en Vlissingen, Breskens via Oostburg met de Belgische grens by Eedo, Sluis met Draaibrug (van de laatstgen. lijn). Zeeland had in 1822 122,821 inw. Den 16 November 1829 beliep de bev. 137,202, den 1 Jan. 1860 165,508, den 1 Jan. 1870 177,814, den 1 Januari 1876 185,628, den 1 Jan. 1890 199,234. Bij laatstgenoemde opgave bedroeg het getal mannelijke inw. 98,270, dat der vrouwelijke 100,964. Het aantal N.-Herv. beliep den 1 Jan. 1890 130,398, dat der W.-Herv. 158, dat der Eng. Herv. (Presb.) 54, dat der Chr.-Geref. 13,652, dat der Ev.-Luth. 832, dat der Herst.-Luth. 143, dat der Ned.-Geref. 8467, dat der Schotschon 2, dat dor Duitsch-Evang. 12, dat der Apost. 82, dat der Evang. 397, dat der Vrije- Evang. 328, dat der Vry\'e-Prot. 1, dat der Doopsgez. 524, dat der Rem. 47, dat der Episc. 5, dat der R.-Kath. 50,180, dat der Oud-K. 5, dat der Nod.-Isr. 412, dat der ongenoemden 3535. De bevolking verdeelde zich in 1890 als volgt: Zeeuwsch- Vlaanderen 65,644, Zuidbeveland 39,457, Walcheren 47,811 Noordboveland 6727, Tolen 16,355, Schouwen-en-Duiveland 23,140. De landbouw is oen der voornaamste bedrij- ven der Zeeuwen. Voorts drijven z(j handel, scheepvaart, visschern\' en hand- werken. Het fabriekwezen is niet be- langryk ontwikkeld; do meestoven, die van ouds vermaard waren, kwijnen in onzen tijd door hot in den handel bren- gen van aniline-vorfstoffen. Op 31 Dec. 1890 waren 89 fabrieken, 6 stoomwater- gemalen, 88 zeeschepen en rivierbooten met stoomvormogon, 30 locomobielen, locomotieven en stoomkranen, 17 tram- locomotieven. De Zeeuwen zyn uitmun- tende boomkweokers, doch uitgestrekte bosschen heoft de prov. niet. Zeeland is voor het lagere schoolwezen verdeeld in 2 distr.: Middelburg en Goes. Tot het Ie behooren de arr. Middelburg,

-ocr page 955-



		Zeeland. Zeerijp. 975

		Oostburg¹ en Axel; tot het 2e do arr. Goes, Ziorikzeo on Tolen. Zeeland be- hoort mot Zuid-Holland, Noord-Holland en Utrecht tot de tweede inspectie. Zeeland telde in 1891 162 openb. lagero scholen en 38 bijzondere. Hot onderwfs* personeel bestond uit 491 m. en 138 vr. bij het openb. en 76 in. en 35 vr. b\|j hot b\|jz. 1. onderwijs. Rijksnormaal- lessen zijn te Middelburg, Oostburg, Axel, Goes on Tolen; eoue Rijkskweek- school is te Middelburg gevestigd. Voor middelb. onderwijs behoort Zeeland met Noord-Brabant, Gelderland, Utrecht, Ovorijsel en Limburg tot dezelfde in- spoctie. Hoogoro burgerscholen zijn te Middelburg, Goes en Zierikzee; burgor- avondscholen z\|jn te Middelburg, Vlia- singen, Zierikzee en Goes; bijzondere ambachtsscholen zijn te Middelburg, Goes en Zierikzee. Voor het hooger onderwijs heoft Zeeland een gymn. to Middelburg. Zeeland vaardigt naar de Eerste Ka- mer der Staten-Gcneraal 2 leden af. Voor het verkiezen van leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal heeft men de hoofdkiesdistrikten Mid- delburg, Goes, Zierikzee, Oostburg en Hontenisse. Rechterlijk bevat Zeeland 2 arrondissementen: Middelburg en Zie- rikzee, to ramen met 7 kantons. 3. gem. in N.-Brab., ingesloten door Reek, Escharen, Mil c. a., Uden en Schaaik. De grond in het geheel 3248 heet. bestaat uit diluvisch zand en eenig hoog veen. Een deel is wèl ontgonnen, doch er ligt nog veel woeste grond. In 1815 had Zeeland 1408, in 1822 1508, in 1840 1769, in 1876 1731, in 1890 1892 inw. Er wonen geene dan R.-Kath. ingezetenen, terwijl genoegzaam allen in den landbouw en aanverwante be- drijvon een bestaan vinden. Degem. be- vat het d. Zeeland, de b. Oventje, Gras- peel, Brand, Voedorheil, Xabbegat, Prut- telaar, Zevenhuis, Trcnt en Kreitsberg. Z\|j is to geljjk met Uden aan de heerl. Herpon (Ravenstoin) gekomen. Het d. Zeeland, vroeger ook Selant en Op- Zeeland genoemd, telde in 1840 467, in 1870 337, in 1890 366 inw. Er is ecne R.-Kath. kerk mot een zwaren vierkan- ten toren. Deze kerk is als kapel in 1376 gesticht. Oudtijds was er ook een kasteel. <4. Er is eon halte van het spoorwegvak BokstelWezel, waar eenigc treinen stoppen. 4. heerl. in de Geld. gom. Millingen, 174 heet. groot. Vroeger was z\|j veel grooter, doch door
		¹ afslag der oevers van don Rijnstroom heoft z\|j veel geleden, zoo zelfs dat hot ; voormalige kerkdorp allengs tot een goh. is verminderd. S. vervallen fort in de X.-Brnb. gem. Nieuw-Vosmeer. 6. -Keoo»ten-Kchelue, noordoostc- lijk deel van hot graafschap Zeeland, bevattende onder den laatsten Graaf en onder de Republiek: Schouwen, Duivo- land, Tolen, St.-Filipaland, Sommelsdyk, Nieuw-Vosmeer en Hinkeloord. 7t. BeweMteii-Sehelde, zuidwestelijk deel van het graafschap Zeeland, be- vattendo ten tijde der Republiek, Wal- chcren, Zuidbevoland, Xoordbcveland, Wolfaartsdijk, St.-Joostland en Oost- beveland. Zeelamlin, voormalig fort in do Zeeuwscho gem. Axel, door Prins Mau- rits aangelegd, doch sedert het eind der vorige eeuw vervallen. ZeellterjJ, b. in de X.-Brab. gem. Valkenswnard, in 1840 met 276, in 1890 met 383 inw. Zeelst, gem. in X.-Brab., tusschen de gem. Oorschot, Woensel, Strijp, Ge- stel c. a., Waalre, Veldhoven en Óerlo, 1314 heet. groot, genoegzaam alles di- luvisch zand. Alleen vindt men langs do Gender een weinig klei. Zeelst had in 1822 1073, in 1840 1237, in 1876 1398, in 1890 1251 inw. Bjj de tolling voor 1890 vond men er geene dan R.- Kath. ingezetenen. Z\|j bestaan meest van don akkerbouw. De gom. bevat de d. Zeelst, do b. Kopbeok, Heistraat, Muggonhol, Biczenkuilcn, Akkereind, Jopt, Broek en Heike. Het d. Zeelst, in 1840 met 283, in 1870 met 288, in 1890 met 299 inw., is wijd uiteen gebouwd. Het merkwaardigste gebouw is de R.- Kath. kerk. Het kasteel van Zeelst stond nog in de eerste helft dezer eeuw, doch is toen gesloopt. Zeerijp, dorp in de Gron. gem. \'t Zand, in 1870 met 157 inw. binnen de kom. Met het onderhoorigo tcldo men er in 1840 508, in 1870 561, in 1890 557 ingezetenen. Het is zeer oud want het komt reeds in een geschrift van 1227 onder den naam Rip voor. Er is eene merkwaardige Horv. kerk. Do toren, die afgezonderd staat, was vroeger voel hooger en verstrekte toen tot eon baak aan do schippers, die do AVadden en do Eoms bevoeren. Bekond is het d. in do geschiodonis door den moord aan den priester Herbrand, op den 21 Mei 1226; en eeno plunde.

-ocr page 956-



		Zegwaard.
		976 Zeerijperpoliler.


		) Men telde er, met de onderhoorigheden, Noordhoek, Heerterbosch en Molen- kwartior, in 1840 513, in 1890 749 inw. Ü. b. onder Zenderen in de Overijs. gem. Borne. 3. buurt in do Overijs. gom. Hongeloo. Zeggelis, voorstad van Alkmaar, in het oostelijk god. der gom., aan do zuidzijdo van het Noord-Hollandsch- Kanaal. Zegveld, gem. in Utr., in het oos- ten bepaald door do modo Utr. gem. Kamerik, en voorts ingesloten door do Z.-Holl. gemeonten Nieuwkoop, Bode- graven on Rietveld, terwijl zij met haar zuidoostelijk punt do gem. "Woerden [ raakt. Do grond 1522 heet. die door do Meie en de Grecbt wordt bo- _t zoomd, bestaat uit laagveou. In 1811 [ telde do gom. (zonder Rietveld, dat toen echter met do mairie Zegveld vereenigd j was) 518, in 1822 542, in 1840 630, in \| 1876 868, in 1890 988 inw., in laatst- , gen. jaar onderscheiden in 722 Herv., i 7 Chr.-Geref., 4 Rem., 62 Ned.-Goref., 183 R.-Kath., en 5 ongen. Veeteelt en zuivelbereidiug maken hunne middelen van bestaan uit. Behalve het d. Zegveld, bevat de gem. een deel van het d. Meie j en de b. Zegvelderbroek. Het dorp ! Zegveld telde in 1840 326, in 1870 436, in 1890 545 inw. Het is in de lengte gebouwd en hoeft eeno Horv. kerk. Het d. wordt het eerst in eene oorkonde van 1310 vermeld. Zegvelderbroek, pold. van 1012 heet. in de Utr. gem. Zegveld, met eene b., die in 1840 203, in 1870 275, in 1890 192 inw. telde. De b. is in tweo doelen gesplitst: Lagerbroek, in 1870 met 163, Hoogerbroek met 112 inw. Zegvelder-JIeie, Utr. deel van het d. d. Meie, in 1840 met 107, in 1870 met 140 inw. Zegvelderpolder, pold. van 510 heet. in de Utr. gem. Zegveld. Zegwaard, gem. in Z.-Holl. inge- j sloten door de gonieenton Zoetorwoude, Bonthuizen, Bleiswjjk, Pynakker en Zoetermeer, 1582 heet. groot. Oudtyds bestond de grond uit laag veen, doch nadat doze oppervlakte tot turf was verwerkt en do achtergebleven plassen waron bedjjkt en drooggemalon, heeft men er meest kloigrondon. Alleen ter plaatse van do huiserven in hot dorp Zegwaard en elders ligt nog laag veen. In 1811 had Zegwaard 1081, in 1822 1079, in 1840 1448, in 18761 489, in 1890 1508
		ring; door Staatseh krijgsvolk ia 1590. Zeerijperpolder, Neer{jper- poltlei\', of \\iean land, pold. van 51 heet. op het N.-Holl. eil. TorscheU ling, in 1C02 bedijkt en, na herhaalde inbraken, in 1650, 1690 on 1858 hcrdn\'kt. Zeeiiwsohe-Strooiiieii, wate- ren teu zuiden der Bioningcn of Grcve- lingon, het Krammer en het Volkorak, bestaande uit de Oostorscholdo, de Hont of Westorschcldo, het Keeten, het Zijpo, het Mastgat, het Slaak, do Eendracht, het Veersche-Gat, het Sloo, de Zuid- vliet, do Braakman, enz. Zeen wscli- Vlaanderen, deel van Zeeland ten zuiden van de Hont of "Wcsterschclde. liet heeft dien naam eerst ontvangen, nadat het den 20 Juli 1814 mot Zeeland werd vereenigd. Tijdens do Kepubliek der Vereenigde-Xedcrlauden was deze streek onder den naam van Staatsth-Vlaanderen (of Staats-Vlaande- ren) bekond. Zeeuwsch-Vlaanderen wordt door den Braakman diep ingekorven. Het westelijk deel noemt men hot Vierde- Distrikt, terwijl het oostolyk deel door den naam van Vijfde-Distrikt wordt aan- gcduid. Zeevang, 1. landstreek in N.-Holl., het noordelijk deel van Waterland uit- makende, reikende van Monnikendam tot Beots langs de Zuiderzee. Een deel stond onder de stad Edam, t. w. do ambach- ten "Warder, Middelie-en-Akswijk en Kwadjjk. Het overige was saamgosteld uit do vrije hcerl. Oosthuizen (met Hob- rede) en Etersheim. Nog rekende men tot de Zeevang den ban van Katwoudo. Do oorsto maal, dat wij don naam in eeno oorkonde (van 3 Juli 1277) lezen, is dozo goschrovon Sevenvanc. \'£. dyk- graafsohap, bevattende do ambachten van de Zeevang, benevens hot oudo land van Edam, dat is zonder de stad, of het Edamscho aandeel van do Purmer. Zeeze, of Zeese, b. in do Overga, gem. Ommen (Ambt-) in 1840 met 154, in 1870 met 163, in 1890 met 147 inw. Zeexuiper, poel van byna 19 heet. in de N.-Brab. gem. Wouw. Zegenpolder, pold. van 138 heet. in de Z.-Holl. gem. Boon. Zegge, 1. d. met eene in 1847 ge- stichto R.-Kath. kerk in do N.-Brab. gem. Rukfen, veelal (zelfs als halt van bet spoorwegvak RozendaalBroda) on- der den naam van Seppe vermeld. Het was tot 1810 eene zelfstandige gom.

-ocr page 957-



		Zeien. inw. Bgde telling-voor 1890onderscheidde men er: 846 Herv., 73 Chr.-Geref., 2 Ev.- Luth., 2 Herst.-Luth., 30 N.-Ger., 528 R.- Kath. en 18 ongeil. Landbouw en veeteelt maken er do bronnon van welvaart uit. De gem. bevat bet d. Zegwaar.!, een deel van het d. Zoetcrmocr on de b. De Hoorn. Hot d. Zegwaard vormt oen aaneengeschakeld geheel met Zoeter- meer, zoodat zelfs do Herv. kerk van Zoetermeer op Zegwaardscben grond staat. In 1643 word te Zegwaard oene Remonstrantsche kerk gesticht, die in 1650 werd vergroot en in 1841 dooreen nieuw gebouw werd vervangen. Zeg- waard wordt bet esrst in eeno oorkonde van 1280 vermeld. In 1650 heeft dit d. veel door een brand geleden. Een vree- selijk drama werd in 1787 gespeeld, toen het gepeupel den oud-leeraar der Re- monstranten Pieter van den Bosch op baldadige wijze van het levon beroofde. De kom van het d. telde in 1890 737 inw. Er is een station, gemoensehappe- lyk voor Zoetermeer en Zegwaard, van het spoorwegvak \'s-GravenhageGouda. Zeieil, b. in de Drentsche gem. Vries, in 1811 met 158, in 1840 met 215, in 1870 met 251, in 1890 met 272 inw. Zeierveeil, geh. in de Drentsche gem. Vries, in 1870 met 60, in 1890 met 56 inw. Zeist, 1. gem. in Utr., ingesloten door de gem. Baarn, Soest, Amersfoort, Leusden, Woudenberg, Maarn, Drieber- gen, Odijk, Bunnik en De Bilt. Zij be- slaat 4997 heet., moest diluviscb zand en alleen in het zuidwesten, waar de Kromme-Rijn loopt, door klei gevormd. In 1811 had deze gem. (die uit do hoorl. Zeist, Don Breul, Kattenbrook en Stoet- wegen is saamgesteld) 1930, in 1822 1925, in 1840 3305, in 1860 4643, in 1870 5302, in 1876 5600, in 1890 6823 inw., in laatstgen. jaar onderseboiden in 4446 N.-Herv., 24 W.-Herv., 1 Eng.- Herv. -Presb.),l 80 Moravischo Broeders, 59 Ev.-Luth., 14 Horst.-Luth., 68 Chr.- Geref, 2 Angl., 23 Doopsgoz., 22 Rem,, 441 Ned.-Geref., 1516 R.-Kath., 3 Oud- Roomschen, 1 Duitsch-Evang., 1 Vrije- Ev., 1 Vrn\'e-Prot., 1 Ned.-Isr., 1 Port.- Isr. en 19 ongen. Zy bestaan meest van \'t fabriekwezen, land- en tuinbouw, boom- kweekerjj, enz., o. a. ook van de vroem- delingen, die daar des zomers on pension wonen. De gem. bevat de d. Zeist en Austerlitz, het westelijk deel van het d. Soesterberg, benevens vele buiten-
		Zeist. . 977 plaatsen en verstrooide woningen. In Bethanië heeft het oene inrich- ting voor verzwakte kinderen. Het d. Zeist is oene dor belangrijkste plaatsen van het platteland dor prov. Het ligt in eene bekoorlijke streek, in het midden van Utrecht, aan den groo- ten weg van de bisschopsstad naar Amersfoort. De kom breidt zich meest langs den straatweg on den weg naar Soesterberg uit en sluit zich bij villa\'s on grooto buitengoederen aan, die met rijke hoerenhoven afwisselen. Tusschen den Arnhemschen-Wog en het kasteel ] van Zeist is eon ruim plein, waaraan I ter wederzijde de woningen eener kolo- ¹ nie van Moravische Broeders of Herrn- huttors liggen. Prachtig geboomte ver- siert alom hot schoone dorp, dat in 1890 < binnen de kom 4127 inw. toldo. De Herv. kerk, die in 1841 tot 1843 werd herbouwd, is een der fraaiste ten platte- lande. Do kerk der Broedergemeente werd in 1767 en 1768, die der R.-Kath. in 1843 gebouwd. Ook is er sedert 1842 eon kerk der Chr.-Geref. De Herrnh. ; hebben een instituut, WeBterwoldo ge- ! heeten. De fabrieken van Zeist leveren metaahvareu, kachels (met fayence- versieringen), bier, azijn, geneesmidde- j len, band, zinkwerken, zeep, enz. Er zijn voorts eene gasfabriek, pene boek- I drukkerij, stoomwasscherij, euz. Het kas- ! teel, in 1667 aangevangen, is een prack- tig gebouw met schoonen tuin. Er is een paardentramverbinding met Utrecht en met hot station ZeistDriebergen. Zeist wordt reeds vermeld in eene oor- konde van 838, waarbij het vruchtge- bruik dezer plaats door Bisschop A1- frik aan Graaf Rotgarius word geschon- ken. In dit stuk van 838, ovonalB in oorkonden van 1028, 1050, 1152 on nog eonigon tijd later, wordt de naam dozer plaats steeds Seyst geschroven. Ten tijde der bisschoppen ontvingen deze, bij hun komst aan bet bewind, hier de hulde der bew. van het platteland. Tot de bistorisebe herinneringen belmoren: de verwoesting door do Gelderschen, in 1420; do dagvaart der Staten, in Juni 1479; het kamp van Louis XIV, in 1672; de komst der Horrnhutters of Moravische Broeders, in 1741; het op- richten der piramide ter herinnering aan den slag bij Austerlitz, in 1804, door Nederlandsche en Franscho krijgslieden, die op de naburige beide een kamp hadden betrokken. (Do piramide be-


		Si
		Witkamp.

-ocr page 958-



		Zes-Cvehnchten.
		978 Zeister-Heide.


		vindt zich eigenlyk onder de gemeente Woudenberg; maar do heide draagt den nlgemeenen naam van Zcister-Heide.) Op deze waren roeds in 1787 Nedor- landschc troepen gelegerd geweest, en dit is tot op onzen tyd vele malen her- haakl. *2. eii-I>i\'iebeigen, voor- malige heerl. in Utr., die het grootste doel der gem. /eist, benevens de gem. Drieborgen omvatte. Heeren van Zeist waren reodH in de tweede helft der 11de eeuw bekend. In 1707 is de heerl. in twoo doelen gescheiden: de heerl. /.eist en de heerl. Driebergen. 3. Driebergen, station van den Staats- spoorweg op het baanvak l\'trecht Arnhem, waar tevens de stoomtrainlü\'i Arnhem Driebergen haar eindpunt vindt. Zeister-Ileide, heide in het noord- oosten dor Utr. gem. Zeist, waar zich o. a. eonc legerkumpplaats bevindt. In deze hoide wordt thans de priso d\'cau gemaakt voor eene te Zeist aan te leg- gen waterleiding. ZeiKterscbe-Boseh, uitgestrekt bosch onder de_aUtr. gem. Zeist, ter weerszy- den van den straatweg naar Woudenberg. Zekveld, duinvallei van 30 heet. in do lï.-lloll. gom. Zandvoort. Zeldam. buurt in de Overy\'s. gem. Dolden (Ambt-), in 1840 met 480, in 1870 met 449, in 1890 met 424 inw. Zelden-Ktten, b. in de N.-Brab. gem. Prinsenhago. Zelder, goh. in de l.inili. gem. Ot- tersum, in 1840 met 35, in 1870 met 42, in 1890 met 34 inw. Zelderxche-Heide, geh. in do Limb. gem. Ottorsum, in 1840 met 78, in 1870 met 147, in 1890 met 175 inw. Zeldert, 1. buurt in de Utr. gem. Hoogland, in 1845 met 180, in 1890 met 153 inw. 2. twee polders in de L\'tr. gem. Hoogland, te weten Over- Zeldert en Neder-Zeldort. Zelen, b. in do Limb. gem. Helden, in 1870 met 137, in 1890 met 148 inw. Zelheill,** gem. in Gold., tusschen do gom. Hengoloo, Kuurloo, Lichtenvoorde, Wisch, Ambt-Doetinchem, Hummeloo, e. a. en Steondoren. Zy beslaat 8099 heet., meest diluviaal zand en voor oen klein ged. (in het zuidwesten) uit klei. In 1811 had zy 2218, in 1822 2555, in 1840 3290, in 1876 3666, in 1890 3618 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 2843 N.-Herv., 65 (Jhr.-Geref., 48 Ned.- Gorcf., 040 K.-Kath. en 22 Israël. Zy bestaan moest van landbouw, hout-		teelt en handel in veldproducten. De- gem. bevat de d. Zelhem en 11alle, be- novens de b. Heidonhoek, Vossink, Veninkbrook, Winkelshoek, Velswyk en I Oosterwyk. Hot d. Zelhem is eene \| oude plaats. Hot wordt het eorst ver- ! meld in eene oorkonde van 1152, waarin i de naam Selohem wordt gespeld. Hot \| behoorde te dien tijde tot het graaf- schap Lohn of Loon, doch kwam in hot midden der 13do eeuw aan Graaf Otto Il van Gelder. Niettemin bleef de Mun- stersche Bisschop (de leenheer der Lohnsche graven) nog lang in het be- zit van don hof aldaar. In 1840 had Zelhem 546, in 1872 577, in 1890 609 inw. Er is een Herv. kerk en een sta- tion van het spoorwegvak Doetinchem Kuurloo. Zelkepolder, pold. van ruim 9 heet. in de Zeouwsche gem. Zierikzee. Zelle, of Celle, voornaam land- goed in do Gold. gem. Hengeloo. Zcilillge, b. in de Gron. gem. Vlachtwcdde. Zellingen, b. in de Gron. gem. Oude-Pekela. Zeinelpoldei\', pold. van 44 heet. in de Z.-Holl. gem. Lisse. Zendere n, of Znid-Zenderen, d. met eene R.-Kath. bijkerk in de üvorijs. gem. Borno, in 1840 met 1232, in 1870 met 1364, in 1890 met 1309 inw., aan den straatweg van Almoloo naar Hengeloo. Er is een halte, voor lokaal verkoer, van het spoorwegvak tusschen pasgenoemde plaatsen. Zeiinewijiieii. heerl. in de Gold. gem. Ophomert, 314 heet. groot, met eene gelyknamige buurt aan den "\\Vaal- ; djjk. Deze hoerl. is zeer oud, zynde Zennewijnen reeds in de 9do eeuw be- [ kond geweest, want in eene oorkonde van 12 Aug. 850 wordt het als Suminum vormold. In of omstreeks 1229 word or een adel. vrouwenklooster van de orde van Prémontré gesticht, waarvan de ge- bouwen in 1379 afbrandden. Zeunewy- ; nen had in 1840 171, in 1872 225, in 1890 240 inw. De heerl. Zennewijnen vormt een bijzondoren polder. ZeN-<i!elincliten, gem. in N.- I Brab., ingesloten door de gem. Tongelre, j Geldrop, Heoze, Aalst en Stratum. Zy beslaat 1534 heet., meest diluvisch zand, doch in hot noordosston en het zuid- \| oosten, waar do Dommel vloeit, vindt J men klei. Een groot deol is nog onont- \| gonnen heide, waarin vele poelen. In

-ocr page 959-



		Xoroiiiiar. 979
		Zesltoeven.


		tervoort, Angeloo, Weel. 2. gom. in Geld., ingesloten door do gem. Berg, Didam, Angerloo, Duiven, Pannerden, Herwen-en-Aart, benovens de l\'ruis. gom. Elten. Zij is door eon arm van don Ouden-Ryn in het Zuiden bozoomd, en bestaat, wat de oppervlakte betreft, meest uit vruchtbare klei. Door het zuidoosten loopt echter eene strook diluviscli zand. De gem. is 2764 heet. groot. Zovenaar telde in 1811 2290, in 1822 2804, in 1840 3530, in 1876 3916, in 1890 4254 inw. In laatstgon. jaar waren zij onderscheiden in 3794 R.-Kath., 326 Herv., 5 Chr.-Gerof., 7 Luth., 1 Doopsgez., 2 Rem., 16 Ned.-Geref., 107 lsr. on 1 ongen. Landbouw, veeteelt en doorvoerhandel zijn de hoofdbronnen dor welvaart. Er is ook veel kleinhandel en een drukke weekmarkt. Voorts heeft men er steen- en pannenfabriekon, bier- brouwerij, olieslagerij, reukwatorfabriek, mout-, pel- en koornmolens enz. De gom. bevat hot stadje Zovenaar, hot d. Oud-Zevenaar, benevens de b. Kwartier, Babbericb, Holthuizen, Ooi, Griet en Zweekhorst. Het stadje Zevonaar ligt te midden der vruchtbare Lijmers, aan den weg van Arnhem naar Emmerik. De plaats is zeer oud, want het goed te Zevenaar werd door Keizor Hendrik III die van 1046 tot 1058 regeerde aan zijn getrouwe"\' Ansolm geschon- ken. In die oorkonde komt do plaats als Subcnharo voor. De hof te Zevonaar (Sovenaro) werd den 28 December 1255 door het kapittel van St.-Maria te Utrecht aan Graaf Otto van Gelder vor- kocht. Welke rechten de Kleefsche Graaf op Zevonaar kon doen gelden, is onzeker, doch al spoedig word Zeve- naar een twistappel tusschen Gelder en Kleef. Van 1300 tot 1412, vooral in do laatste helft der 14do eeuw, wa- ren Zovenaar on de Lijmers nu eens in hot bezit van den eenen en dan van den andoren Vorst, werden genomen en hernomen on stonden soms zelfs on- \| der het gemeenschappolyk bestuur van beidon. Reinald van Gelder en Dirk van ! Kleef gaven in 1328 gezamenlyke dijk- \| rechten aan de ingozotoneu van do Lij- ; mers. Gedurende den broedertwist tus- schen Reinald en Eduard, gaf de oorst- genoemde, den 31 Januari 1406, zijne rechten op do Lijmors en Zevenaar in pand aan Graaf Adolf van Kleef voor \', 10,000 oude schilden, eone pandsehap, I die nooit werd afgelost. No het uitster-
		1822 had Zes-Gehuchten 85G, in 1840 919, in 1876 1076, in 1890 1034 inw. By de telling voor 1890 vond men er 1004 R.-Kath. ingezetenen, 29 Nod.- Horv. en 1 Ev.-Luth. Zy bestaan meest van den landbouw. De gom. bevat hot d. Hoog-Geldrop on de b. Papenoord, Hout, Hulst, Riol en Gonoonhuis. Zeslioeven, poldert, in de Utr. gom. Maartensdijk. Zcsmorjgeii, pold. van ruim 5 heet. in de N.-Brab. gem. Emmikhoven. ZestienhoTensehe-Polder, l>old. van 432 heet. in de Z.-Holl. gem. Overschie, een vroegere veenplas droog- gemalen van 1788 tot 1791. Zestienroeden, geh. onder hot d. Tjallobird in de Friesche gem. Eng- wirden. Zetten, d. in de Geld. gem. Val- burg. Hot is eene oude plaats, want by eene oorkonde van den 1 Aug. 1015 gaf Aartsbischop Heribert van Keulen do kerk aldaar aan liet klooster te Deutz. Sedert 1001 wordt do dorpskerk door de Herv. voor hunne godsdienstoefeniu- gen gebruikt. Bovendien beeft men er eeno kerk voor do Chr.-Gerof. In 1840 teldo Zetten 510, in 1872 1096, in 1890 1563 inw. De brave Hommensche leeraar Otto Gerhard Heldring, die don 12 Juli 1876 te Marienbad in Bohème overleod, stichte hier in 1849 het asyl Steenboek voor gevallen boetvaardige vrouwen, in 1858 het opvoedingsgesticht Talitha-Kumi voor meisjes, wier opvoeding was ver- waarloosd, vervolgens de wykplaats voor oudere gevallen meisjes Betbel on in 1864 eeno Christelijke normaalschool. Sedert is nog oen Magdalenahuis voor zwangere meisjes gesticht. Men heeft or ook een voorbereidend gymnasium en een Chr. gymnasium. Yordor is er oon vluchtheuvel met een kerkje aangelegd. Bij den watervloed van 1809 word hier veel verwoest, en verloren zes menschen het levon. Er is een station, geineen- schappelijk voor Zetten en Andelst, van het spoorwogvak Arnhem(Nijmegen) Dordrecht. Zeumei\'en, of Sciimcrcn. b. onder Yoorthuizon in do Geldersehe gem. Barnovold, in 1840 met 180, in 1872 met 203, in 1390 met 251 inw., allen Hervormden. Zevonaar, 1. kiesdistr. voor de Prov. Staten in Geld. Hot bevat do gem. Gendringen, Borg, Didam, Zovenaar, Herwen-en-Aart,l^>annerden,Duiven,"Wes-

-ocr page 960-



		- Zevenbergen. I ïyk Vlaanderen behoort. Later heeft de : polder nog herhaaldelijk door vloeden geleden. Zevenaarsche-A, sloot in de Geld. gem. Zevenaar, tusschen Zevenaar en Oud-Zevenaar. Vroeger was het een bevaarbaar riviertje. Zevenbannen, streek in X.-Br., \| deels in de gem. Woudrichem, deels in De Werken c. a., deels in Rijswijk, deels ¹ in Almkerk c. a. Zij bestaat uit de ^! polders Oudo-Ban, Nieuwe-Bnn, de Bnnne-van-Rijswijk, do Banne-van-Zand- wijk, de Banne-van-Uitwijk, do Banne- van-Oud-Uppel en de Banne-vnn-Hons- wijk, te zamen 1717 heet. groot. Zevenborgen. 1. distrikt voor de verkiezing van één lid van de Tweede Kamer der Staten-Goneraal, saamgosteld j uit de gem. Zevenbergen, Dinteloord, ¹ Oud- en Nieuw-Gastel, Fijnaart, Willem- stad. Klundert, Standdaarbuiten, Ouden- I bosch, Hooge- en Eage-Zwaluwe, Geer- truidenberg, Mado-en-Drimmolen,Kaams- donk. JS. achtste distr. voor het ver- kiezen van leden voor de Prov. Staton I van Noord-Brabant. Het bevat de 14 gem.: Zevenbergen, Dongen, Fijnaart ca., Geertruidenberg, \'s-Gravemoor, Klundert, Made, Willemstad, Zwnluwe. S. derde kanton van het arr. Breda, bevattende ! de gem. Zevenbergen, Zwaluwe, Klun- \| dert, Willemstad, Fijnaart c. a., Stand- \' daarbuiten, Dinteloord, Etten-en-Leur, : Hoeven, Oudenbosch, Oud-en-Nieuw- ! Gastel, Rukfen. 4. heerl., die oud- tyds een deel van het graafsch. Strijen uitmaakte en vervolgens aan Holland kwam. Zij bevatte de tegenw. gem. Zevenbergen en een deel van Klundert. j Do eerste Hoer van Zevenbergen was Willem, die in 1290 dit oord, na don dood zijns vaders, Willem van Strijen, van zijn oom, mede Willem genaamd, bekwam. Door het huwelijk van Magda- \' lena van Zevenborgen met Cornoillo de ¹ Glimes kwam het in het Huis van Ber- \' gen en vervolgens aan» dat van Eigne I en Aremberg. In 1647 kwam do heerl., tegen ruil van Zuid-Nodorlandscho bo- t zittingen, aan het Huis van Oranje. I\' 5. gem. in N.-Brab., in het noordoosten ! voor een kloin deel door het Hollandsch- diep bespoeld, en verder ingesloten door j de gemeenten Zwaluwe, Terheiden, Et- ten-en-Leur, Hoeven c.a. en Klundert. Zij beslaat 4912 heet. en bestaat uit een groot aantal polders, door zeeklei ge- [ vormd. In 1822 had deze gein. 3377, in
		980 Zcveiiaarpolder, enz. ven Tan hot Huis van Kleef kwam Ze- venaar aan dat van Brandenburg en had vervolgens dezelfde staatkundige lotswissolingen als het naburige Huisen. Sedert 1 Juni 1816 maakt het weder een deel van de Nederlanden uit. Do kom van Zevenaar, in 1487 door Her- tog Johan II van Kleef met stadsrech- ten begiftigd, heeft eene aanzienlijke uitgestrektheid van het zuiden naar het noorden, doch de breedte wisselt af van 200400 meter. Oudtijds was het ver- sterkt met wallen, grachten en 4 poor- ten. Ook was er een burg. Van dit al- les is weinig meer dan cenige ondiepe sloten over, ter plaaise van de oude stadsgracht. Men heeft er een tamelijk ruime Markt, terwijl de voornaamste straten de namen dragen van Kerk- straat, Didamsche-Straat _en Markstraat. Er is een inrichting voor hooger onder- wijs Collegium Josephinum", ter voor- bereiding voor do hoogere klasse der gymnasia on priestersominarin en voor de universiteit. In 1722 had Zevenaar 1371, in 1703 822, in 1811 1001, in 1840 122C, in 1872 1249, in 1890 1448 inw. De opmerkelijkste gebouwen zijn: het Stadhuis, de R.-Kath. kerk, de Herv. kark en de synagoge. Aan de zuidzijde der stad is liet uitgestrekte stationsge- bouw van den Staatsspoorweg naar Emmerik en den Holl.-Spoorweg naar Doctinchem enz. Voorts liggen binnen of in de onmiddellijke nabijheid de adel. huizen Zevenaar, Enghuizon en Mnthona. Tot de liefdadige inrichtingen behoort de in 1875 tot stand gebrachte Pel- gromsstichting. Tot do historische hor- inneringen behooren: de inneming door Prins Maurits, in 1595; de teruggave aan de Stenden van Kleef, in 1596; de jammeren, door den twist om de erfop- volging in het hertogdom Kleef voort- gebracut, van 1609 tot 1666; do inlij- ving bij het Koninkrijk Holland, den 1 April 1808; de terugkeer aan Pruisen, op het einde van 1813; de terugkeer aan Gelderland, don 1 Juni 1816; de opening van den spoorweg van Arnhem tot Emmerik den 15 Februari 1856. Zevenaarpolder, of Ond-Ze- venaarpokler, pold. van 328 heet. in de Zeeuwsche gem. Neuzen. De pold. is ingodykt, volgons octrooi der Staten van 21 Maart 1595, hebbende de gron- den die daardoor gewonnen werden, deels vóór 1543, deels vóór 1583 reeds tot de bodijkte landon van het noordo-

-ocr page 961-



		Zevenbergachc-Hoek.
		Zevenhuizen. 981


		Utr. gem. "Willige-Langerak, vroeger eene afzondorlijko gem., die eerst door i do wet van 27 Juni 1857 haar zelfst. bestaan verloor. Zevender bestaat uit een heerl., tevens eon pold., die door don Lopikkerdijk in Xoord-Zovender en Zuid-Zevendcr is gesplitst en 275 heet. beslaat. In 1822 had het 88, in 1840 129, in 1870 151, in 1890 163 inwoners. Zevender hoeft vroeger, het laatst in 1819, tot Holland behoord. Zeveiier, goh. onder Oudehorne in de Fr. gem. Sohoterland. Zeveii-Fonteinen, beekje in do Limb. gem. Voerendaal, dat uit den Steenberg voortkomt on naar Voeren- daal loopt. Zevenhoven, 1. gem. in Z.-Holl. tusschon de Holl. gem. Xieuwvcen en Nieuwkoop, bonevous do l\'tr. gemeen- ten "Wiluis en Mijdrecht. Zij beslaat 1621 heet., oudtyds alles laag veen. Doch door het uitvenon en droogmalen van de achtergebleven plassen, heoft men or thans meest kloiland. De droogmaking dier plassen liegon op \'t einde der vo- j rige eeuw. In 1811 had Zevenhoven 714, ¹ in 1822 912, in 1840 836, in 1876 1127, ! in 1890 1139 inw. By\' de telling voor ! 1890 vond men er: 610 R.-Katb., 282 \' Herv., 20 Chr.-Geref., 221 Xed.-Gorcf., ! 3 Rem. en 3 ongen. Maakten in vorige ¹ eeuwen veenderij en smederij, de laatste , inzonderheid ten dienste der walvisch- vaarders, do hoofdbronnen van welvaart i uit, thans zijn landbouw en veeteelt hier [ de middelen van bestaan. De gem. be- i vat do d. Zevenhoven en Xoordeinde- Zevenhoven, eon deel van het d. Noor- l den, benevms de Xoordensche-Buurt en de buurt langs de Kromme-Mijdrocht. \'4. polderl. in do Z.-Holl. gom. Zoven- hoven. \'.i. heerl. en d. in de Utr. gom. Lopik. Er is eene Horv. kerk, doorgaans de kerk van Lopikerkapel genoemd. 4. en-Xoordcn, heorl. in Z.-Holl., bestaando uit do gem. Zo- venbovon. Zevenhoveiixche-Polder, drooggemaaktc polder van 1718 heet. in do Z.-Holl. gom. Zevenhoven, in 1795 bedijkt en drooggemalon. ZevenllIliM, buurt in do N.-Brab. gem. Zeeland, in 1810 met 99, in 1890 mot 120 inw. Zevenhuizen, 1. gem. in Z.- Holl., tusschen Moorkapello, "\\Vaddinx- veeu, Xieuwerkork, Hillegersberg, Borg- schenhoek en Bleiswijk. Zij had in 1870
		1840 4635, in 1876 6317, in 1890 C5G2 inw. By de telling voor 1890 onder- scheiddo men or: 4841 R.-Knth., 1471 Ned.-Horv., 3 W.-Hcrv., 49 Chr.-Geref., 142 Ned.-Geref., 1 Rem., 7 Ev.-Luth., 5 Herst.-Luth. 41 Isr. en 2 ongen. Zij bostaan meest Tan den landbouw en daarmede verwante bedryvon. Voorts bebben zij 3 beetwortel-suikerfabrieken, potaschfabriok, 4 leerlooierijen, touw- slagery, brandery, 2 bierbrouwerijen, 2 stoom-vlasbcreiderijou, scheepst immer- werf, gasfabriek, 3 bookdrukkeryen, 5 stoomgemalen enz. Er is een station van bet spoorwegvak DordrecbtRozen- daal. De gem. bevat bet stadjo Zeven- bergen, bet d. Zevenbergschc-Hoek, een deel van bet d. do Moerdijk, benevens do b. Zandberg, Nieuwendijk, Slikgat, Blauwe-Sluis en Kalishoek. De tbans opene stad Zevenbergen ligt op beido zydeu aan bot Zevenbergsche-Kanaal, waardoor zij gemeensebap beeft met bot Hollandscbdiep on de Mark. Zy is zeer regelmatig aangelegd, doek de vroegere vesten en wallen, met bet oude kasteel der Heeren van Zevenbergen, zijn in 1427 geslecbt. Men telde er in 1870 binnen den bebouwden kring 3289, in 1890 3431 inw. Er is een Raadhuis, be- nevens kerken der R.-Katb., Herv. en Chr.-Geref., een St.-Jozefsgesticbt on eene kazerne der marechaussee. Zevcu- bergen heeft veel geleden door den vloed van 1421; werd door Hertog Filips den Goede bemachtigd, den 10 April 1427 ; door Karel van Mansfeld deerlyk ge- plunderd, in 1590; on leed geweldig door eene hoos, den 19 Augustus 1845. Zevcnbergsche-Hoek, d. in de N.-Bral). gem. Zevenbergen, aan don weg van de Moerdyk naar Breda. Het heeft eene R.-Kath. kerk en teldo in 1840 243, in 1890 506 inw. Er is oon station van het spoorwegvak \'s-Hor- togenboschMoerdyk. Zeveiibergsvh-Kanaal, of Zevenbergschc-IIaven, vaart in de N.-Brab. gem. Zevenborgen en Kluu- dert. Zij komt uit de Mark voort en valt in het Hollandscbdiep. Zevenboerenpohler, of Oo*- tei\'boi\'iiliuiütterpolucr, pold. van 111 boet. in do Orou. gein. Kloosicr- buren. Do pold. is in 1801 bedijkt. Zevendaal, geh. in do Limb. gem. Mook-on-Middelaar, in 1840 met 12, in 1870 met 89, in 1890 met 34 inw, Zevender, noordwest, god. der

-ocr page 962-



		982 Zevenhuizen. Ziek.

		met 691, in 1890 met 732 inw. 5. goh. in de N.-Brab. gem. Leemde. H. of het Strooien-Dorp, goh. in do N.-Brab. gem. Zevenbergen. Tl. i geh. in do N.-Holl. gem. Tessol, in 1840 \| met 65 inw. (Voor 1890 niet afz. opgo- \| gevon.) 8. of Xeder-Wnist, b. in de Utr. gem. Hoogland, in 1840 (toen een ged. dor gem. DuistDo-Haar enZevenhuizen) met 31 inw. 9. geh. in de Friesche gem. Franeker, aan do Harlingor-Trokvaart, in 1840 mot 79, in 1890 met 109 inw. lO. geh. in de N.-Brab. gem. Fijnaart. II. b. oj) de Fr. eiland Schiermonnikoog. Zeven-llntteii, goh. in de N.- Brab. gem. Boxmeer. Zevenhoven, geh. in de Overijs. gem. Kampen. Zevenmanspolder, pold.van 15 heet. in de Z.-Holl. gem. Vlaardinger- Ambacht. Zevensprongcn, beek, die in do Limb. gem. Klimmen ontstaat en naar de Geleon vloeit. Zeven-Vereenigde-Polilers, watering in Zeeuwsch-Vlaanderon, onder de gom. Broskens on IJzendyko, 1062 heet. groot, bestaande uit don Zacharias- j polder-Eerste-Gedeelte, den pold. Groote- Jonkvrouw-benoorden, Groot- en Klein- Zuiddorp, den Oranjepolder, den Mag- dalenapolder en don St.-Annapolder. Zevenvierendeel (Het), pold. ged. in de gem. Rosmalen, god. in de gem. \'s-Hertogcnbosch (N.-Brab.). Ze venwolden, zuider kwartier van Friesland, uit een deel van het oude graafsch. Stavoren en do beide Stelling- werven saamgesteld. Het bestond waar- schijnlijk toen Ooststellingwerf en West- stellingwerf nog afzonderlijk werden ge- rekend on Engwirden wellicht oen dool cener naburige grietenij uitmaakte, uit 7 grietenijen. Thans bevat het elf gom. t. w.: Sloten (de eenigo stad), Utinge- radeel, Engwirden, Doniawerstal, Has- kcrland, Schoterland, Lemsterland, Gaas- torland, Opsterland, Ooststollingwerf on Weststollingwerf. In 1744 had dit kwar- ticr (Sloten medegerokond) 25,932, in 1876 73,735, in 1890 87,202 inw. Ziedewijpolder, of Ziedewei- Mchepolder, pold. van 125 koet. iu do Z.-Holl. gom. Bnrendrecht. Deze pold. is bedijkt in 1483. Ziek, gehucht in de Goldersche gem. Gendringen, in 1840 met 88 inw. Het wordt reeds in eene oorkonde
		2940 hectaren oppervlakte, doch door de droogmaking en de nieuwe verdee- ling van den 1\'rins-Alexanderspolder is hierin eenige (ofschoon geringe) veran- dering gekomen. De grond, vroeger laag veen, bestaat sedert het uitvenen en weder droogmaken van don Zuidpias en andere veenwatercn thans gcnoeg- zaam geheel uit klcilandcn. In 1811 telde men er 1129, in 1822 1143, in 1840 1693, in 18T6 2202, in 1890 2274 inw. Bij de telling voor 1890 onder- scheidde men er: 1875 Xed.-Herv., 33 Rem., 41 C\'hr.-Gcref., 216 Ned.-Geref., 87 K.-Kath., 5 Isr. en 17 ongen. Oud- tijds allen veenliedon en veehouders, vinden de ingezetenen thans meeren* deels zoowel in den landbouw als in do veeteelt een bestaan. Er is een station, gemeenschappelijk voor Zovonhuizen en Moerkapelle, van hot spoorwegvak \'s-OravonhageGouda. De gom. bevat het d. Zevenhuizen, benovens do goh. Kikkershoek, het Oude-Verlaat en Vijf- huizen. Het d. Zevenhuizen telde in 1890 binnen de kom, die uit eeno lange, dubbele reeks woningen bestaat, 973 inw. Er zijn korkon voor de Horv. en do Item. Weioer was er ook eene Doopsgez. kerk, en oudtijds stond er het adellijke huis Te Duin. Tot de his- torischo herinneringen bohooren: de beruchte keuren van 21 en 26 Juni 1616, die, hoezeer ton onrechte, zooveel verbittering tegen Hugo do Groot ver- wekten; en de brand van 30 April en 1 Mei 1699, die o. a. do Horv. kerk verwoestte. J*. d. met eeno R.-Kath. kerk in de N.-Holl. gom. Heiloo. Het telde in 1840 68, in 1870 78, in 1890 105 inw. Do kerk, fraai vernieuwd, prijkt met 2 torens. 5$. d. en veen- kolonie in do Gron. gom. Do Leek, waarvan do aanlog in 1559 door don Ridder van Ewsum, Heer van Nien- oord, is begonnen. Do ontginning is door het graven van onderscheiden vaarten zeer bevorderd, als door het Hoofddiep, de Oost-Indische-Wijk, het Kaapdiop, de Drostenwijk, do Kokswijk, de Haspelwijk, do Evertswijk, de Jon- korsvaart, de Tetswijk on do Anlster- wijk. Voorts heeft men er de Veld- Btreek, do Bocrenstreek enz. Men teldo er in 1840 1853, in 1870 1670, in 1890 1618 inw. In 1835 is er eeno Herv. en in 1844 eeno Ohr.-Afg. (Chr.-Geref.) gem. gesticht. -4. b. in de Geld. gem. Apeldoorn, in 1840 met 605, in 1872

-ocr page 963-



		Zierikzee, enz. 983
		Zien (IN ).

		die naar het noordoosten niet zand is vermengd. Men teldo in Zierikzee in 1751 1981 huizen. In 1840 telde men er 1327, in 1870 1962, to weten 1510 bewoonde huizen, 450 onbewoonde en 2 in aanbouw. Do bev. werd in 1750 op 10,000 ti 11,000 berekend. In 1795 teldo men er: 6086, in 1822 6317, in 1830 6452, in 1840 7240, in 1850 7052, in 1860 7297, in 1870 7834, in 1876 7805, in 1890 7060, in laatstgen. jaar onderscheiden in; 4912 Ned.-Herv., 2 "SV.-Herv., I Eng.-Herv., 639 Chr.-Geref., 35 Ned.-Goref., 17 Apost., 3 Vrije-Evang., 112 Ev.-Euth., 33 Herst.-Luth., 4 Rem., 6 Doopsgez., 1211 R.-Kath., 49 Isr. en 37 ongen. De gem. bestaat uit do stad Zierikzee en het daartoe bohoorendo platteland, het Poortambacht genoemd. De stad Zierikzee ligt op een half uur afstand van de Oosterschelde, waarmede zij ten allen tijde door natuurlijke of gegraven havens gemeenschap heeft ge- had. De oudo haven liep eerst in eono oostelijko en vervolgens in cene zuide- ljjko richting, docli verzandde in de 16de eeuw zoodanig, dat zij onbevaarbaar werd. De nieuwe haven word in 1597 begonnen on voert in eene zuidweste- lijko richting naar een lager gelogen punt dan waar de vorige haven do Oosterschelde bereikte. Do stad is 46\'k heet. groot en bevatte in 1840 6517, in 1870 7398, in 1890 6790 inw. In laatst- geu. jaar waren er 1503 huizen binnen de kom, nam. 1468 bewoond, 34 onbe- woond en 1 in aanbouw. Het schoonste gedeelte der stad is dat langs de Oude- en de Nieuwc-Haven. De voornaamste straten zijn do JIiddel- of Meelstraat, i de Dam, de l\'oststraat, de St."Jansstraat \' en de Domusstraat. Het voornaamste I plein, dat do naam van Balie draagt, ligt ter plaatse waar vroeger \'s-Graveu- hof werd gevonden, een grafelijk ver- blijf, dat van hot jaar 1048 dagtookendo. Zierikzee, dat thans het handeldrijvend en landbouwend element van Schouwen\'s bevolking op eono gelukkigo wijzo ver- eenigt, heeft zijn eersten bloei aan hot zoutziedon, den koophandel, de visseho- r(j, het moercedon en den landbouw to danken. Bij een brand in 1526 deelden niet minder dan 77 zoutkeeten in do grooto ramp. Thans heeft men er nog slechts één zoutkeet, terwyl ook het meekrabreeden sterk verminderd is. Doch als de hoofdniarkt van Schouwen. en-Duiveland trekt de stad groot voor.
		Tan den 30 Octobei 1235 als Syke vermeld. Zien (De), pold. van 181 heet. in de N.-Holl, gem. Uitgeest. Zienubei\'g, goh. in de N.-Brab. gem. Oinneken. Zierikxee, of Zierikxee, 1. distr. voor do verkiezing van één lid van de Tweede Kamer der Staten-Genc- rual. Het bevat do gem. Zierikzee, Haamstede, Noordwelle, Kenesse, Sc- rooskerke op Schouwen, Burg, Elkerzee, Ellemeet, Brouwershaven, Zonnemniro, Duivendijke, Kerkwerve, Noordgouwc, Dreischor, Oosterland, Nieuwerkerk, Onwcrkerk, Bruinisse, Ooedereede, Oud- dorp, Stollendam, Dirksland, Jlelissant, Jliddelharnis, Sommelsdijk, Oude-Tonge, Nieuwo-Tonge, Herkingen. 2. prov. kiesdistr., bestaande uit het eil. Sckou- wen-en-Duiveland, en daarin de gem. Zierikzee, Kerkwerve, Serooskerke, Noordwelle, Haamstede, Burg, Renesse, Ellemeet, Elkerzee, Duivendijke, Brou- wershaven, Zonnemairc, Xoordgouwe, Dreischor, Oosterland, Bruinisse, Ouwer- kerk, Nieuwerkerk. 3. tweede arrondissement in Zeeland, in 1311, ge- vormd (als derde arr.) uit het voorm. kwartier Zierikzee, zooals dit tijdens het Kon. Holland had bestaan.\' Het werd reeds toen in 3, thans in 2 kantons ver- deeld: Zierikzee on Tolcn. 4. eerste kant. van het arr. Zierikzee. Het bevat de gem. Zierikzee, Nieuwerkerk, Ouwer- kerk, Oosterland, Bruinisse, lirou- wershaven, Burg, Dreischor, Duivcn- dijke, Elkerzee, Ellemeet, Haamstede, Kerkwerve, Noordgouwe, Noordwelle, Renesse, Serooskerke op Schouwen, Zonnemairc. 5. klasse der Herv. Kerk in Zeeland, verdeeld in 3 ringen: Zierikzee, Brouversbaven en Tolen. <». kerk. ring dor klasse Zierikzee, be- vattondo do gem. Zierikzee, Bruinisse, Sir-Jansland, Kerkwerve, Nieuwerkerk, Oosterland, Ouwerkerke. 7. klasse der Chr.-Geref. Kerk, bevattende de gem. Zierikzee, Haamstede, Oosterland, Bruinisse, Kolijnsplant, Kampcrland, "WiaBckerke-en-Gcorsdjjk. H. gem. op Schouwen (het westelijk deel van hot Zeeuwschc eil. Schouwen-en-Duiveland). Zjj is in hot zuiden en oosten bepaald door do Oosterschelde, in het noorden door do gem. Kerkwerve en Noord- gouwe en in het oosten door do gem. Nieuwerkerk en Ouwerkcrk. Z\\j beslaat 1881 heet. en is gevormd door zeeklei,

-ocr page 964-



		984 Zierikzee. Zierikzee.

		\| ren werden geslagen, in de Iento van j 1304; de vroesolyko scheepsstryd tus- I schen de verbonden Hollanders, Zeeuwen I en Franschon tegen do Vlamingen, den ; 11 Augustus l;i04; het uitroeien der j Tempeliers, in 1312; de vergunning van Graaf "Willem tot het oprichten : van baken in de duinen, in 1352; het , uitbannen der Minderbroeders wegons een in het klooster geploegdon dood- ; slag, in 1383; do brand van 1414; de huldiging van Hertog Filips van Bour- gondiö als Graaf van Zoeland, in 1433; do mislukte poging van Koning Henry , IV van Engeland om do Zierikzeëuaren tot trouwbreuk aan don llourgondischen \| Hertog te verleiden, in 1436; het groot verlies aan schepen, in 1454: de bran- den van 1458 en 1466; het huldigen van Hertog Karol van Bourgondië, op den d(jk van Borrendamme, terwijl de pest binnen do stad woedde, in 1468; hot oproer wegens het invorderen van nieuwe accijnsen, in 1472; de komst van Hertog Karol den Stoute om de schuldigen te straffen, den 30 Januari 1473; de hul- diging van Maximiliaau van Bourgondië, den 23 Maart 1487; de komst van den ] Hertog van Saksen om de Zierikzeëna- ron te straffen wegens het aanvoeren van mond- on krijgsbehoeften aan de Hoekschen binnen Sluis, in 1492; het heerschen der post in 1515 on 1518; do brand van 15 April 1526; het heerschen der post, in 1532; het begin der vervol- j ging om het geloof, door te verbannen en to onthoofden, in Mei 1535; de komst van Keizer Karel V, den 15 Juli 1540; ; de eerste openbare predikatie der Herv., in Juli 1566; het omverhalen van het Minderbroederklooster, in Jnnuari 1567; ; het verzet van Lieven Jansz. Boheym, genaamd Keersemakor on de zijnen, om de Spaanscho bezotting binnen te laten, in April en Mei 1572; het innemen van twee vendels der "Walen, in het begin van den zomer vnn 1572; het openen i der stad voor do Staatschen, onder Jakob i Simonsz. do Rijk, den 6 Augustus 1572; de overgave aan de Spanjaarden, na een wakkeren tegenstand van meer dan tien maanden, waarin vooral Jan Lieven I Hoero met do grootste opoffering voor- ging, don 2 Juli 1576; het bezetton dor J stad door Staatsche troepen onder Ho- henlo, in November 1576; het graven der haven on het trekken van Duive- ! land aan Schouwen, begounen in 1594; i het nemen van 49 vischschepon door de
		deel uit den bloeienden staat, waarin de landbouw van dit eiland verkeert, ter- w\\jl koophandel en schoepvaart daar- door aanmerkelijk gebaat worden. Hot fabriekwezon levert, behalve moekrap en garancino, hout, stoom- en andero werktuigen, gehekeld vlas, leer, touw, zeep, steenen, enz. Men hoeft er voorts boekdrukkerijen, gasfabriek, sigarenfa- brieken, oostormaatschappij enz. Zicrikzeo heeft een oud Stadhuis, uit blauwe on witte arduin opgetrokken, dat reeds in 1472 bestond. Onder de merkwaar- dige gebouwen behooreu o. a. \'s-Gra- vensteen (het huis van arrest) en do Beurs. Maar het belangrijkst is do Grootc Toren, die, oorspronkelijk met de St.-Lieveus- of Monsterkerk verbon- den, door het afbranden dior kerk, opG en 7 October 1832, daarvan werd ge- scheiden. Deze toren is in 1454 gegrond- vest on tot eene hoogte van 71 meter opgetrokken, ofschoon hot ontwerp eene hoogte had bepaald van 207 meter. Van het plat, dat den toren dekt, ge- niet men schoone vergezichten over een deel van Zeeland en de Zeeuwsche stroomen. Zierikzee heeft 0 kerken. Van de beide Herv. kerken is do Kleine- of Gasthuiskerk een der oudste gebouwen der stad. De Grooto kerk, in 1833 be- gonnen, doch eerst in het voorjaar van 1848 volbouwd, vervangt de door brand verwoeste St.-Lievenskerk. Zij heeft een uitmuntend en fraai orgel. Do overige kerkgebouwen dor Christenen zijn die Lntherschon, der Chr.-Gereformcerden en der Koomsch-Katholieken. De sy- nagogo is in 1825 gesticht. Do stad heeft verscheidene liefdadige inrichtin- gen, eene hoogere burgerschool, eene burger-avondschool, ambachtsschool, tee- kenschool en andere instellingen van ondorwijs. Zierikzee is van veel liooger ouderdom dan waarvan de oudste oor- konden, die op haar betrekking hebbon, gewagen. Hot oudste charter waarin de naam Zierikzee, daarin Syricseporch go- schreven, voorkomt, is van Juli 1220. Tot de historische herinneringen behoo- ren: do aankomst van Graaf Willem I, in 1203; do boete door Graaf Fioris V den Zicrikzeünaren opgelegd, omdat zy tegen de Middelburgers waren opgetrok- ken, in 1280; het zogeviorend gevecht tegen do Vlamingen, op 1 Mei 1303 ; de veldslag op Duivcland, waarin do Zeeuwen en hunne Hollandsche mede- standers door Graaf Gwy van Vlaande-

-ocr page 965-



		Zieuwent.		Zoelntond. 985


		woest. Een deel der muren hoeft in 1579 gediend om de Schouwensche djj- kon to versterken. ZioilMburg, landg. in de K-Brab. i gem. Vucht, weleer eon eigendom der _; Duitscho orde. Zoelen, gom. in Geld., ingesloten door de gom. Tiel, Maurik, Buren en "Wadenooien, 2759 heet. groot, meestal kloiland, hier en daar mot onkelo dilu- ^; vische zandgronden. De Linge vormt deels de grens der gem., deels stroomt z\\j er door. In 1811 had Zoelen 1254. in 1822 1470, in 1840 1814, in 1876 2356, in 1890 2338 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 2307 Xed.-Herv., 1 W.-Herv., 2 Luth., 1 Chr.-Geref., 1 Xed.-Geref. en 26 R.-Kath. Deze bov. vindt meerendeels haar bestaan in don landbouw, de veeteelt, ooftkweekerij on i steenbakkerij. De gem. bestaat uit de heerl. Zoelen (waarin het d. Zoelen) on do beide d. Kerk-Avezaat on Kapel- Avezaat. Het d. Zoelen, aan do Linge i gebouwd, had in 1811 697, in 1840 918, in 1872 1129, in 1890 1161 inw., dio van het overige ged. der heerl. Zoelen (1433 heet.) medegerekend. Het is eono oudo plaats, dio reeds in 1139 ondor den naam Solen werd vermeld. De mork- waardigste gebouwen zijn het kasteel van Zoelen, bestaando uit een door grachten omgeven hecht gebouw van jongere dagteekening en een oud, niet moer bewoond slot. Het landgood heeft uitgestrekte tuinen on bosschen. Er is eene Herv. kerk met hoogen, zwaren toren. Vroeger stond to Zoelen ook het kasteel Aldenhage, op eene plek, waar thans eene tombe verrijst, dekkende hot stotfeljk overschot van don staatsman Johau Gijsbort Baron Yerstolk van Zoe- len. Eene andere tombe, die van het geslacht Pieck, versiert de Herv. kerk. Heoren van Zoelen kent men sedert de tweede helft der 12de e euw. In 1578 (of 1579) werd Zooien door do Spanjaarden geteisterd, waarbij het kasteel in een bouwval verkeerde. In Januari 1809 leed het d. veel door overstrooming. In 1814 vermeesterde de landstorm er 84 Donseben Kozakken, die hier wildon achterblijven, on na hunne gevangenne- : ming door Nederlandsche troepen over do grenzen worden gebracht. Zoelmoncl, d. in de Geld. Bousi- chem, bevallig tusschen korenvelden ge- legen. Men telde er in 1840 536, in I 1872 712, in 1890 705 inw. Er is oenft
		Engelsehen, in 1653; het oproer van II Juli 1672; het doorbroken van don Oost- Havondijk, den 26 Februari 1682; het oproer in April en Mei 1747; de revo- lutie van 5 Februari 1795; het wegzin- ken van het Oost-Havenhoofd, den 24 Augustus 1801; de strijd van de Luitc- nants Olijve en Velsborg tegen Engel- sche kruisers, in Maart 1804 ; de wa- tervloed van 14 en 15 Januari 1808; de bezetting door de Engelschen, den 31 Juli 1809; de gevangenneming vanden Rechter Willem Adriaan de Jonge, den 5 December 1813; het aftrekken der Franschen, den 7 December 1813; de vrijhoid hersteld, den 8 December 1813; de komst en het vertrek van Koning "Willem III, den 29 en 30 Mei 1862. Zieuwent. 1. dorp met twee R.- Kath. kerken in de Gold. gem. Liekten- voorde. Men telde er in 1840 1417, in 1872 1305, in 1890 1001 inw. «. (liet), b. in de Gold. gem. Ruurloo, in 1840 met 407, in 1872 met 427, in 1890 met 412 inw. Zilk. b. in do Z.-Holl. gem. Xoord- wijkerhout. Met het omliggend land maakt zy eono heerl. uit, die in 1840 124, in 1890 167 inw. telde. Zil kei-polder, pold. van 148 heet. in Z.-Holl., deels in de gem. Noordwij- kerhout, deels in Hillegom, deels in Lisse. Zilveil. of SM ven. b. in do Geld. gem. Apeldoorn, onder Loenon, in 1840 mot 355, in 1872 met 594, in 1890 mot 517 inw. Zil veiiwebe-l\'ol. geh. in do Geld. gom. Brummen, onder Hal. Zilverbeek, beek in Geld. onder Aalten, Lichtenvoordo en Ruurloo. Zilverberg, heuveltop bohoorende tot do bosschen van hot landgoed Door- werd, in de Geld. gem. van dien naam. Zil verlioek.je. hofstede in de >^T.- Brab. gem. Steenbergen. Zinderen, havezate in de Geld. gem. Wisch. Zink neg\', b. in do Z.-Holl. gem. Oudbeierland, in 1840 met 328 inw. Voor 1890 niet afz opgegeven. Zinaerbnreii, of TV.inwerbn- ren, goh. aan den straatweg tusschen Sneek on Leeuwarden, onder het d. Roordabui/.um, in de Friesche gemeente Idaardoradoel. Zioil, voorin, klooster in de Zeeuw- scho gem. Xoordgouwe, in 1434 ge- bouwd en waarschijnlijk in 1575 ver-

-ocr page 966-



		Zoeterivonde.
		986 Zoetenstege.


		oude, schilderachtig begroeide Herv. kerk. Zoelmond (Solemunde) was oud- tijds eeno afzonderlijke heerl., die door de abdij van Mariënwaard van den Hoer van Mierlaar was gekocht. In 1250 droeg de stift dit goed op aan Graaf Otto II van Gelder. De Gelderscho vor- sten gaven de heerl. aan een zijtak der Buren\'s, en daardoor is Zoelmond einde- lijk aan Uuren gekomen. Uit den hoog- gelegen grond van Zoelmond zijn zoo- wel Oud-Germaanscho al» Komeinsche overblijfselen opgedolven. Zoeteiistege, b. in de Overijs. gein. Almeloo. Het teldo met Knoops- hofte in 1840 34G inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Zoetoriiieer, 1. prov. kiesdistr. in Z.-Holl., bevattende de gem. Zoeter- meer, Veur, Wassenaar, Voorburg, Zeg- waard, Bonthuizen, Stompwijk, Pijnakker, Nootdorp, Berkel-en-Rodenrijs, Hillegers- berg, Schiebroek, Bergschcnhoek, Zeven* huizen, Moorkapello, Bleiswijk, ]\\\'ieuwer- kerk-aan-den-Usel, Kapelle-aan-den- IJsel, Moordrecht. \'4. gom. in Z.- Holl., ingesloten door do gem. Zoeter- woude, Zegwaard, l\'ijnakker, Nootdorp en Stompwijk, met ocne oppervlakte van 1885 heet. Oorspronkelijk bestond de .grond geheel uit laag veen of water; doch door hot vervenen, bedijken en droogmalen zijn hier in don loop der eeuwen geheol andere toestanden ont- staan, zoodat thans bijna al het land door kleigronden wordt gevormd. In 1811 bad Zoetermeer 760, in 1822 851, in 1840 892, in 1876 1050, in 1890 1166 inw. Bij do telling voor 1890 onder- schoiddo men or: 619 Ned.-Herv., 14 C\'hr.-Gerof., 6 Ev.-Luth., 19 Ned.-Gercf., 503 R.-Kath., 1 Oud-Koomsche en 4 ongen. Landbouw en veeteelt maken hun hoofdbedrijf uit. Onder de laatste gravon en tijdens do Republiek waren zy zoowel veenlieden als veeboeren. De gem., die tevens eeno heerl. is, bevat, behalve het grootste deel van het dorp Zoetermeer, de b. Voorweg. Het d. Zoetermeer ligt aan don weg van \'s-Gra- venhago naar Gouda, on maakt met Zegwaard, waarmode het in ééno rich- ting is gebouwd, een geheel uit. Zelfs staat de kerk (dien don Herv. behoort) in de gem. Zegwaard. Ecne vroegere kerk heeft aan den Broekwog en do Zwaardsloot gestaan. Do K.-Kath. kerk, vroeger aan den Voorweg gelogen, is in 1817 naar Zoetermeer verplaatst. Men		teldo te Zoetermeer in 1840 270, in 1890 441 inw. Tot do historische her- iuneringen behooren : het beletten door de Spanjaarden aan Boisot om langs Zoe- termeer Leiden te bereiken, in 1574; het afstervon van Commertje Jansdoch- ter Cocken, weduwe van Dirk Jonge Jansz., die 181 nakomelingen naliet, in 1602; de hevige brand van 28 on 29 October 1701. Zoeteriiie<-rsclie-Mcer,ofZoe- termecrsche-Meerpolder, in 1614 drooggemaakt meer in Z.-Holl., deels in de gem. Zoetermeer, deels in de gem. Stompwijk, 533 heet. groot, in 1890 met 69 inw. Zoetermeersclie-Polder, of 5TieHwe-di^-oo{>\'jjeiiiaakte-Iol- der-vaii-Zoetermeer, polder van 682 heet. in de Z.-Holl. gem. Zoeter- meer. Tot in de helft der 18de eeuw- was hot een veonplas. Deze plas werd van 1718 tot 1771 drooggemalen. In 1890 teldo men er 60 inw. /oeterwoiide, 1.* dek. van het bisd. Haarlem, bevattende de par. Groe- nondijk (Hazerswoude-aan-den-Hoogon- Kijndijk), Koudekerk (Rijndijk), Leid- scbendam, Nootdorp (Niouwveen), Stomp- wijk, Zoetermeer, Zoetorwoude, Zoetor- woude-nan-den-Hoogen-Rijndijk. Er is eeno openbare kapel op de bcgraaf- plaats te Loidschendam. 3. gom. in Z.-Holl., tusBchon do gemeenten Leiden, Leiderdorp, Hazorswoude, Bonthuizen, Zoetermeer, Stompwijk, Voorschoten on Oegstgeost. Zij beslaat 3248 heet., deels klei-, deels veengronden. Men telde er in 1811 1713, in 1822 1775, in 1840 2411, in 1876 3571, in 1890 5163 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er: 2640 R.-Kath. 8 Oud-Room- schen, 1734 N.-Herv 195 Chr.-Goref., 67 Ev.-Luth., 5 Herst.-Luth., 42 Rem., 31 Doopsgoz., 289 Nod.-Geref., 4 Episk., 1 Evang., 14 Isr. en 85 ongenoem- deu. De sterke uitbreiding der bev. is voornl te danken aan de toeneming in die gedeelten dor gem., welke aan Leiden palen en daarmede als \'t ware één goheel uitmaken. De bev. bestaat deels van den landbouw, do veeteelt en zuivelbereiding, doels van het fabriek- wezen. Do gem. bevat de dorpsbuurteu Zoetorwoude, Zootorwoudo-aan-don-R\\jn- dijk en Zuidbuurt, bonovens de b. den Hoogen-Rijndijk (buiten de Wittepoort te Leiden), Studentenpad, Woipoort, Gel- derswoude, Noordbuurfc en "Westoind

-ocr page 967-



		Xomci-dijk.		Zonnemaire. 987


		de geh. Noorda, Do Vliot, Miening, Voorschotorwcg, Hoogstraat, Kronostein en Vrouwenvaart, benevens vele groo- tere en kleinere landgoederen. Zoeter- woudo is eeno oude heerl. Het d. Zoe- terwoudo bevatte in 1840 350, in 1870 347, in 1880 1999 inw. binnen de kom. De Herv. kerk prijkte oudtijds met fraai-geschildorde glazen. Vóór de Her- vorming bebben de Malthezer ridders hier vele goederen bezeten. Kr is een station van don spoorweg Leiden "Woerden. 3. -aanden-Hoogen- Itijlldijk, d. met eeno K.-Katb. kerk op den huizo Meerburg en het gesticht de Gooden Herder in de Z.-Holl. gom. Zooterwoude. Het is door den Rijn van Leiderdorp gescheiden.-----1. of<iJro©- tepolder-van-Zoetei-woude, p. van 470 heet. in de Z.-Holl. gem. Zoe- terwoude. Zoinei-dijk, 1. b. in de X.-lIoll. gem. Wognum, in 1840 met 44. in 1870 met 110, in 1890 mot 164 inw. ». b. in do Drentscho gem. Meppel,in 1811 met 59, in 1840 met 95, in 1870 met 102 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. 3. geh. in do N.-Holl. gom. Oudendijk, n 18 40 met 36, in 1890 met 47 inw. -4. geh. in do Gron. gem. Delfzijl, in 1840 met 57 inw. 5. goh. in de Gron. gem. Termunten, in 1840 met 40, in 1890 mot 30 inw. <>. of Leegte, geh. in do Gron. gem. Nieuwolda, in 1840 mot 15, in 1890 met 10 inw. Zomeren of Someren, gem. in N.-Brab., ingesloten door de N.-Brab. gemeenten Asten, Lierop, Soerendonk, Heeze en Maarheos en do Limb. gem. Nederwecrd. Do grond 5993 heet. bestaat incest uit diluvisch zand, dat in het oosten door de A wordt bozoomd, uit hoog veen en eenigc weiden. Men toldo or in 1822 2715, in 1840 29I , in 1875 2960, in 1890 3013 inw. Bij de volkstelling voor 1890 vond men er: 2915 R.-Kath., 98 Herv. De ingezetenen bestaan meest van den landbouw, vee- fokkerij en veenderij. Ook zijn er enkele brouwerijen en andere fabrieken. De gem. bevat het d. Zomeren, de b. Ende- schot en Slievon, bonovens het geh. Do Hut. Het d. Zomeren ligt zeer ver- strooid, weshalve men het in verschillende wjjkon of goh. afdeclt, zoo als Postel, Speelheuvel, enz. Een kwartier uurs van het middelpunt is cenc losplaats aan de Zuid-Willemsvaart. Den 29 Juni 1301 werd Zomeren door Hertog Jnn II van		Brabant tot cene vrijheid verheven. Kr zijn 2 kerken, voor R.-Kath. en Her- vormden, beiden belangrijke gebouwen. Den 2 October 1506 werd het dorp door de Gclderschen uitgeplunderd. Weinig beter ging het in 1543, toen Maarten van Rossum hier eene zware brand- schatting eischto. Oudtijds stonden in en bfj Zomeren zeven kasteelen. Van één is de naam niet bekend. De ande- ren waren Vladoraken, Edelenburg, Wolfraad, Wittevrouwenberg, De Donk en Grimberg. /oini\'i\'hiinl. 1. geh. in de Z.-H. ! gem. Heinenoord. &. pold. in de Z.- Holl. gein. IJselmonde. KonieHandcn, pold. van 781 heet. in Z.-Holl., deels in de gem. Heinon- I oord, deels in Puttershook, deels hl .Mijiisheerenland. /onicrzoix\'. fraai landgoed in de N.-Holl. gem. Bloemendaal, in de eerste helft onzer eeuw een veel bezocht uit- spanningsoord. Zon of Non, 1. d. met ecue R.-Kath. ; kerk in de X.-Br. grein. Zon-en-Brougel, aan den Dommel. Het telde in 1880 binnen de kom 313, in 1890 227 inw. Do l\'laats of hot Marktveld maakt het mid- j dclpunt uit. In 1794 leed dit d. voel door de doortrekkende Engelschen en Franschen. 2. -eil-Bl^-engeI. gemeento in Xoord-Brabant, tusschen St.-Oedenrode, Xunen 0. n., Woen- scl en Best. Zij is 3342 hectaren groot, bestaande de grond meest uit zand, doch ten deele ook uit beekklei. Onder eenige heuvelen onderscheidt men den merkwnardigen Potjesborg. De gem. bevatte in 1822 1597, in 1840 1015, in 1875 1611, in 1890 1546 inw. Men vond or bü de tolling voor 1890 1544 R.- Kath. en 2 Herv. Zij bestaan meest van den landbouw. De gem. bevat do beide d. Zon en Breugcl, benevens do geh. Wolfswinkel, Zand, Houtum, Ekkersrjjt, Do Hoeve, Anschot, Kemennde, Heuvel, . Esp, Bokt, Driehoek, Kind, Hoogstraat, \' Eige, Oerle on Stad. Koilderivijk, b. in do N.-Brab. ¹ gem. Veldhoven, in 1840 met 254, in ¹ 1890 met 207 inw. Xondvcld, of Sontveld, b. in do >\'.-Brab. gem. Vechel, in 1840 met i 161, in 1890 met 186, in 1890 met 208 inwoners. Zoiliiebei\'g, b. in de Ovorys. gem. Grafhorst. Zonnemaire, 1. gem. op het

-ocr page 968-



		988 Zoimeiiberg.
		Zouteveen.


		Zeeuwsche eil. Schouwen-eii-Duivcland. door do wet Tan 30 Dec. 1865, op den 4 April 1866, uit de beido (rem. Zonne- maire en Bommencde saamgestcld. Zij is in het noorden door de Grcvelingen of Meningen bespoeld en paalt naar do land/ijde aan de gemeenten Brouwers- haven, Kei kwerve, Noordgouwe en Droi- schor. Hare grootte beloopt 1209 heet., waarvan Zonnemaire 579 en lioinmenodo 690 aanbracht. Do grond is klei, die meer of min met zand is vermengd. De bev. beliep in 1822 (bfj den beperkten omtrek) 379, in 1840 (bij dezelfde om- standigheden 442), in 1876 (dus ver- groot) 1050, in 1890 eveneens 1050 zielen. In laatstgcn. jaar onderscheidde men er: 952 Herv.. 1 W.-Herv., 74 C\'hr.- Geref.. 14 Ned.-Geref., 1 K.-Kath. en 7 ongenoemden. Zij bestaan meest van den landbouw. Do gem. bevat het dorp Zonnemaire en de buurt Bommencde. Het d. Zonnemaire telde in 1890 binnen de kom 340 inw. Het ontleent zyn naam aan het oude water Sonueinaar of Zou- nemeer. Omstreeks 1400 is de polder Zonnemaire gevormd. .Mogelijk echter heeft aan de zuidzijde van het Zonne- meer reeds vroeger eeno b. gestaan, en dan kau doze het Sunnemero zjju ge- weest, waarvan in eene oorkonde van 25 Augustus 985 sprako is. Zonnemaire behoorde eeuwen achtereen aan de gra- felykheid, doch in 1705 is het als hoerl. uitgegeven. Zonnemaire heoft eeno Horvormdo kerk. Si. polder van 565 hectaren in de Zecuwscho gom. Zonno- mairo. Zoniienberg, fraai houtryk land- goed onder Oosterbeek in de Gold. gom. Ivenkum. Zouneveldttpoldei\', polderl. in de Z.-Holl. gem. Valkenburg. Zoom, 1. naam dio in sommigen aan de Brab. oeverstrook langs do Oos- terschelde, andoren aan den Moorvaart aldaar geven. Aan dezen naam is het woord Zoom in Bergen-op-Zoom ont- leend. 2. goh. onder Nunspcet in do Geld. gein. Ermeloo. Zooi-dijk, pold. in de Geld. gem. Kuilenburg. Zorgvliet, 1. landgoed in de Z.- Holl. gem. \'s-Gravonhage, thans het eigendom van het Kon. Huis. Het is in 17do eeuw door Jakob C\'ats on in de 19do eeuw door Koningin Anna Pau- lowna bewoond. *ri.* ol\'Zorg\\ I ied, landgoed in do Drcntscho gem. Diever,
		in de door do Maatschappy van Welda- digheid gestichte kolonie Wateren. Met de dagloonerswoningen telde het in 1870 24, in 1890 64 inw. Zoterbeek, b. in de Limb. gom. Maasbree. Zoutelaiule, gem. in do Zeeuw- scho landstreek Walcheren, uit do hoerl. I Zoutelande, St.-Janskerko, Boudowyns- j korke on Wcrendyko saamgesteld. In j het westen wordt zij door do Noordzee j bespoeld, terwy\'1 zy\' naar de landzyde I wordt bepaald door do gein. Westka- i pelle, Domburg, Moliskerko en Bigge- kerke. Met uitzondering van de kust, waar de oppervlakte uit duin (zand) be- staat, is do grond door klei gevormd. In het geheel is de gem. 765 heet. groot. j Men telde in 1822 428, in 1840 555, in 1876 629, in 1890 648 inw., in laatst- j gen. jaar onderscheiden in 510 Herv., , 48 Ohr.-Geref., 52 Xed.-Geref. en 38 ongen. Zij bestaan meerendeels van den landbouw. De gem. beval het d. Zoute- lande, de b. Boudewijnskerko on de geh. St.-Janskorke en Werendyke. Het d. Zoutelande aan de Noordzee gelegen, is noch fraai, noch aanziculijk, doch was oudtijds veel belangrijker. Van hier dat , dikwijls in de naburige gronden Mid- deleeuwsche munten zijn opgedolven. In : 1840 tolde men or: 372, in 1820 412, in 1890 404 inw. Men vindt er eene ; Hervormde kerk on eene put van hel- \| der water, den St.-Willebrordsput ge- noemd. In den Spaanschen tijd heb- ben de Staatschon hier eene schans aangelegd, waarvan nu niets meer te vinden is. Zoute npol der, 1. pold. van 121 heet. in de Zoeuwscho gom. Groode, na ondergovlooid te ziju, in 1612 weder hordijkt. 2. pold. in do Zeeuwsche gem Neuzen. Zoutepaimepolder, pold. deels in Zeeland, deels in do Belg. prov. West-Vlaanderen. Hot deel onder St.- Anna-ter-Muidcn in de Nederl. gem. Sluis is ruim 7 heet. groot. Zontespui, of Zouterspui, 1. goh. in de Zeeuwsche gem. Zaainslag. in 1840 met 60 inw. 2. geh. in de Zeeuwsche gom. Axel. Zouteveen, hoerl. in de Z.-Holl. gem. Vlaardiuger-Ambacht. Zij bestaat uit twee van elkander gescheiden stuk- ken, te zamen groot ruim 611 heet. Eerst door do wet van 11 Juli 1855 is zjj bjj Vlaardinger-Ambacht gekomen.

-ocr page 969-



		Zonteveensclie-Polder. Znidbroek. 989

		Tot dien tyd was zij eene afz. gom., die in 1822 213 en in 1840 246 inw. telde. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) Vóór do Herv. stond er eeno kapel. Later vond men er do R.-Kath. kork der statio Vlaardingen. Zouteveensche-Polder, pold. van 872 heet. in Z.-Holl., deels in de gem. Vlaardinger-Ambacht, deels in Schipluidon. Zontkaag, polderl. van 27 heet. in de N.-lloll. gem. "Winkel. Zoutkamp, of Zoltkamp, d. in do Oron. gein. Ulrum, aan den mond van het Reitdiep. Men telde er in 1840 720, in 1870 667, in 1890 976 inw., die veelal in do visscherij een bestaan vin- den. Oudtijds was deze plaats versterkt met schanswerken, waarvan nog sporen bestaan. In 1581 werd do schans van Zoutkamp door de Stnatschen onder Norrit ingenomen. Later viel zij weder in de Spaanscho macht, doch Allart C\'lant, een overste uit het leger van Graaf Willem Lodewijk van Nassau, hernam haar in October 1589. Do te- genwoordige Herv. kerk is in 1836, de (Jhr.-Geref. kerk in 1841 gesticht. Se- dert 1848 heeft Zoutkamp eene verbiu- ding met L\'lrum langs een grintweg. Do dijk, hier in 1876 aangelegd, om den mond van het Keitdiep af te sluiten, is bij don storm en hoogen vloed op 30 en en 31 Januari 1877 op drie plaatsen doorgebroken, hetgeen eene schade van meer dan f 300,000 veroorzaakte. Zonweudijk, b. in de Z.-Holl. gem. Moerkerk, in 1840 met 104, in 1890 mot 164 inw. De buurt ligt langs den Zouwcndijk, die van Amcido naar Moerkerk loopt en daar by den Bazel- dijk aansluit. Znid-Aclittieiihoveii, pold. in de Z.-Holl. gem. Nieuwkoop. Znid-Akeiidam, hcerl. in de N.- Holl. gem. Schoten, in 1840 mot 96, in 1870 mot 139 inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. Znid-Barge, b. in de Drentsche gem. Kunnen, in 1811 met 170, in 1840 met 205, in 1870 met 327, in 1880 met 368 inw. Znidbeierland, gem. in Z.-Holl., doels op de Hoeksche-Waard, deels op de Tien-Gemeten. Zy is in het zuiden door het Haringvliet van de gemeente Den Bommel en Ooltgens- plaat gescheiden en overigens bepaald door de gem. Goudswaard, Piershil,		I Nieuwbeierland, Oudboierland, Klaas- ! waal on Numansdorp. De gemeente is groot 3499 heet. en bestaat uit inge- dykte landen, met eeno oppervlakte van zeekloi In 1811 had Znidbeierland 1081, in 1822 1149, in 1840 1351, in 1876 1854, in 1890 1998 inw. By de telling voor 1890 onderscheidde men er: 1634 N.-Herv., 260 Chr.-Geref., 81 Ned.-Goref., 5 R.-Kath., 14 Israël, en 4 ongenoom- den. Landbouw, vlasserij en veeteelt maken hunne voorn, middelen vnn be- staan uit. De bodyking dor grondon van deze gom. is in het laatst der 16e eeuw begonnen met do plaat De Hitzert of llitzaart. Ten gevolge daarvan werd Zuidbeierland eene bijzondere heerl., die door den Graaf vnn Egmond in 1614 aan onderscheidene koopers is verkocht. De gem. bevat het d. Znidbeierland, de b. Hitzertseho-Kade, Nicuwendijk en Zwartsluisje. benevens velo verstrooide ^; woningen. Het d. Zuidbeierland, ook wel den Hitzert genoemd, ligt op on I tegen den dijk vnn den Groot-Zuidboier- landschen-I\'older. Het telde binnen do kom in 1370 701, in 1890 831 inw. Er is eene Herv. kerk. Er is een stoom- ^! tramlijn geprojecteerd van Rotterdam naar Znidbeierland, met een zytnk van Krooswijk naar Oudlieierland. Znidbevcland. sehiereil. in Zoe- land, door spoorwegdnmmen met Wal- cberen en N.-Brab. verbonden. Het wordt bespoold door de Hont of Wos- terschelde, het Sloe, do Zuidvliet en de Oosterschelde. Het wordt reeds vroeg in do geschiedenis genoomd, het eorst in eeno oorkonde van don 24 Januari 966 als Bievelant". Door overstroomin- gon en indijkingon is liet zoo horhanldo- lyk veranderd, dat do oude vorm met de latere geheel verschilt. Het oostelijk Zuidbovoland, waarin de stad Reimers- waal tot een hoogen bloei was gekomen, ging door eenige vlooden in do 16de oeuw, vooral die van den 5 Nov. 1530, te gronde. Daarentegen werd hot oil. Borsele door het afdammen van de Zwake in 1680, evenals Wolfaartsdyk door het aanwinnen van den Lodewyks- of Wil- helminapolder in 1809 met Zuidbeve- lond vereenigd. In 1867 hield Zuidbove- land door den dam bij Bat op een eiland te zijn. Znidbroek, 1. tweede kanton van het arr. Winschoten in Gron. Het bevat de gem.: Meeden, Midwolde, Munten- dam, Nieuwolda, Noordbroek, Scheemda,

-ocr page 970-



		090 Znidbroekaterdiep. Termunteu, Veendam, AVildervank, Zuid- broek, Hoogeznnd, Sappemeer. Sï. gem. in Gron., tusschen de gom. Noordbroek, Scheemda, De .Meeden, Muntendam en Sappemeer, ruim 1841 heet. groot. Oor- spronkelijk bestond de grond deels uit zand, klei en hoogveon, doch dit laatste is reeds lang afgegraven en in vrucht- baar land veranderd. In 1811 had Zuid- brook 1294, in 1822 1445, in 1840 1756, in 1870 2575. in 1890 2626 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in : 210!) Hcrv., 253 C\'hr.-Geref., 3 Rem., 15Ned.- Geref.,5 Vrye-Evaug., 1 .Meth.,85Doopsg., 17 Hcrst.-Luth, 14 K.-Kath., 40 Isr. en 84 ongcu. Vroeger meerendeels veen- lieden, bestaan zij thans van landbouw, veeteelt en koophandel, scheepsbouw, schoepvaart en eenigen fabriekarbeid. Zoo heeft men er oene stoom-nardappel- meelfabriek, stoom-olieslagerij, hout- zangmolens, enz. De gem. bevat het d. Zuidbroek, de b. Uiterburen, Tus- schonloegen en Oosteindo, benovens do geh. Zuidbroeksterveon, Spitsbergen en Oudedyk. Hot d. Zuidbroek ligt aan bet Schuiton- of Winschotordiep en beeft door den Staatsspoorwog gomoenschap mot Groningen, Winschoten, enz. Voorts is er eone stoomtramverbinding over Veendam en "Wildervank mot Stadska- naal (Valtermond). Het is eonoaanzion- lijko en fraaio plaats, die binnen haro kom in 1890 785 inwoners telde. Do Herv. kerk heoft een fraai orgel. .\'{. geh. in de Z.-Holl. gem. Bergam- bacht. Met 249 beet. land maakto het vroeger eene zelfst. gom. uit, die door do wet van 13 Juni 1857 bö Bergam- bacht ingelyfd. Zuidbroek had in 1822 91, iu 1850 105, in 1890 118 inw. Zuid- broek vormt oen afzonderlijken polder. 4. polderl. in de Z.-Holl. gem. Noord- wijk. 5. of Zuidbroek-van- HeeniMkerk, polderl. van 172 hoct. in de X.-IIoll. gom. Heemskerk. Znitlbi-ockKterdiep, vaart in Gron., die uit het Schuitendiep in de richting naar Veendam is geleid. Znidbi-oeksterveen, geh. in de Gron. gom. Zuidbroek. Kni«l Kuiteiipoldei\', pold. inde Z.-Holl. gem. Dubbeldam. Znidblinrt, d. of dorpswijk met ceno K.-Kath. kerk en een gesticht van St.-Joannes-Onthoofding in de Z.-Holl. gem. Zoetorwoude, in 1840 met 114, in 1890 mot 222 inw. Zuid-Carolina, buurt in do N.-
		Zuideinde. I Brab. gem. Mil c. a., in 1840 met 116 j inwoners. Znid-CatK-$t.-Anna-en- S\|iarkspoldcr,dijkland in Zcouwsch- Vlaanderen, ten jarc 1617 gewonnen. Zij behoort deels tot do gem. Neuzen, j deels tot Axol. Zij is 359 hectaren groot. Zllid-t\'raylo. voornaam landgoed i in de N.-HoU. gem. Huizen. Zniddiepepol«ler, of «. roote- eil- !ll( iiir Zui(lili< pi \|n»i(l(\'l\'. twee polders in Zeeuwscb-Vlaanderen, deels in do gem. IJzondyke, deels in de gem. Biervliet. Zij zijn in de 17de eeuw ingedijkt en te zamen 238 hoct. \| groot. _ Zuiddoi\'pe, gem. in Zocuwsch- ; Vinanderen, ingesloten door do Nederl. j gem. Sas-van-Gent, "Weatdorpe, Axel, Koewacht en Overslag, bonevens door de Belg. gem. Wachtebeko en Zolzate. Zy beslaat 1051 beet. en heoft oen uit zanderige klei gevormden grond. In 1822 had zy 088, in 1840 878, in 1876 920, in 1890 936 inw., in laatsgon. jaar allen R.-Kath. Zy vinden bun bestaan uit- sluitond door den landbouw. Do gom. bovat het d. Zuiddorpo en do b. Oude- Poldor. Het d. Zuiddorpo telde in 1890 binnen de kom 292 inw. Br is eene R.-Kath. kork. Eene vroegere kerk die in 1817 is gesloopt, bevatte o. a. het praalgrraf van Johan van Gbistelle, Ridder, Heer van Axel, Alaelstode, Moeren, enz. Men meent, dat aan do zuidzijde van bot d. het kastoel beeft gestaan, waarop deze en andere heeren uit den huize van Ghistollo gezeteld hebben. Znidtlorpepolder-Xoordeiv deel, pold. van 353 boet. in de Zecuw- sebo gom. Zuiddorpe. Do pold. is in 1673 doorgestoken, doch kort daarna weder bedijkt. Zuiddoi\'pepolder-Zuider- deel, pold. in de Zceuwscho gem. Zuid- dorpo, groot 225 hectaren. Evenals de Zuiddorpepolder noorderdoel, in 1673 doorgestoken, is hij eerst in 1635< weder ingedijkt en drooggomalen. In 1715 heeft dezo streek weder veel van hot water geleden, weshalve toon oene inlage aan den dijk is gemaakt. Znideinde, 1. wijk van het Z.- Holl. d. Aarlandervccn. ü. b. in de Overys. gem. Kamperveen, in 1840 met 159, in 1870 met 160, in 1890 mot 220 inwoners.

-ocr page 971-

-ocr page 972-



		992 Znidermieden. Zuiderzee.

		Znidermieden, buurt onder het dorp 11alhiin in de Friesche gem. Fer- werderadeel, in 1840 mot 88 inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. X.uiih r \\ icu \\i hl ml. 1. pold. in do Zeeuwsohe gem. Zicrikzeo, 82 heet. groot. 5». pold. van 60 heet. in de Zeeuwschc gem. brouwershaven. Deze pold. is in 1443 ingedijkt. Zuider-Itekerpolder, pold. van 140 hectaren in de N.-Holl. gemeenten Bergen. Zuidei-polder. 1. pold. van 1709 heet. in de N.-Holl. gem. Assondelft. \'4. pold. van 154 hectaren in do N.- Holl. gem. Haarlemmerliede c. a. 3. pold. in de N.-Holl. gem. Purme- rende, 230 heet. groot. Men telde er in 1870 53 inw. In 1890 had Zuiderpolder 23 inw.. en wordt afz. vermeld Zuider- polderdijk met 85 inw. Zllidei-rot, wijk van het Ooster- woldo in do Geld. gom. Doornspijk. Men tolde er in 1840 207, in 1872 263, in 1890 246 inw. Zuidervecii. 1. 1>. in do Gron. gem. Winschoten, in 1840 met 218, in 1890 met 242 inw. 8. geh. in de Gron. gem. Noordbroek, in 1840 met 72, in 1870 met 82, in 1890 met 81 inwoners. Zlliderwaard, pold. van 91 heet. in de Overijs. gem. Kampen. Zuiderweg. geh. in de N.-Holl. gem. Opperdoes, in 1840 met 79, in 1890 met 73 inw. Zuiderwonde. d. in de N.-Holl. gem. Broek-in-Waterland, in 1840 met 161, in 1870 met 212, in 1899 mot 244 inw. binnen do kom en in 1890 met 91 inw. buiten de kom. Het heeft eeno Herv. kerk. Oudtijds was Zuiderwoude eene der hoofddorpen van Waterland en nog onder Koning Willem I de hoofd- plaats van eene zclfst. gem., die mede het d. Uitdam bevatte en 1887 heet. besloeg. Het d. wordt het eerst in eene oorkonde van 1320 vermeld. De Herv. kerk ligt aan een stroom, de Kerk-A. In 1573 heeft Zuiderwoude veel door do Spanjaarden, in 1712 door een zwa- ren brand en in 1825 door den water- vloed geleden. Zuiderzee, groote binnenzee tus- schen N.-Holl., Friesl., Overjjsol, Geld. en Utrecht. Met de Wadden, beslaat zjj ongeveer 525,000 hectaren hetgeen mat 93^:,\'a vierk. Duitscho m\\jl overeenkomt. Zjj is zeer onregelmatig van vorm, in
		het midden (tusschen den Gelderschen- Hoek bjj Enkhuizen en Stavoren) en in het uiterste noorden (ten noorden van Grind) het smalst (3 uur), doch tus- schen Tcssel en den Frieschon wal meer dan 8 en in het zuiden ruim 11 uur breed. Door de Helsdeur en het Mars- diep, door het Eierlandsche-Gat, door het Vlio en hot Amelander-Gat heeft zij gemeenschap met de Noordzee. Doer talrijke baken aangewezen, vindt men i in het noorderdeel tusschen de grootere en kleinere banken (hot Balgzand, de Breehorn, de Hengst, de Waardgronden, enz.) verscheidene diepe vaarwaters, waaronder het Amsteldiep, de Tessel- stroom, do Vlieter, het Oudo-Vlie, het Zuidoosterrak, de Jetting en de Ree- I pol. Op de ondiepten on in het zuidor- deel (waar het Val-vnn-Urk zich alleen door groote diepte onderscheidt) staan slechts enkoio decimeter water. De rivie- ren, die in do Zuiderzee uitloopon, zjjn de Vecht, de F.em, de IJsel, het Zwarte- water, de Steenwijker-A en de Kuinder of Tjonge. Bij het begin onzer jaartol- ling wns de Zuiderzco veel kleiner dan thans. Zij werd door do Romeinen als hot meor Flevo vermeld. In don tijd der i Hollandscho Graven uit het Oude Huis heette men het Almere of Almare. Na verschillende inbraken in bot Fran- kischo tijdperk, heeft de Zuiderzee, vooral in de 12e eeuw, vrij wat uit- j breiding vorkregen. Ook later heeft zij nog eonigo landen ingezwolgen en vooral I aan de zeegaten veel land afge- knaagd. Do Zypo was zeker eon der eerste heroveringen door de vljjt der ingezetenen op dezen plas. Do Friezen wonnen van 1505 tot 1508 het Bilt, I en in 1600 het Nieuwo-Bilt en Niouwe- ! Monnikken-Bilt. De "Wieringerwaard ! werd in 1608 bedijkt. Daarna vond de ¹ aanhechting plaats van Kallantsoog aan I Holder in 1610, on do aanhechting van ! Tessel aan Eierland in 1623. Om van kleinere veroveringen op de Zuiderzee niet te gewagen, nu en dan zijn in- gedijkte landen overstroomd en weder horwonnen moeten worden bepaalt W. zich tot de aanwinst van 1624, die het Workumer-Nieuwland gaf; die van do West-Biltpolder, in 1715; die van de Oost-Biltpolder on het Noorderleeg, in 1754; die van het Koegras, in 1817; die van het Eierland, in 1835; die van Waard-en-Groet, in 1844; dievanAnna- Paulowna-Polder, van 1845 tot 1847;

-ocr page 973-



		Zuid-Holland. 993
		Zuiderzee.


		die van den Eondrachtspoldcr, in 1846; die van den Prins-Hcndrikspolder, in 1847; die van het Buitenveld en "Wie- ringen, in 1849; die van het Noorden, op Tessol, in 1875; die van de IJpol- ders, van 1860 tot 1877. Verschillende plannen om het Wieringermeer, de oever- streken l>ü Blokzijl en het Hoornsche- Hop tot land te maken zijn gemaakt, ja het Nederlandsche Gouvernement heeft reeds twintig jaren geleden het voornemen aangekondigd om het ge- heele zuiderdeel der Zuiderzee, (tussehen Enkhuizen, l\'rk on Kampen) in te dij- ken en in een vruchtdragend gewest te herscheppen, om later de plannen der Zuiderzee-Vereoniging te steunen, die strekken om een nog grooter deel der binnenzee, met oen afsluitdam tussehen I Noord-Holland, bijv. over "Wieringen, naar Friesland, droog te leggen. Do grondgodachte is, zoo mogelijk alloen vruchtbaren grond in te dijken (zie IJselmeer), en voorts om ten be- hoeve van de schoepvaart en de defensie [ een ruimen open vaarweg van 5000 IC. breedte naar Amsterdam open to hou- den. De bedoeling zou zijn 211,830 heet. dro.og te leggen, zoodat men na aftrok van wegen, kanalen enz. 194,000 heet. \| vruchtbaren grond overhield. De kosten van allo worken zijn geraamd: voor don afsluitdijk met do sluizen en do vorbo- tering van het Zwolsche-Diop 44\'/i mil- lioen gulden, voor de inpolderingen 130 millioen, voor defensie lOmillioen, voor schadeloosstelling aan visschers i\'!t mil- lioen, te zurnen 189 millioen guldon, d. i. f 980 per heet. Het geheele werk zou \' 83 jaren duren. Moge het onze geliefde Koningin "Wilholmina gegeven zijn, tij- dens Hare regeoring aan de Kroon dor Nederlanden eene nieuwe rijke provincie toe te voegen: deze vreedzame verovering vereeuwige Haren naam. Jf. of liet j I>epartenient-van-de-Zni«ler- asee,voormalig departcment,dat van 1811 j tot 1814, onder het Fransche-Keizerrijk en den eersten tijd van het Souveroin Vorstendom der Vereenigde-Nederlan- don bestond. Het bevatte bijna geheel Noord-Holland uitgezonderd Vlio- land en Terschelling, een klein deel van Zuid-Holland, bijna geheel Utrecht en onkolo westelijke uithoeken van de Veluwo (Hoevelaken, Scherpen- zeel on Gold. Venendaal). Hot was ge- splitst in 6 arr.: Amsterdam, Haarlem, Hoorn, Alkmaar, Utrecht en Amers- Witkamp.		\| foort, te zamon mot 48 kantons en 167 mairiën. Het had in 1811 507,472 inw. Znideveld, b. in de Gron. gem. Vlachtwedde Zaidewijn, kasteel in de N.-Brab. gem. Vijhoeve-Knpelle. Zuidewijn-Kapelle, heorl. in de N.-Brab. gem. Kapolle, 502 hectaren groot. Znidgeest, b. in de N.-Brab. gem. "Woensdrocht, in 1840 mot 276 inw. Het was oudtijds eene bijzondere heerl. Voor 1890 is het inwonertal niet afz. vermeld. Znidhappel, geh. op het N.-Holl. oil. Tessel, in 1840 met 69 inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. Znidhoek, 1. b, in do Z.-IIoll. gem. C\'harlois. Met den Schulpweg had zij in 1840 512, in 1890 812 inw. 2. pold. van 288 heet. in de Zeeuwsche gom. ZL\'rikzcc. 3. b. in de Z.-Holl. gem. Nieuwkoop. Zuid Ifollaiidache Polder, p. van 45 heet. in de Z.-Holl. gem. Voor- schoten. Zuid Hol land, 1. voorm. balj. in Holland, onder do laatste graven en ton tijdo dor Republiek. Het bevatte nago- noeg hot zuidelijk deel van het togen- woordig Zuid-Holland en het noordwes- telyk deol van het tegenw. Noord-Bra- bant, benevens eukelo plaatsen in het tegenwoordig Gelderl. Het was gesplitst in: de Groote-Zuid-Hollnndsche-Waard, Moorkorkorland, do Zwijndrechtsche- Waard, do Riedorwaard, do Alblasser- waard, do Krimpenorwaard, Werkondam- en-Dussen en de Langestraat. De plaats, waar de baljuw en do welgeboren man- nen de vierschaar spanden, was Dor- drecht. 2. derde prov. van hot Ko- ninkrijk, in het westen door de Noord- zee bespoold, en verder bepaald in het noorden door Noord-Holland, in het oosten door Utrecht en Golderland, in het zuidoosten door Noord-Brabant, in het zuiden door Zeeland. Eerst door de Grondwet van 1840 is Zuid-Holland oono afzonderlijke provincie geworden. Van 1815 tot 1840 maakte hot van do prov. Holland do afdooling Holland-zuidelijk- gedeolte uit. Vergeleken by do tijden der Republiek, bevat Zuid-Holland do landstreken: Rijnland (mot uitzondering van Kalslagon, Kudolstaart en enkele strookon naar do zijde van de Haar- lemmormeer), DelHand, Schioland, Voor- ne, Putten, de Beierlanden, \'t I.,uul- 03

-ocr page 974-



		994 Zuid-Holland. Knid-Hollaml.

		vBn-Strjjen, het noorderdool van \'t oudo baljuwschap Zuid-Holland, drio derVijf- Heerenlanden (Arkcl, Vianen on Ter- Ledo of Leerdam), Aspercn, lleukelum, \'t Land-van-Ter-Goude, \'t Land-vnn- Woordon (zonder den Indijk), \'t Land- van-Oudewater (zonder Snelrewaard), eenigo heerl. van Utrecht (Hagestein, Langernk , Papekop-en-Diemerbroek , Langc-Ruigc-Weidc en Oukoop), een deel van het graafschap Kuilenburg, bc- nevens do vroegere Zeeuwscke heerl. Sommelsdijk. Zuid-Holl. is groot 300,506 heet. of 54\',\'s D geogr. mijl. De provin- cie bestaat bijna geheel uit vlakke, Inge landen. Alleen de geestgronden en dui- nen langs do Noordzee verheffen zich boven hoogo waterstanden. Van hier, dat bijna het geheele gewest door dijken moet beschermd worden tegen overstroo- mingen. Behalve dien geestgrond, waar zand de oppervlakte dekt, heeft Z.-Holl. lage veen- en kleigronden, de laatste ook op dio plaatsen waar het veen is weggegraven en de achtergebleven plas- sen door indijking en droogmaling weer in land zijn herschapen. Zuid-Hol- land wordt doorsneden door de Mans en hare arnion: den Rijn, den Uscl, do Lek, de Linge, de Meie, de Gouwe, de Aar, do Rotte, do llernisse en het Spui. Tot de Zuid-IIollandsche stroomen l>c- hooren nog de Niouwe-Merwede, het Hollandschdiep, het Haringvliet, do Bioningen of Grevelingen, het Krammer en het Volkerak. Daar alle stroomen bevaarbaar zyn, zoowol als de beide meren, het Brnassemermcer en het Ka- germeer, en deze stroomen door tal- looze vaarten zijn verbonden, heeft Zuid- Holland een belangrijk net van water- wegen, die nog voortdurend vcrmeer- derd en verbeterd worden. Tot de grootste kanalen behooren : de Yliet, de Schie, de Does, do Heimnnswetering, de Leid- sche-Vaart, de Dordrechtschc-Kil, hot Zederikkannal als gedeelte van het Merwede-Kannal, het Voornsche-Knnnal, en vooral de Rotterdamsckc-^Vaterweg. In Z-.Holl. is do spoorweg van do N.-Hofl. grens bij Vogelenzang tot Venenburg geopend 2 Juni 1842, van Venenburg tot Leiden 17 Aug. 1842, van Leiden naar Voorschoten 1 Mei 1843, van Voor- schoten naar \'s-Gravenhage 6 Dccem- bor 1843, van \'s-Grnvenhage naar Kot- terdain 31 Mei 1849, van do Utr. grens bij Harmeien tot Gou la den 21 Mei 1855, van Gouda tot Rotterdam den 30
		\| Juli 1855, van Gouda naar \'s-Graven- I hagc 1 Mei 1870, van het Hollandsch- \| diep bij den Mocrdyk naar Dordrecht 1 \' Jan. 1872 en van Dordrecht tot het j Mallegat tegenover Fijenoord 1 Nov. i 1872. Sedert zijn aangelegd de spoor- wegen Mallegat naar Fijenoord en door ! de stad Rotterdam, met aansluiting aan den spoorweg naar \'s-Grnvenkago, van Rotterdam naar den Hoek-vau-Holland, van Dordrecht langs Gorinchem naar de Geld. grens in de richting van Tiel. Tramlijnen verbinden \'s-Gravenlinge met Schcveningen, met \'s-Gravenzando via Poelwijk en Monster, met Naaldwijk via 1\'oelwijk, met Delft; Rotterdam met Schiedam, met Ouwerschie en Hillcger6- berg; Leiden met de N.-Holl. grens by [ Hillegom, met Xoordwijk-nan-Zee, mot ; Kntwijk-ann-Zee, niet Voorburg en met Wnssenaar via Voorschoten ; Gouda met Oudewater en met Bodcgravo. Zuid-Hol- lnnd, welks grens nair do zydo van Noord-Hollnnd eerst sedert 1 Jan. 1861, ! en die naar Zeeland bij de wet van 27 Mei 1868 is vastgesteld, had in 1822 i 413,425, bij do volkstelling voor 1830 j 479,737 en bij die voor 1860 617,699 \| inw. Don 1 Jan. 1876 beliep het getal ^; ingezetenen 748,162, den 1 Jan. 1890 949,641, nam. 456,455 m. en 493,186 vr. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er 575,996 Ned.-Herv., 4015 W.- Herv., 6212 Rem., 35,071 Ohr.-aeref., 2043 Doopsgez., 14,195 Ev.-Luth., 2843 Herst.-Luth., 51,054 Xed.-Gerof., 91 Presb., 248 Kpiskop., 100 Schotten, 714 ¹ Duitsch-Evang., 498 Apost., 150 Fivang., \' 393 Vryo-Kvang., 48 Vrije-Prot., 36 Dnrb., 30 Bnpt., 2 Mcthod., 2 Horrnh., 9 Uni- tnrissen, 22 Grieken, 10 Morm., 30 Ma- homed., 229,199 R.-Knth , 1758 Oud- Roomschen, 15,005 Ned.-Isr., 272 Port.- ! Isr. en 79,995 ongen. De bev. der ste- ! den bestaat meest van koophandel, fa- brieken en handwerken, die van de stad Vlanrdingen, nevens eenige d., als Schc- veningen, Katw(jk-aan-Zce, Ter-Heide ! en Zwnrtewnal, van do visschery. In eenige oorden van hot platteland is mede het fabriekwezen zeer belangryk ontwikkeld, vooral de scheepsbouw, die inzonderheid aan den Kinderdijk en in de nnbuurschnp bloeit. Op 31 Doe. wa- ron in de provincie 996 fabrieken, 178 stoomwatergemalen, 559 zeeschepen en rivierbooten met stoomvermogen, 425 locomobielen, locomotieven on stoom- kranen, 79 tranilocomotieven. In do dor-

-ocr page 975-

-ocr page 976-



		Zuidlaarderveen. Herv., 2 W.-Horv., 698 Chr.-Geref., 95 Doopsgoz., 2 Luth., 2 Ned.-Geref., 77 R.-Kath., 24 Isr. en 167 ongen. Zy be- staan van landbouw, van handel in vold- en stalproducten, enz. Behalve de d. Zuidhorn en Noordhorn, bevat de gom. een deel van het d. Enumatil, de b. Oxwort of Okswerd, bonevens do geh. Do Bril, Diepswal, Noorderburen, Noord- horner-Tolhuis, Snakkerburen en Zuider- buren. Het d. Zuidhorn heeft eene schoono ligging te midden van hooge en lagore akkers en geboomte. Het be- vatte in 1870 727, in 1890 670 inw., binnen do kom. Men vindt er een merk- waardig kerkgebouw dor Hervormden, eene Chr.-Geref. kerk en het in Juni 1866 voor het verkeer geopende station van den Staatsspoorweg. De uit eone gracht opgetrokken oudo burg Hancke- ma, die het dorp tot een waar sieraad strekte, is in 1877 verkocht om afgebro- ken te worden. In 1498 word dit d., door den moedwil van don Sakser Nit- tert Fox afgebrand. tt. goh. onder hot d. Elsloo in de Fr. gom. Ooststellingwerf. Znidkade, of Znid-Gonwe- Kadc, b. in de Z.-Holl. gem. "Wad- dinxveon, in 1840 met 363, in 1890 926 inwoners. Znidkerke, voorm. dorp op het Zeeuwscho eiland Schouwen, door den watervloed van 1534 overstelpt. Het werd ook Nieuw-Zuidkerke genoemd, daar een vroogor Zuidkerke door het water was verwoest. Dit laatste loofde sedert in de herinnering als Oud-Zuid- kerke voort. Zaid-Kraaiertpolder, polder van 218 hectaren in de Zeeuwsche gem. \'s-Hoeron-Arentskerke, in 1700 bedijkt. Zaidkerkepolder, polder van ruim 8 heet. in de Zeeuwscho gem. Groedo. Znidlaardei\'iiieei\', moor in Gron. en Drente, ruim 2 uur in omtrek. In het westen, waar de d. Noordlaren en Zuidlaren liggen, bestaat do kust uit zand, naar het oosten uit laag veen. De Hunse loopt door dit meor. Zuidlaardervaart, vaart in het noordon van Drente, looponde van do Oostermoersche-Vaart naar hot d. Zuid- laren. Het is in 1835 gegraven. Znidlaarderveeii, buurt in de Drontsche gom. Zuidlaron, in 1811 met 257, in 1840 met 231, in 1870 mot 251, in 1890 met 318 inw.
		996 Znidhollamlsche-Waard. een der vjjf gerechtshoven. Voor hot rechtswezen wordt Zuid-Holland verder verdeeld in 3 arr.: \'s-Gravonhago, Rot- terdam on Dordrecht. Het eerste tolt 4, het tweede 7, liet dordo 5 kantons. ZnidliollaiidMclie-IVaard, of (ïrroote-Znidllollaild«clie- Waard, voorin, dijksdistr. in het te- genw. Z.-Holl. en N.-Brab., van de heide achter de Langstraat on het Land-van- Altena benedenwaarts tot Zevenbergen, Zwaluwe, Moorkorkerland on Heinen- oord. Do waard werd doorsneden door de rivier de Oude-Maas, die bjj Oud-Heus- den en Maasdam was afgedamd en bin- non de bedijking niet door dijken be- zoonul. Do waard was 42,000 ii 43,000 heet. groot. Door de ovorstrooming van 18 November 1421, den St.-Elizabets- vloed, is een groot deel van deze waard verdronken, waardoor de Bies- bosch of het Bergscho-Veld ontstond. Zuidhorn, 1. Rijkskiesdistr. voor het afvaardigen van een li l naar de Tweede Kamer der Staton-Generaal. Het bevat de gem. Zuidhorn, Aduard, Ezinge, Loens, Ulrum, Oldehove, Grn"ps- kerk, Oldekerk, Grootegast, Marum, Adorp, Hoogkerk, Leek, Kloosterburen, Winsum. SJ. prov. kiesdistr. in Gro- ningen, bevattende de 9 gem.: Zuidhorn, Grypskork, Oldehove, Ezinge, Aduard, De Leek, Marum, Grootogast, Oldekerk. 3. tweede kanton van het arr. Groningen, bevattende de gem. Aduard, Ezinge, Grootogast, Grijpskerk, Hoogkerk, Look, Marum, Oldehove, Zuidhorn. 4. kerk. ring der klasse Groningen van de Herv. Kerk. Zij bevat do 15 gem.: Zuidhorn, Aduard, Ezinge, Forwerd, Garnwerd- en-Oostum, Grjjpskork, Den Ham-en- Fransum, Hoog-en-Leogkerk, Niekove, Niezgl, Noordhorn, Oldehove, Saaksum, Visvliet-en-Pieterzijl, "Wierum-en-Dork- werd. 5. gem. in Gron., ingesloten door do gomeenten Oldehove, Aduard, De Leek, Oldekerk en Grijpskerk. Zij heeft eone oppervlakte, die, 2333 heet. groot, meest door klei, doch dools ook door diluvisch zand is gevormd. Het vermelde zand ligt te midden van do klei, is hoogor dan hot overige der gem., hoeft oono strekking van het zuiden naar het noorden on draagt op hare uiteinden de beide d. Zuidhorn en Noordhorn. In 1811 had deze g-m. 1335, in 1822 1564, in 1840 2003, in 1876 2745, in 1890 2801 inw., in laatstge- uoomd jaar onderscheiden in 17S4Ned.-

-ocr page 977-

-ocr page 978-



		008 *Znidpla. Znid-Kchermeer.**

		Xiiidpla. voorm. plas iu Z.-Holl. Tot in het begin der 14de eeuw vond men te dezer plaatse een woest boscb, afgewisseld door weiden, maar sedert werd dit oord door het vervenen in wa- ter herschapen. Aanvankelijk vond men er verscheidene plassen, doch die allengs inocnliepen. Tot eene grootte van ruim 4000 heet. aangegroeid, begon do Zuid- plas de naburige stroken te Rotterdam, Gouda en Alfen met overstrooming te bedreigen. Uit dien hoofde werd in 1820 met de bedijking van den plas aange- vangen, waartoe het Kijk en de provin- cie bijdragen verleenden. Van 1830 tot j 1842 is het water iiitgemalen, waarna die gronden, ter grootte van 4572 heet., j verkocht werden voor de som van 762,115 gulden, dat is ongeveer een) vierde van de besteede kosten. Dcdroog-: makerij is voor hot burgerlijk bestuur verdeeld onder de gein. Moerknpelle, i Zevenhuizen, Nicuwcrkerke-aan-den- IJsel, Moordrecht, "Wnddinxveen. De b. Zuidpias onder Waddinxveen, telde in : 1890 382 inw. Xlliripoldcr. 1.* pold. van 466 heet. in de Z.-Holl. gein. Oost- en West- Barendrecht. &. pold. van 202 heet. in de Zeeuwsche gem. Neuzen, in 1617 bedijkt. 3. pold. van bijna 27 heet. in de Z.-Holl. gem. Zuidbeierland, op l het eiland Tien-Gemeten. De pold is in 1811 ingedijkt. 4. pold. in N.-Holl., groot 677 heet., deels in do gem. Ednm, deels in Kntwoude. 5. -vnil-I>elt"- gauw, pold. van 1422 heet. in de Z.- Holl. gem. Yrijonban. <». -vail- OsMCMldrecht, pold. in de N.-Brab. gemeente Ossendrecht. t. -van- Knaiiiwiloiik, pold. in de N.-Brab. gom. Raamsdonk. 3. -vaa-^»ta- voren, pold. vnn ongeveer 150 heet. iu Fricsl.. deels in do gom. Stavoren, deels in de gem. Hcnieluiner-OIdefuart- en-Noordwoldo. Het is een omstreeks 1613 drooggemaakt meer. Znidpoltlertje, pold. in de Z.- Holl. gein. Dubbeldam. \'S.iii<!-Polsbroek, zuider deol der Utr. gem. Polsbroek, en tot op do wet van 27 Juni 1857 eeno zell\'st. gem., die in 1822 203, in 1810 289, in 1850 278 inw. telde. De heerl. 573 heet. groot behoorde vroeger tot Holland en is eerst door do wet van 19 Mei 1819 aan Utrecht gekomen. Zuid-Schalkwijk, heerl. in X.- IIoll.. in 1840 met \'90 inw. Na de om- * i		wonteling van 1795 werden Zuid-Schalk- wijk, Vijfhuizen en Nieuwerkerk-aan- de-Drocht met elkander vereenigd. On- der Koning Willem 1 vormdo dit vor- eonigdc gebied eono afzonderlijke gem., die 578 heet. groot, in 1822 100, in 1840 128, in 1850 187 inw. telde. Door de wet van 27 Juni 1863 is zij bij Haar- lemmerliede-en-Spaarn\\voudo ingelijfd. Doch het overgebleven deel van Nieu- werkerk-aan-de-Drecht (met uitzonde- ring van dat wat aan do gem. Haar- lemmermeer bij hare oprichting was toebedeeld) is door de wet van 19 April 1868 aan Sloten gekomen. Xuiri Schardam, gcd. van het d. Schardam, dat onder het d. Eters- hcim in de N.-Holl. gein. Oosthuizen behoort. Het telde in 1840 84, in 1870 91, in 1800 108 inw. Znidscliarwonde, 1. gem. in N.-Holl., ingesloten door de gem. Noord- Scharwoude, Koedijk, Broek-op-Lange- dijk en Heer-Hugowaard. Do gem. be- staat in het westen uit klei, inbetmid- den uit alluviaal zand, in het oosten (binnen den ringdijk van de Heer-Hu- gowaard) uit laag veen. In het geheel is de gem. 523 boet. groot. Zij telde in 1811 487, in 1822 553, in 1840 672, in 1876 1028, in 1890 1365 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er: 859 Herv., 6 Kv.-Luth., 1 Herst- Luth., 7 (Jhr.-Geref., 22 Doopsgcz., 130 Ned.-Geref., 419 R.-Kath. en 21 ongen. De inw. bostaan meest van wnnnoezerjj, landbouw en veeteelt. De gom. bevat het d. Zuid-Scharwoude en het geh. Pannekect. Zuid-Scharwoude, een der dorpen van den Langedijk, bevatte in 1840 626, in 1870 840, in 1890 1282 inw. Er is cone Herv. kerk. Oudtijds komt dit d. ook onder den naam St.- Pieterskarspel voor. \'£. pold. van 19 heet. in do N.-Holl. gem. Zuidschar- woude. Zuid-Sclieniieei\', of hot Zni- derschooltjo, dorp in do N.-Holl. gem. Zuid- en Noord-Schermer. Het ligt in het zuiden van de Schermer en is van kleinen omvang. Be laatstgen. naam is afkomstig van vroogereu tijd, toen kerk en school onder één dak waren. Deze kerk, voor de uitoefening van den Herv. godsdienst gesticht, is een zeer eenvoudig gebouw. Met de verstrooide huizen in do nabuurschnp, voor zoover deze onder de gem. Zuid- en Noord- Schermer bohooren, had het in 1840

-ocr page 979-



		y 11 i <l - !S e 11<> rme r.
		Zuid^ande. 999


		116, in 1870 337, in 1890 324 inwoners. Znid-Seliermor. zuidelijk deel vnn het d. Groot-Schermer. Znid-Mnaarndamnierpolder, pold. in de N.-IIoll. prem. Spaamdam, oen god. ^Tnl1 \'^lot drooggemaakte IJ. Znid-S]>ierdi.jk, buurt in de N.- Holl. gem. Berkhout, in 1840 niet 228, in 1870 met 322, in 1890 met 340 iuw. Zllidveen, I). in Overijs., deels in do gom. Steenwijk, dools in do gom. Stecnwijkerwold. Zij bevatte in 1840 930 inw., nis 231 in Steenwijk en CO!) in Steenwnkerwold. In 1870 telde men in het Stecnwijkorwoldscho deel G41, in 1890 590 inw. In vroogeren tijd, tot 1848, stond er eene Doopsgez. kerk. In 1825 heelt de plaats veel door de over- stroomiug geleden. /ui(hc!<l. geh. in de Gron. gem. Vlachtwedde, in 1840 met 15, in 1890 met 40 iuw. Znidvelde, buurt in de Drentsche gem. Xorg, in 1811 mot 81, in 1840 met 90, iu 1870 met 69, in 1890 met 81 iuw. Zuid vliet, stroom in Zeeland, die Noordbeveland van het met Zuidbeve- Iand vereenigde Wolfaartsdijk scheidt. Het voert uit de OosterBchelde in het Veersche-Gat. Zuidvlietpoldei\', polder in do Zeeuwsche gom. Wolfaartsdijk, in 1855 ingedijkt en 45 heet. groot. Zuid-Voorne, ged. van do oude heerl. Voorne, een ged. van het eiland OverHakkee uitmakende. Het omvatto doschoutambachtenOude-Tonge,Niouwc- Tongo, Dirksland, Molissant, Herkingon en Rokkanje. Zuid-Waddinxveeii, zuidwest, doel der Z.-Holl. gem. Waddinxveen, en tot 1 Juli 1870 eeno zolfst. gem. Doze was nagenoeg 1010 heet. groot en be- vattc in 1822 400, in 1840 727, in 1800 703 on op don 30 Juni 1870 856 inw. Voor 1890 niet af\'z. vermeld. Zuidwatering, zuidoost, doel van "Walcheren, met uitzondering van Nieuw- on St.-Joostland. Zuidwelle, voorm. d. op Schou- wen, dat door overstrooming is to gronde gegaan. Er is van het grondgebied ech- ter nog ruim 20 boet. over, die aan de gom. Koordwelle zijn toegevoegd. Zuid wending, ot\' Zijd wen «1 ï 11 ü"- vcenkolonie in de Oron. gom. Veendam, in 1649 aangelegd. Zij telde in 1840 470, in 1870 011, in 1890 676 inw.		Ziiidwestpolder, i>old. vnn 19 heet. in de Z.-Holl. gem. Zuidbeierlnnd on op bet eil. Tien-Gemeten. Deze pold. is in 1815 ingedijkt. Zuidwolde, 1. gem. in Drento, ingesloten door de Drentsche gom. de Wijk, Kuilen en Hoogoveon, en door de Ovorijs. gom. Hardonberg (Ambt-) on Avereest. Zij beslaat 9715 boet. Do gem. wordt in hot noordon door den Echtingerstroom en in het zuiden door de ReeHt bezoomd en is moest gevormd door diluvisch zand, met eenig hoog veen en eenig laag veen langs beide genoemde stroompjes. Men tolde er in 1811 959, in 1822 1064, in 1840 1991, in 18G0 2953, in 1876 3466, in 1890 ¹ 3365 inw., in laatstgen. jaar onderschei- den in: 2796 Herv., 249 C\'hr.-Gerof., ! 1 Rem., 15 Nod.-Geref., 2 Doopsgez., 1 Luth., 51 R.-Kath., 4 Isr. en 46 ongen. \' Zij bestaan meest van landbouw, vee- teelt en veenderij. De gein. bevat het d. Kerkeiibosch of Zuidwolde, de buurt I Drentsche-Reesten, Veilingen, Drocbt, \| Westerveld, Schottershuizen, Lagoveen j en Xijstad, benevens de geh. Ten-Arloo, Linde, Bloemberg, Nohle, Wemmenhove, I Lubbingo en Bazuin. JJ. d. in do j Gron. gem. Bcdum, in 1811 mot 493, I in 1840 met 589, in 1870 met 723 inw., die van de b. bet Oosten-van-Zuidwolde en het geh. Beium (in 1840 184, in 1870 353) medegerekend. In 1890 teldo Zuid- woldo alleen 500 inw. Hot d., dat tor \| wederzijde van het Boterdiep ligt, heeft \| eene Herv. kerk van hoogo oudheid. Den 14 Maart 1514 bemachtigde Hertog George van Saksen dezo kerk en stroopte daarna van hier tot de poorten dor stad Groningen. Zllidwijk, 1. heerl. in de Z.-Holl. gem. Wassenaar. Hot landgoed Zuidvvijk zelf ligt op Wassenaarschen grond. 2. heerl. in do Z.-Holl. gem. Boskoop en vóór 1 Januari 1840 oono zelfst. gom. Dozo gem., groot 68 heet, teldo in 1822 20, in 1840 25 inw. Zuidwijk vormt tevens een afzonderlijken polder, in 1890 met 130 inw. Znid-Wijkermcernolder, p. in N.-Holl., een dool van het droogge- maakte IJ. Zuidwijkpolder, of Zuid- wijksche-l\'older, pold. van 69 hectaren in do Zuid-Holl. gein. Was- senaar. Zuidzande, gem. in Zeouwsch- Vlaanderen, omringd door de gem.

-ocr page 980-



		1000 Znidzijtle. Znilicliem.

		Kadzand, Nieuwvlict, Oostburg, Aar- denburg en Retrauchemcnt, hebbende eene oppervlakte vnn 1516 heet. De grond bestaat uit vruchtbare zeeklei, weshalve c\'e landbouw er ruime oogsten schenkt. In 1822 had deze gem 800, in 1840 997, in 1876 1183, in 1890 1067 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 914 Herv., 3 Ev.-Luth., 3 Herst.- Luth., 2 Doopsgez. 1 Evang., 68 Ned.- Geref., 30 R-Kath. en 11 ongen. De inw. vinden meest in den landbouw hun bestaan. De bewoonde plaatsen zijn het d. Zuidzande en het geh. Oostburgsche- brug. Het d. Zuidzande telde in 1890 binnen de kom 397 inw. Ofschoon reeds vroeger een d. Zuidzande heeft bestaan, is dit waarschijnlijk bij de Spaansche oorlogen door het water verwoest. Het tegenwoordige Zuidzande is eerst na do bedijking der watering van Zuidzande, in 1017, gesticht. Het is allengs in bloei toegenomen en heeft dit deels te danken aan den in 1849 gelegden straatweg naar Oostburg. De Herv. kerk is in 1659 gebouwd. Zn.idy.ijde, 1. buurt in de Z.-Holl. gem. Nieuwbeierland, in 1840 met 187 inw. Si. b. in de Z.-Holl. gem. Den Bommel. Zuidzijderboey.eni, pold. in de Z.-Holl. gein. Bodegraven. ZuiuV.ijderuolder, polder van 497 hectaren in de Z.-Holl. gem. Bode- grave. *Zuidzijdevan Ond-AIblas, pold. van 021 heet. in do Z.-Holl. gem. Oud-Alblns. Zuidv.ijdscliepolder, pold. van 600 heet. in de Z.-Holl. gem. Bleskens- graaf-en-Hofwegen. Znik, Zuiik, of Znidwijk, geh in do Geld. gem. Epo. In 1390 vindt men het vermeld als Groot-en- Klein-Zutwike. Zuilen, 1.** gem. in Utr. tusschen de gem. Utrecht, Maarsen, Maarscveen, Westbroek en Aehttienhoven, groot ruim 630 heet. Zy wordt door do Vecht door- sneden, bevat meest kleigronden, doch in het noordoosten ook eenig laag veen. in 1811 had zjj 57], in 1822 665. in 1840 769, in 1876 882, in 1890 1060 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 620 Ncd.-Hcrv., 8 Doopsgoz., 4 Chr.- Geref., 2 Herst.-Luth., 34 Ncd.-Geref., 383 R.-Kath , 6 Oud-Roomschen en 3 ongen. Zy bestaan meest van de vee-
		teelt en zuivelbcreiding, den landbouw, \' steen- on pannenbakker^. Do gem., die uit de heerl. Zuilen-cn-Swezereng en de heerl. Oostwaard is saamgesteld, bevat het d. Zuilen de b. Oostwaard en het geh. Yijfhuizen, bonevens eeuige buiten- plnatsen. Het d. Zuilen, aan de Vecht, telde in 1840 318, in 1870 347, in 1890 393 inw. Het is een bevallige plaats. Het merkwaardigste gebouw is het schoonc kasteel van Zuilen. Dat slot \' waarschijnlyk omstreeks 1300 gebouwd, is in 1752 met veel zorg vernieuwd. Oudtijds stond te Zuilen eene kapel die in 1654 werd afgebroken. De Herv. kerk, in 1654 gesticht en in 1841 verfraaid, werd op Oudejaarsavond van 1847 eene prooi der vlammen. Een nieuw kerkge- bouw werd den 19 November 1848 in- gewijd. \'£. voorm. abdij in de N.- Brab. gem. Prinscnhage, aan den weg tusschen Breda en Antwerpen. Thans vindt men er twee begraafplaatsen. \' 3. -eil-Swezereilg, heerl. groot 530 heet. oudtijds deels door den Bisschop van Utrecht, deels door den abt van Oostbroek bezeten. De goederen van het geslacht Zuilen van hetwelk hot oudst-bekende lid, Steven van Zuilen, in 1204 leefde zijn door huwelijk over- gegaan in het geslacht van Borssele van ter Veere. Vervolgens zijn zij bezeten door do geslachten van Buren, van Kui- leuburg, van Rennenberg de Lalaing, Ouinjet, van Lookhorst, van Rhede van Nederkorst en van Tuyll van Seroos- kerke. Ztlileiipoldei\', pold. van 68 heet. in de Z.-Holl. gem. Sliedrecht. Zllilestein, grooto en sclioono ridderhofstede in de Utr. gem. Leersum, weleer bezeten door Heeren van Zuilen van Natcwisch, van Bevervoorde, van \| van Seldenacq, Nycnrodc en Rhedo van Saasfeld. Ook Prins Frcderik Hendrik, zijn natuurlijke zoon Frederik van Nas- sau, "Willem van Nassau en hunne na- komelingen hebben dit goed bezeten. Later is het wedor aan aan hot geslacht van Rhede teruggekeerd. Znilicliem, gein., in Gold., inge- sloten door de gem. Gameren, l\'oode- rooien, Brakel en Herwijnen. Zjj is groot 748 heet., wordt door do Waal bezoomd en bestaat uit een deel van de Bom- merwaard, alles kleiland. In 1822 had \' deze gem. 45?, 1840 686, in 1876 796, ! in 1890 890 inw., in laatstgenoemd jaar onderscheiden in: 657 Herv., 229 Chr.-

-ocr page 981-



		Zuiling.		Zntphen. 1001


		Geref. en 4 R.-Kath. Zij bestaan meest van landbouw en veeteelt. Ook zijn er enkele inrichtingen van nijverheid, o. a. een steenoven. De gein. is een hcerl., die reeds in den 12de eeuw wordt ver- meld. In 1030 verkocht Elizabct van Grevenbroek, weduwe vnn Heer Joost Pieek, haar aan den beroemden Con- stantijn Huygens, uit wiens geslacht zij door huwelijk overging aan de "\\Vasse- naar\'s. Do gein. bevat het d. Zuilichem en eenige verstrooide huizen. Het d. Zuilichem telde in 1890 binnen de kom, die zich ter wederzijde van den "WaaU d\|jk uitstrekt, 641 inw. Het is zeer oud, en wordt het eerst vermeld in eene oor- konde vnn 16 Mei 1143, waarin do naam Solekem is geschreven. Men vindt er eene Herv. en een een Chr.-Oeref. kerk benevens den voorburg van hot voorm. kasteel. In 1073 werd het d. door de Franschen gebrandschat. Zuiling (De), goh. in de Geld. gem. Eist. Znlte, b. in de Drentsche gemeente Roden, in 1840 met 77, in 1870 met 56, in 1890 met 52 inw. Xaar deze b. draagt het Leekstermeer ook wel den naam van Zultemeer. Zuna, of Siiiia. b. in de Ovorijs. gem. Wierden, in 1840 met 228, in 1870 met 316, in 1890 met 420 inw. Znmlerdorp, of Sn mie i\'dorp, d. in de N. Holl. gem. Mieuwendam, tot op het eind der vorige eeuw de hoofd- plaats van den ban (de gem.). Het ligt aan den weg van >\'ieuwendam naar Brock-in-"Waterland, tusschen de droog- gemaakte Brocker- en Buikslotermeren. Do Herv. kerk heeft een zwnren toren met een pcervormige spits. In 1840 telde Zunderdorp 271, in 1870 421, in 1890 423 inw., en wel in lnatstgen. jaar 294 binnen en 129 buiten de kom. De meeste inwoners bestaan van de melkerij, zoodat zjj vele inw. van het naburigo Amsterdam van zuivel voor- zien. Er is eene halte vnn de stoomtram Amsterdam - Purmerend on Edam. Tot de historische herinneringen beheoren : de bezetting door de Spaansche benden, in 1573; het onweder van 1710, dat de kerk in brand zette; en de overstroo- ming van 1825. Zuiderstrcek, gen. in do N.-Brab. gem. Zundert-en-AVernhout. Zuiidert-eii-Weriihont, gem. in N.-Brab., ingesloten door do gem. Rjjsbergcn, Rukfen, Meir, "Wustwezel,
		I Calmpthout en Esschen, waarvan de ! vier laatste tot België (prov. Antwer- \' pen) bchooren. Zij beslaat 8\'Jll heet., gevormd door diluvisch zand en ver- schillende moeren. Het vroegere hoog- [ veen is afgegraven. In 1822 had deze gom. 3396, in 1840 3754, in 1876 4008, in 1890 3958 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er: 3898 R.- Kath. en 60 Herv. Deze bev. bestaat voor het grootsto deel van den land- bouw. Men heeft er echter ook eenigo fabrieken, als steenbakkerijen, bierbrou- werijen, looievijen, linnenweverijen, enz. De gem. bevat de d. Oroot-Zundert, Klein-Zundert en Achtmaal, de buurten Wernhout, Het Laar, Tarijk, Lnvijbos, De Buis, Ostaaieu, Raamberg, 8tuive- zand, De Moeren, Hulsdonk, AVildert en Lnarheide, benevens de geil. Driehoek, "Weimcrt, Schijf, Wïldert, Groot-Maal- bergen en Kloin-Maalbergen. Er is te ! Zondert cono halte van de stoomtram BredaAntwerpen. Znrich, Nuiicli of Zurig, b. met dorpsrechten in de Friesche gem. "Wonseradeel, aan den Zuiderzeedijk. Het j telde in 1811 78, in 1840 144, in 1876 ; 224, in 1890 229 inw. De kerk is in de 18de eeuw afgebroken, maar de toron, die eeuwen lang ,tot baak diende, is blij- I ven staan. In 1733 is, onder het too- j zicht van den ingenieur "Willem Lorjé, de Zuricher-Slaperdijk aangelegd. Znsterpolder, pold. van 233 heet. in de Z.-Holl, gem. \'s-Gravenhago. Ziithem, of Znithem, voorm. havezate in do Ovorijs. gom. Zwoller- kerspol. Zij lag in eene buurtschap, dio mede Zuthem of Hoog-Zuthem wordt \' genoemd. Deze telde in 1840 93. in 1870 151 inw. In 1890 had men in Hoog- i Zuthem 147, in Laag-Zuthcm 77 inw. De havezate Zuthem werd in 1521 door do Gelderschen geplunderd. Er is een station van den spoorweg Zwolle Hengeloo. Zntphen, of Zutfen, 1. voorm. graafschap aan den IJsel, tusschen de Veluwe, Salland, Twente, Munster en Kleef. Erfelijke Heeren van Zutphen, dio tevens gouwgraven schijnen geweest te zijn, komen sedert het einde der 10e eeuw In oorkonden en geslachtregistera voor. "Wij kennen oen Otto, wiens doch- ter met een zoon van den Pfalzgraaf Ehrenfried huwde; een Godschalk, die in 1058 verschillen met den L\'trechtschen Bisschop "Willem door een vergelijk uit

-ocr page 982-

-ocr page 983-



		Zntplien.
		Zntphen. 1003

		bostaat hoofdzakelijk uit klei, ten deele uit zand. In 1795 had Zutphen 6878 inw. In 1811 telde men er 7591, in 1822 8147, in 1880 10,204, in 1840 11,400, in 1850 12,498, in 1860 10,697, in 1870 14,656, in 1876 14,385, in 1890 17,189. In laatstgen. jaar onderscheidde men deze !>ev. in: 12.239 Ncd.-IIerv., 32 W.- Herv., 198 Ev.-Luth., 111 Herst.-Luth., 309 Chr.-Geret\'., 445 Ned.-Geref., 164 Doopgez., 32 Rem., 2 Episk., 1 Schot, 3 Evang., 1 Vrije-Ev., 34 Bapt., 1 Herrnh., 2812 R.-Kath., 1 Oud-K., 577 Ned.-Isr., 1 Port.-Isr. en 226 oiigcnocmden. Do gein. bevat do stad Zutphen, de b. De Hoven en eenige verstrooide huizen. De stad Zutphen ligt ter plaatse waar de Berkel in den I.Isel valt. Zij ontleent haar naam waarschijnlijk aan de woorden zuid en veen. In eene oorkonde van 1117 leest men: Sutvene. Later in de 12c eeuw vindt men den nanni ook Sutfene, Sutfeno, Sutpheune en Sutfenne gesehre- ven. Zutphen is meermalen verdroot. Het oudste deel lievat de zuidwestelijke wijkon. die den nham van Oude-Stad dragen. De Nieuwe-Stad of Nieuwstad, reeds in 1272 (of zelfs vroeger) eene eigene parochie, ligt ten noorden daar- van. De dusgenoemde Voorsteden, op \'t einde der 16e eeuw binnen do vesten getrokken, beslaan het oostelijk deel. De Oude- en de Nieuwatad zijn dicht bebouwd, maar in het gedeelte de Yoor- Bteden, treft men nog tuinen aan van eene aanmerkelijke oppervlakte In 1890 telde men binnen de stad 3076 huizon, waarvan 2983 bewoond. Er waren toen binnen de kom 13.974 ingezetenen. De stad zelvo is ruim 49 heet. groot. Zutphen is over liet geheel eene fraaie stad. Te allen tijde was hot eene be- langrijke vesting, doch reeds bij den aanleg der Stuntsspoorwogcn is zij deels on tegenwoordig geheel ontmanteld. Een nieuw sperfort zou gebouwd worden, reeds in 1871, op den linker-IJseloevcr, op Brummenschen grond, maar tot heden is daarvan niets gekomen. Overblijfselen van wallen uit den tijd dat de Niouw- stad bjj de Oude-Stad werd aangotrok- kon, vindt men in een schilderachtigen bouwval over de Berkel, evenals in een ander nabij de Nieuwpoort. Aan den Zuidwal staat de merkwaardige Droo- genapstoren. Du wallon langs don IJsel werden in 1858 gesloopt, en sedert zijn op dio plaats fraaio kaden aangelegd. Deze en de Boompjoswal behooren tot		de bevalligste wandelwegen. Ofschoon de Markt te Zutphen in ruimte achter- staat bij do pleinen, die de andere Geld. hoofdsteden, Arnhem en Nijmegen, kun- non aanwijzen, wijkt zij daarvoor niet in schilderachtig aanzien. Boogvormig doorsnijdt zij liet midden der Oude-Stad en is bezoomd door huizen in vorsehil- lenden stijl, waaronder velen met ka- rakteristioko gevels. Een tweede plein is het zoogenoomde \'s-Gravenhof, waar oudtijds de burg der Graven stond. Tot de hoofdstraten behooren do Houtmnrkt, de Groenmarkt, de Beukerstraat, do Hofstraat, do Nieuwstad, do Turf straat, het Oudewand, de Larenpoort, delJsel- kade, enz. Eene sehoone wandeling vlak bij de stad is het Coenenspnrk, aldus genoemd naar den vroegeren burgo- mcester (.\'oenen. Aanzienlijke uitbreiding onderging do stad in de laatste jaren buiten de Nicuwstad in de omgeving van de Buitensociëteit. Hot morkwaar- digsto gebouw van Zutphen is de Groote- of l^Jetrus- en AVnlburgiskerk, wier stich- ting in zeer vroegen tyd heeft plaats gehad, althans ten jarc 1105 werd zij, na een belangrijken herbouw, opnieuw door don Utrechtsehen Bisschop Burc- hard, op verzoek van Graaf Otlo, in- gewij I. In 1446, op Palmzondag, werd de kerk, uithoofde de bliksem in den toren sloeg, zeer zwaar beschadigd, doch reeds vóór 1499 waren kerk en toren herbouwd. Do toren, die toen eene hoogte had verkregen van 107 meter, behield zijne verheven spits tot den 29sten Maart. 1600, toen hü, andermaal door don bliksem getroffen, afbrandde. Niet vóór 1637 poogde mon de schade te herstel- len, doch ditmaal werd hij slechts we- der tot ceno hoogte van 77 meter op- getrokkeu. Tot do merkwaardigheden dezer kerk behooren een zeer sehoone koperen doopvont, door meester Gilles van dor Eyndo, to Mocholen, in 1527 gewrocht; een marmeren praalgraf dor Heeckeren\'s; eene twaalfkantige ijzeren kroon, die oorspronkelijk boven liet graf van Graaf Otto van Zutphen hing; en een hoekvertrek, waarin de boeken met ijzeren ketentjes aan de lezenaars zijn vastgehecht. In 1890 is men ann do uitwendige restauratie der kerk begon- nen, waarvoor het Kijk gedurende 10 jaren f 5000 lier jaar bijdraagt en do kerkelijke en burgerlijk gemeente ieder f 500, terwijl ook vele ingezetenen voor eene jaarljjksehe gift teekenden. Be-

-ocr page 984-



		1004 Zntplien. Zntphen.

		halve dit kerkgebouw, hebben de Her- vormden nog eene kerk, de Broeren- kerk geheeten. Voorts zijn er kerken der Lutherschen, Doopsgez., Ohr.-Geref. en R.-Rath. Die der laatsten, do Nicuw- stads- of St.-Janskerk, prijkt mede nut een boogen toren. De synngoge dagtee- kent van 1814. Het Stadhuis en bot voormalige gebouw der arroiidissements- rechtbank verdienen opmerking, maar nog meer het Stadswijnhuis, liet sieraad der sehoono Oroenmarkt. In do Middel- eeuwen droeg het den naam van Vreden of Stadvredeu. Het heeft een fraaien, kunstigen toren met twee omgangen, dagteekenend van 1G27. Het dient thans hoofdzakelijk tot waag en hoofdwacht. Uit onderscheidene opschriften blijkt dat de poort de/er waag in 1618, de toren in 1627 en eene fraaie balustrade in 1660 gebouwd zijn. Het fraaie klokken- spel is van de broeders Hemony. Voor de rechtbank is een nieuw gebouw gc- sticht buiten de Yischpoort. Voorts bezit Zutphcn een uitnemend ingericht zicken- huis even buiten do stad. Zutphen heeft verscheidene liefdadige inrichtingen, waarvan eenige fraaie gebouwen bozit- ten. Daaronder behoort het Krankzin- nigengestiebt, dat in 1842 eene nieuwe inrichting ontving. De begraafplaats der Christenen ligt buiten de Larenpoort, aan den weg naar het naburige d. Warns- veld; zij prijkt met prachtig geboomte. Als de voornaamste inrichtingen van onderwijs komen in aanmeiking: het gymnasium en de hoogere burgerschool. Oudtijds was er ook eeno illustro of doorluchtige school, die in 1686 door do Staten van het kwartier Zutphen werd gesticht, doch reeds spoedig te niet ging. Zutphen bloeit door handel, scheepvaart en marktverkeer. Ook zijn er vcrschoi- dene fabrieken, als steenbakkerijen, lijm- fabrieken, meubelmakerijen, touwslagc- rijen, tabakskerverijen, meubelfabrieken, distellcerderyen, zeepziederij, boek- en steendrukkerijen, gasfabriek, eene pa- pierfabriek, molens, enz. Sinds 1889 heeft do stad eene waterleiding, sinds 1893 een telefoonnet. Eeno nieuwe haven is aan den noordkant der stad aange- logd ; zy voldoet echter, schijnt het, niet bijzonder, daar de schipperij bij voor- keur de kleine, oude Zuidorhaven op- zoekt. Sinds 1891 bestaat te Zutphen eene kazerne voor reconvalescente mili- tairen uit Ned.-Indië. Zutphen is door tramlijnen verbonden met Warnsveld en		\| met Eefde. Tot de historischo herinne- ringen behooren: do erkenning van stads vrijheden en rechten door Oraal\' Otto i van Gelder, in 1190 of 1191; het beleg ¹ en de inneming der stad door den Utrecht- schen Bisschop Dirk van dor Ahr, in 1202 ; het schenken van tolvrjjheid door Graaf Otto, in 1203; het verwerven van tolvrijheid te Kaiserswerth, den 8 Muart 1206; de hevige brand, die een groot deel zoowel der Oude- als der Nieuwe- stad verwoestte, in 1284; do vereeni- ging der Nieuwstad met do Oude-Stad, onder één bestuur, in 1312; de stroop- toebt naar Lochem, in 1314; het pri- vilegie door Koning Erik van üenemar- ken aan de Zutphensehe kooplieden te Skaonor in Skaone (Schonen) verleend in 1310; de afstand van de Marsch en van \'s Graven tol, visscherij. molen en weerd aan de stad, door Graaf Heinald II, in 1318 en 1319; de zoen tusschen Graaf Reinald II en de stad in 1330; de aan- koop van Holbergen, om een nieuw Uselpand te graven, in 1356 (1357); de afstand van het hof, door Hertog Eduard, den 21 Octoborl357; het beleg en de slooping van het slot Sindcren b\\j Voorst, in 1362; de huldiging van Mech- teld, den 5 Februari 1375; do terug- keer van Zutphen onder de heerschappij van Hertog Willem, den 7 Mei 1378; de schaden door do Hollanders en Frie- zen den Zutphenschen kooplieden toe- gebracht, van 1397 tot 1406; het ver- bond met do andere Geldersc.be hoofd- steden, in 1418; do huldiging van Ar- nold, den 20 Juni 1423; de nederlaag der Zutphenaren in een gevecht met do Deventerschen, te Brummen, den 21 Mei 1427; de tochten der Zutphenaren tegen Amersfoort, in 1427 en 1428 ; de tocht naar Buren, in 1434 ; het ver- hond tegen Hertog Arnold,iu 1436; het inslaan van den bliksem in den St.- : "Walburgstorcn, in 1446; do geduchte I macht door het veemgericht te Zutphen uitgeoefend, vooral tusschon 1449 en 1490; de uitnoodiging van den Deenschen Ko- ning C\'hristiern, om de verlaten vitten op Skaone te hernemen, in 1450; het huldigen van Adolf van Egmond als j Hertog, den 7 Februari 1465; het mis- I lukt verraad om Zutphen te moord- [ branden" in 1467 (Arnh. Oudheden II, I 63); de verovering van het kasteel te Baar, in 1472; het verdrag to Nijmegen i met den Bourgondischen Hertog, den i 30 Juni 1473; de komst van Hertog

-ocr page 985-



		Zutphen. Zutphen. 1005

		Kavel den Stoute, den 4 Augustus 1473; de omwenteling van 1477 ; de tocht tegen liet aan Bourgondië onderworpen Arnhem, in 1478 ; de erkenning van Hoinrieh von Schwnrtzburg, Bisschop van Munster, nis pandheer, in Septcm- ber 1478 ; de tocht der Zutphenaren naar Gelder om die stad te bezetten, in den zomer van 1479 ; de tocht naar Wapeningen, in 1480; do tocht om El- burg te verrassen, in don winter van 1481 ; de onderwerping aan Aartsher- tog Maximiliaan, in Juli 1481 ; de ver- gunning om eeuo schipbrug over den Usel te leggen, g.\'geven door Maximi- liaan, den 11 Juli 1485; de tocht der Zutphenaren naar Terborg, in 1490 ; de huldiging van Hertog Karel van Egmond, den 8 April 1492; de krijgs- tochten ten voordeole van dien Hertog naar Wageningen, Buren, Beesd, Baar, Nn\'kerk en elders, 1492 en 1493; het verdrag tusschen den magistraat en de burgerij, den 11 Maart 1493; de instel- ling van het college der achttien", in 1494 ; de krn\'gstochten der Zutphe- narcn naar Doetinche n en de Hetter, in 1499 ; de heilloozo tocht naar Hui- sen, onder leiding van Jakob Schim- melpenninck, in 1502; de opeisching van Zutphen door do Bourgondiërs, den 8 Juli 1505; de Landdag van 11 Juli 1505; de vernieuwde opeisching door Filips van Bourgondië, den 14 Juli 1505; de vreugdevolle komst van Hertog Karel, den 4 Januari 150G ; het herhaald be- log van den Wildenborg, in 1507 en 1508; de bruiloft van Hertog Karel, den 10 Januari 1519; het in brand steken van den burg door do Deventor- schen, in 1521; do uitbreiding van de macht der burgerij, in December 1526 ; de krjjgstocht der Zutphenaren naar Bredevoort, in 1527 ; de zweetziekte, in 1529 ; het binnenrijden van \'s Hortogs ruiters in hot Stadhuis, in 1537; hot beslechten van den twist tusschen de stad en den Hertog, den 20 Xov. 1537; do komst en de huldiging van Willem vau Gulik als toekomstig Landsvorst, den 18 en 19 Febr. 1538; de vordering der burgerij om don erfraad" af te schaffen, den 26, 28 on 29 Augustus 1538; do schepenskeuze, in 1539; het huldigen van Réné van Chalons, Prins van Orange, als \'s Keizers Stadhouder, in 1543; het gevangennemen van oenigo Woderdoopcrs, den 14 Februari 1549; de huldiging van Prins (later Koning)		Filips, den 13 Octobor 1549; het ver- branden van eenigo moordbrauders" op de Brunsbergen, in 1550; bet stuiten der landsknechten aan den Toldjjk, door Johan van Mekoren, don 2 Nov. 1567 ; de moeielijkheden bij den doortocht van Spaansche troepen, den 2 en 3 Juli 15C8 ; het innemen der stnd bij verras- sing door de Staatschon onder den Graaf van den Bergh, den 10 Juni 1572; de inneming van Zutphen door de Span- jaarden, gevolgd door een vreeselüken moord, den 16 November 1572; het weder instellen van oen magistraat, don 15 Juni 1573 ; het heersenen der pest, i in 1575 en 1576 ; do verlossing door \' hot uittrekken van het Spaansch garni- zoen, in April 1577 : do komst van ; commissarissen uit naam van Graaf Jnn van Xassau, den 11 Juni 1579; de inneming van Doetinchom met hulp ! der Zutpliensche burgers, den 12 Juni 1597; de omwenteling waardoor Zutphen geheel voor den Staat werd gewonnen, j den 23 Juni 1579; hot uitdrijven van ^: het vendel van hopman Herman de Rode, den 11 Februari 1583; de ver- i overing door de Spanjaarden onder Jo- han Baptista de Taxis, den 23 Septem- ber 1583; \'s Konings pardon, in Februari j 1585; do herstelling van den magistraat, den 14 Augustus 1585; het vruchteloos I beleg door Leicestcr, in September en t October 1586; hot verraad van Row- I land Yorke, door de Staatsche schans j tegenover Zutphen aan Taxis over te geven, den 29 Januari 1587; do herove- I ring dier schans door als boeren en j boerinnen verkleede Nederlanders, don 24 Mei 1591; do overgave der stad door de Spanjaarden onder George van Li- auckama, aan Prins Maurits, den 30 Mei 1591 ; hot wegvooron van Zut- phensch vee door do Spanjaarden, in 1597; het herstel van de in 1572 vor- niolde brug, in 1604; het oprichten der Berkel-Compagnie," in 1640; het door : gewapenden vernielen ecner IJselkrib tegenover Brunsbergen, die do scheep- vaart op den Usel met geheel verval bedreigde, in 1656; de overgave der j stad aan do Franschon, den 25 Juni 1672; de aftocht dor Franschen, den 30 April 1674; het aannemen van oen nieuw regeeringsreglement, den 11 Maart 1704; de verschillen tusschen de ge- meensliedon on den raad, in November 1717; de feestviering wegens do ver- heffing van Prins Willem IV, den 19

-ocr page 986-



		Zwaagdijk.
		1006 Kunrdijk.


		Mei 1747 ; de onderhandelingen tussclien de gemecnsliedcn en den magistraat, den 24 en 25 Octobcr 1747; do deelne- ming van Prins Willem IV aan den Landdag te Zutphen, den 9 Oet. 1749; do overstroomingen in Dec. 1753 en Jan. 1754; het laatste leengericht onder den blooten hemel, den 3 Juli 17(55; de ontvangst van Brins Willem V, den 18 Augustus 1766; het afbranden van het wachthuis buiten de Lnrenpoort, waarbij zeventien man het leven verloren, den 29 April 1773; het verbeteren van den IJsel, in 1775; de nieuwe Berkel-Com- pagnie," die in 17G6 opgericht, in 1787 haar octrooi teruggaf; de burgergeschil- len, aangevangen 15 .Maart 1783; de moeielijkheden over het benoemen van Mr. Engelbert Gerhard Johau (\'rookecus tot gemeensman, in 1785 en 1780; de strijd tussclien burgers en militairen, op 2420 Juni 1787; het vernielen van het grafgesteente der Capellen\'s onder Gor- sel, den 7 Aug. 1788; de plechtige in- tocht van den Erfstadhouder Willem V, in Sopt. 1788; het toetreden van Zut- phen tot de omwenteling, den 4 Fcbr. 1795; de overgave van Zutphen aan de Pruisen, den 24 November 1813; de komst van Koning Willem, don 19 Juni 1818; het leggen van den eerstensteen aan de spoorwegbrug door Koning Wil- lem III, den 22 October 1801; het ope- nen van den spoorweg ZutphenAm- hom, den 1 Februari 1805; hot openen van den spoorweg ZutphenDeventer, den 5 Augustus 1805; het openen van den spoorweg ZutphenHengeloo, den .30 Octobcr 1865; het openen van den spoorweg AmersfoortZutphen, don 1 Mei 1870, die sedert is doorgetrokken tot Winterswijk, om daar aan te sluiten aan het Duitsche spoorwegnet. Znill\'dijk, dorp in do Gron. gom. Leons, in 1811 met 211, in 1840 met 315, in 1870 met 416 iuw., die van Kerspel (waaronder hot geh. De Ecwer) medegcrekend. In 1890 telde Zuurdijk alleen 135 iuw. binnen en 201 inw. bui- ton do kom. Eewer had toen 54 inw. Het d. bestond reeds in 1287. Het komt destijds als Sutherdicko voor. Dat er reeds vroeger mensehen in deze streek woon- den, bewijzen eenige Germaansche graf- heuvolen. Er is eene Herv. kerk. ZunrdijkKter-IitcrdijkpoI- der, of Ollde-ZuurdijkMtei\'l>oI- dei\', pold. in Gron., deels in do gein. Leons, deels in Ulrum. De polder die		337 hectaren groot is, is in 1729 in- gedjjkt. Knaag, gem. in N.-Holl., ingesloten door do gein. Hoorn, Wognum, Nibbix- woud, "Wostwoud en Blokker. Zij is door : de wet van 22 Dec. 1867 verkleind, j want terwijl zij voor dien tijd 813 heet. ! groot was, is zij door die bepaling tot 762 ingekrompen. Afgescheiden van i Zwaag zijn door die bij do wet de b. ! Hoog-Zwaagdijk en Laag-Zwangdijk, j welke tot do gom. Worvershoof zijn overgegaan. Van hier, dat de bev. bg vroeger is afgenomen. Zwaag toch had I in 1811 1043, in 1822 1192, in 1840 : 1272 en in 1860 1758, in 1870 1160, j in 1890 1130 zielen. By do telling voor : 1890 onderscheidde men er : 759 K.-Kath., I 364 Ned.-Herr., 4 Hem. en 8 Doopsgez. ^: Land- en tuinbouw, benevens veeteelt j en zuivelbereiding zgn hunne vooinaam- \| ste middelen van bestaan. De gem. be- ^! vat het dorp Zwaag, een deel der b. \'t Keern, benevens de geh. De Bangert, Zwaagdijk, Het Ungerpad, De Wijzend en Het Krijterspad of Creyterspad. Zwaag vormt tevens een polder. Het d. Zwaag deelt zich in drie wijken: Oosteindc, Kerkbuurt en Westeinde. Het is eene sehoone, welvarende plaats. In 1840 telde men er 569, in 1870 745, in 1890 793 inw. Er zjjn kerken der Herv. en der R.-Kath. Voorts heeft men een station van het spoorwogvak Hoorn Mcdemblik. In 1505 deed Zwaag de vordering aan do burgemeesters van Hoorn om een schepen tot de regeering der stad te benoemen. In October 1508 ; werd het met overstrooming bedreigd. Zwaagdijk, 1. djjk in N.-Holl., reikende van \'t Kern ie Hoorn, tot den Overtoom in het Zijdwerk. Deze dijk scheidt Drechterland van de Vier-Noor- derkoggen. Hij is den 0 December 1675 naby Oostorblokkor doorgebroken. Aan den Zwaagdijk ligt een groot aantal laudhoeven, die, daar zij tot verschil- lende gemeenten behooren, onderschei- dene buurten vormen. Er is oen halte, waar op verzoek de treinen stoppen. Ü. dorp of kerkb. in de N.-Holl. gem. Nibbixwoud, in 1840 met 62, in 1870 met 125. in 1890 met 137 inw. Do R.- Kath. par. Zwaagdijk is eerst in 1873 opgericht. \'.i. b, in de N.-Holl. gem. Hoogkarspol, in 1840 met 127, in 1870 met 176, in 1880 met 179 inw. 4. b. in do N.-Holl. gem. Zwaag, in 1840 i met 129, in 1870 met 105, in 1890 met

-ocr page 987-



		Zwaagstcrschans. 130 inw. 5. geh. in de N.-Holl. gem. Wognum, in 1840 met 65, in 1870 met 78, in 1890 met 93 inw. Xh uil£\'«ii4»rwrhsl ilm. voorin, schans in do Oron. gom. Tcrmuuton, nahjj den Dollard. Zij was door de Spanjaarden opgeworpen, doch is in 1598 door Graat\' Willem Eodewijk van Nassau voor do Staatschen veroverd. Xwaaff-Westeinile, of West- eiiHlc-vaii-Kolliiiiierxwuag, d. in do Friesche gem. Dantumadeel, ter wederzijde van den weg tusschen Veen- wouden en Ivollum. Het is wijd uiteen gebouwd en telde met een deel van do buurt Kuikhorne in 1811 515, in 1840 1049, in 187G 1416, in 1890 1767 inw. Op de heide langs den spoorweg Leeu- wardenGroningen zijn vele kleine wo- ningen gebouwd. Er is eene in 1843 ge- stichte Herv. kerk. Vroeger stond er de state Eysema. \'f.w aaui\'ilaiMl, geh. in de Z.-H. gem. Hillegersberg, in 1840 met 39 inw. Voor 1890 niet afz. vermeld. Zwaaiipohlei\', of %wanen- Il4»l<l t-1. pold. van nagenoeg lO\'/s heet. in do Z.-Holl. gem. Gorinehein. Zwaanshals,* b. op den woster- oever van do Hotte, in de Z.-Holl. gem. Hillegersberg. Zij telde in 1840 175, in 1890 733 inw. Ziraaiisheuvel, polderl. in de N.-Brab. gem. Veen. Zwaanshalzen, b. in do Z.-Holl. gem. Leksmond. Zwaanskil, voorm. heerl. in de Zeeu wsche landstreek Zuidbevelnnd, groot 84 heet. in 1556 door het water over- stelpt. Kwnansnieer, voorin, meer in de N.-Holl. gem. Wijk-nan-Zee, ruim 4 heet. groot. Reeds voor vele jaren is dit meer in weiland veranderd. Zwaarilijk, pold. in de Z.-Holl. gem. Poortugaal, ruim 86 heet. groot. Zwnkp, biniienkreek in de Zeeuw- sche landstreek Zuidbeveland, een deel van het vaarwater, dat oudtijds Borselo en Baarland van het westelijke Zuid- beveland scheidde. SEwake, of Oo«ter-en-:VIiuuel- Knnke, heerl. in do Zeeuwsche gem. \'s-Gravenpolder, 307 heet. groot. Zjj telde in 1840 65, in 1870 84 inw. (Voor 1890 niet afz. vermeld.) Hier is het buiten het Hof-te-Zwake gelegen, dat in 1850 werd vernieuwd. Ziralm, Sivalin of Svhwalm,
		S.w alnw 4-. enz. 1007 \| kleine rivier in Pruisen en Nederl., die \| bij het dorp Wegberg in den kreits Erkelenz ontstaat, langs Nicdcr- Krüchten en Bruggen loopt en do Limb. grens bij paal 420 bereikt. ZJj bespoolt het d. Zwaimen en werpt zich bij den Donderberg en de Bieswaard in de Maas. \'/.\\\\ *lil lm il. of Swalmen, gem. in Limb., ingesloten door de Nederl. gem. Beesol, Neer, Buggenum on Maas- niel, benevens door de l\'ruis. gem. Elmpt, Bruggen en Bracht. Zij beslaat bijna 2201 heet., is gevormd door zand (dilu- vium) en rivierklei. De gom. wordt be- zoomd door de Maas en doorsneden door do Zwalm. In 1822 had zij 1205, in 1840 1564, in 1876 2073, in 1890 2305 inw. Do ingezetenen, die in 1890, op 4 Herv. na, allen den K.-Kath. gods- dionst zijn toegedaan, bestaan schier \| uitsluitend van den landbouw en de vee- teelt. De gem. bevat de d. Zwaimen en Asselt, de b. Boukoul, Wieier en Wie- lerheide, bonevens de geh. .Middelhoven. Ook vindt men in deze gem. het kasteel Hellenrnad Het d. Zwaimen in 1840 met 770, in 1870 met 1101, in 1890 met 1249 inw., ligt aan de rivier do Zwalm en den grooton weg tusschen Koermond I en Venloo. Aan de noordwestzijde is j een station van den Staatsspoorweg en j binnen de kom eeno R.-Knth. kerk. Zwaimen, dat in eene oorkonde uit do 12de eeuw onder den naam Sualmo voorkomt, heeft bij de belegeringen van hot naburige Roermond dikwerf veel ge- leden. /naluwo, 1. of Hooge-en- L<age-Zwalnwe.** heerl. in N.-Brab., bevattende de gem. Zwaluwe en deelen van Klundert en Zevenbergen. De hooge heerl. behoorde oudtijds aan do Graven van Holland, doch de ambachtsheerl. aan do Hecrcn van Duivenvoorde. In 1376 werd de heerl. gesplitst, doch in 1513 (toen Eage-Zwaluwe aan het Huis van Nassau kwam, aan welk geslacht \' Hoogc-Zwaluwe reeds lang hnd behoord) hereenigd. Ü. gein. in X.-Brab., in- gesloten door do gem.: Made c. a, Oosterhout, Torheiden, Zevenborgen, Strijon en Dubbeldam, van welke de beide lantston tot Z.-Holland behooren. De gem. bevnt een deel van het Hol- landschdiep en do Biesbosch. Zij is 4802 heet. groot en door zeeklei gevormd. Men telde er in 1822 2573, in 1840 3413, in 1876 4110, in 1890 4158 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheiddo

-ocr page 988-



		1008 Zwaluwenbuurt. Zwartebroek.

		men er: 2218 R.-Kath., 1878 Herv., 2 Luth., 22 Chr.-Geref., 37 Xed.-Geref. on 1 ongon. De inw. bestaan moest uit landbouwers en veehouders. De gem. bevat de beide d. Hooge-Zwaluwe en Lagc-Zwnluwe. een deel van bet d. Moer- dijk en eenige buurten, zooals Oudeland- schedyk, Groenendijk en Noodvocr. II. station der Staatsspoorwcgen in de K.-Brab. gem. Zwaluwe, ter plaatse waar vier banen, komende van den Moerdijk, Breda, Dordrecht en Zeven- bergen aan elkander sluiten. Het station is voor het verkeer op de drie corstge- noemde banen geopend, den 1 Xov. 1872, doch voor do baan naar Zevenbergen eerst den 1 Mei 1876. De spoorwegbrug over het Hollandschdiep tusschen Zwa- luwe en Willemsdorp is een der sehoon- ste openbare werken in onze eeuw aan- gevangen en voltooid. De brug heeft eene longte van 2536 meter, waarvan de kleinste helft uit een steendam be- staat, terwijl de overige 1432 meter zijn gevormd door 14 overspanningen. Aan de zuidzijde is eene draaibrug voor de doorvaart van schepen. De brug werd van 1868 tot 1872 door de Koninklijke Fabriek van Stoom- en andere Werk- tuigen te Amsterdam vervaardigd en kostte omstreekts 6,500,700 gulden. 4. voorin, gch. in do N.-Brab. gem. Tilburg. Zwalnwenbuurt, wijk van het dorpje Xcssor-Zwaluweubuurt in de N.- Holl. gem. Nieuweramstel, met de R.- Kath. kerk van De >"es. Men telde er in 1870 191 inw. Ncsscr-Zwaluwenbuurt had in 1890 277 inw. Zwaiiinierdam, gom. in Z.-Holl., tusschen Bodegraven, Lange-Ruige- Weide, Reeuwijk en Alfen. Zjj wordt in het noorden door den Ryu bezoomd en bestaat daar uit klei, doch meer zuid- waarts uit laag veen. In het geheel is zg 1775 heet. groot. In 1811 had zij 1075, in 1822 1086, in 1840 1195, in 1876 1467, in 1890 1625 inw. Bij de telling voor 1890 onderscheidde men er : 792 Herv., 78 G\'hr.-Gcref., 35 Rem., 5 Doopsgez., 177 Ned.-Geref, 12 Luth., 483 R.-Kath., 4 Isr. en 89 ongenojmdon. Behalve enkele winkeliers, schcepstim- merlieden, steenbakkers en molonaars, zyn de ingezetenen veelal landbouwers en vecfokkers. De gem. bevat het dorp Zwammer.lam, met do wijk Overtocht, de b. Tempel en eenige verstrooide hui- zen. Het d. Zwommerdam ligt aan		de zui izijde van den Rijn. Het telde ia 1849 binnen de kom 496, en mot do wgk Overtocht 803 inw. In 1890 berekonde men de bev. der kom op 489 zielen. Het is eene aanzienlijke plaats. Er zyn kerken voor do Herv. en do Rem. Ook is er eene R.-Kath. kerk in de wyk Overtocht. Toorts heeft men er een sta- tion van don spoorweg LeidenWoer- den. Het d. is zeer oud en komt reeds in oene oorkondo van Keizer Frederik I in 1165, ondor den naam van Swa- denburgerdam, voor. De dam zelf, door Graaf Dirk V in den Rijn gelegd, was de oorzaak van veel strijd. Graaf WiU lem I wierp hier in 1203 of 1204 vor- schansin^en op tegen do Utrechtschen en Loonschen. In 1481 word do burg te Zwammerdam of Zwadonburgordam ver- woest. In Jan. 1673 hebben do Fran- schen hier vreosolijko plunderingen on moorden aangoricht. Zwanbnrgerpolder, pold. van 235 hectaren iu de Z.-Holl. gemeente Warmond. Zwanenburg, 1. landgoed in de Geld. gem. Gendriugen, aan de Pruis, grens. Het is in de binnonlandscho oor- logen van Gelderland dikwijls aangeval- len. In 1425 werd het door Arnold van Geldnr en in 1492 door Meindort van den Ham veroverd. ft. voormalige havezate te Vorchten in do Geld. gem. lieerde. 3. groot gebouw (boetwor- tel-suikerfabriek) in het d. Halfweg of Polanen, in de N.-Holl. gein. Haarlem- merliede c. a. Oudtijds stond waarschgn- ljjk tezelfder plaatse het kasteel der Heoren van Persijn. Het tegenwoordig gebouw is in 1654, op last van dijkgr. on hoogheemraden van Rijnland, gebouwd door den boroemdon bouwmeester Pioter Post. Zwanenburg, halte tusschen Apol- doorn en Beekbergen van den spoorweg HattcmDieren, waar op verzoek eonige treinen stoppen. Zwanenwater, meer van 20 heet. oppervlakte in de duinen der gemeente Kallantsoog. Het is met de heerl. Kal- lantsoog iu 1876 verkocht. Zwanepol, buurt in do Geld. gom. Zevenaar. Zwanepolder, polder in de Z.- Holl. gem. Dubbeldam. Zwartakkers, goh,indeN.-Brab. pem Bladol. Zivartebroek, b. onder hot dorp Yoorthuizen, in de Geld. gem. Barne-

-ocr page 989-



		Zwartednin. Zwartewontfen. 1009

		veld. Hot in 1840 596, in 1870 671, in 1890 789 inw. Zwartednin, aanz. heuvel in de N.-Brab. gem Ossendrecht. Zwarte-Haan, herberg op do noordzijde der Friesche gem. Het Bilt, onder St.-Jacobi-Parochie en aan den dijk langs de Wadden. Er is eene ovcr- vaart nanr Hollum op Ameland. Zwarte-Hoek, voorm. fort in de Zeeuwsche gem. Westdorpo, sedert 1794 vervallen. Eene in 1790 aangelegde uit- wateringsluis heeft door verlanding sedert 1819 haar belang verloren. Zwartekerkje, b. in de N.-Holl. gem. Akersloot. Zwartemeer, 1. meer in de Drentsche gem. Emmen, waaruit de Ruiten-A voorkomt. 2. meer in Drente, deels in de gem. BeiloD, deels in Ruinen. Zwartenberffst\'he-Polder, pold. van 385 heet. in de N.-Brnb. gem. Etten-cn-Leur, in 1507 door Graaf Ron- drik van Nassau ter bedijking uitge- geven. Zwartendijk, 1. gchueht in de Overijs. gem. Knmpen, in 1870 met 86 inw. (Voor 1890 niet afz. opgegeven.) Den 15 Nov. 1824 brak de Zwartendijk, waarlangs deze b. ligt, door. 2. pold. van 54 hectaren in de N.-Holl. gem. Alkmaar. Zwartendijksterselianin, voor- mnligo schans in de Drentsche gem. Norg, in 1594 door Willem Lodcwjjk, Graaf van Nassau, aangelegd. Zwartepolder, 1. polder in Zeeuwsch-Vlaanderen, deels in de gem. Kadzand, deels in de gem. Nieuwvlict. In 1C25 bedykt, is deze pold., die 105 heet. besloeg, in 1682 en in 1802 over- stroomd. Sedert is slechts 5/i heet. op de zee herwonnen. 2. pold. in de Friesche gem. Haskcrland. SS. of Schinkelpolder,* pold. in de N.- Holl. gem. Aalsmeer, 420 heet. groot. In 1858 is deze voormalige veenplas bedijkt. Zwartescliaap, b. in de Drent- sc.hc gem. Ruinen, in 1870 met 178, in 1890 met 254 inw. Zwartewaal, 1. gem. in Z.-Holl. op Yoorne, ingesloten tusschen de gem. Vierpoldcrs, Heenvliet en Rozenbnrg. Zy wordt in het noordwesten door de Nicuwe-Maas bcspoeld, is door zeeklei gevormd en beslaat ruim 376 heet. In 1565 telde men er reeds 140 huizen,
		juist zoovoel als in 1840. In 1811 vond men er 824, in 1822 844, in 1840 1006, in 1860 881, in 1876 898, in 1890 1007 inw. By de telling voor 1890 onder- scheidde men er: 828 Hcrv., 143 Chr.- Geref., 11 Ned.-Geref., 4 R.-Kath., 20 Isr. en 1 «ngen. Vele inw. bestaan van J de visschorij, anderen van landbouw en : veehouderij. De gem. bevat het d. Zwar- tewaal en eenige verstrooide huizen. Z. is ! eene hcerl., die van 1724 tot 1838 door de stad Brielle bezeten. Het dorp Zwar- tewaal bevatte in 1890 binnen de kom j 844 inwoners. Het is welgebouwd en heeft eene haven en eene Herv. kerk. Zwartcwaal kwam reeds in de 12de oeuw i tot eenig aanzien. Den 4 Juli 1351 viel hier een scheepsstryd voor op de I Maas tusschen de volgelingen van Vrouwe Margareta, do gade van Kei- zer Lodewijk van Beieren, en haar zoon Willem V. Graaf van Holland. Den 24 Augustus 1717 is Zwartewaal door een zwaren brand geteisterd. 2. of Zwartewiel, voorm. ambacht in Zeeland, in het zuidwesten van Zuid- beveland. Het was 110 heet. groot en is door den vloed van 5 November 1530 verloren gegaan. Zwarte waalsehe- Polder, p. van 219 heet. in de Z.-Holl. gemeonto Zwartewaal. Zwartewater, 1. of Ilaver- laild, gel), en vaart in do Utr. gom. Maartensdijk. Het geh. had in 1840 35, in 1890 150 inw. 2. rivier in Overijs., die te Zwolle uit do vereeniging van onderscheidene weteringen ontstaat, nabij de b. Gennc de Vecht opneemt, de stad Hasselt bcspoelt, to Zwartsluis het Meppelerdiep ontvangt, en, na voorby \| Genemuiden gestroomd te z\\jn, het ] Zwolsche-Diep bereikt. Over het recht i op bet Zwartewater hebben veelvuldige \| geschillen tusschen de steden Zwolle en Hasselt plaats gehad. Een in de eorsto helft der 16e eeuw gelegde brug to Hasselt, moest weder afgebroken wor- den. Alle latere pogingen om eene an- dere brug te mogen leggen, mislukten, tot Hasselt in 1828, onder het bestuur van Koning Willem I, deze zoo lang verwachte gemeenschap met Mastenbroek erlangde. 3. meertje in do Drentsche gem. Westerbork on Rolde. Zwarteweg, b. in do Geld. gom. Oldebroek. Zij telde in 1870 286, in 1890 268 inw. Zwartewondeil, veldstreek on-

		WlTKAMP.		M

-ocr page 990-



		1010 Zwartrijt.		Zweeloo.


		der bet d. Hallum in de Erieschc Rem. I\'erwerderadeel. Zwartrijt, goh. in de N.-Brab. geen, Tilburg. Zwartsluis, 1. prov. kiesdistrict in Overjjsel. Het bevat de 4 gem. : Zwartsluis, Hasselt, Genemuiden en Wanneperveen. £. gem. in Overijs., eerst sedert het laatst der vorige oouw uit doelen van bet scboutambt Vollen- liove en van bet Hasselterkerspel ge- vormd. Zij wordt bezoomd door bet Zwartewater en doorsneden door bet Meppelerdiep. De aangrenzende gem zijn Wanneperreen, Stapborst, Hasselt, Zwollcrkerspel en Vollonbove (Ainbt-). Do gein. Zwartsluis beslaat 1188 heet., deels klei, deels laag veen, deels water. Jn 1811 bad zij 2599, in 1822 2389, in 1840 3650, in 1870 4324, in 1890 4002 inw., in laatstgen. jaar onderscheiden in: 1002 Herv., 731 Chr.-C.crof., 49 Doopsgez., 1 Ev.-Luth., 9 Herst.-Euth., 1370 Ned.-Geref., 9 K.-Kath., 61Isr.en 110 ongenoemden. Hunne hoofdmiddelen van bestaan zijn scheepvaart, handel, winkelnering, het scheepstimmcren, kalk branden, enz. Zoo heeft men er 8 schcepstimmei\'wcrven, 2 kalkbi-andciijen, 2 touw slagerijen, boekdrukker^, cicho- roifabriek, 4 zeilmakerijen, sigaronfa- briek, enz. De gem. bevat liet vlek Zwartsluis, de geh. Jlariënborg (ook Zwartewatei\'klooster of Het Klooster ge- noemd), Stouwe, Baarloo en Ten-Velde, benevens eenige verstrooide huizen. Het vlek Zwartsluis strekt zich uit langs bet Zwartewater en het Mcp- pelerdiep, die zich te dezer plaatste vereenigen. Het splitst zich in 3 doelen of wijken: de Schans, do Oude-Sluis of het Buitenkwartier en deNieuwo-Sluis. In 1840 toldo de eerstgen. wijk 1270, do tweede 1228, de derde 920 inw., derhalve te zamen 3424. In 1870 beliep het cijfer der bev. van het vlek eveneens do schippers aan boord hun- ner vaartuigen medogerekend 3481. in 1890 telde wijk 1 758, wijk II 967, wyk III 1011, wijk IV 459 inw. binnen de kom, buiten de kom in wyk IV 365, in wijk V 109, torwyl op schepen zich cene bevolking van 697 zielen bevond. Zwartsluis ontleent zyn naam aan do sluis, die in den mond van hot Mcppe- lordiep is gelegd, ter plaatse waar reeds in het begin dor 16do eeuw, of wellicht vroeger, eene schans was aangelegd. Vóór 1619 vond men bjj deze plaats in		het Meppelerdiep een houten duiker, alloen voor uitwatering bestemd. Doch in genoemd jaar deden do eigenaars dezen duiker over aan Hendrik Bentiuck on verdere deelhebbers, tegen eone ge- ringe uitkeering, t. w. van een half aam llynsehen wijn, onder beding van eenige vrijheden voor genoemde ingelanden. In 1621 lieten do nieuwe eigenaren, die zich vormden tot eene maatschappij, onder den naam van Participanten van de Groote-Staphorster-Sehutsluis, in plaats van den houten duiker eene stee- nen schutsluis aanleggen, welke sluis I sedert den naam van Niéuwe-Sluis ver- kreeg. Eone andere sluis was in het midden der 16de eeuw aan den mond van do Arembergergracht gebouwd. Ge- dnrende den Spaanscben oorlog, in 1580, werd de schans vernieuwd en verbeterd, on de plaats kreeg allengs het aanzien van een stadje, waarin mon door 3 poorten kwam: de Vollenhoofsterpoort, \| de Hasselterpoort on do Meppelerpoort. Doch na den Munsterschen oorlog is deze sterkte vervallen. Sodert kreeg de plaats bet aanzien van een vlok, doch do oude schansgracht bleef eenigermate in wezen. De Arombergersluis is in 1826 vornieuwd. Eene verbetering dor Niouwe- Sluis is in 1876, ondor leiding van den ingenieur de Bruin, ter hand genomen. Zwartsluis heeft kerken voor de Herv., do Doopsg. en de Chr.-Geref., benevens eene synagoge. Zwartsluis word in 1527 door de Gelderschen veroverd, maar in 1528 door George Schenk voor Keizer Karel V gewonnen. Na den afval van Rennenberg, in 1580, was het Sonoy, die, wegons do belangrijkheid van dit punt, de schans vernieuwde en versterkte. ; Van 1672 tot 1674 was do sterkte in I do mackto van Bernbart van Galen, ; Bisschop van Munster. Zwartsluis heeft veel door den stormvloed van Februari 1825 en door het woeden der cholera in 1848 en 1854 geleden. Zwartaluisje, b. in do Z.-Holl. . gem Zuidbeierland, in 1840 met 212, ! in 1890 met 188 inw. Zwartveeil, geh. bonoorden het d. Opeindo, in de Eriosche gem. Smal- ! lingerland. Hot tolde in 1840 77, in 1890 ¹ 127 inw. Zweekhorst, geh. in de Geld. ^! gom. Zevenaar,aan don weg van Zevenaar j naar Doesburg. Zweeloo, gom. in Drente, bepaald j door Westerbork, Oostorhessolon en

-ocr page 991-



		Zwinpolder. 1011
		Zweersdal.


		I het Dokkumerdiep voert. In 1830 is zjj \| uitgediept en in verbinding gebracht met het Bergumcrmeer. /net (l>e), 1. b. in de Z.-Holl. gem. Wateringen, in 1840 met 142, in 1890 met 50 inw. 2. of \\VomUflie- l>ijk (I>c), geh. in do Z.-Holl. gein. Woubrugge, in 1840 met 74, in 1890 j met 96 inw. Zwctpolder, 1. polder van 148 ^! heet. in de Z.-Holl. gem. Zoetorwoude. S4. pold. van 7 heet. in de Z.-Holl. gem. : Haarlemmerliede e. a. Zwetterpolder, polder van 171 heet. in Z.-Holl., deels in de gem. Noord- wijk, deels in Xoordwijkerhout. Zwiep. 1). in de Geld. gem. Laren, in 1840 met 343, in 1872 met 361, in 1890 met 351 inw. Zwieten, of Mwieteii, voorin. j adel. huis in de Z.-Holl. gem. Zootor- j woude, aan den Hoogen-Kijndijk, do stamzetel van een oud geslacht, dat reeds vóór den jarc 1400 bekend was. _; Het adellijk huis is in den jare 1800 afgebroken. *Zwi$ïjelte, buurt in de Drontscho gem. Westerbork, in 1811 met 151, in 1845 met 184, in 1870 met 205, in 1890 met 237 inw. Zwin (liet), voorin, zeeboezem in ! het noorden van Vlaanderen, dio zich i van de duinen bij Kadzand tot Brugge uitstrekte. Zij was in do Middeleeuwen i do zuidwester grens van Oud-Friesland i en vormde later de scheiding tusschen Xederland en België naar do zijdo van de Noordzee. Allengs opgeslijkt,verdween in 1872 en 1873, bij de bedijkiug van den Wülem-Leopold-Polder, het laatste overblijfsel daarvan. Aan dezen zeearm had de stad Brugge in den grafoljjken tnd haar uitstekenden bloei te danken. Ook do kleinere steden Oostburg, Ko- denburg (later Aardenburg), Danime, Sluis, Hoeke,St.-Anna-ter-MuidenenMon- I nikenreedo wnarvan Monnikenreede \| genoegzaam geheel verdwoeu danken j haar ontstaan en vroegero grooto wol- vaart. In 1340 word op het Zwin een zeeslag doordeKngelsehen tegen do Frun- schen geleverd, welke laatsten, schoon over 123 bodems to beschikken bobbende, do nederlaag ledon. Zwinpolder,** pold. van 240 heet. in Zeeuwsch-Vlaanderen, deels in de gem. Retranchement, deols in St.-Anna- ter-Muiden, gem. Sluis. De polder is in 1864 iugedn\'kt.
		Sleen, en op liet uiterste punt in het noorden ook door Odoorn, Bor- gcr en Kolde. Diluvisch zand bedekt liet grootste deel van de oppervlakte. Ook i» er oonig hoog veen, terwijl langs een drietal beekjes of diepen zich laag¹veen heeft gevormd. In het geheel is de gem. ruim 6257 heet. groot. Men telde binnen het kerspel in 1811 071 inw., doch de mairie van dezen naam had er toen 1636, omdat het kerspel Sleen daarbij was ingelyfd. In 1822, na de afscheiding van Sleen, had Zweeloo 089, in 1840 947, in 1876 1112, in 1890 1116 inw. In lnatstgen. jaar was deze bevolking onderscheiden in 885 Ilorv., 218 Chr.-Geref., 10 Isr. en 3 ongen. De ingezetenen bestaan genoegzuamallen van den landbouw en daarmede ver- wante bedrijven. De gem. bevat de d. of kerkb. Zweeloo en Aaiden, benevens do b. Meppen, Wesup en Bennevold. Het d. Zweeloo, in 1811 met 195, in 1840 met 267, in 1870 nut 278, in 1890 met 263 inw., ligt bevallig in het ge- boomte. Kr worden drukbezochte mark- ten gehouden. In den oorlog van 1672 werd het d. door den vijand overvallen. De klok werd toen uit den toren der Horv. kerk geroofd en naar Munsterland vervoerd. Die klok vindt men nu in do K.-Kath. kerk van het Hanoverscho d. Wesuwe. ZweerNdal, of Zweieradal, b. onder Oosterbeek in de Qeldersche gem. Kenkum. Zweiland, oude stroom of plas in de Z.-Holl. gem. Warmond. Zweilanderpolder, polder van 124 hectaren in Z.-Holl., deels onder de gem. Warmond, deels onder AIke- made. Zncins, of JSweins, dorp in de Frieseho gem. Franokeradeel, aan de trekvaart vnn Franeker naar Leeuwar- den, in 1811 met 148, in 1840 met 235, in 1876 242, in 1890 216 inw., die van de b. Kingmatille medegerekend. Kr is veel doortocht. Behalve met den land- bouw en veehouderij houden do inw. zich met het steenbnkken en cenige hand- werken bezig. Ken sieraad van het dorp was de voorin. Kingmastato. Zij is, oven- uls twoo andere staten, die er vroeger waren, Kinnerda en Groot-Herema, ge- sloopt. Zwemmer, stroomkanaal in het noordoosten van Friesland, dat het water uit Dantumadeel, doorKollumerland, naar

-ocr page 992-

-ocr page 993-



		Zwolle. 1013
		Zwolle.


		Johan Rudolf Thorbecke, den 14 Januari 1798 het eerste levenslicht zag, op den Dijk (nu de Thorbeckegracht), wordt door een in 1876 geplaatsten gedenk- steon aangewezen. Tn do Luttekostraat vindt men hot huis, waarin C. J. Pot- gieter is geboren. Twee gedenksteenon, naam en goboorte- en sterfjaar aan- g. vende, zijn in den gevel geplaatst. Zwolle heeft cene hoogere burgerschool, een gymnasium, eene ambachtsschool en verdere inrichtingen van onderwijs. Do openbare begraafplaats, aan den weg naar Meppel, prijkt met gedenktcekenen voor Rhijnvis Feith, ter Pelkwijk, Oostkamp, Schuttovaer en anderen. Zwollo bloeit door binnon- en buitenlandschen handel, markten, scheepvaart en fabrieken. Men vindt er o. a. werkinrichtingen dor Maat- schappij tot Exploitatie van Staatsspoor- wegen, fabrieken van stoom- en andere werktuigen, scheopstimmerwervon, ijzer- gieterijen, oliemolens, groote houtzage- J rijen, oliefabrieken, grutterijen, book- drukkorijen, kousenfabriek, likeurstoke- rüen, orgelmakerij, gasfabriek, zeepziede- ! rij, chemische fabrieken, enz. Sedert j 1892 hoeft Zwolle eene drinkwaterleiding. Het water wordt verkregen uit de Heer- der-IIeide, terwijl aan de Turfmarkt een . hooge watertoren is gebouwd. Er loopt j een paardentram van de Groote-Markt naar het station, naar het Katervcor en naar den Brink. Laatstgemelde lijn zal weldra verbinding verkrijgen met do Dedemsvaarsche-Stoomtramlijn, die langs den Meppeler-Straatweg met Zwolle wordt geleid. Tot de bist. herinneringen van Zwollo behooren: do brand van 1224; i het ontvangen van stadsrecht door j Bisschop Willebrand vn Oldenburg, in \| 1233; de brandstichting in 1324; do aanval van den Heer van Voorst, dio met \'s mans gevangenneming eindigde, in 1361 ; de verwoesting van het kas- teel Voorst, den 10 November 1362; do vernieling van de roofsloten to Eerde, Azoelen, Laar, Schuilenburg en Gor- ner, in 1383; do moeielijkheden we- gens het vorkoopon van valsche afla- ten, in 1399; het bloedbad van den St.-Lucasnacht, in 1416; het ver- bond tegen Evorwyn van Guterswijk, in 1417; het uitzenden van Zwolsche oorlogschepen tegon do Hollanders, in 1420; do twist met den Heer van Buck- horst, in 1448; het verkrijgen van het uitsluitend rocht op het Katerveer, in 1464; de terugkeer van Wolfgang van
		opgericht bjj gelegenheid van het 25 jarig burgemeesterschap van Jhr. W. C. Th. van Nahuys in 1892, als het Groot- Weezenland, hot Klein-Weezenland en de Stationsweg leveren aangename wan- delwegou op. Van de oude vestingwor- ken is do Binnen-Sassenpoort over, een gebouw, dat reeds in 1408 was gesticht en door zijne bouworde, hoogte en hechte muren opmerking verdient. Het is door de gomeente aan het Kijk afgestaan en wordt thans (1895) gerestaureerd, be- stemd als hot is voor Archiefgebouw. Pleinen zijn : de Groote markt, het Groot- Kerkhof, het Bethlehemsche-Kerkhof, do Nieuwmarkt, de Blijmarkt, de Ossenmarkt, enz. Het moest beroemde gebouw van Zwolle is de Groote of Michielskerk, reeds in 1040 door den Utrcchtschen Bisschop Arnulf aan het kapittel van Deventer geschonken. Na door een gc- weldigen brand vernield te zijn, is zy van 11324 tot 1356 vernieuwd. De kerk heeft een schoonen, fraai gesneden pre- dikstoel en een der grootste en schoon- ste orgels in Nederland. Oudtijds prijkte deze kerk met een hoogen toren, die, herhaaldelijk door den bliksem gotrof- fen, doch telkens weder opgebouwd, door die onweders zooveel had geleden, dat hij in December 1082 instortte. Een steen in den buitenmuur dezer kerk be- vat een merkwaardig beeldwerk. Het gehouw is uitwendig geheel gerestau- reerd ; inet de restauratie van het in- wendige is men vrij ver gevorderd. Er zijn nog 2 andere Herv. kerken (de Bethlehemscho kerk en Nieuwe kerk), 2 R.-Kath. kerken: de Lieve-Vrouwc- kerk en do in 1892 gebouwde St.-Mi- chielskerk, waarin een gedenkteeken voor Thomas a Kempis met het gebeente van dien beroemden Agnictenberger en 2 R.-Kath kapollon. De overige kerkgo- bouwen zjjn : de "Wnalseh-Hcrv. kerk, do Luth. kerk, de Doopsg. kerk, de Chr.- Geref. kerk (in Juli 1875 ingewijd), een tweede Goref. kerk en de synagoge. Het Stadhuis (in 1448 volbouwd on in 1821 veruiouwd), het Paleis van Justitie (go- bouwd in 1840 en 1841), het Gouverne- ment (voor weinige jaren mede vernieuwd), het Odéon (in 1839 gebouwd), do SociC- teit de Harmonie, do Grooto-Socüiteit, de hoofdwacht, do gebouwen van hot gymnasium en dor hoogere burgerschool, benevens eenige liefdadige inrichtingen, z(jn het bezoek des vreemdelings ovor- waardig. Het huis, waar do Btaatsman

-ocr page 994-



		1014 Zwolle.
		Z ir ij ii<l recht.


		lttersum, in 1466; de inneming van het Huis te Rechteren, in 1483; het geschil met Kampen en Deventer over de vaart op den IJkoI, in 1490; liet aannemen van Hertog Karel van Gelder tot bcseherm- lieer, in Juli 1521 ; de mislukte poging van Karel van Gelder, om Zwolle te dwingen, hem als opperheer te ontvan- gen, den 4 Maart 1524; inhuldiging van George Schenk van Toutenhcrg als ver- tegen woord iger van Keizer Karel V, den 81 Maart 1528; de vervolging der Lu- thernnen, in 1532; het vonnis, waarhij Hasselt het recht is ontzegd om cene hrug over het Zwartewater te leggen, in 1545; de schandalen der .kinderen van den Emmelenkamp", in 1554 en 1555; het in beslag nemen der Lieve-Vrouwenkerk door de Herv., in 1560; do inlegering van Spnansch krijgsvolk, in 1571; de watervloed van 1 November 1571: hetbin- nenkomen van Staatscb krijgsvolk onder den Graal\' van den Bergh, den 10 Aug. 1572; de voetval van Burgemeester Jan van Haert voor Don Frederik, na de inne- ming van Zutphen, in 1572; het binnen* laten van den Graai\' van Rennenberg en do tootreding der stad tot do Unie, in 1579; hot vernielen dor heelden in do kerken, in 1580; het fnuiken van een opstand der Spaanschgezindcn, den 17 Juli 1580; het verijdelen van een aan- slag van Spinola, in 1006 ; do watervloed van 19 Februari 1G51; het afbranden van de Berkumerbrug door de Munstcr- schen den 3 Juni 1665; do overgave aan de Munsterschen on Keulenaren, den 23 Juni 1672; liet aftrekken des vijands, in Mei 1674; de komst van l\'iins "Willem III, den 19 Februari 1675; de binnen* landsche geschillen, in 1690; de water- vloed van November 1775; de watervloed van 1784; de burgergeschillen, van 1783 tot 1787; de aansluiting vnn Zwolle bij de groote omwenteling, den 30 Januari 1795; de komst der Kozakken, den 12 Nov. 1813; de Komst van Koning AViI- lein I, den 1818; do watervloed van Fe- bruari 1825; de intocht van Koning Wil- lem II, den 18 Mei 1842; de opening van den spoorweg van Hnttem naar Zwolle, den C Juni 1804, sedertdoorgo- trokkon naar Kampen; de opening van den spoorweg van Deventer naar Zwolle, den 1 Oetober 1866; de opening van den t-poorweg Zwolle naar Meppel, den 1 Oetober 1867; terwijl later de spoorweg naar Almeloo is geopend; de verbete- ring der sluizen aan het Katerveer, in
		! 1873. IO. b. in do Geld. gem. Eiber- gen, in 1840 met 245, in 1872 met 231, in 1890 met 220 inw. Wellicht is het \'t Swelle uit oeno oorkonde van 1025, tenzij onder dit Swelle het Sunlengoed onder Didam verstaan moet worden. Zwollerkerspel, gem. in Over- ijscl, ingesloten door de gem. Znlk e. a., Wilsum, IJselniuiden, Grafhorst, Gene- muiden, Zwartsluis, Hasselt, Staphorst, Nieuwleusen, Pnlfson, Heinoo, Wijhe en Heerde, terwijl zij op hare beurt do gein. Zwolle binnensluit. De gem. be- slaat 14,283 beet., deels klei-, zand- en deels uit veengronden. In 1811 had Zwollerkerspel 3464, in 1822 3715, in 1840 3900, in 1800 4735, in 1876 5325, in 1890 5794 inwoners, in laatstgenoemd jaar onderscheiden in : 4075 Hervormden, 559 Chr.-Geref., 9 Doopsgez., 1 Bern., 3 Ev.-Luth., 5 Herst.-Lutb., 120 Ned.- Geref., 1013 R.-Kath. en 9 ongenoem- den. Veehouderij, zuivclbereiding en landbouw zijn hunne voornaamste mid- delen van bestaan. Ook zijn er steen- bakkcrijen, waarvan die te Óldeneel door stoom wordt gedreven. Do gem. bevat hot d. Windesheim, een doel van het d. Mastenbroek, de b. Nieuwo-Wetering, Oudo-Wetering, \'s-Heerenbrock, Wes- tenholte. Voorst, Spoolde, Schelle, 01- denecl,Harkeloo,Hoog-Zuthem, Ittersum, Salné, Wijthmen, Herfte. Berkuin, Lan- genholte, Kaarst, Gonnc en Holten, be- novens de geh. Celleniuiden, Robolligc- hoek, Hassolterdijk, Genne-Overwaters, Zeedijk, Biswetering, Laag-Zuthem on Streukel. Bij den mond van IJsel en Wil- lemsvaart vindt men bet vermaarde Ka- terveer. XwollillgCl-kamp. voorin. have- zate in de Overijs. gem. "Wanneperveen, in 1840 gesloopt. Zwolsehe-Oiep, inham vnn de Zui- derzee, van do Voorst bij Vollenhove on de Ramspollo bij het Kampereiland in de oostelijke richting tot aan den mond van het Zwartewater. Het Zwartcwater en de oostelijke armen van den IJsel loo- pen daarin uit. Wegens do ondiepte van een groot deel dezer golf zijn vnn 1845 tot 1848 aan den mond van het Zwar- tewater twee leidainmen in zee aange- i legd, waarvan de zuidelijke bij de haven Kraggenburg eindigt. Zwijlldreeht, 1. kork. ring der klasse Dordrecht vnn de Herv. Kerk. Zij bevat de gem. Dubbeldam, Groote- Lint-en-Heer-Oudelnnds-Ambacht, Heor-

-ocr page 995-



		- Zijlweg:. 1015 Zwijnsbergen, voorm. landgoed in do N.-Brab. gom. Helvoort, uaby do plaats waar de Xemer zich met do Lei- beek verecnigt. In vorige eeuwen was het een der oudste on annzienlijkste kas- teolen uit dit ged. van Hrabant. Zwijnspoltlev, kleine pold. in de Z.-Holl. gem. Gi sendam. Zijdent (Ter), goh. in de N.- Holl. gem. Spanbroek. Zijdepolder, I. pold. van 374 heet. in do Z.-Holl. gom. Ouderkork- aan-den-IJsel. 38. pold. van 151 heet. in de Z.-Holl. gem. Veur. Zijderveld. d. met eone Herv. kerk in do Z.-Holl. gem. Everdingen. Men telde er in 1840 532, in 1870 487, in 1890 640 inw. Met de poldors Over- Zijderveld on Nedcr-Zijdcrvold vormt zij eene hoorl. van 299 heet. die oudtijds aan het huis van Arkel toebehoorde Zijdewind, of Zijdenskerk, d. met eeno Herv. kerk in de N.-Holl. gem. Oude-Xiedorp. Men telde or in 1840 206, in 1870 343, in 1890 331 inw. Er is een halto van hot spoorwegvak Hei- dorAlkmaar, waar op verzoek eenigo treinen stoppen. Zijl, stroom dio in de Z.-Holl. gom. ! Leiderdorp bij do Spanjaardsbrug uit ; den Rijn komt en noordwaarts naar do i wateren loopt, die naar het Kagermeer i vloeien. Ter plaatse waar deze stroom \' uit don Rijn voorkomt, lag oudtijds het j Huis te Zijl, dat in 1420 door Hertog I Jan van Beieren stormenderhand en in 1481 door Aartshertog Maximiliaan bij : verdrag werd ingenomen. Zijlbei\'g, b. in do X.-Brab. gem. [ Deurne, in 1840 met 397 inw. Voor 1890 niet afz. opgegeven. Zijldiep, 1. vaart in Gron., van Scheemda naar Termunton. 3. vaart in Gron., van Visvlict naar hot Reitdiop. Zijldijk, d. mot eeno Doopsgez. kerk in do Gron. gom. \'t Zand, ter plaatse waar vroeger eene sluis in een i nn opgeslijkten, eens breeden stroom lag. Men telde er in 1840 454, in 1870 669, in 1890 441 inw. *Zijllaait-eii-lleiepoldei, pold. van 146 boet. in do Z.-Holl. gem. Loi- dordorn. Zijljütei\'bnreii, geh. onder het d. Nijland in de Frieschc gem. "Wymbrit- seradeel. Zijlweg,** halte voor lokaal verkeer van hot spoorwegvak LeidenHaar- lem.
		Zwijndreclitsclie-Waard. jansdam-en-Kftfhoek, Hendrik-Ido-Am- bacht, Ridderkerk, Rijsoord-cn-Strcvels- hock, Zwijndreclit. Ü. gem. in Z.- Holl., uitmakende hot oostelijk deel van de Zwijndrechtscho-Wnard. Zij is inge- sloten door de gem. Dordrecht, Dubbel- dani, \'s-Gravendeel, Groote-Lint, Hen- drik-Ido-Ambacbt en Papendrecht. Door de Merwede en de Oude-Maas bezoomd, is de oppervlakte door zeeklei gevormd. De grootte daarvan beloopt 438 beet., doch deze oppervlakte bezit do gein. eerst nadat de wet van 1 1 .Juni 1855 bij Zwijndreclit de vroeger zell\'st. gem. Meerdervoort bad ingelijfd. In 1811 bad Zwijndreclit alleen 502, in 1822 G88 en in 1840 2016 inw. ilct Meerdorvoort, dat in 1840 413 inw. telde, beliep de bev. in 1860 2606 en in 1876 3180, in 1800 5100 inw. Bij do telling voor 1800 onderscheidde men er: 3081 Ned.-Herv., 6 W.-Herv., 241 Chr.-Geref., 1 Doops- goz., 5 Ev.-Luth., 15 Herst. Luth., 650 Xed.-Geref., 3 Rem., 120 R.-Katb., 23 Xed.-Isr. en 55 ongeil. De meesten vin- den hun bestaan op de scheopstimmcr- werven, in de zoutkoeten, en andere fa- brioken, o. a. bierbrouwerij, likeursto- kerij, stooni-olieslagerij, flosschenfabriek, stoom-houtzagerij, sigarenfabrieken enz. Anderen bestaan van het aankweeken van groenten, of van den landbouw on daarmede verwante bedrijven. De heerl. Zwijndreclit komt ook onder den naam van Schobbelandsainbaclit voor. Daartoe behooren do Volgerlanden. Het dorp Zwijndreclit, tegenover Dordrecht, langs de Merwede en Oude-Maas gebouwd, is eene levendige plaats, op en aan den dijk van do Zwijndreclitsche-Waard gebouwd, liet is zeer oud, want reeds in eene oorkonde van 1000 komt den naam van Zwindrecht voor. Echter is het in de 12de eeuw door hot water overstelpt en eerst in de 14de eeuw op de stroomen heroverd. Men telde er in 1800 2808 inw. binnen de dorpskom. Er ligt bier een spoorwegbrug over do Oude- Maas; in 1895 is een nieuw station ge- opend van het spoorwegvak Rotterdam Dordrecht. 3, pold. van 132 heet. in de Z.-Holl. gem. Zwijndreclit. *Zwijndre\'litNC"lie-Waard, be- dijking in Z.-Holl., ongeveer 3710 heet. groot, tusschen de Merwede, den Noord of Oord, de Waal en de Oude-Maas. Een binnenstroom is do Devel. Zwijnwlegei",** strook veengrond in de Overijs. gem. Kampen.

-ocr page 996-



		Zijpendal. in 1870 6690, in 1876 4930, in 1890 4487 inw., waarbij men in aanmerking moot nomen, dat in de jaren 1850,1860 en 1870, daarbjj do bev. van Anna-PaU" lownapoldor is gerekend. De bevolking doelde zich bij de telling voor 1890 in: 1 W.-Herv., 3130 Herv., 201 Doopsgez., 21 Chr.-Goref., 12 Ev.-Lutu., 6 Herst.- Luth., 1 Ned-Geref., 1055 R.-Kath., 1 Oud-R. en 49 ongen. De ingezetonen bestaan meest van landbouw en vee- teelt. De Zijpe is door vele vaarten, waaronder het Groot-Noord-Hollandsch- Kanaal en do Groote-Sloot, doorsneden. De meesto huizen staan langj do we- gen, verwijderd van elkander, zoodat de dorpen en andere buurten klein zijn. De dorpen en dorpsbuurten zijn: Scha- gerbrug en Mennonietenbuurt. Voorts heeft men er do buurten Het Buurtje en Stolpen, benevens hot geh. Keinse- morbrug. In den Hazepolder ligt de b. \\ Nieuw-Petten. 3. geh. in de Zeouw- scho gem. Bruinisse. Het is eene leven- dige plaats, als oen der moost gebruikte landingspunten op Schouweu-en-Duive- land. -4. (Het), stroom tusschen i de Zeeuwsche eil. Schouwcn-en-Duivo- \' land en Tolen, reikeudo van hot Kram- \| mer naar de Grovelingen. Oudtijds heette hot de Wijd-Aars, doch nadat het oude Zijpe, bij Rumoirt, omstreeks 1670 of 1080, onbevaarbaar werd, is de naam van Zijpe op de Wijdo-Aars overgegaan. Zijpeilberg, heuvel met heerlijk panorama, behoorende tot de bosschen van het landgood Beekhuizen, in de Gold. gem. Rhedon. Zijpendal, of De Zijp, schoon landgoed met fraaie boom- en water- ! partyen, in de Geld. gem. Arnhem.
		1016 Zijpe. Zijpe. 1. kerk. ring\' in de klasse Alkmaar der Herv. Kerk. Zy bevat de gem. Anua-Paulowna, Barsingerhorn-en- Haringhuizen, Kallantsoog, Eonigenburg, Helder, Huisduinen, Hippolitushof-en- Westerland, Kolhorn, St.-Marten-en- Valkoog, Noord-Zypo, Oosterland-Stroe- en-den-Oovor, Petten, Schagon, Wierin- gerwaard, Zuid-Zijpe. Si. of Zijpe en-Ha%epolder, gem. in N.-Holl., bestaande uit den drooggemaakton plas De Zijpe en den Hazepolder. Gedurende eenigc jaren behoorde daartoe ook do Anna-Paulownapolder, die door do wet van 19 Juli 18T0 eene zolf\'st. gemeente werd. De gom. Zypo is thans bepaald door de gem. Kallantsoog, Petten, Schoorl, "Warmenhuizeu, St.-Maarton, Schagen, Barsingerhorn, "Wieringorwaard en Anna-Paulowua. Zij beslaat ongeveer 6755 heet. en heeft deels zandgron- den, deels (in het noordooston) klei. Van het hoofdgodeelte, De Zijpe, een polder van 6479 heet., weten wij den tjjd der eerste herschepping in land niet: men meent dat de bedijking welke omstreeks 1388 geschiedde, reeds do tweede is geweest. Na het spoedig gevolgd inbreken dezer bodijking, lag De Zijpe ongeveer 160 jaren over- stroomd en met de zee gemeen. Van 1553 tot 1555 werd Do Zijpe an- dermaal bedijkt, doch in September 1569 werd dit land andermaal door eene overstrooming beloopen. Sedort is De Zijpe nog herhaaldelijk op de zee moe- ten herwonnen worden, t. w., in 1570 en 1597. Na dien tijd is deze aange- wonnen grond behouden gebleven. In 1811 had Züpe 2515, in 1822 2945, in 1840 3589, in 1850 4902, in 1860 5265,

-ocr page 997-

BEVOLKING DER GEMEENTEN

op 1 Januari 1894.

(Volgens de opgaven in de Nederl. StaatS-CouraiU.)

.\\OORI> BKAKAXT.


597	Gassel ....			564	Miehiels-Gestel(St.-)	3 671
1 510	(Jeertruidenberg .		2 041	Mierloo......	2 696
1 228	Geffen.....		1 446	Mil........	2 346
3 128	Geldrop . . .			2 605	Moergestel . . . .	1 371
1 70S	Gemert....			4 0111	Xieuwkuik . . .	1 377
900	Gestel ....			2 749	Niouw-Vosnieer .	1200
3 445	Giesen . . .			170	Kistelrode. . . .	2 182
1 605	Gilze.....			3 306	Nuland.....	1 071
2 158	Ginneken . . .			5 094	Nuncn .....	2 544
1682	Goorle ....			2 332	Oedenrode (St.-) .	4 498
1 688	Grave ....			2 341	Oeffelt.....	1069
779	\'s-Gravenmoer			1 274	Oerle.......	587
1 033	Haren . . .			1 709	Ooien .....	785
12 881	Halsteren . .			3 078	Oorschot ....	3 888
2 045	Haps.....			906	Oostelbeers . . .	1 016
1 308	Hedikhuizen.			1 129	Oosterhout . . .	11 139
2 633	Heesbeen . .			1 116	Oosterwijk . . .	3 084
2 396	Heesch . . .			2 113	Oploi......	1745
1 553	Heeswijk . .			1 123	Osch......	7488
1753	Heeze ....			1 787	Ossendrecht. . .	2 435
1 375	Helmond . .			9 579	Oudenbosch . . .	4 476
2 341	Helvoort . .			1 669	Óud- en Nieuw
25!)	Herpen . . .			1 597	Gastel ....	4 059
517	Herpt . . .			540	Oudheusden . . .	898
2 290	\'s-Hertogenbosi	Ii.		28 82:!	Prinsenhage. . .	7 728
6 286	Heusden . .			2 192	Putte.....	1 125
23 883	Uitvaren bock			2 399	Kaamsdonk . . .	5 268
2 182	Hoeven . . .			2 514	Kavenstein . . .	923
1 299	Hooge-en-Lage				Reek......	815
5 86.3	Mierde . .			1 291	Reusel.....	1217
377	Hoogeloon .			1 428	Riethoven. . . .	556
527	Huibergen .			766	Rijsbergen . , .	1448
954	Huiseling . .			647	Rijswijk.....	505
2 980	Kapelle. . .			2 455	Rozendaal . . .	12 318
1598	Klundert . .			3604	Rosmalen . . .	3 262
357	Kromvoort .			524	Rukfen.....	4 264
4 890	Kuik.....			2 671	Sambeek ....	1539
599	Leende. . .			1258	Sehaaik.....	1 440
2800	Licmpde . .			1385	Schijndel ....	5466
547	Lierop . . .			842	Soerendonk . . .	998
1339	Lieshout . .			1251	Sprang.....	1879
2 965	Linden . . .			502	Standdaarbuiten .	1523
994	Lit.....			1 219	Steenbergen . .	7044
4 554	Littooien . .			670	Stiphout ....	663
601	Loon-op-Zand			7 424	Stratum ....	3 56:!
381	Luiksgestel .			844	Strijp.....	2 000
2 395	Maarheezo .			575	Terheiden . . .	3 265
476	Maashees . .			1331	Teteringen . . .	2 800
1 051	Made. . . .			3 632	Tilburg..... Tongelre ....	. 35 585
6 255	Meeuwen .			785	1088
3 303	1 Megen . . .			1780	i Uden.....	5 733

Aalst. . .

Aarle-llixtel

Alem. .

Altnkerk

Alfen .

Andel .

Asten. .

Baard wijk

Baarle-Nassau

Bakrl.

Beek en-Donk

Beers .

Bergeik.

Zoom

Bergen-op

Berghem

BerkVl .

Berlikuni

Best . .

Beugen.

Bezooien

Bladel .

Boekei .

Bokhoven

Borkel .

Boxmeer

Boxtel . .

Breda .

Budel .

Chaam .

Deurne .

Deursen

Dieden .

Diesen .

Dinteloord

Dinter . .

Dommelen

Dongen

Drongelen

Druilen

Duizel

Dungen\'(Den)

Dussen

Benei

Eindhoven

Empel .
Engelen.
Erp . .
Eseh , .

Eseharen

Etten 

Fijnaart

-ocr page 998-

1018


l\'(]l\'ll)lOUt.			SUS	"Waalre.....	888
Valkenswaard		.	Waalwijk ....	4 774
Veen. . . .			952	Wanrooi ....	1 035
Veehei . . .			5 (Kil	Waspik.....	3 026
Veldhoven .			1 3:14	Werken (De) . .	2 739
Wip ....			606	Werkendam. . .	2 841
Vessem . \'.			1 120	Wosterhoven	544
Vierlingsbeek			l :W7	Wijk......	2 157
Vlierden . .			582	Vï illemstad . . .	2 019
Vlijmen. . .		:i 309	Woensdreeht . .	2 941
Vrijhoi\'vi\'-Knpi\'lli\'	4!t7	Woensel ....	5 517
				"\\\\ oudriehem , .	2 000

Wouw...... 3 899

Zoeland...... I 904

Zeelst...... 1 190

Zesgehucliten . . . 985

Zevenbergen ... 6 775

Zomeren..... 3 038

Zon....... 1 527

Zondert..... 4 059

Zwaluwe(Hooge-en-

I,age-)..... 4 259

Totaal . . . 524 043

«.I 1.1» l--.lt I. V\\l>.


(1 880	Est-en-Opijnen			1 OSO
2 193	Kwijk ....		2 037
1 966	Gameren . .			1 741
20 755	Geldermalsen			2 908
3 «Mi	Gendringen .			5 950
52 582	Gent....			2 041
461	Gorsel . . .			4 057
7 401	Groenloo . .			2 OOO
614	Groeabeek .			5 351
2 410	Haaften .			2 807
5 704	Harderwijk .			7 522
6 225	llattem. . .			2 92IP
1 532	lledel . . .			1 759
2 340	Heerde. . .			5 507
1 873	Ileerenwaardei	1		879
4 020	Hemmen . .			218
1 355	liengeloo . .			3 511
7 218	Herwen-en-Aar	t		3 072
1 819	Ilerwijnen .			1 904
1 831	Heteren . .			3 194
2 208	Hcnmen . .			1 573
3 9110	Hoevelaken .			9311
2 497	Horsen . . .			804
1 880	Huisen . . .			4 235
4 535	Hummeloo .			3 082
4 189	Hurwenen. .			585
3 794	IJzendoorn .			558
3 231	Kerkwijk . .			1 010
397	Kesteren . .			3 034
2 132	Kuilenburg .			7 718
3 280	Laren . . .			3 837
4 329	Lichten voorde			4 428
2 \'.«il	Licnden . .			4 107
2 513	Loonem. . .			3 737
13 083	Maurik . . .			3 732
5 113	Miilingon . .			2 539
2 007	Xeilerhemert			S70
li 218	Xeede . . .			3 523
8 070	Nijkerk . .			7 870
1! 278	Nijmegen . .			34 071

Oldebroek .
Ophemert. .

üverasselt .
Pannerden .
Poederooien
Putten . . .

Kenkum . .
Kinden. . .
Rossum. . .
Kozondaal .
liuurloo . .
Seherpenzeel
Steonderen .
Tiel ....
l\'bbergen. .
Valburg . .
Varik . . .
Voorst . . .
Vorden. . .
Vuren . . .
Waardenburg
Wadenooien.
Wapeningen
Wamel . . .
Warnsveld .
Weel. . . .
Westervoort.
Wiehen . .
Winterswijk
Wiseh . . .
Zultbonimel .
Zelhem. . .
Zevenaar . .
Zoelen . . .
Zuiliehem. .
Zutphen . .

Totaal .

5 493
1 232
1 705
1 025
993
5 208

7 OIO
14 538

1 270
454

2 788
1 295

3 381
9 893
3 590
5 640

1 183
9 003

2 908
1 534
1 229

1 539

8 139
5 045

2 533

2 282

1 592

3 934

9 7<»
8 467

4 052

3 750

4 312

2 280
899

17 800

528 270

Aalten . . .
Ammerzoden

Angerloo . .

Apeldoorn .

.Vppolteni. .

Arnhem . .

Balgooi . .

Barneveld. .

Batenburg .

Beead . . .

Bemmel . .

Berg. . . .

Bergharen .

Benningen .

Beusiehem .
lïorkeloo . .
Brakel . . .
Brammen . .
Huren . . .
Buurmalsen .
Dei] ....
Didam . . .
Dinxperloo .
Dodewaard .
Doesburg. .
Doetinehem(Ambt-
Doetinchem (Stad
Doornspijk .
Doorwerd. ,
Dreamel . .
Driel, . . .
Druten . . .
Duiven . . .
ESohteld. . .
Ede ... .
Eibergen . .
Elburg . . .
Eist ....

Epe
Ermeloo

Xlll) HOM<A\\I).


1 650	Goudswaard. . .	1200
970	\'g-Gravendeel . .	3 990
3 838	\'s-G raven hftge . .	174 790
1 539	s-Gravenzande .	5 406
3 059	Groot-Aiumers. .	1450
849	Haastrecht . . .	1 727
4 197	Hagestein. . . .	908
11 0O9	Hardinxveld. . .	4 968
31 125	Huzerswoude . .	3 345
2 128	Ileenvliet....	1356
34 847	Heerjansdam . .	1529
4 642	Hei- en IJoeikop .	018
1 192	lleinenoord . . .	1 914
1 147	Hekelingen . . .	959
3 507	Hekendorp . . .	008
867	Hellovoetsluis . .	4 408
1 104	Heivoet (Nieuw-).	1 753
11 705	Hendrik-Ido-Am-
20 284	bneht.....	2 953
1 695	Herkingen . . .	721
633	Heukelum. . . .	1 504


	2 461	Uleiswijk . . .
	3 061	Bleskensgraaf .
	689	Bodegraven . .
	1 151	Bommel (Den*]
	5 078	Boskoop . . .
	4 533	Brandwijk. .
	4 355	Brielle . . . .
	1 536	(\'harlois . . .
	1 110	Delft ....
	815	Dirksland . .
	1 51 Ni	Dordrecht .
	3 304	Dubbeldam .
	820	Everdingen .
	1 614	Geervliet . .
	:, 25:;	Giesondani .
	2 059	Gieson-Xieuwk
	669	Goedereede .
	2 997	Gorinehem .
	1 144	Gouda . . .
	1 666	Gouderak. .
	607	Goudriaan .

Aar (Ter-) .
Aarlanderveen
Abbenbroek.
Alblas (Oud-)
Alblusserdam
Alten. . . .
Alkemade. .
Ameide. . .
Ammerstol .
Arkel. . . .
Asperen . .
Barendreelit.
Bar wouts waarder
Beierland (Nieuw
Beierland (üud-)
Beierland (Zuid-)
Benthuizen . .
Bergambacht
Bergschenhoek.

Berkel ...

Berkenwoude

-ocr page 999-

1019


	2 589
	592

	688
	1 3is
	1 047
	4 ««7
	1 71."» 743
	31711
	4 185
	2 547
	1 82S
	(MS
	2 «44
	887
	m
	2 31!) 4 185
	346
	3 1141!
	2 745 :i79
	77!) 1 «ir, 1 t TH
	1 1 t .t 2 0:15
	⁰ 969
	1 7411
	S2IS
	613
	589
	2 400
	8 021
	1 845
	228 597
	2 040
	1 580 UVA
	.11 ti 423
	25 57:1
	1 065
	4 3<Hi
	920
	10 452

Sommolsdijk.
S ijkenisse .
Stad-ann-\'t Ha

vliet . . .
Stellendam .
Stolwijk . .
Stompwijk .
Streefkerk .
Strijen . . .
Tienhoven .
Tonifc (Nieuwi
Towri\' (Oude-)
Valkenburg .
Veur . . .
Viancn . . .
Vierpolders .
Vlaardingen.
Vlaardinger-Ani

baelit. . .
Vlist ....
Voorburg. .
Voorhout . .
Voorschoten.
Vrijenban\'. .
Waarder . .
Waddinxveen
Warmond . .
Wassenaar .
Wateringen .
Westmaas. .
Wijngaarden
Woerden . .
Wouhrugge .
I.lsclmondc .
Zegwaard . .
Zevenhoven .
Zevenhuizen.
Zoetermeer .
Zoeterwoude

Zuidland . .

Zwaininerdam
Zwartewaal .
Zwijndrecht.

Totaal ,

Hillegersberg
Hillegora . .
Hof-van-Delft
Hoogblokland
Hoogvliet. .
Hoornaar . .
Katwijk. . .
Kcdichem. .
Ketel . . .
Klaaswaal. .
Koudekerk .
Kapellc-ann I
Kralingen. .
Kiïmpcn-aan-d

Lek . . .
Krimpen-aan

I.ls.1 . . .
Langcrak . .

Nieuwkoop

Sieuwland

Xicuwpoort

Nieuwveen

Xoordeloos

Noord wijk

4 70.S
4 168

:! 129
746

1 120
595

7 497
882

I 396

1 705

1 471
:i «34

20 562

2 :hk>

2 258

_\' 300
993

:,s::

729

4 270

44 310

4 :u\'.i

I 550

3 589

2842

i "r,s( i
i 229
:( 125
4:ill
1 735
_\' 656
7.391
1 584
1 438

4 147

1 504

57!)
;,».)

4 714

_\' ISO

4 841
1 710

J 409

Xoordwijker

lout

Nootdorp .

Xumansdorr

Oegstgeest

Ooltgonsplaa

Oostvoorne

Ottoland .

Ouddorp .

Oudenhoorn

Ondenkerk-aan

den-IJsel
Oadewater
Oudshoorn
Oversehic.
Papekop .
Papendreoht
Pernis . .
Peursum .
Piershil .
I\'ijnakker.
Póortugaal
Putte rshoek
Keeuwijk .
Koon. . .
Ridderkerk
Rietveld .
Kijnsaterwo
Rnnsburg
Kijswijk .
Kokkanje .
Rotterdam
Rozenburg;
Sassenheiui
Schelluinen
Bchiebroek
Schiedam .
Schipluiden
Schoonhoven
Schoonrewoerd
Sliedreeht . .

idc

Langc-Kuige-

\\v,-

Leerbrook. .
Leerdam . .
Leiden . . .
I.riderdorp .
Leimuiden .
Lckkerkerk .
Lckkorland

(Nieuw*) .
Lexmond . .
Lier (De) . .
I.isse. . . .
Loosduinen .
Maasdam . .
Maasland . .
Maassluis . .
Meerkerk. .
Melissant . .
Middelharnis
Mijnslieerenland
Moerkapelle.
Molenaarsgraaf
Monster . .
Moordrecht .
Naaldwijk. .
Xicuwonhoorn
Nieuwcrkerk-aan

den-IJsel . .

NOOItlMIOI.I, \\M>.


4 «11)	\'s-Ciravenland . .	1 525	St.-Maarten .
721	(Jrootebroek . .	2 829	Marken. . .
1 «2:1	Haarlem ....	56 803	Medemblik .
16 760	Haurlemrnerliede-		Middelie . .
411 «57	en-Spaarn wonde	2 923	M idwoud . .
2 «18	Haarlemmermeer	15 9\'K)	Monnikendam
511	llarenkarspel . .	2 060	Huiden* . .
2 7511	Heemskerk . . .	2 086	Naarden . .
:t 4:11	Heemstede . . .	4 1.15	Xederhorst-den	-
1 201	Heerhugowaard .	2 7I«	.Berg . . .
2 187	Ileiloo.....	1 718	Nibbixwoud .
4 «09	Helder.....	24 395	Njeuwendam
575	Hensbroek . . .	857	Niouwc-Xiedorp
1 057	Hilversum. . . .	14 074	Nieuweramstel
1 4«7	HoogkarspeL . . Hoogwoud . . -	1 1122	Noordschurwoud
2 326	2 170	Obdam ....
4 580	Hoorn.....	10 725	Oostlmizen .
851	Huizen.....	4 455	Oostzaan . .
4 987	Hpeiidain ....	1 948	Opmeer . .
1 «74	lisp...... Kallantsoog. . .	778	Opperdoes ,
1 744	«49	Oterleek . .
1 578	Kastrikiun . . .	1 732	Oudendijk
1 447	Katwoude. . . .	223	Oude-Niedorp
1 101	Koedijk.....	1 120	Ouderainstel.
4 :t7:t	Koog-aan-de-Zaan	2 888	Oudknrspel .
1 59.1	Kortenhoef . . .	1 005	Ondorp. , .
ti 495	Krommenie . . .	2 703	St.-Pancras .
2 317	Kwadijk ....	505	Petten . . .
1 4«2	Landsmeer . . .	1 SSU	Purinerend .
« «94	Laren.....	2 190	Kansdorp. .
1 495	Limmen ....	1 171	Rijp (I>e,\\ .

Aalsmeer . .
Abbekerk. .

Akersloot. .
Alkmaar . .
Amsterdam -
Andijk . . .
Ankeveon. .
Anna-Pnuwlowna
Assendelft . .
Avenhorn . .
Karsingorhorn .
lieenister . . .

lieets.....

Hennebroek. .
Bergen ....
lierkhout . . .
lievcrwijk. . .
Klarikum . . .
Bloemendaal .
lilokker . . .
Bovenkargpel .

lil oek-in-Waterlan

Broek-op-Langedijk
Buiksloot. . .
Bussum . . .
Dicmen. . . .
Kdam ....
Kgmond-aan-Zec
Kgmonil-Binnen
Knkhuizen . .
üraft ....

-ocr page 1000-

1020

Schagen..... 3 022

Schellinkhout . . . 505

Sehermerhorn ... 1 116

Schoort...... 1 289

Schoten..... 502

Sloten...... 7 895

Spnanidam .... 868

Spanbroek .... 1 475

Sijlickarspel. ... 1 171

Terschelling . . . 3 833

Tessel...... 5 916

Twisk...... 825

Uitgeest..... 2636

Uithoorn..... 2 287

Urk....... 2 72

Ursem...... 1 222

Velzen ....
Venhuizen . .
Vlieland . . ,
Warder . . .
"Warmenhuizen
Watergraafsmeer
Weesp ....
Weesperkarspel
Wervershoof .
Westwoud . .
Westzaan. . .
Wieringcn . .
Wieringcr waard
Wijdenes . . .
Wijdcwormer .
Wijk-aan-Zec-en

7 880 i Duin...... 1 95T

1 882 Winkel...... 1 906

713 ! Wognuni..... 1 67»

501 i Wormer..... 1 810

1 390 Wormerveer ... 5 480

2844 | Zaandam..... 16 609

5 919 i Zaandijk..... 2 485

2 377 \' Zandvoort..... 2 726

2 108 Zuid-en-Xoord-

1 021 Schermer .... 1 112

2 257 Zuidscharwoude . . 1 470

2 740 Zype (De)..... 4 386

1 194 Zwaag...... 1 146

763 --------------

684 Totaal. . . f95 080

ZEELASD.

Aagtekerke . .
Aardenburg . .
Annaland (St.-)
Arnemuiden. .
Axel

Hontenisse
Hoofdplaat
Hulst. . .
lerseke . .
.lansteen (St
Kadzand .
Kapello. .
Kats . . .
Kattendijke
Kerkwerve
Klinge . .
Kloetinge.
Koewacnt
Kolijnsplaat
Kortgene :
Koudekerke.
Krabbendijk
Kruiningen
Kruis (St.-)
Laurens (bt.-)

Ouwerkerk .
Overslag . .
Ovezanue.
Poortvliet .
Renesse . .
Retianehemen
Uilland-But .
Bittom . . .
Sas-van-Gent
Scherpenisse
Sehoondijke
Schoro . . .
Serooskerke (op

Schouwen)
Serooskerke (op

Walcheren)
Sluis . . .
Stavenisse .
Stoppeldijk .
Tolen . . .
Veere . . .
Vlissingen .
Vrouwenpolde
Waarde . .
Waterlandkerkjc
Wemeldinge
Westdorpe .
Westkapelle.
Wissekerke ,
Wolfaartsdijk
IJzendijke. .
Zaamslag . .
Zierikzee . .
Zonnemaire
Zoutelande .
Zuiddorpe .
Zuidzande .

Totaal

618

1 900

2 360

2 120

3 Im\'.I
698

2 226
673
1 030
1 251
1 657

1 426

2 422
657

1 030

1 242

560

568

1 178

485

53i;

698

841

1 664

G 626

1 989
866

782

2 467
890

:s:S\'j

2 960
980

1 570
605

1 031

2 048

5 053

1 437

2 463
4 208
2 396
1 119

1 856
559

1039
820

2 703

1 276

2 323
1 837
1 070
1 826

1 834

3 003
691
594

2 835
560

17 932
7 241

1 032

1 445

610

t;ot;

T\'.lll
526

1 953

1 809
1 464
1022
824
670
1989

Baarlnnd . . .
Biervliet . . .
Biggekerke . .
Borselen . . .
Boschkapelle .
Breskens . . .
Brouwershaven
Bruinisse . . .

Burg.....

Domburg . . .
Dreischor. . .
Driewegen . .
Duivendijke. .

Eede.....

Elkerzec . . .
Eltemeet . . .
Ellewoutsdijk .
Filippine . . .
Filipsland (St.-)

Goes.....

Grnuw-cn-Langen-

dam ....
\'s-Gravonpolder
Grijpskerke . .
Groede ....
Haamstede . .
\'s-Heer-Abtstkerke
\'s-Heer-Arends-

kerke....
\'s-Heeronhoek .
Heinkenszand .
Hcngstdijk . .
Hoedekenskerke
Hoek.....

Maartensdijk

(St.-)

Meliskerke .
Middelburg .
Neuzen . .
Nieuw- en-St.-Joos

land . . .
Nieuwerkerk
ïfieuwvliet .
Nisse . . .
Noordgouwe.
Noordwelle .
Oostburg . .

Oost- en West

Sou

burg . . .
Oosterland .
Oostkapelle .
Óssenisse. .
Oudelande .
Oud-Vosmeer

l\'TKECHT.

Eemncs
Haarzuilens
Harmeien.
Hoenkoop
Hoogland.
Houten. .
IJselstein .
Jaarsveld .
Jutphaas .
Kamerik .
Kokkengen
Koten . .
Laagnieuwkoop
Langbroek
Leersum .
Leusden .
Linschoten

Loenen. . .
Loenersloot .
Loosdrecht .
Lopik . . .
Maarn . . .
Maarsen . .
Maarseveen .
Maartensdijk
Mijdrecht . .
Montl\'oort. .
Nichtcveeht .
Odijk . . .
Oudenrijn. .
Polsbroek. .
Kenswoude .
Rhenen . .
Rijsenburg .

Abkoude-Baam-
brugge . . .

Abkoude-Proostdij

Achttienhoven .

Amerongen . .

Amersfoort . .

Baarn ....

Benschop . . .

Bilt (De) ...

Breukele n->\'ijen-
rode.....

Breukelen-St.-Pie
ters . . .

Bunnik. . .

Bunschoten .

Doorn . . ,

Driebergen .

261
422
818

432
271
848
50\'.)
612
735
831
S65
7\'.)rt
435
224
332
041)
360

1 539

1 632
579

2 381
16 878

5 877

1 828

2 836

2 290

843

1 146

2 543

1 98!)

2 772

-ocr page 1001-

1021


511	Veldhuizen . . .	411
1 2o:t	Vinkeveen . . .	3 045
481	Vleuten ....	1 408
4 019	Vreeland ....	860
WW	Vreeswijk . . .	1 589
530	Werkhoven . . .	940
595	Westbroek . . .	1 (U«
91 070	\\V ijk-bij-Duurstede	3 127
4 948	Willcskop . . .	734

Willige-Langerak
Wlbus . . .
WoudenberfJ
Zegveld . .
Zeist. . . .
Zuilen . . .

Ruwiel . .
Schalkwijk .
Snelrewaard
Soest. . . .
Stoutonburg
Tienhoven .
Tul-rn-\'t Waal
Vtrecht .
Vencmlaal

Totaal

IWESLAID.


	Schiermonnikoog. Schoterland. . .	1-1
4 938	Sloten .....
5 100	Snmllingrerlnnd .	lt
1 045	Sneek .....	1
5 517	Stavoren .... Til tjerksteradeel.	U
7 279	1 tingeradeel . .
. 30 949	Westdongcradecl
10 140	Wcststellingwert.	11
5 910	Wonseraduel . .	11
. 10175	Workum ....	\'
7 740	Wijmbritseradeel	11
9 290 . 14 727 2 905		.
Totaal . . .	330


Achtkarspelen		11 168
Ameland . . .	2 271
Baardcradcel		6 008
Barradeel		V 464
\'t Bilt . . .		s 608
Bolsward . .		« 075
])antuniadeel		10 «02
Dokkum . .		4 002
ltoniawerstal		4 706
Kngwirdcn .		4 232
Kerwcrderndee		8 317
Praaeker. .		7 121
Franekcradeel		5 126
Gaasterland.		5 446
Harlingcn. .		10 302
Haskcrland .		7 597

Hcii]elumer-Oldo-
fnnrt cn-?soord-
wolde.....

Hen naar deradeeL

Hindeloopen . .

Idaanlrradrid . .

KollumiTland-t*n-
Nit\'uwkruisland

Leeuwarden. . .

Leenwarderadeel

Lemsterland. . .

Bfenaldamadee] .

Oostiionfffradoel.

Oost stellingwerf.

Opsttrland . . .

Kauverdcrhi\'ni .

OVKRIJHKL.


8688	Ham (Den) . . .	4 449
5 830	Ilardcnbcrg (Stad-)	1 .MIN
6 806	Ilardcnbcrg (Ambt-	8 088
1 379	llasselt.....	2 440
544	llcinoo.....	2 037
1 506	Hellendoorn. . .	li (102
4 573	Hcngeloo ....	Il 007
5 190		2 800
1 811		19 119
2 911	Kamperveen. . .	003
3 803	Kuinre.....	853
24 (17-2	Lonncker ....	8 172
1 521	Losser.....	5 488
.\| (KI5	Murkcloo ....	4 193
17 586	Nicuwlcuseil. . .	2 427
2 788	Oldcmarkt . . .	2 875
2 012		4 027
8002	Olst......	4(100
684	Ommen (Stadt-) .	1 500
3 283	Ommen (Ambt-) .	3 035
4 880	Uolmarsum . . .	1 435

Raalte ....
Bijgen ....

Staphorst. . .
Steenwijk. . .
Steenwijkcrwold
Tubbergen . . .
Vollcnhoven (Stnd-)
Vollenhove (Ambt-J
Yriozcnvecn. ,
YVanncpcrveen
Weerseloo .
Wierden . .
Wijhc . . .
Wilsuin. . .
I.lsclmuiden . .
Zalk-cn-Veekat
Zwartsluis .
Zwolle . . .
Zwollerkerspel

Almeloo (Stad).

Almeloo (Ambt
Avercest . .
Bat men. . .
Blankenhani.
Blokzijl. . .
Bom e . . .
Dalfsen. . .
Delden (Stad-)
Helden (Ambt-
Deneknnip .
Deventer . .
Diepenheim .
Diepenveen .
Enschedé . .
Genemuiden.
Giethorn . .
Goor ....
Grafhorst. .
Granisbergcn
Haaksbergen

Totaal

<.IM.\\1\\«.F.\\.


	Adorp . . .			1 40S
	Adtiard . .			2 027
	Appingedam Batloo . . .			4 400 2 482
	licdum . . .			5 035
	Heerta . . .			4 158
	Bellingwolde			4 552
	Bieruni. . .
	Delfzijl. . .			0 827
	Ken rum . .
	K/.inge . . .			1 929
	Kinstcrwolde			2 902
	Grijpskerk .			3 276
	Groningen .			58 554
	Grootegast .			5 030
	Haren . . .			4 200
	Hoogezand .			9 203
	Hoogkerk .			1 631
	Kantons . .			2 144
	Kloosterburen			1953

Leek.....

Leens ....
I.oppersum . .
Marum ....
Meeden. . . .
Middelstam . .
Midwolda. . .
Muntendani . .
N\'ieuwe-Pekelft
Nieuweschans .
Nieuwolda . .
Koordbroek . .
Xoorddijk . .
Oldehove . . .
Oldekerk . . .
Onstwedde . .
Oude-IVkela .
Sappemecr . .
Seneemda . .
Slochteren . .

r. nu

3 850

2880

4 104

1 041

2 2S9

4 595

:i 122

5 019

1 517

2 205
2 301

1 404

2 565
1 323
0 575
5 340
5 555
5 551

10 710

Stedum. . . .
Ten-Boer . . .
Termasten . .

Uithuizen . . .
l\'ithuizermeeden
Ulrum ....
l\'skwerd . . .
Veendam . . .
Vlachtweddo. .
War Hu m . . .
Wedde ....
Wildervank . .
Winschoten . .
Winsum . . .
Zand (\'t) . . .
Zuidbroek. . .
Zuidhorn . . .

Totaal .

281 970

-ocr page 1002-

J022


				DKKM\'I\'.
Anloo...... 3 543	Hoogeveen .... 11 877	Sehoonebeek .
Assen . . .			!> 683	Koevorden			. . 3 320	Sleen. . . .
Bellen . . .			4 72(1	Meppel. .			9 Ï83	Smilde . . .
Borger . . .			6 509	Nijeveen .			. . 1 24(1	Vledder. . .
Dalen . . .			2 730	Nors . . .			. . 5203	Vries. . . .
Dierer . . .			1 DM	Odoorn. .			7 5(11	Westerbork .
Dwingeloo .			2 244	Oosterhesseli	n		. . 1 412	Wijk (De). .
Belde . . .			1 \'.152	I\'cize. . .			1 «92	Zuidlaren . .
Kmmen. . .			1U 530	Roden .			2 920	Zuidwolde. .
Uasselte . .			2 318	Kolde . .			1 83(>	Zweeloo . .
(lieten . . ,			2 257	Kuinen . .			3 411
lUvelte. . .			3 153	Huinerwold			2 311	Totaal .
	UMB1THC1.
Ambij...... 1 <U;I	Houtem...... 1 089	Oud-Vroenhoven
Anutenrade.			513	Hulsberg . .		1 371	1\'ieter (St.-) . .
Aroen-en-Veld	>n		2 108	Ilunsel . . .		. . 1 018	1\'osterholt. .
ltaaksein . .			700	Itteren . . .		528	Kijkltolt . .
Beegdeu . .			«72	Ittervoort. .		. . 242	Roermond . .
Beek. . . .			2 781	.labeek . . .		. . 405	Hoggel . . .
Beesel . . .			1 939	Kadier-en-Kee		. . 816	Koosteren. .
Belfeld . . .			63H	Kerkrade . .		7 559	Seliaasberg .
Bemelell . .			2K\'.I	Kessel . . .		1 383	Schinimert .
liergen . . .			1 930	Klimmen . .		1 237	Schinnen . .
lierg-en-Terbli.	i		1 269	Iiimbrieht. .		1 370	Sehin-op-Geull Sehinveld	p
1 -IM-\' il 11:1 .			:i7:t	I.illlle .		1 019
BoeliolU . .			1 534	Mausbraeht .		1 551»	Sevenum . .
Itorgharcn .			669	htaasbree . .		5 s37	Simpelveld .
Horn ....			1 hm	Mansniel . .		2 292	Sittnrd . . .
Broekhuizen.			843	Maastrieht .		. 32 945	Slenaken . .
Broeksittard.			618	.Margraten .		1 053	Spaubeek. .
Brunsum . .			1 156	Meerloo . .		1 (143	Stein. . . .
Buggenum .			«71	Meersen . .		4 300	ötevensweerd
Bunue . . .			935	Mriel . . .		1 585	Stamprooi .
Kclit ....			5091	Melik-en-Ilerk<	i:-		Susteren . .
Kigelshoven.			4!l!t	boscli. . .		2 008	Tegelen . .
Kisden . . .			2 328	Merkelbeek .		612	Torn ....
Klsloo . . .			l in;	Meseh . . .		2<>7	l\'bneh-over-\\V(	m
Oeertruid (St.-\'			1 02*	Meer. . . .		840	Ulestraten . .
lieleen . . .			2 471	Montfort . .		807	l\'rmoml . . .
Gennep. . .			1872	Mook . . .		1 :S07	Vaals ....
üeulle . . .			1 (122	Munstergeleen.		«93	Valkenburg . .
(iratem. . .			1 141	Nederweerd.		4 953	Venloo ....
Orerenblcht. .			1 137	Neer.....		1 585	Venraai . . .
(ironsveld. .			i m	Neeritter . . .		682	Vlodrop . . .
«irubbenvorst			1 712	Nieuwenhagen.		1 267	Voerendaal .
Gulpen . . .			2 516	Nieuwstad .		803	Wansum . .
Halen . . .			870	Noorbeek . .		736	Weerd ....
Heel-en-I\'anliet	1		*1 08**	Nunhem . .		259	Wessem . . .
lieer. . . .			1 918	Nut ....		1 202	Wijlré ....
Heerlen. . .			5 47(i	Obbiclit-en-1\'ar	ei	-	Wijnandsrade .
Ileithuizen . .			2 21 Hl	hoven. . . .		764	Wittem. . . .
Helden . . .			*4(12**	Odiliënberg (St	-).	995	Zwalinen . .
Herten . . .			1 II.\'	Uhé-en-l.aak		508
Hoensbroek .			1 257	Oorsbeek . . .		1 019	Totaal. .
Hum. . . .			1 281	Otteraam . . .		. 2 139
Horst. . . .			4 182	Oud-Valkenbui	>	«49

2(15 04(1

-ocr page 1003-



		ONDERWIJS.

		II O O <i I, R O XDKR W 1.1 S. Er is één inspecteur der gymnasia. MIDDELBAAK OXIIKIÜV IJ S. Er zijn drie inspecteurs. Eén voor de provinciën Zuid-Holland, Noord-Holland, Friesland, Groningen en Drente, één voor de provinciën Xoord-Brabant, Gelderland, Zeeland, utrecht, Overijs.1 en Limburg, één in liet bijzonder belast met liet toezicht op de landbouwscholen. *L, A <>} E R O X D E R W 1.1 . Tot de eerste inspectie behooren de provinciën Noord-Brabant, (ielilerland en Limburg, tot de tweede inspectie de provinciën Zuid-Holland, Noord-Holland, Zeeland en Utrecht,** tot de derde inspectie de provinciën Friesland, Ovcrijscl, Groningen en Drente. Het geheelc land is verdeeld in distrikten en elk distrikt in arrondissementen, aan het hoofd waarvan distrikts* en arrondissemcnts-schoolopzieners staan. Wij vermelden hieronder de namen der districten met vette letter, die der arrondisse- menten van het distrikt met cttrsiere en die der gemeenten, bchoorende tot elk arrondissement, met gewone letter. \'a-HEBTOCtSKBOaCH. \'fHertogtnbosch. (Borlikam, Bokhoven. Kromvoort, Empel-en-Meerwijk, Engelen, Esch, Huren, Hl lvoort, \'s-Hertogenbosch, St.-.Michielsgestel. Rosmalen, Vuelit.) a-v/». (Alein, Herghem, Deursen, Dicden, Geffen, Tleeseh, Herpen, lluisi-linsr, Lit. Littooien, Megen, Nistclrodc, Nuland, Ooien, Osch, Kavenstein, Heek, Scliaaik.) Hiucmetr. t Boers, Beugen, Boxmeer, Kuik, hscliaren, Gassel, Grave, Haps, Linden, Maashees, Mil, OettVlt, Üploo, Sambeek, Velp, Vierlingsbeek. Wanrooi, Zeeland.) BKKUA. Brtda. (Breda, Chaara, Dong-n, Ginneken, Oosterhout, Prinsenhage, Rijsbergen, Teterin- gen, Zundert.) *Zeveubergtn.* (Dinteloord, Fijnnart, Klundert, Made en Orimmelen, Terheiden, Willemstad, Zevenbergren, Zwaluwe.) Bozeudaal. (Etten en Leur, Hoeven, Oudcnbosch, Oud- en Nieuw Gastel, Rozendaal, Rukten, Standaarbuiten.) Hrri/eit-op-Zoiwi. (Bergen-op-/oom, Halsteren, Huibergen, Nieuw-Vosmeer, Osscndrccht, 1\'utte, Steenbergen, Wocnsdrecht, Wouw.) T1LKIRU. Tilburg. (Alten en Hiel, Baarle-Nassau, Berkel, Gilze en Rijen, Goorle, Hilvarenbeek, ltooge- en Lagc-Mierde, Oostcrwijk, Tilburg.) Heumleii. (Almkerk, Andel, Drongclen, Dussen, Giesen, Hcdikliuizen, Heesbeen, Heriit, llcusden. Meeuwen, Oudlieusdon, Rijswijk, Veen, De Werken en Slcouwijk, Werkendam, Wijk en Aalburg, Woudrichem.) Waalwijk.(Baardwijk, Bezooicn, Kapelle, Drunen, Geertruidenberg, \'s-Gravenmoer, Loon-op-Zand, Nieuwkuik, Raamsdonk, Sprang, l\'denhout, Vlijmen, Vrijhoevc-Kapcllc, Waalwijk, Waspik.> Oortchat. (Best, Bladel, Boxtel, Diesen, Hoogloon, Liempde, Moergestel, Oorschot, Oostelbeers, Reusel, Vesscni.) KIYIUIOVKX, Khrlliureii. (Aalst, Bergeik, Borkcl en Schaft, Dommelen, Duizel en Steensel, E-rsel, Eind- hoven, Gestel en Blaartem, Luikgestel Nunen, Oerle, Riethoven, Stratum, Strijp, Tongelre, Valkcnswnard, Veldhoven, Waalre, Westerhovcn, Woensel, Zeelst, Zesgehuchten.) Ilelimmil. (Aarle-Rixtel, Asten, Bakel. Beek en Donk, Budel, Deurne, Geldrop, Heeze, Helmond, Leende, Lierop, Lieshout, Maarhecze, Mierlo, Soerendonk, Zomeren. Stiphout, Vlierden.) Viilul. (Boeket, Dinter, Den Dungen, Erp, Geincrt, Heeswijk, St.-Oedenrode, Schijndel, Zon en Breugcl, Uden, Vechel.) AI1M1KM. Arnhtm. (Arnhem, Brummen, Rliuden, Rozendaal.) Wiir/eiiimjeii. (Hanieveld, Doorwerd, Ede, Hoevelaken, Reukum, Scherpenzeel, Wugeningen.) Jliirtleririj/.: (Doornspijk, Elburg,

-ocr page 1004-

1024

Ernicloo, Harderwijk, Hnttem. Nijkerk, Oldebrook, Patten.) Apeldoorn. (Apeldoorn, Epe.
Hoerde, Voorst.)

SUTPHElf,

/iit/ilnii. (Gorsel, Hengeloo, Laren, Loohera, Kuurloo, Steenderen. Vorden, Warnsveld,
Zelheni, Zutphen). Groenloo. (Aalten, Borkoloo, Dinxperloo, Eibergen, Groenloo, Lichtonvoorde,
Neede, Winterswijk, Wiseh.) Doesburg. (Angorloo, Berg, Didam, Doesburg, Ambt-Doetinchem,
Stad-Doetinchem, Duiven, Gendringen, Herwen en Aart, Hummeloo, Pannerden, Weel, Wes-
tervoort, Zevenaar.)

TI KL.

Tiet. (Bemmel, Dodowaard, Eehteld, Eist, Gent, Hemmen, Beteren, Huisen, IJzendoom,
Resteren. Licnden, Maurik, Tiei, Valburg, Zoelen.) Gtldermalsen. (Beesd, Beusichem, Brakel,
Buren, Buurinalsen. Kuilenburg. Deil, Est en Opijnen, Gameren, Geldermalsen, Haaften, Her-
wijnen, Kerkwijk, Nedorhomert, Ophemort, Poederooien, Varik, Vuren, Waardenburg, Wa-,
<lenooien, Zoilicbem.) \'/.uithuwmei. (Ammorzodcn, Appeltern, Batenburg, Berghnron, Dreumel
Driol, Druton, Hedel, Heerenwaarden, Horsen, llurwenen. Hossuin, Waniel, Zaltbommel.) A7/-
meijeii. (Balgooi. Beuningen, Ewijk, Groesbeek, Heumen, Millingen, Nijmegen, Overasselt, l"b-
bergen, Wiehen.)

\'t-«KAVBIHA«K

\'s-Graeenhape. (\'s-Grnvenhage, Wassenaar.) Ia id< n. (Hillegom, Katwijk, Leiden, Leiderdorp,
Lisse, NoordwÜK, Noordwijkerhout, Oegstgeest, Rijnsburg, Sassenheim, Valkenburg, Voorhout,
Voorschoten, Warmond, Zoeterwoude.) Delft. (Berkel en Rodenrijs, Bleiswijk. Delft, *s-(iraven-
zande, Hof-van-Delft, De Lier, Loosduinen, Monster, Naaldwijk, Nootdorp, Pijnakker, Rijswijk,
Schipluiden, Stompwijk, Veur, Voorburg, Vrijenban, Wateringen, Zegwaard, Zoetermeer.)

Woerden. (Tor-Aar, Aarlanderveen, Alkemade. Allen, Barwoutswaarder, Bonthuizen, Bodc-
grave, Boskoop, Hazerswoude, Koudekerk, Lange-Kuige-Weide, Leimuiden, Nieuwkoop,
Nieuwveen. Oudshoorn, Keeuwijk, Rietveld, Rijnsaterwoude, Waarder, Woerden, Woubrugge,

Zevenhoven, Zwamnierdam.)

ROTTKROAM.

lltlltlllCII II I .

Dordreclit. (Oud-Alblas, Alblnsserdam, Nieuwbeijerland, Oudbeijerland, Zuidbeijcrland,

)ordrecht. Dubbeldam, Goudswaard, \'s-(iravendeel, Heerjansdam, Heinenoord, Hcndrik-Ido-
Vmbacht, Klaaswual, Nieuw-I.ekkerland, Maasdam, Mijnshoerenland, Numansdorp, Papendreeht,
\'iershil, Puttei shoek, slicdrccht, Strijon, Westmaas Zwyndrecht.) Gorinchem. (Amoide, Arkel,
^speren, Bleskensgraat\' en Hofwegen, Brandwijk, Evordingcn, Giesendam, Giesen-Nieuwkork,

Gorinchem, Goudriaan, Groot-Aiumcrs, Hagestem, Hardinxveld, Hei- en Boeikop, llcukelum,
Hoogblokland, Hoornaar, Kediehem Langcrak, Leerbroek, Leerdam, Lexmond, Meerkerk,
Molenaarsgraaf, Mii uwland, Nieuwpoort, Noordeloos, Ottolarid, Peursum, Sehelluinen, Schoon-
rewoerd, Streefkerk, Tienhoven, Vianen, Wijngaarden.) Sommelfdijk: (Den Bommel, Dirksland,
Goedereede, Herkingen, Melissant, Middelhnrnis, Ooltgensplaats, Üuddorp, Sommelsdijk, Stad-
aan-\'t Haringvliet, Stellendam, Nieuwe-Tonge, Oude-Tonge.)

A1IHTKRI>AM.

Hilversum. (Aalsmeer, Ankeveen, Blarikum, Bussum,Dicmen, \'s-Graveland, Hilversum, Hui-
zen, Kortenhoef, Laren, Muiden, Naardwn, Nedorhorst-den-Berg, Nieuweramstel, üuderamstel,
Sloten, Uithoorn, Watergraafsmeer, Weesp. Weesperkarspol.)

HAARLEM.

HOORX.

Oude

Blokke

wou

Wei

llpe

-ocr page 1005-



		1(125 Purmerend, Ransdorp, Wardcr, Wijdewornior.) if«rt«rf«/».(Assendclft,Jisp, Koog-aan-dc-Zaan Krommenie, Oostzaan, Uitgeest, Westzaan, Wormcr, Wormerveer, Zaandam, Zaandijk.) 3III>I>EI,Bl IMJ. Middelburg. (Aagtekorke, Arneniuiden, Biggekerke, Domburg, Grijpskcrke, Koudekcrke, St.-Laurens, Meliskerke, Middelburg, Nieuw- en St.-Joosland, Oostkapelle, Oost- en West- Souburg, li ithem. Serooskerke op Walcheren, Veere, Vlissingen, Vrouwenpolder, Westkapelle, Zoutelande.) Osstburff. (Aardenburg, Biervliet, Bresfcens, Kadzand, Eede, Groede, Hoofdplaat, I.Jzendijke, St.-Kruis, Nieuwvliet, Oostburg, Itetranehement, Sehoondijke, Sluis, Waterland- kerkje, Zuid<:ande.) Axel. (Axel, Boschkapelle, Klinge, Grauw, Hengstdijk, Hoek, Hontenisse, Hulst, St.-Jansteen, Koev acht, Neuzen, Ossenisse, Overslag, Filippino, Sas-van-Gent, Stoppel- dijk, Westdorpe, Zaamslag, Zuiddorpe.) CSOKH. Goes. (Baarland, Borselen, Driewogen, Ellewoutsdijk, Goes, \'«"Gravenpolder, \'s-Hecr-Abts- kerke, \'s-Heer-Arendskerke, \'s-Heerenhoek, Heinkenszand, Hoedekenskerke, Kapelle, Katten- dijke, Kloetinge, Krabbendijke, Kruiningen, Nisse, Oudeland, Ovezand, Rilland-Bat, Schore, Waarde, Wemeldinge, Woliaartsdük, Ierseke.) Zierikzre. (Brouwershaven, Bruinisse, Burg, Dreischor. Duivendijkc, Elkerzee, Ellemeet, Haamstede, Kei kwerve., Nieuwerkerk, Noordgouwe, Noordwelle, Oosterland, Ouwerkerk, Renesse, Serooskerke op Schouwen, Zierikzee,Zonnemaire.) Jolen. (St.-Annaland, Kolijnsplaat, Kats, Kortgene, St.-Maartensdijk, Oud-Vosseraeer, St.- Filipsland, Poortvliet, Scherpenisse, Stavenisse, Tolen, Wissekerke.) UTRECHT. Utrecht. (De Bilt, Bunnik, Utrecht, Zeist.) Loenen. (Abkoudo-Baambrugge, Abkoude-Proostdij, Breukelen, Nijenrode, Breukelen-St. Pieters, Kokkengen, Laagnieuwkoop. Loenen, Loencrsloot, Loosdreeht, Maarsen, Maarseveen, Mijdrecht, Nichtevecht, Ruwiel, Tienhoven, Vinkeveen-en- Wavcrveen, Vreeland, Wilnis, Zuilen.) Amersfoort. (Achttienhoven, Amersfoort, Baarn, Bun- schoten, Eenmes, Hoogland, Leusden, Maartensdijk, Soest, Stoutenburg, Westbroek.) ülienen. (Amerongen, Koten, Doorn, Driebergen, Houten, Langbroek, Leersum, Maarn, Odijk, Rcns- woude, Rhenen, Rijsenburg, Schalkwijk, Tul-en-\'t Waal. Venendaal, Werkhoven, Wijk-bij- Duurstede, Woudenberg.) IJselstein. (Benschop, Haai zuilens, Harmeien, Hocnkoop, Uselstein, Jaarsveld, Jutt\'aas, Kamerik, Linschoten, Lopik. Montfoort, Oudenrijn, Polsbroek, Snelrewaard, Veldhuizen, Vleuten, Vreeswijk, Willeskop, Willige-Langerak, Zegveld.) LEEIIWARDEJI. Leeuwarden. (Leeuwarden, Leeuwarderadcel, Menaldumadeel.) Harlingen. (Barradeel, Fra- neker, Franekeradeel, Harlingen.) Ferwerd. (Ameland, \'t Bilt, Dantumadeel, Ferwerderadeel.) Dokkuin. (Dokkum, Kollumcrland, Oostdongeradcl, Schiermonnikoog, Westdongeradeel.) Bergum. (Achtkarspelen, Tietjerksteradeel.) HEEREXVEEN. Heerenveen. (Ooststellingwerf, Schoterland, Weststellingwerf.) Beetslerzwaag. (Engwirden, Idaarderadeel, Opsterland, Smallingerland, Utingeradeel.) Lemmer. (Doniawerstal, Gaastcr- land, Haskerland, Hemelumer-Oldefaart en Noordwolde, Hindeloopen, Lemsterland, Sloten, Stavoren.) Sneek. (Baarderadeel, IJlst, Rauwerderhcm, Sneek, Wymbritseradeel.) Bolsward. (Bolward, Hennaarderadcel, Wonseradeel, Workum.) ZWOLLE. Zuolle. (Dalfsen, Heinoo, Nieuwlcusen, Zwolle, Zwollerkerspol.) Kampen. (Genemuiden, Grafhorst, Hasselt, Uselmuiden, Kampen, Kamperveen, Ambt-Vollenhove, Stad-Vollenhove, Wilsum, Zalk-en-Veekaten, Zwartsluis.) Ommen. (Avereest, Gramsbergen, Den Ham, Ambt- Hardenberg, Stad-Hardenberg, Ambt-Ommen, Stad-Ommen.) Steenwijk. (Blankenham, Blokzijl, Giethoorn, Kuinre, Oldemarkt, Staphorst, Steenwijk, Steenwijkerwold, Wanneperveen.) DEVENTER. Deventer. (Batinen, Deventer, Diepenveen, Holten, Olst, Kaalte, Wijhe.) Almeloo. (Ambt- Almeloo, Stad-Almeloo. Borne,Hellendoorn,Hengeloo, Rijsen,Vriezenveen, Wierden.) Enschedé. (Ambt-Delden, Stad-Delden, Diepenheim, Enschedé, Goor, Haaksbergen, Lonneker, Markeloo.) Ootmarsum. (Denekamp, Losser, Oldenzaal, Ootmarsum, Tubbergen, Weerseloo.) *«atOSMMtOBM.* Groningen. (Adorp, Groningen, Haren.) Zuidhom. (Aduard, Ezinge, Grijpskerk, Groote- fast, Hoogkerk, Leek, Marum, Öldehove, Oldekerk, Zuidhorn.) Onderde naam, (Bafloo, Bedum, enruin, Kantens, Kloosterburen, Leens, Middelstum, Ulruin, Uskwerd, Warfum, Winsum.) Am>ingedam. (Appingcdam, Bierum, Delfzijl, Loppersum, Stedum, Uithuizen, Uithuizermeeden, \'t Zand.) WINSCHOTEN. Winschoten. (Beerta, Finsterwolde, Midwolda, Niéuwe-Schans, Nieuwolda, Scheemda, Termunten, Winschoten.) Hoogezand. (Hoogezand, Noordbrook, Noordwnk, Sappemeer, Sloch- teren, Ten-Boer, Zuidbroek.) Veendam. (Meeden, Muntendam, Oude-Peküla, Veendam, Wil- dervank.) Onstwedde. (Bellingwolde, Nieuwe-Pekela, Onstwedde, Vlachtwedde, Wedde.) Witkamp. 85

-ocr page 1006-

I02H

AMBJT.

Assen. (Assen, Eelde, Nors, Pcize, Roden. Kolde, Smielde, Vries.) Borger. (Anloo, Borger,
Gasseltc, Gieten, Odoorn, Zuidlaren.) /.\'//(«<<//.(Kocvorden, Dalen, Emmen, Schoonebeek,Bleen.)
Hoogtveen. (Beilen, Hoogevcen, Oosterhesselen, Westerbork, Zuidwolde, Zweeloo). Meppel.
(Diever, Dwingeloo, Havclte, Meppel, Nijcvecn, Ruinen, Ruinerwold, Vledder, De Wijk.)

MAASTRICHT.

Maastricht. (Kadier en-Kcer, Eisden, St.-Goortruid, Bronsveld, Gulpon, Heer. Maastricht.

Margraten, Meseii, Meer, Xoordbeek, Oud-Yi cnnlioven, St-Pieter, Rijkholt, Blcnaken, Wittem.)
Meersen. (Amby, Beek, Hemelen, lierg-on-Torblijl, Kortharen, Bnnile, Kisloo, (iculle, Hontem,
Hulsberg, Etteren, Meersen, Oud-Valkenburg, Sebiniinert, Schin op-Geulle, Stein, L\'lestraten,
Valkenburg. W\'ijlie.) Heerlen. (Amsteiirade, Bocholt/., Brunsiiiu, Kigelshoven, Heerlen, lloens-
broek, Kerkrndc. Klimmen, Nieuwenhagen, Nut, Sehaasberg, Simpelvcld, l\'bacli-over-Worms,
Vaals, Voerendaal, Wijnandsrnde.) Sittard. (Bingolrado, Boni, Broeksittard, Gi leen, Greven-
bielit, .labeek, l.iinbrielit, Merkelbeek, Munstcrgelecn, Xieuwstad, Obbicht en I\'apenhoven,
Oorsbeek, Roosteren, Schuinen, Seliinveld, Sittard, Spaubeck, Susteren, Vnnoiul.)

l!(»i:iIIH»M>.

Boermand. (Buggenum, Echt, Halen, Herten, Hom, I.inne, Maaabracht, Mnasniel, Melik-
en-Herkenbosch, Montfort, Neer, Xuneni, St.-Odiliönbcrg, Ohé-< n-l.nak, Posterholt, Roermond,
Stevensweerd, Zwalmen, Vlodrop,) Weerd. (Baaksem, Beegden, Grahem, Heelden-Panheel, Heit-
huizen, Hunsel, Ittervoort, Meiel, Nederweerd, Neoritter, Roggel, Stramprooi, Torn, Weerd,
Wessem.) Venloo. (Arccn-en-Yelden, Hoesol, Belfold, (irubbenvorst, Holden, Hors\'. Kesscl,
Maasbree, Sevenum, Ti\'gelen, Venloo.) Gennep. (Bergen, Broekhuizen, Gennep, Mccrloo, Mook-
en-Middelaar, Ottersnm, Venraai, Wansum.)

orTEBCoamirxAiiK ti:i,i;kk»\\i,i.im\\

De volgende gemeenten kunnen telefonisch met elkander in verbinding worden gebracht
AMERSFOORT. \'s-GRAVENHAGE. ROTTERDAM.

AMSTERDAM.

ARNHEM.

BAARN.

BUSSUM.

DORDRECHT.

SCHIEDAM.

UTRECHT.

VLAARDINGEN.

ZAANDAM.

ZANDVOORT.

GRONINGEN.

HAARLEM.

HILVERSUM.

MAASSLUIS.

NIJMEGEN.

-ocr page 1007-

VKRKKTKRIA« VAN EEJTIGE OPdiKJIKKKTK
EOIJTEN, AANVUIiLlNWEN.

Blz.

10. Aduarrierzeil moet zyn
Adnarderzijl.

10. Aengwirden. De veenderij i»

hier zoo goed als afgolnopen ;
de vconplasson onder Tjalleberd
enz. zijn thans drooggem. on in
weiland herschapen. In deze gom.
wordt vool griendhout geteeld.

10. Aerendoiit\'k behoort hier niot;

A. is oeno gom. in do Belg.
prov. Antwerpen.

11. Afwateringskanaal, 1. van

Duurswold in do prov. Gron.
\'£. van \'s-Hertogenbosch naar
Drongelen, gegraven ter wog-
neming van do waterliezwaren
op het Bosscho-Vcld.

12. Alblassei\'daill. Verzuimd is

hier de belangrijke buurt I>e
» Kinderdijk te vermelden.

1§. Alblasserw-aarfl-en-Ar-

kel-beii.-de-Zouwe, bo-
langrijk hoogheemraadschap in
Z.-ltoll.

13. Alf\'eil, 5. Do fabriek van bos-

senwijn, vruchtensappen enz.
verdient vermelding.

14. Alkmaar, 1. Hot togenw. arr,

bestaat uit de kantons Alkmaar,
Schagen, Helder, Hoorn en Me-
demblik.

15. Alkmaar, !>. Sinds het samen-

stellen van dit artikel is hier de
Kadottenschool, voorbereiding
tot do Milit. Academie to Breda,
geopend.

15. Alkinaardermeer. Voor

Zandstreek leze men Zaanstreek.

16. Allersma is oen groot landgoed

in de gem. Ezinge.
16. Almeloo, <». Tot het kiosdistrikt
belioort mede do gem. Borno.
V. Voor Rentum leze mon lteu-
tum. Tilligte is eene parochie.

lilz.
2.

Aalst, I. Do bevolking in 1860
bedroog 518. 3. Do bovol-
king in 1870 bedroeg 640.

Aalton, kanton. Deze drie regels
moeten vervallen.

Aal teil, station van don spoorweg
ZevenaarWintorswijk.

Aanreeperdiep moet zijn
Anreepcrdiep.

Aanwas, I. Voor 1940 leze
men 1840. 2. Voor 1382
leze men 1482.

Aardenburg, I. Tot dit doko-
naat behoort ook de parochie
Schoondjjke. \'£. Als aan-
grenzende gom. lozo mon Sluis
voor Heile.

Aard. Bij dit art. had het Bijland-
sehe-Kanaal kunnen vermeld
worden. Zie onder B.

Aarlanderveensche-

Ki.jiibiinrt. Hier staat uit-
buurt voor uitgcHtrckto buurt.

Aarle, 1. Do klokgicterij is in
de buurt llixtel gevestigd.

Aarle-Rixtel. Voor 145 heet.
leze men 1454.

Abelstok heet in do wandeling
Abolstokstortil.

Abeltjeshnis staat i>ij de
voorm. vesting Bourtange.

Abkonde liaambrngge.
Het cijfer dor bov. in 1890 ia
1604.

Abrahamsdiep, eene water-
loiding, valt niet in hot Winscho-
terdiop, maar is daarvan door
oen kunstwog geseheiden.

Achtei\'diep, 3. een vaarwater
in de Gron. gemeenten Sappo-
moer en Hoogozand. Spitsbergen
beh. tot de gem. Zuidbrock.

Adoi\'p. Derkwerd, een kerkdorp,
beh. tot de gem. Hoogkerk.

-ocr page 1008-



		102S

		Blz. 104. 115. 122.
		Blz. 17. Almeluo (Ambt). Hot Raad- huÏK staat in buurt Visschersdijk. 17. Allllkerk, Jt. Emmikhovon- on-Waardhuizcn is mot deze gem. veroenigd. Het cijfer dor bev. in 1890 is 3017. 18. Alteiia.I\'mimikhovcn-en-Waard- huizen moot niet als afz. gom. worden vermeld. Zie boven. 18. Alteveer, -1. Nieuwe veenko- lonie in de Gron. gem. Onst- wedde. 19. Ameland. In don verbinding- dam tusseken Holword en Ame- land zijn groote gaten geslagen, zoodat er van verbinding" nog geen sprake kan wezon. 19. Amer. De belangrijke werken tot verlegging van den Maas- inond ziju niet vermeld. 20. Amersfoort, 1. Uit a. blijkt, dr.t A. als arr. vervallen is. 27. Amsterdam. Het aantal Ned.- Herv. kerken moet met 2 wordon vermeerderd: die aan de Stad- liouderskade en die aan dou Amsteldijk. 30. Amsterdam. Felix Meritis moet vervallen. 35. Apeldoorn, distrikt voor de verkiezing van één lid van de Tweede Kamer der Staten- Ueneraal, saamgostold uit de gem. Apeldoorn, Epe, Ermeloo, Harderwijk, Putten. 36. Appeltcrn. Het cijfer der bev. in 1890 is 3032. 40. Arnhem. Do Planten-en-Vogol- tuin is sinds het afdrukken van dit art. van bestemming veranderd; \'t is nu een Sanato- rium voor zenuwlijders. 43. Assen, 7. Het nieuwe gouver- nomeutsgebouw is niet afz. ge- noemd. Hot art. kan thans nog wordon aangevuld met de mode- deeling, dat de stad oen sterker garnizoen krijgt, waarvoor oene nieuwe kazerne wordt gebouwd. 54. Barge (Noord-en-Zuid). Hier kou molding zijn gemaakt
		vnn de aanwezigheid van een groot graniotblok, waarop Ko- ning Lodewjjk te paard beeft rondgereden. Barneveld. Flet cyfor der bev. in 1890 is 7096. Kontepaal, \'£. is vervallen door de vereonigiug van Delfts- haven met Rotterdam. Do tol is opgeheven. Boxmeer. Het gymnasium en do fabrieken van kerksieraden bestaan niet meer. Breda. De oude kerk in do Waterstraat werd in 1892 ver- vangen door een fraaie nieuwe. Men heeft er voorts een Fran- ciskanerklooster, eene water- leiding (in 1893 geopend), een nieuw gerechtshof en eene rondo cellulaire gevangenis. (iragel, Si. buurt in de Utr. ge- meenten Westbroek en Acht- tionhoven. Plattenburg, b. behoorende tot do Geld. gem. Arnhem. Er is eene halte, voor lokaal ver- keer, van den spoorweg Am- hemZutphen. Schaarsbergen, dorp in do Geld. gem. Arnhem. Er is eene Herv. kerk. Op de aangrenzende Kemperheide zjjn het schiot- terrein der infanterie on de schietbanen dor artillerie ge- legen. Scheveningen. Voor 1895, regel 6 v. o., leze men 1894. Sluis. Vermeld mag worden, dat liet klokkespel van het Stadhuis dagteekent van 1313 en mis- schion het eerste is, dat in Ne- derland vervaardigd werd. Als historische herinnoring zij nog herinnerd aan Jantje van Sluis", eon houten beeld dat de uren slaat en in 1606 door niet te slaan do stad voor een overval redde don twaelfsten dach Juni des nachts als het laegho wa- ter was".

		249.

		679.

		732.

		740. 762.



		Ito* los.
		ltots\|»ol«l(T. Hl


		Lot aankweekeii van geboomte en andere voortbrenselen uit hot plnntenrijk ge- schikt, üoodat do I>oom-, bloem* en vruchtkweokcrijen van Boskoop eene Europeesche vermaardheid bezitten. Voorts zijn er weiden, kleine scheeps* tiininerwci\'von en eenige andere kleine inrichtingen van volksvlijt. Do gem. bo- staat in hare tegenwoordige uitgestrokt- heid eerst sedert 1 Januari 18 tt>, toen de gein. Zuidwijk daarbij werd inge- lijt\'d. liet d. Boskoop, aan do Gouwe, ia oen aanzienlijke plaats, die zich tot in do aanpalende gom. Waddinxvoon uitstrekt. Er is on Ier Boskoop een fraai Herv. kerk; de Rcinonstrantsche, in 1801 gebouwd, staat aan de voorkade, langs de Gouwe. Voorts zijn or kerken dor Chr.-Ger. en der K.-Katb. In do kom van het d. woonden ten jure 1890 1410 mensohen. Ue drukke scheepvaart langs de Gouwe en de boouikweekerijen maken dit dorp zeer aangenaam. Waar- schijnlijk heeft ten tijde van Graaf "Wil- lem I te Boskoop de sterkte ten llussche gelegen, die togen de Uireehtsehen was opgeworpen. De Heer van Amstel bezat in 1284 te Boskoop goederen, die hij, op verzoek der Abdis, aan het convent te llijnsburg verkocht. ItnsloM. b. in de Geld. gom. Gorgel. KoMiiian. t. b. iu de N.-Brab.gera. Deurne. J}. buurt in de Geld. gein. Uendriugcn. B<>M\|H»lder, voorin, pold. van 148 hoct. in de Z.-Holl. gein. Hillogersberg, thans een deel van den Prins-Alexandors- Polder. Bossclienbroek, b. onder Vnasen in de Geld. gom. Kope. Bossclu\'adijk, 1. buurt in de N.-Brab. gom. Oudenbosch. J$. in de Z.-Holl. gem. Rozenburg. BOMKt\'lieallooid, huurt in de N.-Brub. gem. lIoevcn-on-St.-Maartens- poltler, in 1840 met 20!), in 1800 mot (161, in 1800 met 5;!0 inw. KoHMolii-iihiiiKeii, huurt in de Limb. gemeente Simpelveld, in 1860 met 118, in 1800 met 8!) inw. BoscIieilieide, buurt in do Limb. gein. Bergen, onder "Wel, in 1810 niet 182, in 1890 met 148 inw. BoHMchcnwaai\'d <H>e),pold. van 52 heet. in de Utr. gem. Vreeswijk. *Bossche Polder,** pold. in do Z.- Holl. gemeente Oud-Beierland, God- schalkoord en Mijnshcorenland, 118 heet. groot.
		Bosschesloot. wetering in X.-Br., die van de vereoniging van de Oude- vaart en Leibeek naar do Diezo loopt. Bossolievelrï-eji-lïHai. pold. in de gem. \'s-Hertogenbosch, 407 bect.gr. BoMscbopoldt-r of lïo«-vlipol- ilt-r, pold. in de Z.-Holl. gemeenten Delftshaven on Schiedam, 34 heet. groot. Bosserstraat, buurt in de Limb. gem. Noderweort, in 1840 met 180, in 18(50 met 205, in 1890 met 252 inw. Bot(-blllf-lt.geb. onder bet ï\'rieschc d. Perword (Ferworderadoel). Boterbeek, beekje in Twente, dat in de Schipbeek valt. Boterdtep, vaart van de stad Gro- ningen, langs Znidwolde en Bedum naar Onderdendam. Botei\'dijk, buurt in de N.-Holl. gem. Uithoorn, in 1840 met 105, in 1800 met 118, in 1890 met 182 inw., zoo landlieden als visschers. Boterhoek, 1. buurt onder het Friesche d. Halluin (Ferwerderadeel). "ii.* b. iu de Zeeuwsclio gein. Eikerzoo. 3. b. in de Geld. gem. Heteren. 5Jot»!\'ln.!H-8«»ld«"r. pold. in de Z.-Holl. gemeenten "Warmond, Leider- dorp en Oegstgeost, 299 heet. groot. Boternessepolder, polder ia do N.-Holl. gem. Weesperkarspel. Btkt(-r]»old(-r, 1, p. in de N. Brab. gem. Raamsdonk. 2. p. in de Z.-Holl. gein. Hozcrswoude. Botcrsloat, pold. van 221 hoct. in do Z.-Holl. gem. Woordeloos. Botei\'ton, b, in de Geld. gom. Putten. Botei\'tvijk, deel van de N.-Brab. buurt Spoordonk (Oorschot). Boterzande of Wewelswaar- de, voormalig dijkdistrikt in Vlaandoren, bevattende do dorpen Koudekerk, Fron- dio en Pokenge, door de overstroomin- gen van 1877 en 15!J0 te gronde go- gaan. Do Koude* en Lovenpolders in de gem. Hoek zijn in 1572 van dit oord op de Hont herwonnen. Botlaiid of Itotlilaiid. heerl. in de Zecuwsche gem. Nieuwerkerk. Botloor, p. in do Geld. gem. Bor- koloo. Botshol, hoorl. in de Utr. gom. Vinkeveoi\'.-en-Waverveon. Zij behoorde reeds in de Middeleeuwen aan hot ka- pittel van JSt.-Mnria to Utrecht. Botshoofd of Boscbboofd, goh. in de Zoouwsche gein. Oud-Vosmeer. Botspolder <(»roote- en

34 si. Ainialand.

llollundsche-Waard, in 1421 verdronken.
V 1111»la ik) (St.-). 1. gem. op \'t

Zeeuwsche eiL Tolen, den noordwesthoek
daarvan uitmakende. Zij is in liet noord-
westen door het Mastgat en in liet noor-
den door do Krabbekreek bepaald, en
grenst verder aan Oud-Vosmeer, l\'oort-
vliet. St.-Muartcusdijk en Stavenisse. De
grond, een vruchtbare klei, bestaat uit
den polder van St.-Annaland, 557 hectaren
groot : den Annevosdijkpolder. 263 h.;
den Moggershilpoldcr, 43 h.; den Susan*
napolder, 06 h.; den Johanna-Mariapolder
enz., te zanieii 1820 hectaren. In 1822
had zij 142!), in 1840 1792, in 1870 213»,
in 1890 2795 inw , die voor laatstgenoemd
jaar zich onderscheidden in 1973 Ilerv.,
1 Rem., 331 (\'hr.-lier. 53 Nederd..Oeref.,
9 R.-Katb. en 30 ongenoemden. liet d.
St.-Annaland is ruim en fraai, en heeft
eene haven, eene Herv. kerk en nieesto-
von. "£. polder in de Zeeuw sehc gem.

St.-Annaland, volgens octrooi in 1475
door het bedijken van de schor de Hamel
verkregen.

Aiiiia-l*aroi-liie (Kt.-), d. in de
Friesche gem. \'t Bilt, met eene fraaie
Herv. kerk en een in 1835 gebouwd Ge-
meentehnis. Den 11 December 1735 ver-
brandde er het landhuis van don dichter
Willem van Haren, waarbij zijn kostbare
bibliotheek verloren ging. In 1840 had
dit d. 2421, in 1870 3057, in 1890 3221
inw.

Aiiiia-l\'aulowna of de Kprk-
Itliiii\'t. d. in de >".-lloll. gem. Anmi-
Paulownapolder, aan het Oude-Veer en
de Kleine-Sluis.

Aiiiia-l\'niilowmi polder, gem.

in de prov. N.-Holl., een der jongste gem.
Zij wordt gevormd door eene bedijking,
die in 1845 werd aangevangen en in 1847
voltooid. Zij paalt ten noorden en westen
aan de Zuiderzee, ten zuiden aan de
A\\\'iel ingerw aard en de Zijpe, en naar het
westen aan C\'alandsoog en de Helder,
van welke beide laatste gem. zij door het
Koord-Hollandsche-Kanaal is gescheiden.
Bij de wet van 19 Juli 1870 is Annn-
J\'aulownupoldor, vroeger heli. tot de Zijpe,
tot eene zelfstandige gemeente verheven.
De grond is in het westen zand, in het
oosten klei. De polder deelt zich in twee
helften, het westelijke deel en het oos-
tclijke deel, die onder een brcede kreek,
het Oude-Veer, zijn gescheiden. Behalve
het d. Aniin-Paulownu, bevat do gein. de
buurten Bwijoksliiis, Driebruggen en do
Ueldersche-lluisjes. In 1800 had do gein.

 Aimerveeiiselie-C^onioagiiie.

1013, in 1890 2796 inw. De gem. vormt
2 kerkelijke gemeenten, een Herv. en
een li.-Kath. Tusschen het d., de hoofd-
plaats der gem., en de buurt Driebrug.
gen ligt het station Aniiu-I\'aiilownu van
den spoorweg AlkmaarHelder.

Au na polder. 1. p. inde X.-Brab,
gem. Dinteloord e. a., 311! bond. gr.
\'£. pold. in de Zeeuwsche gemeenten
Kortgcne en Kuts, bedijkt in 1727,groot
205 bund. 3. (St.-). pold. in do Z.-
; gem. Bokkanje, 342 heet. groot. 4.
(>it.-). pold. in de Zeeuwsche gein. Axel,
28 beet. groot. 5. (St.-). pold. in

de Zeeuwsche gom. Biervliet, 53 heet. gr.
Aima-ter-Jluiden (St.-), d. in
de gemeente Sluis, Zeeuwsch-Vlaande-
ren, grenst voor de oostel. helft aan de
gein. Betranchcment, Sluis en Heillo en
voor de westelijke helft België. De 402
hectaren, die jzij groot is, splitsen zich
in Krayonspolder, Robbemorolpolder,
Brugschepolder, Manoschijnpoldor, (iou-
vernourspolder, Eleinepolder on een deel
van \'t voormalig Zwin. In 1822 had het
dorp 225, in 1840 272, on in 1870 241
inw. In 1870 waren er 257 inwoners.
Zij bestaan van den landbouw, die
op den vetten kleigrond rogge, tarwe
enz. levert, liet dorp St.-Aiina-tor-Muiden
werd in 1241 tot eene stad verbeven.

Aiiiia-1VilIielininapolder,p.in

I de Z.-HolL gemeenten den Bommel en
Ooltgensplaut, 119 heet. groot, bedijkt
van 1806 tot 1808.

Aniieluiren (St.-). geh. onder het
Friesche dorp Tirns CWymbritseradeel).
Aniicn. 1. b. in de Drontsche gem.
Anloo, in 1840 met 419, in 1890 niet 663
inw. Vijftien min. ten noordw. van daar
ligt een zeer geschonden hunebed. 2i.
¹ (St.-), buurt in dcGron. gein. ton Boer,
in 1840 met 225 in 1890 met 335 inw.

A uilenberg (Hen), geh. onder

Hoevenaar in do N.-Brab. gem. Rosmalen.

Aniieiidaal. goh. in de Limb. gem.

: Echt. Het ontleent zijn oorsprong aan

een kasteel, een der voornaainsteu van

j hot A.mbt-van-Montfort.

Allderveen, b. in de Drontsehen
j gom. Anloo, in 1890 met 300 inw. Het
wordt verdeeld in Oud- en >iieuw-Anner-
vcen.

Au ner veeiiselie-t\'ompagiiie.

voonkol. in de Drentsehe gom. Anloo. Zij
ontstond omstreeks 1770, toen Lambertus

(irovelink oen kanaal door het woeste
veen aanlegde, zuidwaarts van het lvielstor-
kannal. In 1835 word er eene Herv. kerk