|
119 Prijs ƒ 0.35.
|
|||||||||||||
|
DE RECHTEN EN PLICHTEN
I VAN ONZEN STAAT, ,.
|
|||||||||||||
|
OPZICHTENS
|
|||||||||||||
|
het onderwijs der jeugd
|
|||||||||||||
|
DOOE
|
|||||||||||||
|
W. C. J. A. HEYDENRIJCK.
|
|||||||||||||
|
-<x&°8S83°o-
|
|||||||||||||
|
\'sG-ravenhaagsche Kantoor-, Boek- en Papierhandel,
Wagenstraat 57, Den Haag. |
|||||||||||||
|
fez
Vak 151 |
|||||||||||||
|
EEN AKADEMISCH PROEFSCHRIFT VAN 1855
|
|||||||||||
|
OVER
|
|||||||||||
|
De rechten en plichten van onzen Staat,
|
|||||||||||
|
OPZICHTRNS
|
|||||||||||
|
HET ONDERWIJS DER JEUGD
|
|||||||||||
|
DOOR
|
|||||||||||
|
M". 0. J, A. HEYDENMJCK.
|
|||||||||||
|
\'s Gravenhaagsche Kantoor-, Boek- en Papierhandel,
Wagenstraat 57, Den Haag. |
|||||||||||
|
De Onderwijskwestie, welke geruimen tijd sluimerde,
trad dus weder op den voorgrond. Het Ontwerp-Leerplicht bracht heel wat gemoederen in
beweging. Te verwonderen is het niet. Zelfs al kon de zoogenaamde
„Politiek" ter zijde worden gelaten, hangt de Leerplicht ten nauwste samen met de heiligste rechten en plichten der burgers, met de teederste rechten en verbintenissen van den Staat. Bijkans vier en veertig jaren geleden werd ik aan de
Leidsche Hoogeschool tot Doctor in de beide Rechten be- vorderd, op een Proefschrift, houdende eene uiteenzetting der Beginselen, welke aan een en ander ten grondslag liggen \'). Ik h\'ad daarbij vooral het Lager Onderwijs op het oog.
Mijns bedunkens, kan het nut eener reproductie dier
Beginselen, naar de wijze en den vorm van het Proefschrift niet worden betwist. In September 1855 leefden we, ja, onder de Grondwet
van 1848, aan welker Art. 194 niemand zulk een krachtig bestaan kon toeschrijven, als het bleek te bezitten. |
|||||
|
\') De Civitatis nostrae erga Juventut.is institutionem officiis.
|
|||||
|
4
In elk geval liet de Grondwetsherziening van \'87 het
artikel, thans 192 geworden, ondanks de uitspraak der Tweede Kamer, ongewijzigd. Als toen, zóó ook nu, geeft het pas te onderzoeken, of
het, in een Staat, als de onze, eenig ware stelsel: bijzonder onderwijs regel, openbaar onderwijs aanvulling, door de hoogste Landswet, al of niet, en zoo ja, in welke mate wordt ge- huldigd. "Wat betreft den vorm van het Proefschrift, heb ik slechts
den vorm van uiteenzetting, van bewijsvoering op het oog. Het Wetsontwerp destijds aanhangig, met al de gewis-
selde stukken, bracht het niet verder, dan dat het werd onderzocht en in het publiek druk besproken. Wat van Reenen niet vermocht, werd de triumf van
van Rappard: de Wet van 13 Augustus 1857 (193): sedert door die van 17 Augustus 1878 (127), van 8 December 1889 (175), van 28 December 1896 (230) gewijzigd. Het was dus niet wel mogelijk eene eenvoudige vertaling
van mijn werkje te leveren, wilde ik, wat de Wetgeving aangaat, den lezer niet op een dwaalspoor brengen. Het- geen niet wegneemt, dat ik, vooral uit de stukken, des- tijds tusschen Regeering en Volksvertegenwoordiging ge- wisseld, menig argument blijf putten, terwijl de welwil- lende lezer de goedheid zal hebben in de alom bekende Wetten, die ik daar noemde, na te gaan, in hoever mijn stelsel al of niet weerklank vond. Mijn stelsel .... ach neen: een gansch andere autoriteit,
niemand minder dan wijlen Groen van Prinsterer mocht bogen op het Vaderschap er van en het is den onderge- teekende waarlijk reeds een te groote eer, dat zijn Proef- schrift door zulk een man in zijn „Nederlandsche Gedachten" werd geprezen! Ten slotte zij een verzoek gericht tot hen, die zóó harts-
|
||||
|
5
|
|||||
|
tochtelijk vóór en tegen „Leerplicht", pleiten, in welken
strijd ik mij niet mengen mag. Er kan in het afgetrokkene over geredetwist worden,
zooveel men wil: gaat het echter aan, dien Plicht op te leggen, als de volledige toepassing van het eenig ware beginsel, dat daaraan ten grondslag moet liggen: „Bij- zonder onderwijs regel, Openbaar Onderwijs aanvulling"\', mocht blijken te ontbreken?? Ziedaar de vraag.
April 1899. HEYDENE1JCK.
|
|||||
|
OVERZICHT.
|
|||||||
|
Bladz.
Inleiding...................7 Over do beginselen, waaruit de Staatsrechten eu -plichten *)
betreffende het onderwijs der jeugd voortvloeien..... 7 HOOFDSTUK I.
Vrijheid van onderwijs, in verband mot do Voorschriften der
Grondwet...................11 HOOFDSTUK II.
Over den baud tusscheu Godsdienst en Ouderwijs.....22 HOOFDSTUK III.
§ 1. Ovor de Staatszorg omtrent het Opeubaar Onderwjjs. 36
§ 2. Do Wet regelt het Openbaar Onderwijs..... 38
§ 3. Over het voldoend Openbaar Lager Onderwijs . . 41
§ 4. Over het toezicht, hetwelk de Staat met betrek-
king tot het Onderwijs heeft uit te oefenen . . 43
§ 5. Over het onderzoek naar de bekwaamheid en zede-
lijkheid der onderwijzers.........47
|
|||||||
|
\') Het spreekt van zelve dat onder „Staal" worden begrepen: Ge-
meenten, enz. |
|||||||
|
INLEIDING.
|
|||||
|
OVER DE BEGINSELEN, WAARUIT DE STAATSRECHTEN EN -PLICHTEN,
BETREFFENDE HET ONDERWIJS DER JEUGD VOORTVLOEIEN. Hoe men liet begrip van Staat hebbe te omschrijven,
niemand ontkent, dat zijn doel, zijne bestemming is: het belang, het ware geluk der burgers te bevorderen, te ver- zekeren : niet op dezelfde wijze, niet met dezelfde midde- len, als de individuen het doen, doch aller streven, zonder onderscheid, is daarheen en op niets anders gericht. Ondanks alle verscheidenheid van landaard, van volks-
karakter, van historische vorming treedt overal en altijd de Staat op, als de noodzakelijke band, vastgesnoerd door de natuur zelve des menschen. Het zij voldoende, in herinnering te brengen :
1°. dat men zich, waar ter wereld ook, steeds vereenigd heeft, hier meer, daar minder, doch steeds vereenigd heeft, gedreven door de inspraken der natuur; 2U. dat de gemeenschap met anderen onvermijdelijk is, wijl de afzonderlijke krachten van het individu te kort schieten, wil hij zijn, wat hij wezen moet; 3°. dat de verschillende vermogens van wil en verstand, ter hunner ontwikkeling, de gemeenschap met anderen vorderen; maar ook 4". dat geene gemeenschap kan bloeien, ja zelfs bestaan, zonder gezag, dat is: het gezag van den Staat. |
|||||
|
8
|
|||||
|
Ee"n hoogste doel intusschen heeft \'s menschen bestaan:
dat hij door onderwerping aan, en naleving van de Godde- lijke Wet, de zedenwet, de onvervalschte rede, gelukkig zij en in verband daarmede een juist gebruik wete te maken ook van stoffelijke middelen, ter ontwikkeling tevens van zijne stoffelijke welvaart. Welk eene taak, het kind, de jeugd zoodanig te vormen,
dat al de subjectieve vermogens tot hun recht komen en het objectieve, zooveel het kan, worde begrepen en benut!! ! Ik noemde: de Goddelijke Wet.
Of er overtuigde atheïsten te vinden zijn, weet ik niet;
zoo ja, dan kunnen we in elk geval die zeldzame exem- plaren, wegens hunne zeldzaamheid, laten rusten. Nog koestert de wereld zich in de stralen van de Zon,
die onzen aardbol beheerscht, wat wij, komende en ras verdwijnende stervelingen ook van haar denken ! ! ! Zedenwet, natuurwet, verstand, wil, stoffelijke begaafd-
heid en kracht, elke gemeenschap, dus ook de Maatschappij in haar geheel, dus ook de Staat en het Staatsgezag, heeft zich naar die Wet der Wetten te voegen, wijl deze allen en alles in het leven riep: Zoo en niet anders. Uit al het voorafgaande, maar inzonderheid uit het laatst-
gezegde volgt, dat het Staatsgezag, hetwelk nergens ter wereld kan gemist worden, eene zeer gewichtige taak heeft te vervullen bij de opleiding der jeugd. Wat de zedenwet, de wetten der natuur, de orde der samenleving en wat dies meer zij, kwetst, wat de stoffelijke welvaart der burgers belemmert, worde door het Staatsgezag gekeerd en het tegen- deel door zijne tusschenkomst bevorderd. Toezicht dus van zijne zijde op zoo menigerlei gebied
onmisbaar, kan wel het allerminst bij de opleiding der jeugd ontbreken, wanneer deze plaats heeft buiten den hui- selijken kring. |
|||||
|
9
|
||||||
|
Bekwaamheid en zedelijkheid van hen, die zich ten taak
stellert, de „ouders behulpzaam te zijn bij de opleiding, de vorming van hun kind", hoe zou men den Staat het recht kunnen betwisten, naar een en ander onderzoek te doen? Den geneesheer, den rechtsgeleerde stelt gij eischen,
waaraan hij door examina moet blijken te voldoen, en waar het meer dan de gezondheid, meer. dan eene vaak nietige vordering geldt, zoudt ge, en nog wel in onzen tijd, de baan willen effenen voor onbekwame, onzedelijke opleidings- of onderwijs-speculanten ? Dat de Staat ook daarin weder te ver kan gaan en gaat,
zij erkend, maar het beginsel wordt er niet door gedeerd. Vooropgesteld die ruime mate van toezicht en onderzoek
ter keering van het kwaad, blijft tevens de bevordering eener goede opleiding, van goed onderwijs, de roeping, ongetwijfeld de edelste roeping, ook van het burgerlijk gezag. Bevordering zoo krachtig mogelijk, mits zij niet overga in
rechtstreeksche opleiding door den titaat \') zelven of van zijnent- wege, dan in de uiterste noodzakelijkheid, waar de bijzondere krachten falen. Hierop komt het aan.
Terwijl ik in het eerstvolgende hoofdstuk zal aantoonen
dat het onderwijs in rechtstreekse/ten zin, de roeping der ouders is en niet slechts vrij, maar het vrije onderwijs regel moet zijn, stuit ik op eene tegenwerping, die het ge- heele betoog dezer Inleiding, dat is: het hoofdbeginsel raakt. Indien natuur en zedenwet, indien de mensch met al
zijne vermogens, indien de samenleving, geheel de Maat- |
||||||
|
\') Dat ik onder Staatsonderwijs, het onderwijs rechtstreeks door ge-
meenten, enz. verstrekt, begrijp, behoeft geen herhaling. |
||||||
|
10
|
|||||
|
schappij, dus ook de Staat ten eenenmale afhankelijk zijn
oan de (jfoddelijke Wet, waarom dan den laatsten de plicht, dus tevens het recht ontzegd, zelf, en rechtstreeks de taak der opleiding van het onderwijs te volvoeren? Daargelaten, dat volgens Hoogere Beschikking die taak
in de eerste plaats op de ouders rust, gelieve men te be- denken, dat ons Nederland op het gebied der Goddelijke "Wet halverwege blijft staan. Het kon wel niet anders sedert de omwenteling der zes-
tiende eeuw. Vrijheid van godsdienst, vrijheid van eeredienst, vrijheid
van belijdenis werden eischen des tijds. Slechts wat niemand missen kan, gelijk de Zon, bleef als gemeen goed behouden. Is nu, wat ik in mijn tweede hoofdstuk hoop aan te
toonen: opvoeding, onderwijs van leerstelligen godsdienst onafscheidelijk, hoe kan dan de op dat gebied onzijdige Staat zich met die opvoeding, met dat onderwijs belasten, zonder of in gebreke te blijven, of de neutraliteit te kwetsen en twist te kweeken, waar eenheid moet zijn? Terwijl ik den inhoud der twee eerste hoofdstukken reeds
aangaf, zal het derde behalve voor een klein gedeelte aan het Staatstoezicht in het algemeen en aan het onderzoek naar de bekwaamheid en zedelijkheid des onderwijzers, meer in het bijzonder aan het openbaar onderwijs, voor zoover het als aanvulling onontbeerlijk is, zijn gewijd. "Wat art. 192 der Grondwet van 1848 wilde en derhalve
art. 192 der Grondwet van 1887 nog wil, wordt in elk dei- hoofdstukken met de door mij verdedigde beginselen ver- geleken. |
|||||
|
HOOFDSTUK I.
|
|||||||
|
OVER DB VRIJHEID VAN ONDERWIJS.
{volgens Artikel 194, thans 192 der Grondwet).
Het geven van onderwijs is vrij, behoudens het.
toezicht der overheid, en bovendien, voor zoo ver het middelbaar en lager onderwijs betreft, behoudens het onderzoek naar de bekwaamheid en zedelijkheid des onderwijzers, het een en ander door de wet te regelen. Vierde Lid.
|
|||||||
|
Men kan vragen, welk nut er in gelegen is te redetwis-
ten over de vrijheid van onderwijs, daar deze vrijheid ge- waarborgd wordt door even zoovele woorden der Grondwet. Het is waar, de bepalingen der wet zijn duidelijk, oh toch schijnt het mij toe, dat de verdediging van eene beschre- vene vrijheid steeds nuttig is. Immers opdat een wet hare volle kracht ontwikkele, is
het noodig dat zij, om het licht der waarheid dat uit haar straalt, van ganscher harte worde aanvaard. Alleen op deze wijze zal zij wortelen schieten onder het
volk en van kracht blijven. Ook zijn de voorschriften der Grrondwet wel theoretisch
vastgesteld, maar in de praktijk kwamen zij nog niet tot volle rijpheid, m. a. w. op de bijzondere wetten, ter uitvoe- ring dier voorschriften, komt het aan. |
|||||||
|
12
|
|||||||
|
Mijn beginsel is: dat de burgers zelven in de eerste plaats
te zorgen hebben voor het onderwijs. De opleiding toch der jeugd is, volgens natuur- en zedenwet,
de taak der ouders. Het onderwijs zij dus vrij. Voortreffelijk zegt Spitzen \') aangaande deze allerge-
vvichtigste zaak: „den ouders die het kind ter wereld brach- ten, hun staat het recht toe, om hen in de wereld op te voeden; zij deden het zijn, zij mogen het vormen; zij noe- men hot kind het hunne. De geboorte gaf een begin van aan- zijn, de opvoeding schenkt het ten volle."1 En verder. „De onder- wijzer alzoo treedt in de plaats der ouders; hij treedt ge- volgelij k in hunne plichten; zoolang hij de kinderen school heeft, is hij er vader, is hij er moeder over."\' Inderdaad rust op de ouders de plicht van het onderwijs,
want zij brengen het kind ter wereld, verzorgen het, dee- len het de eerste begrippen mede van deugd en kennis. Door woord en voorbeeld zijn de ouders van den beginne af en het geheele leven door, de leidslieden hunner kinderen; is het derhalve niet overeenkomstig de natuur, dat ook de ouders zelven, dien verheven plicht van onderwijs vervullen en geldt hier niet, toegegeven dat het overige gelijkstond, vóór alles, het recht van den bezitter? De ouders zelven zullen voorzeker niet ontkennen, dat
deze taak op hen rust, en ook wanneer de stem der natuur werd gesmoord, zal er een tijd komen, dat het ongelukkig lot der kinderen tevens het ongeluk der ouders zal zijn! Ook de Staat is er in ruime mate bij betrokken. Schen-
nis van de natuurwetten, verslapping van den band tus- schen het volwassen en het opkomend geslacht, hoe zou het publiek belang daarbuiten kunnen staan? |
|||||||
|
\') Euphronimus of Neêrlands lager onderwijs naar de Grondwet en het
gezond verstand, öron. 1849, pag. 5. |
|||||||
|
13
|
|||||
|
Er is meer.
Wanneer de Staat ingrijpt op rechten en plichten den
ouders toekomende, begeeft hij zich op een hellend vlak. Wanneer ge de taak van onderwijs op hem overbrengt,
waarom dan ook niet de plicht van opvoeding en ... . voe- ding ? En het belang der kinderen kan er slechts door lijden.
Een anoniem schrijver a) moge zeggen: „Evenmin als het
ouders vrijstaat, hunnen kinderen door vergif het leven te benemen, evenmin hebben zij het recht, derzelver jeugdige gemoederen ter vorming toe te vertrouwen aan hen, die het gif van onkunde of bijgeloof door hun onderwijs strooien — ik keer de bewering om en vraag, of de Staat die den burgers hun eigendom niet mag ontnemen, wel zou mogen ingrijpen op een recht der ouders, voortvloeiende uit den familieband, voor een onderwijs, dat hij, we zullen het later zien, niet naar behooren kan geven? Misbruik der ouders !! Dreigt misbruik van den Staat niet
veel meer? Volgens art. 159 van het Burg. Wetb.: „De Echtgenooten
verbinden zich over en weder door de enkele daad des huwelijks, hunne kinderen te onderhouden en op te voeden," blijft het recht van opvoeding bij hen; op grond van welk recht wordt derhalve het onderwijs aan den Staat over- gedragen ? Onderwijs toch en opvoeding zijn zonder elkander niet
denkbaar, hetgeen ik later zal aantoonen; waarom dus die distinctie??? Het kan den Staat er niet minder aan gelegen zijn, dat
de kinderen goed opgevoed, dan dat zij goed onderwezen \') Beginselen van Nederlandsen Staatsbestuur, bij Johan Muller,
Amsterdam, 1855. |
|||||
|
\\4
|
|||||
|
worden. "Waarom heeft hij dan ook niet het recht van
onderhoud en opvoeding aan zich getrokken? En nog eens, de ouders brengen het kind voort, onder-
richten het in de eerste beginselen van deugd en kennis, zij zijn in elk geval, om mij zoo uit te drukken, reeds in het bezit van het onderwijsrecht; aan U het bewijs, dat het op den Staat overging. Hoe dit bewijs te leveren?
De Staat beweert niet en kan niet aantoonen, dat deze
zorg hem door God is opgelegd! Allerlei eerediensten of godsdiensten, ten zeerste van
elkander verschillende, worden gelijkelijk geduld; niet weinige dezer verzetten zich tegen zulk eene Staatsroeping! Heeft misschien de volkswil, zoo machtig in onzen tijd,
gesproken ? Immers veen, en hoe zou deze ook ooit meer dan de
hoogste orde en de orde der natuur kunnen gelden? Op welken grond dan steunt de overdracht??
Zeer zeker erken ik, dat op den Staat eene groote zorg
rust omtrent het onderwijs, wat reeds blijkt uit het beginsel hierboven uiteengezet, want de Staat bevordert al datgene, hetwelk met de zedenwet overeenkomt, hetwelk de geeste- lijke en stoffelijke welvaart der burgers tot ontwikkeling brengt! Bevorderen nu wijst op vele plichten, welke wij later
nauwkeurig zullen nagaan, maar hier geldt \'t uitsluitend de vraag, of de Staat zelf en in de eerste plaats den plicht van onderwijzen heeft te vervullen, ja, dan neen, m. a. w. of het onderwijs, al dan niet vóór alles vrij moet wezen! Wat de moeilijkheden betreft, die uit genoemde vrijheid
kunnen voortvloeien, hierop strekke ten antwoord, dat aan elke zaak, hoe voortreffelijk ook, bezwaren zijn verbonden, |
|||||
|
15
|
|||||
|
maar om deze reden mag zij, die vrijheid, niet worden
ontnomen of belemmerd en het zou allertreurigst wezen, wanneer de verschillende rechten, door de Grondwet erkend, moesten vervallen, wijl eenigen ze misbruiken; zooveel te treuriger, daar het tegenovergestelde systeem aanleiding geeft tot veel grootere verwikkelingen. Let wel, dat onze Staat geen onderwijs kan geven, aan
alle redelijke eischen voldoende. Opdat toch het onderwijs zoodanig zij, als het door den
aard der zaak wordt gevorderd, moet het: 1°. met den godsdienst ten nauwste verbonden wezen. Deze
stelling zal ik trachten uiteen te zetten op een andere plaats. Het zij genoeg, hier op te merken dat de meeste man-
nen van wetenschap een allerinnigst en onverbreekbaar ver- band tusschen onderwijs en leerstellig en godsdienst erkennen. Daghelder blijkt ook dit gevoelen, zoowel uit de geschie-
denis der Grondwet als uit de handelingen en gewisselde stukken der Staten-Generaal. De Staat nu belijdt zelf geen bepaalden godsdienst, der-
halve zoo hij zelf onderwijs wilde geven, of het onderwijs van eenige godsdienstige richting verplichtend stellen, ware öf het onderwijs niet voldoende, öf de onzijdigheid slechts eene leuze. 2°. Stabiliteit en uniformiteit zijn eerste vereischten voor
de vorming van het kind. Een krachtig, een levenwekkend beginsel, dat karakter, geest en wil, ja al onze handelingen bestuurt, door alle stormen der tijden henen, zal het door den Staat of door de ouders bij de jeugd worden gewekt, gekweekt, van den stempel der onvergankelijkheid voorzien ?? Wat al wisselingen in het Staatsbestuur, wat al partij-
schappen, welke invloeden van den „volkswaan van den dag."!! |
|||||
|
16
|
|||||||
|
Ministers mogen komen en gaan, het is nog zoo erg niet;
docli schoolautoriteiten met toezicht en onderzoek belast, zij blijven. De Wet legge een keurslijf aan, zoo stijf mo- gelijk, de letter doodt, de geest maakt levend, en onder anderen bij benoemingen, waait de „geest van waar en waarheen hij wil" !!! Ook de ouders, of zij wien door hen de opleiding hunner
kinderen wordt toevertrouwd, kunnen afwijken van het te volgen pad en te kort schieten in het voldoen aan de hier besproken eischen; maar zij kunnen ook anders en in den regel doen zij zóó; hunne richting althans blijft dezelfde] en veel meer aan hunne zijde is . . . de liefde!!! Nog een ander argument voor de vrijheid van onder-
wijs put ik uit art. 8(\') der Grondwet." Niemand heeft voorafgaand verlof noodig, om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoor- delijkheid volgens de Wet. (s) Opleiding, onderricht, gelijk men ziet, van het groote
Publiek!!!!! En den ouders zou men die vrijheid met betrekking tot
hunne kinderen ontzeggen? Hoe kan voorts met zulk een systeem van dwang, of
zijdelingschen dwang, om niet van andere moeilijkheden te spreken, de vrijheid van godsdienst worden overeenge- bracht, die toelaat de kinderen in welk kerkgenootschap ook te doen opnemen, zonder dat de Staat er zich mede bemoeit ? ? V |
|||||||
|
>) Thans 7.
*) Grondwet van 1840 art. 225. Het is aan elk geoorloofd, om zijne
gedachten en gevoelens door de drukpers, als een doelmatig middel lol uitbreiding van kennis en voortgang van verlichting, te openbaren, zonder eenig voorafgaand verlof daartoe noodig te hebben, blijvende nochtans elk......verantwoordelijk..... |
|||||||
|
17
|
|||||||
|
Het meerdere werde dan toegestaan, het mindere ge-
weigerd! ! En als opvoeding, onderwijs van den godsdienst onafscheidelijk zijn?? Hoe zou het dan moeten gaan? Treffend is wat Voorduin in zijne „Geschiedenis en begin-
selen der Grondwet", bl. 494, aanhaalt uit de woorden des Ministers van Justitie, de vrijheid van onderwijs verdedi- gende. „Spreker wees op het erkennen van het recht van vereeniging, van de vrijheid van geloofsbelijdenis, het on- belemmerd verkeer met de hoofden der onderscheidene kerkgenootschappen.....Hij kon zich dat alles niet denken
zonder de vrijheid van onderwijs! Het één kan zonder het
andere niet bestaan...... Rechtvaardig is, dat elk naar zijne meening zijne kinderen
kunne opvoeden. Het recht der Regeering is alleen, toezicht te houden over de scholen; — om te waken, dat bekwame onder- wijzers zulk een gewichtig ambt bekleeden." Het is., gelijk men ziet, de meest juiste uitdrukking van
mijn systeem. Alles te zamen genomen heb ik, naar het mij toeschijnt,
de vrijheid van onderwijs bewezen: 1°. omdat het recht van opvoeding en onderricht aan de ouders toekomt en er geene enkele reden wordt aangevoerd, waarom men het zou moeten overdragen aan den Staat; 2°. wijl deze laatste geen onderwijs kan geven, hetwelk aan alle eischen vol- doet; 3°. omdat die vrijheid ten nauwste samenhangt met andere voorschriften der Grondwet, welke zonder haar slechts schijn en leuze worden. Zeer belangrijk ware het aan de hand der geschiedenis ■)
|
|||||||
|
l) Over het verschaffen van onderwijs volgens het oude Staatsrecht,
van ons vaderland handelt H. Bosscha, Amst. 1848, Een later tijdperk beschrijven A. van dek Ende «Geschiedkundige
schets van Neêrland\'s schoolwetgeving. Deventer 1846." P. de Raadt 2
|
|||||||
|
18
|
|||||||
|
na te gaan, hoe zij dan eindelijk in de Grondwet van 1848
zegevierde, ofschoon niet volkomen. Slechts zij herinnerd, dat art. 224 der Grondwet van
1840, haar niet, althans niet uitdrukkelijk, vermeldde. \') Evenmin het vermaarde voorstel, dat in 1844 den Staten-
Generaal door negen leden werd gedaan 2). Eindelijk toen den 17 Maart 1848 aan eene Commissie
de taak werd opgedragen ontwerpen ter Grondwetsher- ziening voor te dragen 3), las men daarin: „Het geven van onderinjs is vrij, behoudens het onderzoek naar de bekwnam- heid des onderwijzers en het toezicht der Overheid, beide door de Wet te regelen," wat tot heel wat geschrijf en gewrijf, b.v. tusschen mannen als Groen van Pbinsteher en Hofstede de Gboot aanleiding gaf, en in de Staten- Generaal werd behandeld op de meest uitvoerige wijze. Ofschoon de uitkomst was, dat in het desbetreffende
Grondwetsartikel als Vierde Lid werd opgenomen, wat wij er nog in lezen: „Het geven van onderwijs is vrij, behou- dens het toezicht der Overheid en bovendien, voor zooverre het Middelbaar en Lager Onderwijs betreft, behoudens het |
|||||||
|
>cle Wetten op het lager onderwijs in het Koninkrijk der Nederlanden, ge-
schiedkundig beschouwd. Rotterdam 1830. Dezelfde: de Kon. Besluiten van 23 Mei 1845 en 1 Juli 1850. Amsterdam 1851. \') Thorbeuke : Aanteekening op de Grondwet. Uitg. 2, deel 2, blz.
296, spreekt over dit artikel aldus: »Het is der Overheid bij uitstek waardig, licht te verspreiden; het is publiek belang, schoon geenszins gelijk eene bevoegdheid van publieke macht, zaak of recht der Over- heid alleen. Zij zorgt voor onderwijs, maar het. publiek onderwijs is niet het eenigel!!) Het sluit bijzonder onderwijs niet. buiten (!!!) "Welke is de betrekking der Overheid tot het laatste? Hiervan zwijtjt de Grondwet. \') Zie Voorduin : Geschiedenis en Beginselen der Grondwet 1848, blz.
481 en Handelingen omtrent het voorstel van negen Leden der Tweede Kamer tot herziening der Grondwet 1845, \'s Gravenhage bij Belinfante, 1845. \') Voorduin. Geschiedenis, enz. blz. 482 volgg.
|
|||||||
|
19
|
|||||
|
onderzoek naar de bekwaamheid en zedelijkheid des onder-
wijzers, het een en ander door de "Wet te regelen", bleek ten duidelijkste, dat ondanks de onwederlegbare betoogen van zoovele uitstekende mannen, Katholieken vooral in de Pers: van een van Lijnden, een Mackay in de Kamers, de bewuste vrijheid niet dan schoorvoetend werd toegestaan. De Wet van 1806, waaromtrent volmondig erkend werd
dat zij, op het stuk van onderwijs, een Staatsmonopolie handhaafde en de vrijheid uitsloot, bleef voor velen een ideaal. Men week, ja, wijl men meende den drang naar vrijheid
niet te kunnen weerstaan, men wilde, of eigenlijk moest toegeven; rondborstig werd het in de gewisselde stukken verklaard. „Dwang zou mistrouwen wekken en uit mistrouwen kon
geen verdraagzaamheid ontstaan!\'* „De groote meerderheid," aldus een verslag van 8 Aug. \'48,
„bleef bij de vroegere betuiging volharden, dat zij niet dan schoorvoetend, tot de erkentenis van het beginsel van vrij- heid van onderwijs kunnende toetreden, die toetreding on- dergeschikt moest maken aan het verlangen van waarbor- gen, dat daardoor het voortdurend bestaan van een goed Lager Schoolwezen niet in de waagschaal zou worden gesteld." En zóó geschiedde, doch welk een vrees! Dan zag de
toenmalige Minister van Justitie het beter in. Zijne be- toogen voor de vrijheid blijven zijn roem! „Zoo de macht om het onderwijs te regelen, alleen aan
den Staat toekomt", zoo zeide hij ondermeer, „watgewordt er dan van de vrijheid van Godsdienst, welke met kwistige hand is verleend ? Het is billijk dat het een ieder gegund zij, zijne kinderen op te voeden naar zijne eigene begin- selen; de tijd is daar, dat wij op den weg der vrijheid |
|||||
|
20
|
|||||
|
kunnen voortgaan"; en dan die gulden woorden, „ik twijfel
niet, of algemeene verdraagzaamheid zal het gevolg we- zen: — niet de verdraagzaamheid, die in strijd is met eene vast gevestigde overtuiging, maar de verdraagzaamheid van den Staatsburger, die, ofschoon betreurende de dwaling van an- deren, toch eerbied heeft voor hetgeen zij te goeder trouw belijden en hen, als Staatsburgers noch boven, noch beneden zich stelt." Erkennen we het volmondig, de goede bedoelingen des
Ministers gingen verder, dan de Grondwet die tot stand kwam. Waarom moest alleen het Openbaar Onderwijs tot voor-
werp van de aanhoudende zorg der Regeering worden verklaard en niet het onderwijs in het algemeen? Waarom de bepaling opgenomen, dat overal in het Rijk van Over- heidswege voldoend Openbaar Lager Onderwijs wordt ge- geven?? Het was de halfheid van de vrees!
Men koos bewoordingen, wier bedoeling uit de geschie-
denis harer wording blijkt, maar zóó onduidelijk, zóó on- logisch, dat zij het stelsel hetwelk men wilde keeren, vol- strekt niet ten eenenmale uitsluiten, gelijk wij verder zullen zien. Het Ontwerp van Wet op het Onderwijs, tijdens de
Zitting der Staten-Greneraal van 185i—1855 ingekomen, droeg dan ook de sporen dier weifeling, zoowel in de Ar- tikelen als in de Toelichting. Zóó b.v. is, men vergeve mij het woord, curieus, de
volgende verklaring. „De Regeering erkent, dat het Bij- zonder Onderwijs, goed ingericht, voordeden aanbiedt, welke het Openbaar Onderwijs, wegens zijn algemeene strekking mist, maar tevens is zij innig overtuigd, dat voor de hoogste belangen van Volk en Staat niet zou zijn gezorgd, indien |
|||||
|
21
|
|||||||
|
een wel geregeld Openbaar Onderwijs ontbrak, en alles aan
het bijzondere werd overgelaten!!!!!" \'). Doch gaan we tot de bespreking van het verband tus-
schen Godsdienst en Onderwijs over. |
|||||||
|
\') Heb ik den lezer er aan te herinneren, dat ik hem een Proefschrift
uit den jare 1855 voorleg, om den wille der beginselen daarin ontwikkeld, beginselen oud, o ja, maar altijd nieuw om hun praktisch belang ? ? ? ■ Het Ontwerp, waarvan ik hierboven spreek, werd niet tot wet verheven
Maar in de vier en veertig jaren, die sedert verliepen, kregen we nog
heel wat anders te zien: de Wetten van 57 en 78, door die van 89 en 96, om den wille der Pacificatie, wat verzacht en dragelijker gemaakt doch wat de beginselen betreft vrijwel onaangetast gelaten. Steeds was ik een voorstander van schoolgeldheffing bij het openbaar
onderwijs : ik ben der Wet Maukay dankbaar voor de invoering, doch de volledige toepassing van mijn stelsel ware nog beter. |
|||||||
|
HOOFDSTUK II.
|
|||||||
|
OVEE HET VERBAND TUSSCHEN GODSDIENST EN ONDERWIJS
ALSMEDE OVER DE RECHTEN EN PLICHTEN, DIE DAARUIT
VOORTVLOEIEN VOOR DEN STAAT.
Het Openbaar Onderwijs is een voorwerp van
de aanhoudende zorg der Regeering.
De inrigting van het openbaar onderwijs wordt, met eerbiediging van ieders godsdienstige be- grippen, door de Wet geregeld. Er wordt overal in het Rijk van overheidswege raldoentl openbaar lager onderwijs gegeven. Art. 194 (thans 192 der Grondwet Ie, 2« en 38 lid). |
|||||||
|
Ik meen als bewezen te mogen beschouwen, dat het
Onderwijs vrij moet zijn. 1°. wijl het recht van onderwijs en opvoeding aan de ouders toekomt; 2". omdat deze vrijheid met andere bepalingen der Grondwet ten nauwste samenhangt. Betoogd moet thans worden, dat onze Staat op dit stuk
geen meer of min exclusief recht bezit, wijl hij geen onder- wijs kan geven, dat aan billijke eischen voldoet, waartoe ook voor alles behoort, dat Onderwijs en Godsdienst onaf- scheidelijk verbonden zijn. Men versta mij wel.
Niet bij elke gelegenheid, niet op elk uur van den dag,
|
|||||||
|
23
|
|||||
|
niet bij de behandeling van welk onderwerp ook, brenge
men eenig voorschrift van den Godsdienst, eene dogmatische stelling of eene zedenles te berde: het zij verre. Ik bedoel, dat de Godsdienst, en wel de leerstellinge,
zijne onvermijdelijke hulp verleene, ter afwending van het geen geest en hart, ziel en lichaam, dat is, de vermogens van het kind, verzwakt en ter aanwending van hetgeen ze versterkt; dat hij zijn licht doe schijnen over de weten- schap; verstand en wil samenhoude, ontwikkele, kortom al de vermogens doe medewerken ter bereiking van het eonige doel: \'s menschen geluk en derhalve dat van de Maat- schappij. — Ziehier mijn logischen gedachtengang.- 1°. Geen onderwijs zonder opvoeding;
2°. Geene opvoeding zonder godsdienst, derhalve geen onder-
wijs zonder godsdienst. 3°. Geene algemeene Christelijkheid \'), of beginselen mui al-
gemeene zedelijkheid zijn voldoende. Geen onderwijs zonder opvoeding.
Voortreffelijk zegt de Gerando in zijn werk: du Perfec-
tionnement Moral, ou de 1\'éducation de soi-même, Livr. 11 Chap. V: „Toutefois, les puissances de Vesprit ont avec celles de la volontê un commun foyer; elles se rencontrent dans Ie principe d\'unité, qui préside a notre nature; elles ne peuvent donc dans leurs développemens rester étrangères les unes aux autres. Le perfectionnement intellectuel ne consiste pas essen-
tiellement dans Fétendue des lumières acquises 2), il con- siste turtout dans le développement harmonique des facultés de 1\'intelligence; dans eet heureux concert, qui s\'établit \') De uitdrukking „Christendom boven geloofsverdeeldheid" had zich
in 1855 nog geen baan gebroken. \') Men schijnt er tegenwoordig anders over te denken!
|
|||||
|
24
|
|||||
|
entre elles, lorsque chacune, croissant en énergie, conserve
Ie rang, remplit les fonctions qui lui sont propres; lorsque toutes ensemble, entretiennent \'réciproquement des rapports conformes a 1\'assistance qu\'elles se doivent, et concourent ainsi en accord a leur destination commune. Le perfec- tionnement intellectuel conduit ainsi a Taccroissement des connaissances; mais en même temps, il rend capable d\'ob- tenir des lumières complètes, coordonnées, réglées sur de sages proportions; il garantit ainsi du danger de la demi- science, plus fatale encore que Vignorance. Or, on voit déja que l\'homme doit trouver dans 1\'habi-
tude de se gouverner lui même, le moyen essentiel de sou- mettre les facultés de 1\'esprit a ce régime sanitaire, a cette sage subordination. On voit également que l\'harmonie des facultés morales doit prêparer par de secrètes influences, celles des puissances de l\'\'entendement; que les exercises, par lesquels 1\'ame s\'applique a la méditation et a la pratique du bien, doivent naturellement introduire 1\'ordre et le calme dans les régions de l\'intelligence, et assujettir toutes les facultés, suivant le röle, qui leur appartient, au service de la raison." Mij dunkt, dat het betoog afdoende is.
Vermogens van het verstand, vermogens van den wil, hoe
zijn ze te scheiden??? Hoe dan ze afzonderlijk aan te kweeken, te vormen??
Opgevoed hier, onderwezen ginds 1 Zooveel tijd aan dit ge-
deelte van de taak gewijd, zooveel aan het andere \\l Is het denkbaar?? En als beider richting verschilt??? Zooveel althans staat vast, dat, al bestonden deze be-
zwaren niet, het toch verkieslijk is, de taak, wel dubbel maar toch één, te laten aan den vader, of aan den persoon, wien deze ze toevertrouwt, dan aan personen, hoe bekwaam, en hoe goedgezind ook, de zorg alleen voor het onderwijs |
|||||
|
25
|
|||||
|
op te dragen, omtrent hetwelk de een niet dezelfde in-
zichten heeft als de andere!! Terecht zegt de Bonald in zijne Theorie du Pouvoir
(Tomé UT de 1\'éducation sociale) „On ne sait rien a dix-huit ans, mais on aura appris a tout apprendre." O ja, er zijn lichtstralen gevallen op dat jeugdige verstand, die het de wegen toonden op allerlei gebied van kennis! Wat baten ze als die wegen niet worden betreden, wijl de opvoeding die zedelijke gebreken liet bestaan, of kweekte, zulks belet? Hoor wat een der straks genoemde schrijvers zegt: „On
peut ranger sous trois ordres principaux les facultés acti- ves de l\'intelligence, et rapporter ainsi a trois principaux points de vue toutes les causes, qui déterminent les succes réels dans les diverses carrières de 1\'étude; l\'esprit d\'ob- servation qui recueille les éléments de sciences ou des arts, Ie jugement, qui les met en ordre, les fait concorder entre eux et fonde la solidité des connaissances; enfin l\'esprit de création, qui met en oeuvre ces matériaux soit pour pro- duire les découvertes, soit pour enfanter des modèles, soit pour réaliser les applications pratiques. Or sous chacun de ces trois points de vue, on reconnait, que les facultés de l\'esprit peuvent recevoir des influences de la vertu les pluspréciewo secours." De opmerkingsgave.
Om, bij welke studie ook, alles juist op te merken, te
onderscheiden, behoeft men eene zekere mate van rust, waardoor we zonder eenige hindernis kunnen opgaan in de zaak. Wordt deze rust niet het best door de deugd, dat is,
door de opvoeding bevorderd?? „Il faut une ame pure pour recevoir la verité, comme il
faut un milieu transparant, pour recevoir les rayons de la lumière." „Socrate," zoo gaat de G-érando voort, „Socrate enseigna
|
|||||
|
26
|
|||||
|
que la Science et la Morale ont une source uniqae et commune:
la connaissance de soi même; et dans ce principe unique il ren- ferma tous les principes de découvertes, qui devaient guider ses successeurs dans les régions de la sagesse. Le célèbre Oracle de Delphes ne pent être reéllement compris que des gens de bien.\'\'1 En het gezond oordeel, benevens de scheppingsgave!
Wie toch ziet niet in, dat vooral het oordeel beneveld
wordt door sommige omstandigheden, welke den wil be- wegen en aldus ook het oordeel naar dezen of genen kant doen overhellen, zoodat ons verstand het spoor bijster raakt ? En wat ik de scheppingsgave meen te mogen noemen???
Nog ééne aanhaling uit de geschriften van den uitste-
kenden De Gébando. „Les exercises de la vertu n\'auraient- ils fécondé aucune de ces dispositions, qui sont demeurées stériles? n\'auraient-ils prévenu aucune de ces déviations, qui semblent rendre le génie infidèle a lui-même; n\'au- raient-ils perfectionnó encore aucune de ces qualités bril- lantes, qui ressemblent a une espérance mal remplie ? n\'y a- t-il donc aucun commerce entre le talent et le caractère, entre les conceptions et les moeurs, la vie de 1\'entende- ment ne recoit-elle rien de la chaleur de Fame?\'\' Is het niet het zedelijk leven (door opvoeding gevormd),
hetwelk onopgemerkt de eigenschappen, de vindingrijkheid des verstands aanwakkert door zijn bezieling en den geest als ter sluiks verrijkte met verhevene en nieuwe gedachten ? Derhalve geen onderwijs zonder opvoeding; beide onafscheide-
lijk verbonden en dus beide te stellen onder dezelfde leiding. Maar ook: Geene opvoeding zonder Godsdienst. Welk ernstig
man ontkent dit verband? Eene natie zal, dunkt me, in hoofdzaak wezen wat de
opvoeding van haar heeft gemaakt. Geef haar zelfkennis, zelfverloochening, offervaardigheid ter verdediging van den |
|||||
|
27
|
||||||
|
geboortegrond, trouw jegens het gezag, ordelievendheid en
zoovele deugden meer, zij werden gekweekt aan den hui- selijken haard, onder verwijzing naar een God die loont en een God die straft, door de kus eener moeder, die het best bij ondervinding weet, waar te vinden zijn: de teeg, de waarheid en het leven. De geheele wereldgeschiedenis in hare duizelingwekkende
verscheidenheid, bevestigt wat ik zeg. En met de enkele zedenleer komt ge er niet. „Tous les
sentiments moraux invoquent les sentiments religieux pour achever de s\'y purifier, de s\'y satisfaire: sous ce doublé rap- port, la morale est donc une vraie initiation religieuze.\'" „De même que la civilisation dépose de 1\'existence du
législateur politique, la morale dépose de celle du législateur divin; ce que 1\'une atteste sur Ie théatre de la société, 1\'autre 1\'atteste dans Ie sanctuaire de la Nature. Lo légis- lateur politique n\'a point créé la morale publique et privée, il 1\'a rencontrée préexistante; il s\'est appuyé sur elle, il lui a servi d\'organe. Mais ce génie de la morale, qui 1\'a inspiré, d\'oü dérivait il lui même?" \') Geene opvoeding dus, maar dan. ook geen onderwijs zonder
godsdienst. Onrust des geestes, te groote zinnelijkheid, onstandvas-
tigheid door den invloed van het ons omringende teweeg- gebracht vooral bij de jeugd, dat alles wordt door den godsdienst gekeerd, terwijl inzonderheid de historische en wijsgeerige wetenschappen, bij dezen verklaring en bewijs- grond vinden. Men vergete ook niet welke gevaren de maatschappij bedreigen van de zijde des volks, wanneer het wel veel heeft gehoord en gelezen, maar niet geoefend werd in de beteugeling zijner, niet altoos onrechtmatige |
||||||
|
\') De Geiundo in het aangehaalde werk.
|
||||||
|
28
|
|||||||
|
verlangens! Mij dunkt, de ondervinding der eeuwen en van
thans spreken luide genoeg! Mijn innig vereerde Oud-Hoogleeraar den Tex had dus
wel gelijk, toen hij in zijne Encyclopaedia Jur. den Cyclus aanwees, die alle onze vermogens, welke ook, en dezen met God verbindt. Maar zal men vragen, waartoe uw zóó uitvoerig betoog?
noch Katholieken, noch Antirevolutionairen \'), noch goed- gezinde Liberalen ontkennen het onverbroekbaar verband tusschen onderwijs en godsdienst en zelfs zij, die den laat- sten miskennende, toch bekwame mannen zijn en ons ver- rijken met veel schoons, zullen moeten instemmen met het- geen de Gtebando van hen zegt: „Leur imagination ne dé- robe-t-elle pas a la vertu par un secret larcin, ce que leur caractère n\'a pas osé lui emprunter ouvertement? Nerecueil- lent-ils pas en eux-mêmes une portion de cette vie morale, qu\'ils ont trop exclue du reste de leur conduite\'? N\'est-ce pas elle peut-être, qui, a leur insu, vient encore les animer de son soufflé, et leur suggérer en secret de hautes et neuves pensees"? Intusschen
3e Zijn zoogenaamd algemeen Christelijke beginselen 2) niet
voldoende, maar wordt leerstellige, dogmatische godsdienst ge- vorderd. Een systeem van waarheden en voorschriften, door on-
|
|||||||
|
\') Zie ook Tijdgenoot van 1855, Deel IV, No. 34, bl. 529.
*) Nog herinner ik me, hoe de vraag van Mr. Heydenrijck, lang na
1855, in de Tweede Kamer gedaan: „Wat het voor christelijke deugden zijn. die nog boven en behalve maatschappelijke deugden in de openbare school moeten worden gekweekt", van den toeninaligon Minister van Bin- nenlandsche zaken ten antwoord ontving: „het zijn de deugden van het Christendom boven geloofsverdeeldheid, boven verscheidenheid van Secten t Prachtig!! |
|||||||
|
\'29
|
||||||
|
betwistbare, duidelijke grenzen omlijst, gemakkelijk te ken-
nen en door goddelijk gezag bekrachtigd, op goddelijk gezag verkondigd; dat en niet minder is vereischte. Zoovele Christelijke Belijdenissen treden op en hebben
volgens onze Grondwet aanspraak op gelijke rechten. En de Israëlieten dan?
Wat al te gemakkelijk maakt een Voorloopig Verslag der
Staten-Generaal zich van hen af. „Het eenig wezenlijk be- zwaar tegen de vermolding van het Christelijke (?)ofgods- dienstig beginsel in de Wet ligt, naar het oordeel dezer leden, daarin, dat die vermelding krenkend zou kunnen worden geacht voor de Israëlieten! Maar de goede inrich- ting van het openbaar lager onderwijs mocht niet in een land van 3 millioen*) zielen aan het belang van 70 OOü Israëlieten worden opgeofferd." Niet aldus zou ik het grondwettig recht voor allen durven
verstaan. Maar hoe het zij, welken godsdienst, die toch, gelijk ik
bewees, bij het onderwijs broodnoodig is, denkt gij U bui- ten den leerstellig en? Welke voordeden voorspelt gij u, buiten den invloed
van dezen? Gezag der Hoogste Leer, die het zedelijk leven des kinds,
des jongelings moet besturen, moet voorkomen, wegnemen wat de vorming zijner verstandelijke vermogens in den weg staat, wat zijne rust verstoort, zijne opmerkingsgave, zijn oordeel, zijn scheppingskracht verzwakt. Waar vindt ge dat gezag?
Het moet zijn van boven, want anders imponeert het niet,
het moet prijzen uitloven, die men stellig ontvangt en straf- fen bedreigen die men stellig ondergaat, het moet Eén |
||||||
|
\') Men gelieve zich in 1855 te verplaatsen.
|
||||||
|
30
|
|||||
|
wezen opdat het richtsnoer zij, het moet de eeuwen en dus
ook den tijd beheerschen, opdat het niet een louter mode- artikel worde of een wrak zonder mast of roer, dobberende op den oceaan, als een speelbal der winden, dat geslingerd kan worden op de eerste rots de beste en... . vergaan. Godsdienst is verschuldigde dienst, maar verschuldigde
dienst op voorschrift en voorgeschreven zoo en niet andees door God zei ven ; zonder dat bindt hij niet: geene macht ter wereld kan er ons toe dwingen! Uwe algemeene Christelijke beginselen,uw Christendom boven geloofsverdeeldheid, eilieve beste vriend, die u op zulke dingen beroept: Zij zijn er niet! Wat de eene voorstander daarvan gelooft, wordt door
den anderen ontkend; is de Stichter van dat Christendom God? ja, zegt de een, neen, de ander: de eerste ten koste der consequentie, de andere ten koste van bedrog. En hoe moet dat alles werken op de kinderen, als ze er
naar vragen — en dat zullen ze — zoo ten minste uw gods- dienst niet loutere zedenleer wordt? Het antwoord dat zij heden ontvingen, zal allicht niet
dat van morgen zijn: de beschaving en ontwikkeling gaan tegenwoordig zóó snel! En, merkt het kind het verschil, of wordt hem daarenboven
nog geleerd, dat alle godsdiensten zoowat even zwaar wegen, dan vrees ik, dat het kind, jongeling geworden, er geen een meer, tenzij voor den schijn, zal volgen en de zucht van Faust slaken: Da steh ich nun, ich armer Thor!
Und bin so klug, als wie zuvor. Welke beweringen voert men tegen mijne stelling aan?
Lees het Algemeen Handelsblad van 19 October 1854:
„De jeugd wordt niet noodwendig goddeloos opgebracht
(opgeleid), indien haar de geloofsPUNTEN, die zij op rijpen leef-
tijd heeft te kennen {althans in zich op te nemen) niet met het
|
|||||
|
31
|
|||||||
|
élémentaire, maatschappelijke onderwijs worden ingegeven (sic!)"
Geloofspunten, die zij op rijpen leeftijd heeft te kennen!!
De bewering steunt op niets.
Bovendien is het eene moeilijke taak op rijperen leeftijd
godsdienstige beginselen te aanvaarden, die men in zijne prille jeugd niet kende, voor welke wij toen nimmer een offer brachten of die wellicht toen reeds werden ondermijnd! En de onverdraagzaamheid, die volgens menige uiting
der Staten-Generaal door bijzondere leerstellingen der kerk- genootschappen bij het onderwijs zou gekweekt, het kwade zaad, dat zou uitgestrooid worden? Wat er van te zeggen!
De meest onverdraagzame is in den regel hij, die geene
overtuiging heeft, of, nog erger, die onder den schijn van het zoeken naar waarheid, tracht haar te doen verloren gaan. Doch genoeg. Het verband tusschen onderwijs en leerstelligen gods-
dienst werd aangetoond en, meen ik, bewezen. Welke rechten en plichten vloeien daaruit voort voor onzen
Staat?? Indien de laatstgenoemde stelling, hier mag ik zeggen:
waarheid, medebrengt en bevestigt, dat het onderwijs de taak der ouders en der door hen gekozen personen is, volgt daaruit, dat bijzonder onderwijs regel, openbaar onder- wijs aanvulling moet zijn. *) Immers de op godsdienstig gebied onzijdige Staat kan
de taak slechts ten halve volbrengen. En toch is het zijn recht, zijn plicht te zorgen, dat de
verwaarloozing van de vorming der jeugd worde gekeerd. |
|||||||
|
\') In een volgend hoofdstuk zullen we zien, in hoever het 3e lid van
het bewuste grondwetsartikel hiermede te rijmen is |
|||||||
|
32
|
|||||
|
Eene soort politiezorg, zoo men wil; gelijk die waarop
de arme, aan de kerkelijke en bijzondere liefdadigheid in de eerste plaats bevolen, zoo deze te kort schiet, zich kan beroepen. Meer dan dat.
Men voorkome het kwaad en bevordere het goede.
De Staat steune dus de particuliere krachten, het bijzon-
der onderwijs, door zedelijke en stoffelijke middelen, zoo- veel hij kan: door opwekking van edelen naijver, wed- strijden, belooningen, subsidiën en wat dies meer zij. Zelfs kunnen behoorlijk ingerichte examens, te vorderen
van hen, die zich aan het onderwijs wijden en waarover nader in een volgend hoofdstuk, hiertoe dienen. En toch, te verwachten is het niet, dat overal en altoos,
én ouders én scholen van hunne richting in de behoeften zullen kunnen voorzien. Openbaar, of juister, van Staats- of gemeentewege ver-
strekt onderwijs, worde dan aanvulling. Maar hoe in dat geval te handelen, gelet op den onver-
breekbaren band tusschen onderwijs en godsdienst?? Velen meenen, dat splitsing der openbare school naar de
kerkelijke richting der schoolgaande kinderen, wenschelijk en mogelijk is; zie ook het Regeeringsontwerp 1855. Zoo- veel is zeker, dat de Grondwet zich er niet tegen verzet. Het ware er kwalijk uit af te leiden.
Dergelijke afzonderlijke of gesplitste scholen zijn niet in
strijd met de aanhoudende Regeeringszorg, noch met de eerbiediging van ieders godsdienstige begrippen, noch met den eisch, dat het openbaar onderwijs voldoende zij. Ter zijde mag worden gelaten wat er tegen wordt aan-
gevoerd door verdraagzaamheid-predikers, die „de ver- draagzaamheid" kwalijk schijnen te begrijpen. „Tijdgenoot (deel IV, n°. 34, bl. 529), Algemeen Han-
|
|||||
|
33
|
|||||
|
delsblad (19 October 54), ja, vele leden der Staten-Generaal
(blijkens de gewisselde stukken) deinzen terug van schrik voor zulke scholen, die volgens hen de onderlinge liefde kwetsen, het vuur van sektenhaat voeden, ons volksleven, de nationale eenheid bedreigen, beletten dat men de wereld, de maatschappij met ruimen blik overzie en oorzaak zouden zijn dat „reeds op de school bijzondere leerstellingen van kerk- genootschappen werden aangeraakt, hetgeen de overgroote meerderheid der bevolking niet verlangt, enz. enz. enz." De goede lieden vergeten, dat hunne redeneering tegen
geheel de vrijheid van godsdienst is gericht; „schrapt ze uit de Grondwet, of onverdraagzaamheid, haat, tweedracht, bur- gerkrijg doen ons Nederland uit de rij der Staten verdwij- nen!" Aldus moesten zij spreken! Intusschen kan ik de moeilijkheden niet ontveinzen aan
de inrichting van dergelijke afzonderlijke scholen, of wil men, aan de splitsing van het openbaar onderwijs naar de gezindte der kinderen verbonden: moeilijkheden van praktijk. De écoles communales in Frankrijk en de Simultan-Schüle in Pruisen leverden voorbeelden; zijn ze hier te lande gemak- kelijk te volgen? Ik beslis het niet, maar hoe het zij, ver- moeien we ons niet te zeer met het vooralsnog onbereikbare. Beter is het te doen uitkomen, dat, waar eene openbare
school noodig blijkt en kinderen van verschillende richting samenkomen, geen godsdienst hoegenaamd mag worden aan- geroerd. Beter niets, dan dat, ten koste van het recht voor allen,
reeds bij kinderen eene slinksche propaganda worde ge- dreven ten bate eener bepaalde gezindte of van het on- geloof!! Hoe ware zulks te rijmen met het grondwettige voor-
schrift, dat het openbaar onderwijs met eerbiediging van ieders godsdienstige begrippen geregeld zij ? Let wel, ieders be- 3
|
|||||
|
34
|
||||||
|
grippen; het luidt zoo absoluut mogelijk; van ieder,
wien ook!! Nogal duidelijk en vrij onomwonden schreef „de Tijd"
van 8 Nov, 54. : „Wijl de Katholieken en de Protestanten weder onderling in geenen deele eens zijn, betreffende de beteekenis welke het woord Christelijk \') heeft en het een onrecht zou zijn, de opvattingswijze van den één door te drijven tot ergernis en schade van allen, die eene andere zienswijze toegedaan zijn, zoo moet het onderwijs in de openbare school, ten opzichte van den godsdienst „bloot negatief zijn,"\' en „de Nederlander" van 10 No- vember: „Liever de godsdienstlooze school, dan een alge- meen Christendom, dat aan allen, hetzij Protestanten, hetzij Roomsch Katholieken, die in de hoofdwaarheden van het Evangelie, naar hun kerkgeloof, belang stellen, ergernis geeft," Met de zoogenaamd algemeen Christelijke beginselen
meen ik thans te hebben afgerekend. Er blijft dus niets over, dan dat, aangezien slechts het bijzonder onderwijs aan de eischen, die ik uiteen zette, kan beantwoorden, dit regel en het openbare aanvulling zij, natuurlijk voor zoover letter en geest der Grondwet zulks eenigszins toelaten. Voor het overige sture men op Grondwetsherziening aan.
Heb ik nog iets te zeggen over bepalingen als deze:
dat de openbare scholen op zekere uren toegankelijk worden verklaard voor godsdienstleeraren, of in het algemeen, dat aan dezen het geven van godsdienstonderwijs wordt over- gelaten ? ? Recht duidelijk heb ik me zoo iets nooit kunnen voor-
stellen. |
||||||
|
\') De Christelijke Staatspartij bestond nog niet in 1855.
|
||||||
|
35
|
|||||
|
„Voor wat „leerstellig" is, „leerstellig" in den meest
uiteenloopenden zin, opent men eenige uren per week of per dag de deuren. Zijn ze weder gesloten, dus den meesten tijd, heerscht het algemeen Christendom! Hoe moet dat gaan???
Hoe is het een met het ander te rijmen?
Verbeeld u een Israëliet?
En de onzijdigheid ?
Waarom niet eenvoudig van opleiding tot deugd gesproken ?
|
|||||
|
HOOFDSTUK III.
|
|||||||
|
OVEE DE VERDERE RECHTEN EN PLICHTEN VAN ONZEN STAAT
BETREFFENDE HET ONDERWIJS. |
|||||||
|
§ 1.
Over de Staatszorg omtrent het Openbaar Onderwijs.
Zie art. 194 {thans 192) der Grondwet. De Staat, dus beweerde ik, bevordert de verstandelijke en
zedelijke ontwikkeling der jeugd. Het is een zijner voornaamste plichten.
Bevorderen, want de rechtstreeksche vervulling dier belang-
rijke taak rust op de burgers zelven, op de ouders, en slechts daar, waar de krachten van dezen falen, treedt de Staat zoo goed als het kan, in hunne plaats. Dus zal er ook Openbaar Onderwijs zijn: voorwerp zijner
aanhoudende zorg. Deze zorg lost zich daarin op, dat de Wet het Openbaar
Onderwijs regele; dat dit onderwijs voldoe aan de behoefte; dat bij het middelbaar en lager onderwijs door examens blijke van de bekwaamheid der onderwijzers; dat voorts blijke van dezer zedelijkheid, het een en ander te regelen door de Wet; dat de Koning jaarlijks verslag doe aan de Staten-Generaal van den staat der scholen. |
|||||||
|
?57
|
|||||
|
In het Ontwerp, hetwelk ten jare 1844 door negen Leden
van de Staten-Generaal werd voorgedragen, bleek de Staatszorg te zijn opgevat, als medebrengende eene Wet op het Openbaar Onderwijs. „De "Wet van 3 April 1806", aldus zeide men, „in stede
van te leiden tot eene omvattende Wetgeving, ook ten aanzien van het Hooger Onderwijs, werd een middel om de medewerking der Staten-Generaal te ontwijken, eene door Koninklijke Besluiten buigzame orde van zaken te vestigen." Inderdaad, indien er, opdat het openbaar onderwijs zoo
goed mogelijk zij, eenige niet angstvallig maar wel om- schreven regelen worden gevorderd, kan men dezen toch kwalijk afhankelijk stellen van de willekeur der sterk afwisselende Ministers of richtingen!! Niemand zal van mij vergen, dat ik omtrent deze wettelijke
regeling in bijzonderheden trede. In de volgende paragraaf zeg ik er nog iets van. Ik heb mij de aanwijzing, de uiteenzetting van begin-
selen ten taak gesteld. Omtrent afzonderlijke openbare scholen bleek van mijne
meening. Maar zooveel is zeker, dat, als deze laatsten praktisch
onmogelijk mochten zijn, de meest stipte neutraliteit als strenge plicht en de „algemeene Christelijkheid" verwerpe- lijk moet worden beschouwd! Er valt dan nog genoeg voor de verstandelijke ontwik-
keling, voor wetenschap en kunst, voor de gezondheid, de lichamelijke vorming der jeugd, te doen. Eén woord moet mij van het hart!
De zorg voor het openbare ontaarde toch in \'s Hemels
naam niet in naijver, in eene soort vijandige concurrentie met hen, die door geweten, door liefde, door natuurlijke |
|||||
|
38
banden, zich verplicht zien, meer dan, wie ook, voor de
hunnen te doen! "Wanneer toch zal het oogenblik daar zijn, dat de zonen
van hetzelfde Vaderland, hoedanig hunne meeningen om- trent \'s menschen hoogste aangelegenheden verschillen, zich waarachtig verdraagzaam voelen en niet meer schermen met het schoonklinkende, verleidelijke woord, terwijl hun richtsnoer is: taktiek, gedreven door vrees! |
||||||||
|
§2.
De Wet regelt de inrichting van het Openbaar Onderwijs. Gelijk ik in de laatstvorige paragraaf deed uitkomen
smelt deze regeling samen met de zorg, die aangaande het Onderwijs rust op den Staat. Let wel, dat hier slechts sprake is van het openbare,
welks geheele regeling wettelijke bepalingen eischt, terwijl ik, wat aangaat het bijzondere, in het 4e Lid van het bewuste Grondwetsartikel slechts voor het onderzoek naar do bekwaamheid en zedelijkheid des onderwijzers, benevens voor het Toezicht wettelijke regeling gevorderd zie \'). Het „een en ander" van genoemd 4e Lid moet die meer
beperkte beteekenis hebben of de geheele „Vrijheid" waar- mede het aanvangt, dreigt eene bedriegelijke leuze te worden. Eenige enkele historische herinneringen mogen verder
volstaan. |
||||||||
|
\') Of men dit in het oog heeft gehouden bij de vaststelling der Wetten
van 13 Augustus 57 en 17 Augustus 78 betwijfel ik zeer. |
||||||||
|
89
|
||||||
|
De G-rondwet dan van 1840 bepaalde in haar Artikel
224: „Het Openbaar Onderwijs is een aanhoudend voor- werp van de zorg der Regeering. De Koning doet, enz." Het Ontwerp van 1844 wilde deze „zorg" veranderd
zien in „Regeling door de Wet." Denzelfden weg volgden de mannen, aan wie den
17den Maart 1848 de samenstelling van een Ontwerp-Con- stitutie werd opgedragen. In het Yoorloopig Verslag der Staten-G-eneraal van 13
Juli wenschten sommigen het voorschrift der Grondwet „over de Staatszorg" behouden te zien." En het gebeurde. Zie lid I.
Welk eene vrees!!!
„Regeling bij de Wet," kon niet zoo gaafweg, en zonder
tegenstribbelen door vele Heeren afgevaardigden worden aangenomen. Wees de een er op (zie hierboven) dat de Wet van 3
April 1806 een middel werd om de medewerking der Sta- ten-Generaal te ontwijken en eene door Kon. Besluiten buigzame orde van zaken te vestigen, anderen niet zoo ingenomen met uniformiteit, beriepen zich op art. 143 der toen bestaande Grondwet \') en „meenden, dat provinciale en derhalve eigene Machten, het best in de zaak konden voorzien! Men liet dit onderwerp echter liever onaange- roerd!!!!!!" De drang der omstandigheden, de gebeurtenissen van
1848 dwongen echter tot afdoening van de zaak en inzon- derheid deed de invloed der Grondwetscommissie de „rege- ling bij de Wet" van facultatief: verplichtend worden. En nu „de eerbiediging van ieders godsdienstige be-
grippen?" |
||||||
|
\') Vooeduin 481.
|
||||||
|
4<>
|
||||||
|
Ik heb er reeds zooveel van gezegd !!
Wat al overleg en redekaveling, alvorens die „begrip-
pen," iets zoo onbestemd en verstrekkend, dat men er alles onder kan verstaan, genade vonden bij de Heeren. Art 188 der toenmalige Grondwet kwam er bij te pas. \')
Men beweerde, dat het, onder de heerschappij der „ver-
draagzaamheid" eigenlijk overbodig zou zijn, dergelijke waar- schuwende woorden te bezigen, ofschoon de goede regel tot „hiertoe niet altijd was betracht en dus waarschuwing haar nut had!!!" De Christelijke beginselen van artt. 22 en 23, Reglement
van 1806, vormden schering en inslag der wederzijdsche betoogen. „Volgens die schoolverordeningen was het doel van het
onderwijs opleiding tot alle maatschappelijke en Christelijke deugden; moest het schooltoezicht bij het examen van iederen onderwijzer zooveel mogelijk zijne zedelijke en godsdienstige denkwijzen en beginselen trachten te ont- dekken (! !!) en werden hem daartoe vragen gedaan over de geschiktste middelen om het verstand der kinderen op te leiden tot Christelijke deugdsbetrachting (art. 22 van het Reglement voor het lager schoolwezen en artt. 8 en 11 van de verordeningen op de examens). Bij de algemeene school- orde van 1806 werd het openen en sluiten van den school- tijd met een Christelijk gebed voorgeschreven.\'\' In de circulaire van den Secretaris van Staat van 30
Mei 1806 werd de verwachting des G-ouvernements uitge- drukt, dat, terwijl het geven van onderwijs in de leerstellige begrippen (!! !) van bijzondere kerkgenootschappen aan de kerkgenootschappen zelven verbleef, allengs (kostelijk!!!) op de scholen een behoorlijk en welingericht onderwijs in |
||||||
|
\') Vooeduin 482 volgg.
|
||||||
|
41
|
|||||||
|
den Christelijke», godsdienst (!!!) zou kunnen worden ingevoerd (!!!)
terwijl eindelijk bij de invoering der algemeene boekenlijst aan de onderwijzers werd voorgeschreven om van den Bijbel op de school een gepast gebruik te maken!" En dat alles, waarvan letterlijk het eene het andere weer-
spreekt, zou te rijmen zijn niet onze Grondwet, die volstrekte vrijheid van godsdienst, ja van begrippen, wil. Allons donc!!!
|
|||||||
|
. § B.
Over het voldoend openbaar lager onderwijs. Het woord voldoend levert stof voor velerlei beschouwing.
Uit al het voorafgaande blijkt, mijns bedunkens, genoeg-
zaam dat in een Staat als de onze, ,,bijzonder onderwijs zooveel mogelijk regel, openbaar aanvulling moet zijn". Wanneer men dus in de Grondwet leest, dat overal in
het Rijk van overheidswege voldoend openbaar Lager Onder- wijs wordt gegeven, zou de natuurlijke, duidelijke, meest eenvoudige uitlegging wezen: voldoend in verhouding tot hetgeen de particuliere krachten, in de eerste plaats tot de vervulling der taak geroepen, leveren en kan het niet gemist worden, dan zoo goed mogelijk. Eene tegenovergestelde opvatting leidt tot zonderlinge
gevolgtrekkingen. Indien men toch aldus redeneert, „zelfs waar het open-
baar onderwijs niet verlangd wordt, m. a. w. waar het goede, dat men stichten wil reeds bestaat, blijft handelend optreden plicht, alsof er niets bestond, dan kent de Staats- zorg, zeggen we maar, de Staatsalmacht, geene grenzen meer, op welk gebied ook!! Armenzorg, behoorlijke voeding en kleeding der kin-
deren, naar hun stand en roeping, verstrekking van lec- |
|||||||
|
42
|
||||||
|
tuur aan burgers, die zich in hunne ledige uurtjes vervelen
en wier denkvermogen min of meer aan de kwaal van verstomping lijdt; voortplanting der bevolking op heide- gronden en in zandige streken ; hulp voor den ouden dag en invaliditeit der minvermogenden. Waarom zou de Staat niet evenzeer tot rechtstreeksche zoig voor dat alles geroe- pen zijn, indien hij het is tot rechtstreeksche zorg voor het onderwijs in zulk een omvattenden zin??? Zeer ter snede schrijft dan ook Spitzen in zijn reeds genoemd werk, blz. 11 en 12 „Let wel: voldoend. Ligt hierin wat de Minister de Kempenaer beweert Tln elke gemeente is een voldoend getal openbare scholen aanwezig?" „Het aantal scholen maakt het onderwijs nog niet vol-
doende ; het onderricht zelf moet ook voldoen; voldoen aan aller billijke eischen en verlangens: voldoen aan de be- palingen dienaangaande van de Grondwet zelve." En verder : „Indien de Staat zoo hoogst zorgvuldig is, dat
hij nog eens weder op eigen hand zorgt, waar de burgers zelven genoegzaam zorgen, waarom richt hij dan niet overal openbare molens op nevens de burgermolens, waarom geen openbare winkels nevens de bijzondere?" Volkomen juist.
Het zou nog al wat kosten; of vreest men dat
Exhausta redivivus pnllulet Aica
Nummus ? In de uitgeputte schatkist, \'t geld
Te rijkelijk naar boven welt??? Eéne vraag is bij mij gerezen; ze moet me van \'t hart :
wanneer de gevolgtrekkingen, welke ik daar aangaf, onwe-
derlegbaar zijn, doch in tegenstelling er mede, zelfs de
vrijzinnige partij, in alles het meest van het particulier
initiatief verwachtende \'), op het gebied van „onderwijs" juist
|
||||||
|
\') Hoe anders, thans in 1899
|
||||||
|
43
|
|||||||||
|
het tegenovergestelde beginsel voorstaat, is rlan die incon-
sequentie eigenlijk niet de dekmantel van de vrees, of ver- raadt ze niet de zucht, ons schijnbaar vrij te laten, terwijl men de koorden van het maatschappelijk leven in handen houdt ? ? Hoe het zij, ook uit hetgeen ik aanhaalde van de ge-
schiedenis, van de gewisselde stukken, blijkt, zoo men eerlijk wil zijn, dat de Grondwet het eenig goede stelsel slechts ten halve heeft gewild: maar dan toch ten halve! Onzerzijds trekke men ten minste van die inconse-
quentie partij. \') |
|||||||||
|
§ 4.
Over het Staatstoezicht op het Onderwijs. Het geven van onderwijs is vrij, behoudens het toezicht
der Overheid. Niets is billijker dan dat; het volgt uit al hetgeen ik
tot nog toe aanvoerde. De Staat waakt over het onderwijs in het algemeen, ten bate van kinderen en ouders, om de eersten te waarborgen tegen schandelijke misbruiken, om de taak der laatsten te vergemakkelijken. Hoe zou dit, met onbevangenheid, zonder nevenbedoelingen,
kortom behoorlijk geregeld toezicht te kort doen aan de vrijheid, aan het particulier initiatief? Hoevele bedrijven, geheel volgens eigen verkiezing, uit-
geoefend naar maat en gewicht, zijn aan wettelijke bepa- |
|||||||||
|
h Bij de Grondwetsherziening van 1887 handelde de Tweede Kamer
zeer wijs, door het 3e lid van het toenmalige art. 194 te doen vervallen. Men leze en herleze hare beraadalaging en beslissing, die in elk opzicht
verbetering bracht en ook de vrijheid van onderwijs veel duidelijker radiceerde. Helaas\'. onze Senaat dacht er anders over en deed het eenig goede der geheele herziening te looi\' gaan. |
|||||||||
|
u
|
|||||||
|
lingen omtrent de betrouwbaarheid dezer laatsten onder-
worpen ? Wel verre, dat de vrijheid er door lijdt, wint zij bij
dezen waarborg, dien slechts het Staatsgezag kan schenken. Maar nog eens: de regeling zij krachtig en vrijzinnig,
eenvoudig en toch niet al te centraliseerend, verschillend waar noodig, naar mate het geldt onderwijs, als aanvulling van Staats- of Gemeentewege verstrekt, dan wel de vrije school zelve, enz. 1". Met het Toezicht worden mannen belast, natuurlijk
in alle opzichten geschikt, (wat in deze niet weinig zegt), verdraagzaam en op de meest onbevangen wijze, uit ver- schillende godsdienstige richtingen gekozen \'). Zullen het zijn inspecteurs, schoolopzieners met eenige
Massificatie, plaatselijke schoolcommissien, het Dagelijk- sche Bestuur der gemeenten; zal het Toezicht naar pro- vinciën of naar een anderen maatstaf worden ingedeeld?? Mij zou toelachen eene regeling, welke de benoeming
van al die school-autoriteiten niet uitsluitend liet aan de Kroon, let wel, aan een Minister van de bovendrijvende partij, doch die den invloed der schoolhoofden, bijzondere en openbare, tot zijn recht deed komen. 2°. Het Toezicht ontaarde niet in kleingeestig onderzoek
naar hetgeen men nog het best leert kennen, juist wanneer men er niet naar zoekt. Een rechtmatig onderscheid tusschen Staats- en bijzonder
onderwijs neme men hierbij in acht. Treed bijv. particuliere woningen binnen zoovele ge wilt,
en zoo dikwijls ge wilt: zullen ze u ooit bekend worden, als uwe eigene?? |
|||||||
|
\') Tevens behoorlijk gesalarieerd en zooveel mogelijk staande buiten
andere ambtsbetrekking. Doch wat dit aangaat, geen nood. |
|||||||
|
45
|
|||||
|
Vooral klemt dit onderscheid bij
3°. het Toezicht, voor zooverre het te keeren heeft alles
wat in strijd is met godsdienst en zedelijkheid; gansch wat anders dan hygiënische misstanden van lokalen; van ven- sters, deuren, banken, stookplaatsen of gasgeleiding. Het is met betrekking tot de openbare school niet zóó lastig.
Lees het Handelsblad van 12 October 1854. „Door het stilzwij- gen der Wet omtrent schoolboeken, door hetwelk zelfs niet is aangewezen of er eene boekenlijst, eene censuur van boeken, die op de openbare school gebruikt worden, zal zijn, bleef er, ten aanzien van de eerbiediging der godsdienstige meeningen eene leemte in de "Wet, die misschien weder door eene transactie, zooals het Kon. Besluit van 2 Jan. 1842 was, zou moeten aangevuld worden." Zeer goed, zeer welwillend, ofschoon het u weinig kost!
Hoe kan het ook anders in eene gemengde School?
En zulk eene censuur vereischt weinig inspanning, naar ik
meen. Slechts vrees ik, dat bij eerbiediging van alle meeningen,
uwe christelijke deugden groot gevaar loopen, nogal te wor- den verwaterd. Bij de bijzondere school is, een ieder gevoelt zulks, het
toezicht, het onderzoek van meer ingewikkelden aard, immers 4o de vrijheid moet in den ruimsten zin verzekerd blijven.
Men kan toezien, „dat er geene afwijking der verorde-
ningen plaats hebbe" men kan „de onderwijzers verplichten, de noodige inlichtingen te geven omtrent hunne school en hun onderricht," doch gaat men verder, zie, daar hebt ge bvb. eene katholieke school; is, wat het schoolhoofd toelaat, wel geheel volgens den Catechismus? loopt in die andere Protestantsche, het Luthersche misschien te veel in het Cal- vinistische over? En de verdraagzaamheid bij allen, hoe staat het er mede? opdat, wanneer ge den rug zult hebben |
|||||
|
46
|
|||||||
|
gekeerd, de kinderen zich niet afranselen op straat? Eene
netelige zaak die verdraagzaamheid! En de geheele methode van opvoeding, die zulke uiteen-
loopende middelen eischt, vaak in één en hetzelfde huis- gezin, hoe zult gij die doorgronden? En als het niet gaat zonder inquisitie, hoe staat het dan
met de vrijheid, bij dat toezicht en onderzoek? Nog is er eene andere bepaling der Grondwet, die trou-
wens geene de minste toelichting eischt en welke ik ner- gens beter dan hier ter plaatse weet te vermelden: „De Koning doet van den staat der hooge, middelbare en lagere scholen jaarlijks een uitvoerig Verslag aan de Staten-Gene- raal geven." Wil men het een uitvloeisel van het toezicht, dan wel van
de staatszorg in meer bijzonderen zin, noemen? Mij dunkt, het eerste ware beter.
Immers de bewuste Verslagen omvatten ook het bijzonder
onderwijs en, let wel, dat volgens de eigen bewoordingen der Grondwet, niet dit, doch wel het openbare tot voorwerp der staatszorg wordt verklaard \'). Inmiddels kan ik het hierbij laten. Genoeg, dat het voor-
schrift zijne nuttige zijde heeft. Openbaarheid, de meest mogelijke openbaarheid heeft men
niet te schuwen en de altijd in volle stroomen voortbrui- schende statistiek kan ook dit wel dragen! |
|||||||
|
\') In gelijken zin sprak onder anderen reeds art. 140 van het ontwerp-
Grondwet 1814. (Zie uitgave C. L. Schleijer, Amsterdam, Op \'t Water, No. 63). |
|||||||
|
47
|
|||||
|
§5.
Over het onderzoek naar de bekwaamheid en zedelijkheid
der onderwijzers. Onder de verschillende bemoeiingen, tot welke de Staat
in zake de opleiding der jeugd geroepen is, behoort het recht, de plicht, in de Grondwet aldus omschreven, „dat voor zoover het lager en middelbaar onderwijs betreft, een door de Wet te regelen onderzoek plaats hebbe naar de bekwaamheid en zedelijkheid des onderwijzers.\'\' Ook tegen dit voorschrift verzet zich de vrijheid niet!
Het mag waarlijk overbodig heeten, te betoogen dat hij,
die genezing zoekt van eene ziekte, van eene lichamelijke kwaal, of hij, die zijne vordering in rechten wil doen gelden, niet het allerminst wordt belemmerd in zijne vrije, o! zoo overruime keuze van arts of advokaat, wijl de Staat het verleenen van die „heilrijke, zegenrijke hulp", van examens en wat dies meer zij, afhankelijk stelt. "Wat de bekwaamheid des onderwijzers betreft is het voor-
zeker niet zoo moeilijk eenige afdoende proeven van dien aard voor te schrijven, welke niet slechts Staat en gemeente de noodige zekerheid verschaffen omtrent de personen die zij in dienst nemen, maar vooral ook den ouders ten waarborg zijn. Ook hier komt het echter weder op eenige voorwaar-
den aan. 1°. Niet slechts bekwame, maar tevens onpartijdige
mannen moeten met het afnemen van dergelijke examens worden belast. Zeer gemakkelijk is de regeling niet. In een der gewisselde stukken van 1854 lees ik, dat de
samenstelling der Provinciale Commissiën een behoorlijk onderzoek naar de kunde der adspiranten niet waarborgt. Er is geene genoegzame eenheid. |
|||||
|
48
|
|||||
|
De eene Commissie is streng; de andere toegevend; de
leerwijze, de methode, waarop deze prijs stelt, wordt door genen afgekeurd. Ach ja, het is nu eenmaal zóó en niet anders met den mensch!! Door zeer sterke centralisatie verhelpt ge \'t echter niet!
De benoeming der examinatoren, of de goedkeuring
daarvan geheel overlaten aan een Minister? Is het raad- zaam?? Ik zal er, gelet op hetgeen ik reeds over het ministeriëele
bestaan in het midden bracht, niets meer van zeggen, evenmin als van de vraag, of het provinciale stelsel ge- huldigd, of, naar gelang van de vakken, en dus van de akten, eene verschillende soort van commissiën aangewezen moet worden !! Uiteenzetting van beginselen, en niets meer beoogt deze
mijne beknopte verhandeling. Ook hier wil ik echter gevraagd hebben, of de belangen
van het bijzonder onderwijs, hetwelk toch eigenlijk regel moest zijn, niet eonigszins tot hun recht zouden komen, door aanbeveling, door voordracht, door schoolraden wei- licht??? 2°. De examens mogen niet te zwaar, niet te veel om-
vattend wezen! „Vrome wensch\'\', denkt misschien een of ander welwil-
lencle lezer van dit proefschrift. Het „non multa" klinkt het tegenwoordig geslacht vreemd
in de ooren: opvoering van het aantal vakken, waarin de burger ervaren moet schijnen, is gewild, is mode geworden; het veelkleurige behaagt. Lezen, schrijven, rekenen, moedertaal, vaderlandsche
geschiedenis, Fransche en misschien Hoogduitsche talen, was zoo ongeveer waarmede onze ouders en grootouders zich tevreden stelden. |
|||||
|
49
|
|||||
|
En tegenwoordig?
Heeft echter de degelijke vorming van het verstand, de
echte ontwikkeling van den geest er bij gewonnen? In elk geval lette men er op bij de regeling der examens
en de keuze der examinatoren. Het zij mij vergund te dezer plaatse iets op te merken
wat min of meer vreemd schijnt aan het thans besprokene, maar er toch ten innigste mede samenhangt en de vrijheid van onderwijs ten zeerste bedreigt. De eisch, dat aan het hoofd, ook van elke bijzondere
school, steeds iemand zij geplaatst, die den hoofdonder- wijzersrang bezit. Een eisch door niets gewettigd, gaande buiten het recht
van den Staat en geboren uit dezelfde ziekelijke .stemming, die de vakken opdreef en de examens dreigt te doen ont- aarden in een onderzoek naar „veerweterij." Gesteld dat ik een schooltje voor lezen, schrijven, rekenen
en niets meer wil doen houden, ongetwijfeld, aan u, o Staat, het recht te onderzoeken, of hij die genoemde vakken of vakjes onderwijst en tevens als hoofd van het schooltje optreedt, daarin ervaren is, doch te vergen, dat meer dan b.v. een hulponderwijzersakte voor de waarneming van zulk een nederig baantje worde overgelegd en de volle glans van den hoofdonderwijzersrang er over schijne, het ware een doorslaand bewijs, dat het willekeurige, opge- dreven niveau van volksontwikkeling onzer dagen u blind heeft gemaakt voor de ware ontwikkeling: die welke uit concurrentie geboren wordt: U maakte voor .... de vrij- heidll! ongevoelig. Omtrent het onderzoek naar de zedelijkheid kan ik zeer
kort zijn. Het is eene zaak daarom moeilijk, wijl bij het uitéén-
|
|||||
|
50
|
|||||
|
loopende der meeningen op dit gebied afdoende zekerheid
toch niet te verkrijgen is!! Een en ander zal zich wel tot de afgifte of weigering
der afgifte van een getuigschrift door het schooltoezicht, dan wel door het Plaatselijk Bestuur bepalen, in dien zin, dat weigering slechts volgt bij het bestaan van notoire kenteekenen of feiten. Alweder een beweegreden om het onderwijs zoo vrij mogelijk, of anders gezegd, de bijzon- dere school regel te doen zijn. Waar het onderzoek naar de wezenlijke, waarachtige
zedelijkheid mocht falen, is het instinct van het ouderlijk hart de beste waarborg voor de ontdekking van het bedrog. Dat er zoowel bij het onderzoek door den Staat naar de
bekwaamheid en zedelijkheid des onderwijzers, als bij schor- sing en ontslag beroep moet zijn, spreekt van zelve. EINDE.
|
|||||