«IJKSUNIVERSITEIT
UTRECHT

Extra-Feuilleton van Het Nieuws van den Dag

AMSTERDAM Bureau NIEUWS VAN DEN DAG

Uit de Huishouding van den Slaat.

De bewoners der gansche beschaafde wereld leven in groote groe-
pen: Volken of Stoten genaamd. Wel bestaan tusschen de verschil-
lende volken vele punten van aanraking; wel heeft het eene volk
dikwijls veel overeenkomst met het andere; maar toch staat elke
groep op zichzelf. Binnen bepaalde grenzen gevestigd, bewegen de
menschen, die er toe behooren, zich meestal ook in dien kring. Ge-
woonlijk stemmen zij overeen in taal en gebruiken. Bovenal, en dit
maakt juist den Staat tot Staat, zij hebben hetzelfde bestuur, zij leven
onder dezelfde wet, zij leven uit dezelfde beurs: eene groote huis-
houding dus.

Het kan ons niet onverschillig zijn, hoe het huishouden bestuurd
en de beurs aangewend wordt. Wij hebben daarbij zelf belang. Bo-
vendien is de wetenschap, die ons leert hoe de Staat is ingericht,
ook in andere opzichten zeer belangrijk, vol verscheidenheid en ten
hoogste practisch, maar zij wordt weinig gekend en begrepen.

Slagen wij in ons doel, dan zullen de Schetsen uit de groote
huishouding van den Staat, die wij voornemens zijn te geven, voor die
lezers van ons blad, wien dit terrein minder bekend is, een huis-
boek kunnen vervangen.

Niet geheel door vrije keus, meestal slechts door omstandigheden
van hun wil onafhankelijk, zijn de menschen tot Volken of Staten
vereenigd. Het is daarom niet minder belangrijk te weten hoe onze
Staat ontstaan is.

Ons vaderland maakte in vroegere eeuwen een deel uit van het
groote Duitsche Rijk. Tot de Nederlanden of de Nederkreits behoorden
echter niet alleen de tegenwoordige Nederlandsche gewesten, maar
ook andere, thans meerendeels Belgisch grondgebied. Ten tijde van
Karel V waren er zeventien afzonderlijke gewesten, die in 1548
geheel onafhankelijk werden en eigenlijk nog maar alleen in naam
gerekend werden tot het Duitsche Rijk te behooren. Vroeger door ver-

schillende bestuurders geregeerd, was het bestuur langzamerhand door
huwelijk en erfrecht in dezelfde handen gekomen. Karel V regeerde,
onder verschillende titels, over al de zeventien gewesten. Maar het
gezag der toenmalige Vorsten was hier in vele opzichten zeer beperkt.
De afzonderlijke Staten en vooral de steden met hunne nijvere en
gegoede poorters (burgers), wisten voortdurend eene ruime mate van
onafhankelijkheid te bewaren en voor de groote geldelijke bijdragen,
die de Vorsten steeds behoefden, allerlei vrijheden en rechten, of zoo-
genaamde privilegiën te bedingen. Intusschen gaf juist dit aanleiding
tot de groote en vrij algemeen bekende gebeurtenissen der zestiende
eeuw. Vooral de Vorsten uit het Oostenrijksche stamhuis, meerendeels
oppermachtige gebieders in de grootere Staten die zij boheerschten,
streefden naar uitbreiding van gezag over de rijke en bloeiende
Nederlanden. Niet alleen over aangelegenheden van godsdienstigen
aard, zooals men wel eens denkt, maar ook over de geldmiddelen, over de
rechtspleging, over de krijgsmacht ontstonden hooggaande twisten.
Toen Karel\'s zoon, Philips II, Koning van Spanje en heer der Neder-
landen, met geweld de geschillen te zijnen gunste wilde doen beslis-
sen, brak de zoogenaamde Tachtigjarige Oorlog uit, die Noord-Nederland
vrij maakte.

Het grootste deel der tegenwoordige Nederlandsche provinciën
sloot in 1579 en 1580 een verbond van verdediging, de Unie van
Utrecht genaamd, dat men de eerste Nederlandsche grondwet kan
noemen en aan welk verbond later nog andere gedeelten van het
land werden toegevoegd. De oorlog zelf, in 1568 reeds aangevangen,
had eigenlijk slechts ten doel: de handhaving der vrijheden en pri-
vilegien, met erkenning der heerschappij van Philips ; maar toen deze
zijn hevigen tegenstander, den bij velen geliefden Willem van Oranje,
stadhouder in Holland en Zeeland, vogelvrij verklaarde en in den ban
deed, met het kennelijk oogmerk om hem uit den weg te ruimen,
verklaarden de verbonden gewesten den Koning vervallen van zijne
heerschappij over deze landen (1581).

Van dien tijd af rekent men gewoonlijk het bestaan van de Re-
publiek der vereenigde provinciën: Holland, Zeeland, Gelderland,
Utrecht, Friesland, Overijsel en Groningen; waartoe tevens behoorde
het landschap Drente, met eene eigene regeering, maar zonder aan-
deel in de algemeene regeering. En toen, in 1648, bij den vrede van
Munster, onze onafhankelijkheid door Spanje was erkend, werd het
grondgebied nog met eenige veroverde streken vermeerderd; onge-
veer het tegenwoordige Limburg, Noord-Brabant en Zeeuwsen»
Vlaanderen

Het vreemde woord Republiek, afkomstig van eene Latijnsche
uitdrukking, beteekent, letterlijk opgevat, algemeen belang. Maar elke
regeeringsvorm is natuurlijk voor het algemeen belang ingesteld. Eene
Eepubliek is eenvoudig een Staat, waarover niet éen persoon als
hoofd is gesteld, maar een geheel college van personen, of verschil-
lende colleges. Zóo was het ook bij ons. Elk gewest stond op zichzelf,
geregeerd door eigen vertegenwoordigers of Staten, die in hoofdzaak
overal op dezelfde wijze waren samengesteld, voornamelijk uit de
edelen en de vroedschappen of stedelijke regeeringen. Die Staten
hadden dus ook de wetgevende macht, en meestal was er een stad-
houder, die de wet uitvoerde en het recht handhaafde.

Maar behalve de bijzondere zaken van elk gewest, waren er ook
algemeene zaken, omdat overeen was gekomen om in vele aangele-
gonheden, vooral omtrent het voeren van oorlog en het sluiten van
bondgenootschap met vreemde mogendheden, gemeenschappelijk
te handelen. Daarom hadden er soms bijeenkomsten plaats om samen
te beraadslagen, waar de bondgenooten, de verschillende gewesten
namelijk, hun gemachtigden heenzonden, en die men daarom noemde
do vergadering der Generale (Algemeene) Staten, kortheidshalve ook
St aten-G eneraal.

Die Staten-Generaal hadden ook het bestuur over de veroverde ge-
westen, waarvan wij boven spraken. Deze hadden geen eigen beheer
en men noemde ze daarom: generaliteitslanden.

Intusschen waren de bijeenkomsten der Generale Staten slechts
tijdelijk; zij waren volstrekt niet voortdurend vergaderd of, zooals
men het met een vreemd woord noemt, zij waren niet permanent.
Daarom was er nog een blijvend werkzaam college, de Eaad van State
genaamd, dat de wetten uitvoerde en het dagelij ksoh beheer had
over de algemeene zaken, zooals het krijgswezen en de geldmiddelen,
totdat in 1593 de Algemeene Staten ook permanent werden en daar-
om langzamerhand de meeste zaken zelf begonnen te behandelen.

Het beheer over oorlogszaken en financiën bleef echter voortdu-
rend bij den Raad van State. De rekeningen van het algemeen be-
Btnur w^rcrden nagezien in eene andere vergadering: de generaliteits-
rekenkamer; terwijl de zeezaken werden geleid onder toezicht van nog
een ander college, de admiraliteit genaamd, dat op verschillende plaatsen
zitting had en waarbij ook elke provincie gemachtigden zond, ofschoon
het eigenlijke beheer door Holland, Zeeland en Friesland werd gevoerd.

Bij dit alles was en bleef het de hoofdzaak, dat elk gewest vo!ko-
men zelfstandig was. De Unie van Utrecht was eene zeer onvolkomen_Qgrondwet en eene verbeterde samenstelling van het algemeen bestuur

was welhaast, dringend noodig. Maar zoolang de vereenigde provinciën
bestonden, dat is meer dan tweehonderd jaren, kon men tot die ver-
betering niet geraken, en dit feit was oorzaak van den later jsoo trou-
rigen toestand des lands. Tot algemeeno hervormingen, van tijd tot
tijd in eiken Staat gewonscht, omdat elke staatsinrichting met de
nieuwere denkbeelden en begrippen, die met don tijd ontstaan, reke-
ning behoort te houden, kon het nooit komen. Wat de een wildo»
wilde de ander steeds niet. De hoog geroemde zelfstandigheid der
gewesten had eene zeer donkere zijde. Ook elke stad had hare eigene
wetten en gewoonten. Het bestuur, het recht waren schier overal
verschillend. Steeds nam dat verschil toe; bijna nooit kon men ge-
raken tot maatregelen van algemeene kracht, en die niet wilde mede-
werken kon moeilijk of in het geheel niet gedwongen worden.

Er waren groote rechtsgeleerden, maar het recht werd niet naar
behooren uitgeoefend. Er waren groote krijgshelden, maar leger en
vloot zagen er dikwijls treurig uit. Aan onderwijs, aan volksbcseha-
ving, aan volksgezondheid liet men zich te weinig gelegen liggen.
Zóo was het met de belangen van het verkeer, met de belastingen,
met het muntwezen. Ambten en bedieningen werden hoe langer zoo
meer erfelijk of werden verkocht, on het beste dat. de republiek op-
leverde kwam dan ook meestal aan eenige bevoorrechte familien ten
bate. Die niet tot de gereformeerde staatskerk behoorden, sloot men
uit van alle waardigheden.

De overdreven zucht om toch maar volkomen op zichzelf te staan,
om macht en gezag uit te oefenen, om het bestaande te behouden en
niets op te offeren aan het algemeen, waren van dat alles de oorzaak.
Zóo kon men op de gebrekkige grondwet der Unie niet voortbouwen
en zij, die iets van de historie kennen, weten hoe dit alles ten slotte
leidde tot een toestand van onhoudbare verwarring en regeeringlooshoid.

Is het waar, wat de schoone spreuk zegt, dat de wereldgeschiedenis
het wereldgericht is, dan moest een volk, dat na een zoo glorierijk
verleden zijn beste belangen zóo verwaarloosd had, door een tijdperk
van harde beproeving gelouterd en tot meerdere zucht naar eenheid e»
overeenstemming worden aangespoord.

De ernstige verbetering van regeeringsvormen en maatschappelijk»
toestanden kon men desnoods nog met geweld tegenhouden, maa»
het doorbreken van nieuwere denkbeelden en den wensch naar ver*

andermg nooit. Do natuurlijke ontwikkeling gaat van zelve voort.
Zóo was het ook in do dagen der Vereenigde Nederlanden, inzonder-
heid in de laatste dagen der achttiende eeuw. Tegenover de verstokte
zucht naar behoud, stond de eisch van verbetering en aaneensluiting
met klimmenden aandrang, nog gesteund door armoede en groote
maatschappelijke rampen. Als do beker vol is doet éen druppel dien
overloopen. Vandaar dat de omwenteling met geweld bracht wat
anders niet te bereiken was. Maar, zooals het met elke omwenteling
gaat, zij brak te veel af en bouwde aanvankelijk te weinig op.

Toen in 1789 de verschrikkelijke revolutie in Frankrijk een einde
maakte aan het wanbestuur der Fransche Koningen en hunne regee-
ringslieden, gaf dit ook hier het sein tot eene gelukkig niet zeer
bloedige revolutie, eigenlijk een reeks van kleine of plaatselijke om-
wentelingen, die hierop uitliepen, dat de nieuwe Fransche Republiek
hare legers zond, om een einde te maken aan den regeeringsvorm en
inzonderheid aan het stadhouderlijk bewind van Pr^ns Willem V, die
door de zoogenaamde patriotten (vaderlanders) ten onrechte als den
grootsten dwingeland en "vijand van alle verbetering, werd beschouwd.

Waarheid is, dat in den verwarden toestand geene verbetering meer
mogelijk was, dan door het geweld van den staatkundigen storm. De
geschiedenis toont daarvan meer dan éen voorbeeld aan.

In 1705 werd de revolutie of staatsomwenteling daarmede voltooid
dat, onder bescherming van Frankrijk, dat ons in ruil voor dien dienst
al dadelijk zware lasten oplegde, de vereenigde provinciën werden
gevormd tot éen Rijk : de Bataafsche Republiek.

Dit groote feit was voorzeker het allerbeste gevolg van den tuimel-
geest dier dagen; maar het moet erkend worden, dat ook veel goeds
werd vastgesteld in de grondwet of staatsregeling, die den in Mei
1708 tot stand kwam: een eenigszins zonderling klinkend en geheel
van den opgewonden tijdgeest getuigend stuk. Uit een reeks van
algemeene beginselen, waarmede deze merkwaardige grondwet aan-
vangt, blijkt zeer duidelijk wat als de voornaamste fout van den
ouden regeeringsvorm werd geacht en natuurlijk ook wat men er
voor in de plaats wenschte te brengen. Zeer belangrijk zijn daarin
b.v. de volgende artikelen:

Alle leden der maatschappij hebhen, zonder onderscheid van ge-
boorte, bezitting, stand of rang, gelijke aanspraak op derzelver voor-
deelen.

Ieder burger is volkomen vrij om te beschikken over zijne goede»
ren, inkomsten en de vruchten van zijn vernuft en arbeid, en voortft
om alles te doen wat de rechten van een ander niet schendt.

Ambten en bedieningen zijn lastgevingen der maatschappij voor
een bepaalden tijd. Zij zijn noch erfelijk noch vervreemdbaar, noch
bijzondere voorrechten van hen die ze waarnemen. De keus van den
eenen burger boven den ander is alleenlijk gegrond op meerdere
deugd en bekwaamheden.

De vrijheid der drukpers is heilig.

Ieder burger heeft het recht om met zijne medeburgers te verga«
deren, tot onderlinge voorlichting, ter opwekking van vaderlandsliefde
en ter nauwer verbintenis aan de staatsregeling.

Ieder burger heeft vrijheid om God te dienen naar de overtuiging
van zijn hart. De maatschappij verleent te dezen opzichte aan allen
gelijke zekerheid en bescherming.

Geene burgerlijke voordeelen of nadeelen zijn aan de belijdenis van
eenig kerkelijk leerstelsel gehecht.

Alle heerlijke rechten en titels, waardoor aan een bijzonder persoon
of lichaam zou worden toegekend eenig gezag omtrent het bestuur
of de aanstelling van ambtenaren, worden voor altijd vernietigd.

Er zal een wetboek gemaakt worden, zoowel van burgerlijke als
van lijfstraffelijke wetten, algemeen voor de gansche republiek.

De pijnbank wordt afgeschaft door de gansche republiek.

Bij de aanneming der staatsregeling worden vervallen verklaard
alle gilden, corporatiën of broederschappen van neringen, ambachten
of fabrieken. Ieder burger heeft het recht zoodanig eerlijk bedrijf aan
te vangen als hij verkiezen zal, enz.

Dat van dit alles in de eerste tijden veel niet tot uitvoering kwam,
laat zich wel begrijpen. Voor een deel moet dit echter ook geweten
worden aan den onrustigen staatkundigen toestand en den invloed
van Frankrijk, waardoor alras de grondwet en de regeeringsvorm
werden veranderd.

Eerst kwam de grondwet van 1801, die al een weinig minder
republikeinsch gekleurd was, of waarin, met andere woorden, de
onmiddellijke invloed van het volk op de regeering reeds minder
groot was dan volgens hare voorgangster. Toen wist Napoleon
Bonaparte, Frankrijk\'s machtige beheerscher, die den republikein-
schen regeeringsvorm haatte, te bewerken, dat bij eene nieuwe con-
stitutie, die van 1805, een raadpensionaris aan het hoofd der zaken
werd gesteld. Den 9n April 1805 werd de bekende Rutger Jan
Schimmelpenninck onder Bonaparte\'s invloed als zoodanig bij volks-
stemming gekozen; maar kort daarop, bij het verdrag van 20 Mei
4806, werd de republikeinsche regeeringsvorm afgeschaft en gaf
Napoleon 0113 zijn broeder Lodewijk tot Koning. Ook deze gaf ons

eene grondwet, die van 1806, in vele opzichten met de vroegere
overeenkomende; maar ook deze had weinig uitwerking.

Het noodzakelijk einde van onze verdeeldheid en van de staatkun»
dige gebeurtenissen, die er op gevolgd waren, was dat Napoleon het
kleine Nederland, welks bezit hem in zijn oorlogen tegen Engeland
van zooveel gewicht was, bij Frankrijk inlijfde. Wat daarop volgde
behoeft niet in bijzonderheden vermeld te worden. Verdrukt, uitgezo-
gen, meegesleept in de oorlogen van het Fransche Keizerrijk tegen
half Europa, was het een tijd van harde beproeving, maar die louterde
en vereenigdo. Wij weten allen hoe November 1813 ons de onafhanke-
lijkheid hergaf en het Rijk der Vereenigde Nederlanden deed ge.
boren worden, waarover Willem Frederik, Prins van Oranje, tot
Souverein Vorst werd uitgeroepen; hoe wij daarna met de Zuidelijke
Nederlanden werden vereenigd, onder den naam van Koninkrijk der
Nederlanden; hoe de Souvereine Vorst de eerste nationale (door hot
volk gewilde) Koning was en hoe bij twee constitutiën, van 1814 on
1815, bepaald werd op welke grondslagen de regeering van den Staat
zou rusten en welke de betrekking zou zijn tusschen Vorst en volk.

Bij deze en latere gebeurtenissen behoeven wij in dit geschiedkundig
overzicht slechts kort stil te staan, omdat wij menig belangrijk punt
later nog zullen ontmoeten.

Willem I was, zonder twijfel, een zeer goed en vaderlijk Vorst,
maar, onder den indruk van het gebeurde, was de grondwet van 1815
wel wat ver afgeweken van de beginselen in 1708 aangenomen. De
vrijheden en bevoegdheden van het volk waren tamelijk ingekort, zijn
aandeel in de regeering was zeer gering en daarentegen de ge] egenhoid
voor het hoofd van den Staat en zijne bewindslieden, om willekeurig
te werk te gaan en toezicht op de daden der regeering af te snijden,
zeer groot. Bij de wetgeving en het beheer der geldmiddelen, kwam
dit vooral sterk uit. Ook waren niet eens aan alle burgers gelijke
rechten toegekend, en werd onderscheid gemaakt tusschen den adel,
de steden en het platteland.

Op den langen duur kon dit niet goed gaan. Willem I was be-
elist tegen alle verandering, die natuurlijk de macht des Konings
een weinig moest beperken. Toch wonnen nieuwere denkbeelden
omtrent het Staatsbestuur steeds veld en werd de aandrang tot grond*
wetswijziging grooter, vooral toen er, na de afscheiding van Bobfiö,
meer aanleiding en gelegenheid was om zich met ernst op de vor-

betering der staatsvormen, geheel in Noord-Nederlandschen geest,
bezig te honden.

Toen, nadat in 1840 eenige onbeduidende wijzigingen waren aan-
gebracht, kwam, grootendeels door de persoonlijke tusschenkomst van
Willem II, die daarmede eene echt koninklijke daad verrichtte, do
groote grondwetsherziening van 1848, die bijna geheel de wenschon
van het volk bevredigde en waaruit zeer veel goeds is geboren. De
invloed, vooral het toezicht van het volk op de regeering, werden
aanmerkelijk grooter, do zelfstandigheid van provinciën en gemeenten
werd uitgebreid zonder benadeeling van de eenheid van den Staat,
de verhouding tusschen de verschillende staatsmachten en het geldelijk
beheer werd op vaster voet geregeld, eene passende uitbreiding
werd gegeven aan de volksvrijheid, de wetgeving werd aanzienlijk
verbeterd.

En later is op dien grondslag voortgebouwd. Zooals wij allen weten
is in 1887 de nog altijd bestaande grondwet van 1815 weer door
eene wijziging tot verdere ontwikkeling gebracht.

Waar wij nu in een reeks van opstellen een blik wenschen te slaan
in de belangrijke huishouding der gemeenten, het provinciaal beheer
en het groote Rijksbestuur, daar zal ons van zelf blijken hoe krachtens
de grondwet, zooals die nu bestaat, de betrekking der staatsmachten
is geregeld, hoe in ai ie behoeften wordt voorzien en waarover de zorg
voor de groote huishouding van den Staat en zijne onderdeden zich
uitstrekt.

De staatsregeling van 1798 verdeelde hot grondgebied des lands in
departementen en gemeenten ter betere uitoefening van het burger-
lijk bestuur.

De splitsing in gemeenten, de voornaamste onderverdeeling van het
Rijk, troffen wij dan ook nog heden ten dage aan, en zij is voorzeker
onmisbaar. De grenzen der gemeenten toch zijn niet geheel willekeu.
rig getrokken, maar omvatten de eene of de andere stad of een of meer
dorpen, gehuchten, enz. met eene uitgestrektheid land daarom heen.
waarvan de bewoners met de stad of het dorp ds meeste gemeen-
schap hebben of het gemakkelijkst kunnen verkeeren. De plaatselijke
of zoogenaamde locale belangen van zulk een kring (er bestaan ruim

elfhonderd gemeenten) worden, onder een afzonderlijk hoofd, door
een eigen bestuur, met een eigen kas en gedeeltelijk zelfs met eigen
plaatselijke wetten uitgeoefend, en het zou moeilijk anders kun-
nen zijn.

Intusschen kunnen veranderde omstandigheden, b. v. verbeterde
of gewijzigde middelen van gemeenschap, uitbreiding van bevol-
king en daardoor van de bebouwde kom der gemeenten, enz.
wel eens noodzakelijk maken, dat de kaart worde verlegd. Met
andere woorden : de gemeentelijke grenzen kan men niet eens en voor
altijd vaststellen, en het zou zelfs de vraag kunnen zijn, of eene alge-
heele herziening, op een eenvoudige wijze, niet gewenscht zou wezen.
De grondwet heeft dit nu wel niet voorgeschreven, maar dan toch
in de zaak voorzien. Zij bepaalt dat provinciën en gemeenten kunnen
worden vereenigd en gesplitst, dat nieuwe kunnen worden gevormd
en de grenzen der bestaande veranderd. "Vooral de belangen der inge-
zotenen moeten daarbij wegen, doch de wonschen van de eene gemeente
strooken niet altijd met die der andere. Er wordt echter zooveel
mogelijk gezorgd dat, wat het zwaarst is, ook het zwaarst weegt.
Alle belanghebbende partijen worden gehoord. De vereeniging of
splitsing en evenzoo de grensverandering, die niets anders is dan de
vereeniging van een deel eener gemeente met eene andere, wordt
ontworpen door het dagelijksch bestuur dor provincie, de zoogenaamde
Gedeputeerde Staten, of, zoo de gemeenten in meer dan éene provincie
liggen, door eene commissie uit de Gedeputeerden dier gewesten, nadat
de burgemeester en de wethouders der betrokken gemeenten door dio
Staten zijn geraadpleegd. Dan wordt in elk der gemeenten, die bij de
zaak belang hebben, het plan beoordeeld, niet alleen door den ge-
meenteraad, dit ligt voor de hand, maar bovendien door eene bijzon»
dere commissie uit de ingezetenen, even sterk als de raad in ledental,
door de gewone stemgerechtigden voor den gemeenteraad gekozenen
waarvan de burgemeester voorzitter is.

De vereeniging, splitsing of verandering kan daarna plaats hebben,
maar kan toch nooit geschieden dan tengevolge eener wet, die daar-
voor opzettelijk wordt gemaakt. Wat dit beteekent zal ons later dui-
delijk worden

De huishouding der gemeente wordt in geen enkel opzicht willo-
keurig geregeld. Vooral bij deze huishouding heeft de burger belang
en, het moet gezegd worden, hij stelt er over \'t algemeen ook belang

in. Hier vooral kan hij zelfstandig waarnemen en den loop der zaken
beoordeelen. De gemeente is de beste oefenschool voor de staatkun-
dige opleiding van h»t volk.

Sedert do grondwetsherziening van 1848 zijn een aantal belangrijke
aangelegenheden bij verschillendo wetten geregeld. Onder deze behoort
ook de wet van 2\'J Juni 1851, welko de samenstelling, inrichting en
bevoegdheid der gemeentebesturen vaststelt.

Elke gemoento wordt bestuurd door een raad en door een burge-
meester en wethouders.

In den eigenlijken zin des woords is het do Koning die regeert,
ook in de gemeenton. Hem komt het opperbostuur toe; doch het wordt
feitelijk in zijnen naam uitgeoefend door eenen ambtenaar, dien men
zou kunnen noemen Commissaris (zaakgelastigde) dos Konings in de
gemeente, maar dio den naam draagt van burgemeester.

Laat ons hier even opmerken dat, ofschoon do rogeering thans
berust in handen eoner Koningin, wij opzettelijk van een Koning
spreken en dit in hot vervolg zullen blijven doen. In de grondwet en
in andere wetten, waar het te pas komt, wordt steeds van den Koning
gesproken, niet zoozeer omdat, toen die wetten gemaakt werden, een
Koning regeerde, maar omdat men, van het hoofd van den Staat
sprekende, vooral het oog hooft op het koninklijk gezag of, zooals
men het ook wel uitdrukt, do kroon. Het is dan ook niet alleen
gemakkelijker, maar het schijnt juister, om steeds het mannelijk woord
te bezigen, tenzij men bepaald mocht spreken van de persoon der
Koningin.

Het hoofd van het plaatselijk bestuur wordt door den Koning
benoemd, niet voor het leven, maar voor den tijd van zes jaren
tegelijk, en, dit is althans de regel der wet, uit de ingezetenen der
gemeente gekozen.

Op dezen regel zijn wol wat veel uitzonderingen. Haasten wij ons
er bij te voegen, dat do wet die uitzonderingen toelaat in het belang
der gemeente. Maar de rogeering alleen heeft dit belang te beoor-
deelen en het woord belang is zeer ruim op te vatten. De uitzonde-
ring is eigenlijk regel, en dit schijnt ons beslist afkeurenswaardig.
Het is en blijft waar, dat het de gemeente is dio zelve het meeste
belang heeft bij eene goede keuzo en dit belang het liefst zal behar-
tigd zien door een harer bekwaamste en geschiktste burgers. Niet alle
gemeenten, het is zoo, leveren geschikte personen op, die zich voor

de taak beschikbaar kunnen stellen, maar in den regel zou men het
voorschrift der wet kunnen nakomen, en juist omdat de burgemeester
niet wordt benoemd voor het leven, maar de Koning telkens de vrije
keus heeft, behoorde voor de gemeenten eenige waarborg te bestaan,
dat niet zonder afdoende redenen een man, vreemd aan hare belaa«
gen, aan het hoofd der zaken worde gesteld.

Uit het feit dat de burgemeester eigenlijk de koninklijke macht in
de gemeente vertegenwoordigt, moet vanzelf volgen dat de wet hem
verschillende bevoegdheden of zoogenaamde attributen toekent: hij
is voorzitter van den gemeenteraad en heeft daarin in ieder geval
eene raadgevende stem; hem komt de zoogenaamde uitvoerende macht
toe, dat wil zeggen: wat besloten wordt voert hij uit; wordt door de
gemeente een proces gevoerd of wordt tegen haar in rechten opge-
treden, het geschiedt op zijn naam; hij treedt op als hoofd der
plaatselijke politie, enz.

Overal waar ecne uitvoerende macht is, moet noodzakelijk eena
wetgevende macht zijn. Immers, zal men een besluit uitvoeren, het
moet eerst wettig bestaan en het gezag, dat bevoegd is om besluiten
te nemen, noemt men do wetgevende macht, al duidt men die be-
6luiten zelf dan ook niet altijd met den naam van wet aan.

Het voornaamste wetgevende lichaam der gemeente is de raad,
die, zooals trouwens vanzelf spreekt, uit de ingezetenen wordt ge-
vormd. Dit welbekende collego bestaat minstens uit zeven en hoog-
stens uit negen-en-dertig leden, naarmate der bevolking, volgens een
tafel van berekening in do gemeentewet opgenomen. Bij eene bevol»
king van minder dan drieduizend zielen bedraagt het aantal zeven.
Groeit het zielental tot drieduizend aan, dan zijn er elf raadsleden,
enz. Het getal is steeds oneven, om zooveel mogelijk het zooge-
naamde staken der stemmen to voorkomen.

En de keuze der leden van den raad geschiedt door do ingezetenen
of, beter gezegd, door ingezetenen, namelijk alleen door hen die het
recht van keuze bezitten, kortweg kiezers genaamd: mannen, die ten
volle drie-en-twintig jaren oud en geen vreemdelingen zijn, een jaar
in de gemeente hebben gewoond en bevoogd zijn om huune borger*
lijke en burgerschapsrechten volledig uit to oefenen.

Déze vereisclitën om kiezer te zijn behoeven wel\'eenige toelichting.

De gewijzigde grondwet van 1848, die het maken van een aantal

nieuwe wetten gebood, bepaalde ook, dat bij eene bijzondere wet zou
moeten worden uitgemaakt wie Nederlanders zijn, vooral omdat men,
volgens de grondwet, om eenig burgerschapsrecht te hebben, bepaal-
delijk Nederlander moet wezen. Nederlanders en vreemdelingen hebben
geenszins dezelfde rechten, ook niet geheel op ander gebied. Wie,
met betrekking tot die burgerschapsrechten, Nederlanders en wie
vreemdelingen zijn, is dan ook bij de wet van 28 Juli i850 beslist. Men
noemt haar de naturalisatiewet, omdat zij onder anderen ook bepaalt
hoe een vreemdeling genaturaliseerd kan worden, dat wil zeggen: de
rechten van een Nederlander kan verkrijgen.

Doch wat zijn dan burgerschaps- en wat zijn burgerlijke rechten?

Tot de eerste soort behooren die welke men bezit juist omdat men
burger, lid der vereeniging van den Staat is en die dus ook het bestuur
of de huishouding van den Staat betreffen, zooals: om een ambt te
bekleeden, een volksvertegenwoordiger te kiezen, enz..

De burgerlijke rechten zijn die, welke de menschen in het onder-
ling verkeer, dus tegenover elkander, uitoefenen en op hunne eigene
bijzondere levensverrichtingen betrekking hebben. Zij beschikken over
hun eigendom, over hunne nalatenschap ; zij huwen, sluiten allerlei
contracten, voeren processen, enz. Het recht daartoe is een burgerlijk
recht en hier maakt de wet tusschen man en vrouw en tusschen
Nederlander en vreemdeling bijna geen verschil.

De kiezer moet al die rechten ten volle kunnen uitoefenen en niet
alle menschen kunnen dat. Zoo verliest b. v. de koopman, die ophoudt
te betalen en zooals het heet in staat van faillissement verklaard
wordt, enkele burgerlijke rechten; zoo kunnen burgerlijke enburger-
echapsrechten verloren worden tengevolge van een strafvonnis, en
elk verlies van dien aard maakt soms wel wat overdreven de
stembus voor een burger ontoegankelijk.

Er is echter nog een vereischte, om als kiezer voor den raad der
gemeente op te treden, een vereischte dat wij nog niet noemden,
omdat het eene meer nauwkeurige opmerking vordert.

Tot aan de grondwetsherziening van 1887 moest men, om kiezer
te zijn, eene zekere som betalen in de grondbelasting, de personeele
belasting of het patentrecht. Het te betalen bedrag was echter niet
in alle gemeenten even hoog. In de groote steden was die som (de
zoogenaamde consus) hooger dan in de kleinere, enz., en die census
was zoo hoog gesteld, dat het aantal burgers, bevoegd om aan de
verkiezingen deel te nemen, over \'t algemeen betrekkelijk zeer gering

was. Het mocht met recht een bedenkelijk stelsel heeten, dat uitging
van twee gedachten, die eigenlijk geen van beiden geheel juist waren.
Wie nieer betaalt, zoo redeneerde men ongeveer, heeft ook meer be-
lang dan hij die minder opbrengt. Die b. v. een groote handelsstad
bewoont, zoo dacht men verder, en weinig ontwikkeld is, zal door-
gaans toch wel ongeveer zooveel belasting betalen, als die meer ont-
wikkeld is, doch in eene kleinere plaats of op het platteland leeft;
want in grootere plaatsen woont men kostbaarder en drijft zijne za-
ken op meer uitgebreide schaal. Daar nu ook de ontwikkelde meer
recht moet hebben dan de niet of minder ontwikkelde, moet in de
grootere plaatsen de census hooger zijn.

Men had sinds lang algemeen ingezien van welke onjuiste voorstel-
lingen deze regeling uitging en het voornaamste bezwaar tegen dit
onhoudbaar stelsel was ongetwijfeld gelegen in de omstandigheid dat,
zooals wij reeds opmerkten, een zoo gering aantal personen werd
toegelaten.

Om deze en andere redenen is bij de laatste grondwetsherziening
het maken van eene nieuwe kieswet voorgenomen, die de keuze van
afgevaardigden op andere grondslagen moet regelen. En terwijl wij
nu in afwachting van deze wet leven, zijn bij diezelfde grondwets-
herziening alvast eenige overgangsbepalingen gemaakt, waardoor
terstond dit voordeel is verkregen, dat het aantal kiesgerechtigden
zeer aanmerkelijk is uitgebreid. Hoewel nog altijd het betalen van
eene zekere som in de zoogenaamde Rijks directe belastingen is voor.
geschreven, is deze betrekkelijk laag, terwijl tusschen de bewoners
der verschillende gemeenten volstrekt geen onderscheid wordt gemaakt.
Welk stelsel van verkiezingen de te verwachten nieuwe wet ons zal bren-
gen, is natuurlijkjonbekend. In zooverre zal het tegenwoordige wel behou-
den blijven, dat men een te betalen geldsom (census) ook in het
vervolg zal eischen. Die som zal echter vermoedelijk zeer laag worden
gesteld, en bovendien zal dan waarschijnlijk vereischt worden, dat de
kiezer blijk moet geven van het bezit van genoegzame verstandelijke
ontwikkeling, om zelfstandig in het burgerlijk leven te kunnen optre-
den. Ontwikkeling moet misschien het eenige vereischte zijn; want
iiet vermogen om een redelijk oordeel te vellen is eigenlijk alleen
noodzakelijk.

Of zou men wellicht het stelsel der algemeene kiesbevoegdheid
invoeren, waarbij op eigenlijke verstandelijke ontwikkeling of op het
bijdragen in de lasten in het geheel niet behoeft te worden gelet on b.v.
ieder kan worden toegelaten die een naam op een stembiljet kan
invullen ? Met de grondwet, zooals die thans luidt, is dit in elk geval

in strijd; want deze zegt uitdrukkelijk dat de nieuwe kieswet moet
letten op geschiktheid en het bezit vau eenigen maatschappelijken
welstand. Het is dan ook stellig de bedoeling om daardoor zooveel
mogelijk waarborg te verkrijgen, dat alleen zij aan de keuze der
regeeringslichamen deelnemen, die iets te verliezen hebben en daarom
meer bijzonder belang hebben bij maatschappelijke orde, en die,
eenigszins op de hoogte van de inrichting en de eenvoudigste eischen
van het Staatsbestuur, niet al te licht een werktuig worden in de
hand van anderen en zelfstandig over de openbare belangen kunnen
oordeelen.

De leden van den gemeenteraad hebben zitting gedurende den
tijd van zes jaren, maar zij treden niet allen tegelijk af. Om de twee
jaren is een derde gedeelte aan de beurt van aftreding, en wel met
den eersten Dinsdag in September. Men noemt dit de periodieke
(op geregelde tijden plaats hobbondo) aftreding. Mochten er plaatsen
te vervullen zijn, dio door outslag, overlijden of om cene andere reden
tusschentijds openvallen, dan wordt binnen zes maanden doorburge-
meestor en wethouders eono nieuwe verkiezing uitgeschreven. Als
algemceno regel geldt, dat een aftredend raadslid dadelijk weder ver-
kiesbaar is.

In de meeste gemeenten is de dorde Dinsdag in de maand Juli,
om het andere jaar, en wel in die jaren welker tallen met een oneven
cijfer eindigen, een gewichtige dag. Dan zijn de gewone gemeentelijke
verkiezingen daar. Vooral na de belangrijko uitbreiding van het zoo-
genaamde kiezerspersoneel, door de grondwetswijziging van 1S87, is
dio dag van groote betcokenis geworden en de nieuwe kiezers hebben
van hun recht aanvankelijk een ijverig gebruik gemaakt. Op den
duur diezelfde belangstelling van allen te verwachten zou weleenigs-
zins ongegrond zijn. Hot is toch proefondervindelijk bewezen, dat de
Nederlandsche natie dergelijke zaken en eigenlijk het geheele zooge-
naamde politioko (staatkundige) leven over het algemeen vrij kalm
opvat. Dit levert zeker een groot voordeel op, daar bedaard overwo-
gen keuzen do slechtsto niet zullen zijn en hartstochtelijkheid of
wanordelijkheid, dio wij zoo vaak in andere Staten aantreffen, de
goede zaak slechts kunnen schaden. Toch zal men ten onzent altijd
wel een weinig moeten waken, dat niet do gewenschte kalmte ont-
aarde in lauwheid en onverschilligheid. Bovendien behoort naar onze
meening ijverig zorg te worden gedragen voor de staatkundige op-

leiding van het volk. De kalme opvatting der dingen spruit niet
zelden voort uit onwetendheid, die natuurlijk de wezenlijke belang-
stelling schaadt. Op alle scholen behoort reeds een eenvoudig lees.
boek over de allereerste beginselen der staatsinrichting aanwezig te
zijn, en ook de volwassene moet, voor zoover hij er behoefte aan
heeft, door woord en schrift worden onderwezen en opgewekt. Niet
het minst de dagbladpers kan in dit opzicht bijdragen tot de volks*
opvoeding en de overtuiging ingang doen vinden, dat wij wel rechten
bezitten, maar meer plichten te vervullen hebben en dat slechts de
ordelijke, doch algemeene samenwerking der burgers den Staat zijn
taak wezenlijk kan doen vervullen.

De wet stelt natuurlijk eenigo verdachten voor het lidmaatschap
van den gemeenteraad, die overeenkomen met hetgeen in den kiezer
gevorderd wordt.

Er zijn evenwel nog cenige bijzondere bepalingen voor de leden
van don raad gemaakt, die ten doel hebben, eene vrije gedachten*
wisseling en zelfstandigo stemming, buiten allen invloed, zooveel
mogelijk te bevorderen. Van familieregeering wil tlo wet niet weten.
Tusschen den burgemeester en de loden van den raad on tusschen
do leden van den raad onderling, mag niet bestaan bloedverwantschap
of zwagerschap in den eersten of tweeden graad. Do betrekking van
zoon, kleinzoon, vader, grootvader, schoonvader, schoonzoon, zwager,
tusschen twee personen, is dus voor dio personen een beletsel om te
zamen in den raad zitting te hebbon, enz. Dio b.v. met do zuster van
den burgemeester dor gemeente gehuwd is, kan geeno zitting nemen
in den raad van diezelfde gemeente, maar sterft do vrouw, die oorzaak
was van het beletsel, dan houdt hot verbod op. De bedoelde personen
zijn dan in het staatkundig leven geeno zwagers meer, ofschoon zij
het in het btrïgerlijk leven wel degelijk blijven.

Ambtenaren der gemeente of zij, die invloed hebben op het bestuur,
zijn niet verkiesbaar, en, wat wel het voornaamste is, een aantal
betrekkingen zijn met het lidmaatschap van den raad geheel onver*
eenigbaar. Voor dio uitsluiting geldt in hoofdzaak dezelfde reden, die
wij boven hebben genoemd. Deze verbodsbepaling betreft de Ministers,
voor zoover dozo werkelijk aan het hoofd eener afdeeling der Kegee*
ring staan, den Commissaris des Konings in de provincie, de griffiers
der Provinciale Staten, de leden der Gedeputeerde Staten. Ook is met
het lidmaatschap van den raad onvereenigbaar de betrekking van

commissaris van politie, geestelijke of bedienaar van den godsdienst,
onderwijzer bij het lager of middelbaar onderwijs en krijgsman in
werkelijken dienst. In enkele gevallen wil het ons voorkomen, dat
deze verbodsbepaling te ver is uitgestrekt en velen, die thans zijn
uitgesloten, zonder bezwaar in het regeeringscollege der gemeente zitting
zonden kunnen nemen.

De burgemeester is altijd benoembaar, zelfs wanneer hij tevens
secretaris en dus ambtenaar der gemeente is. In vele gemeenten
maakt het hoofd van het bestuur dan ook deel van den raad uit. In
andere is de burgemeester zelf daartoe niet gezind en inderdaad is
het eene ernstige vraag, of de vereenigbaarhoid der betrekkingen van
burgemeester en lid van den gemeenteraad niet aan gegronde beden-
kingen onderhevig is?

Ook zonder het bezit van rechtskennis kan men over de stelling
van den burgemeester, die tevens lid van den raad is, wel eenigszins
oordeelen. Het is volkomen waar, dat hij door het vertrouwen der
kiezers het lidmaatschap verwierf, maar dit vertrouwen geldt zijn
persoon, niet zijn ambt. De burgemeester, die vanwege den Koning
de gemeente bestuurt, is voorzitter van den raad en bovendien van
een ander college, dat van burgemeester en wethouders, waarvan de
voorstellen, die de raad moet behandelen, hoofdzakelijk uitgaan.
Vooral in laatstgemelde betrekking is zijn invloed groot en nu brengt
hij in den gemeenteraad nog eens stem uit, soms wel de beslissende
Btem, over diezelfde voorstellen. Strookt wat de raad beslist niet met
zijne zienswijze, dan is er allicht een grond te vinden om de ver-
nietiging van het besluit aan den Koning voor te dragen. Wij komen
op dezen laatsten maatregel nog nader terug, doch wijzen er ook
thans reeds op, om te doen uitkomen dat in het algemeen velerede-
nen bestaan, om den burgemeester zijne eigenaardige stelling in de
gemeente geheel zuiver te doen bewaren. Alleen voor zeer kleine
gemeenten, vooral ten platten lande, moet soms het bezwaar zwichten
voor een ander: dat daar namelijk de keuze van een genoegzaam
aantal geschikte personen niet altijd even licht valt.

De gemeente is slechts een onderdeel van het groote geheel des
Eijks en tevens een deel van eene provincie of gewest. Het spreekt
wel van zelf, dat de algemeene Rijkswetten en de provinciale veror-
deningen (waarover wij later uitvoeriger spreken) ook betrekking
kunnen hebben op het gemeentelijk leven. Voor het overige geldt de

regel, dat de gemeente zichzelve bestaart, mits zij zich gedrage naar
de algemeene regelen, die de gemeentewet en de grondwet hebben
gesteld en onder voorwaarde dat hare besluiten niet met hoogere
wetten in strijd zijn. De regeling en het bestuur van de huishouding
der gemeente zijn voor een deel voorbehouden aan den burgemeester
of aan den burgemeester en wethouders. Al het overige behoort tot
de bevoegdheid van den raad, die het aangewezen lichaam is om de
eigenlijke gemeentelijke wetten te maken, of, zooals zij heeten: de
keuren, verordeningen of reglementen.

In de allereerste plaats kunnen deze keuren betrekking hebben op
de eigendommen der gemeente, en hierbij moeten wij er de aandacht
op vestigen dat de gemeente, zoowel als de Staat en d» provinciën,
op tweeërlei wijze eigendommen bezitten of kunnen bezitten. Zoo is
een straat, een marktplein gemeente-eigendom; een raadhuis, een
timmerwerf, een werkinrichting evenzeer; maar al deze zaken bezit
de gemeente als gemeente of, zooals men het in de rechtszaal noemt,
als publiekrechtelijk lichaam, dat wil zeggen: zij zijn bestemd om
door of ten dienste van het publiek of van het bestuur der gemeente
te worden gebezigd. Die bestemming behouden zij, totdat bij een
raadsbesluit verklaard is, dat zij aan den openbaren dienst worden
onttrokken. Geschiedt dit, dan staan die eigendommen gelijk met alle
andere die de gemeente bezit en die niet tot den openbaren dienst
zijn bestemd. De gemeente bezit deze zooals elk mensch het zijne
bezit, als een privaat persoon of, zooals het weer met een rechts-
term heet, als privaatrechtelijk lichaam.

Over de laatste kan het gemeentebestuur vrijelijk beschikken, door
ze te verkoopen, verruilen of met hypotheek te bezwaren. Over alles
wat tot den openbaren dienst is bestemd kan op die wijze niet be-
schikt worden, dan nadat de eigendommen aan dien dienst onttrok*
ken zijn.

Vele beslissingen van den raad, die in het algemeen meestal beslui-
ten worden genoemd, betreffen bijzondere op zichzelf staande gevallen
en behoeven slechts tijdelijk te werken, zooals b.v. het besluit tot het
doen eener geldleening, het verkoopen, verhuren, verruilen of bezwa-
ren van gemeente-eigendommen, het aannemen van legaten of schen-
kingen aan de gemeente gedaan, het aanleggen of verbeteren van
gemeentewegen, straten, pleinen grachten en andere werken, het
benoemen van ambtenaren, enz.

Doch andere besluiten, de eigenlijke gemeentewetten, hebben de
strekking om voortdurend te blijven werken. Deze worden meestal
aangeduid met den naam van verordeningen, keuren of algemeene

regelingen; zooals die welke in het belang der openbare orde, zede-
üjkheid en gezondheid worden vereischt, die welke in betrekking
staan tot de openbare veiligheid, enz.

Bij deze keuren of verordeningen worden aan de burgers allerlei
verplichtingen opgelegd, waardoor de zindelijkheid, het onbelemmerde
verkeer en alles wat zoowel op zedelijk als op stoffelijk gebied voor
de welvaart der gemeente noodig is, kan bevorderd worden.

Meer dan verordeningen maken kan het bestuur echter niet doen.
Ze behoorlijk en vrijwillig uit te voeren is de taak der burgerij, en
het kan helaas niet ontkend worden, dat veelal eene onredelijke
tegeningenomenheid is waar te nemen met de plaatselijke reglementen
en de bijzondere voorschriften van politie, eene tegeningenomenheid,
die meestal voortspruit uit een verkeerd begrip van vrijheid. Juist
de vrijwillige onderwerping aan de voorschriften der openbare orde
kan veroorzaken, dat minder of minder gestrenge voorschriften in haar
belang behoeven te worden uitgevaardigd en het openbaar gezag
zeldzamer behoeft op te treden om ze te handhaven. Maar ook het
tegenovergestelde is waar, en slechts bij volmaakte orde is de maat-
schappij in waarheid vrij, omdat daar niemands handeling de vrijheid
van anderen belemmert.

Intusschen zal verstoring der openbare orde wel steeds in de maat-
schappij voorkomen, en de wet geeft dan ook wel degelijk het middel
aan de hand om tot plichtsbetrachting te nopen. De gemeenteraad
kan tegen de overtreding zijner verordeningen, wanneer dit niet reeds
bij eene hoogere wet is geschied, straf, namelijk geldboete en hech-
tenis, bedreigen. De overtreder der verordening wordt voor denrech-
ter gedagvaard, en wanneer hij door dezen tot eene geldboete wordt
veroordeeld, wordt tevens bepaald, dat wanneer de boete niet binnen
twee maanden na gedane aanmaning is betaald, deze door hechtenis
(de zoogenaamde subsidiaire hechtenis) wordt vervangen.

Bij het maken der verordeningen, vooral die tegen welker over-
treding straf is bedreigd, is algemeene kennis der wetgeving, inzon-
derheid ook van het strafrecht, een vereischte. Het ontwerpen van de
laatstgenoemde plaatselijke wetten wordt zooveel mogelijk opgedragen
aan vaste commissiën, waarvan de burgemeester voorzitter is. Waar
geene commissie voor de strafverordeningen bestaat, behoort dit uit
den aard der zaak tot den werkkring van burgemeester en wethou-
ders. Door deze öf door de genoemde commissie, wordt steeds on-
derzocht welke strafverordeningen nog van kracht zijn, en minstens
eenmaal in de vijf jaren wordt eene afzonderlijke verordening
gemaakt, waarbij de gemeenteraad, na eene algemeene herziening,

verklaart welke der bedoelde verordeningen nog in de gemeente
gelden.

Het is niet twijfelachtig, dat het gemeentebestuur de stoffelijke
belangen der ingezetenen zoo krachtig mogelijk behoort te bevorderen.
Trouwens, stoffelijke en zedelijke belangen gaan veelal hand aan hand.
Maar wij hebben hier het oog op die maatregelen, welke inzonder-
heid strekken om het verkeer te vergemakkelijken, den handel te
verlevendigen en de nijverheid aan te moedigen. De gemeentewet
heeft dit punt niet vergeten en maakt uitdrukkelijk melding van het
aanleggen of verbeteren van gemeentewegen, waterleidingen, straten,
pleinen, grachten, gebouwen, werken en inrichtingen, het instellen
van jaarmarkten of gewone marktdagen, enz. Juist omdat de gemeente
in betrekkelijk kleinen kring leeft, omdat zij in vele opzichten zoo
huishoudelijk is ingericht, omdat men er haast aller belangen kent
en veler belangen kan behartigen, schijnt het gemeentebestuur het
aangewezen lichaam om in deze voor te gaan en wel kalm en voor-
zichtig, maar dan toch ook ijverig te streven in de richting van
vooruitgang en ontwikkeling. Vooral is het zijne roeping te helpen
en voor te gaan waar particuliere krachten te kort schieten of ont-
breken.

Maar de gemeente moet niet, om hare inkomsten te vermeerderen,
als mededingster der ingezetenen optreden, in het algemeen zelfs niet
als mededingster der particuliere nijverheid. Worden werken of in-
richtingen daargesteld in het algemeen belang of in het belang van
handel en nijverheid, dan behoort dit werkelijk ton nutte van het
publiek te geschieden en dus zonder dat do gemeente voor de door
haar bewezen diensten meer dan den kostenden prijs rekent. Nog veel
beter is het te trachten het benoodigde door particuliere krachten
onder goed toezicht van het bestuur tot stand te doen brengen, en
waar de gemeente ernstig in die richting streeft, zal het haar onge-
twijfeld meestal gelukken. De gemeentewet heeft het ook zóo begrepen,
maar in de praktijk zijn vele gemeentebesturen afgeweken van don
goeden weg, waarop de wetgever ze wel door strengere bepalingen
behoorde terug te brengen.

Wanneer eene verkiezing van leden voor den gemeenteraad heeft
plaats gehad, moeten eenige formaliteiten worden vervuld, die voor
deze gelegenheid door de wet worden geëischt. Vooreerst moeten d_ezoogenaamde geloofsbrieven der nieuw inkomende leden door den

raad worden onderzocht. Onder geloofsbrieven verstaat men zoodanige
stukken, waaruit blijkt van de gedane keuze en van de bevoegdheid
om de betrekking van raadslid te bekleeden. Worden deze niet in
orde bevonden en weigert de raad toelating, dan kan eene hoogere
beslissing van Gedeputeerde Staten worden gevraagd; doch ook bij
gunstige beslissing van den raad kunnen de burgemeester en elk der
raadsleden zich op die wijze tegen de toelating verzetten. De eind-
beslissing is in beide gevallen aan den Koning.

Bij het aanvaarden van het lidmaatschap zijn de leden van den
raad verplicht in handen van den voorzitter den zoogenaamden
zuiveringseed af te leggen, dat wil zeggen, te zweren dat zij om
de benoeming te verkrijgen niemand iets hebben beloofd of gegeven
en ook aan niemand iets zullen geven. Daarna zijn zij verplicht te
zweren trouw aan de wet en dat zij de belangen der gemeente met
al hun vermogen zullen voorstaan en bevorderen. Zij die behooren
tot het Doopsgezinde Kerkgenootschap, met welks beginselen de eed-
zwering in strijd is, kunnen volstaan met eene verklaring en belofte,
hetgeen alleen een klein verschil maakt in de bewoordingen of het
zoogenaamde eedsformulier.

De raad is het vertegenwoordigend lichaam der gemeente, bij uit»
nemendheid geschikt tot bespreking harer belangen. Openbaarheid is
zijn hoofdkenmerk, en die openbaarheid is niet alleen gewenscht in
het belang van onpartijdigheid en toewijding; zij is tevens dringend
noodzakelijk, daar zij het voornaamste middel kan zijn om met juist-
heid te oordeelen over de vraag, of de afgevaardigden, ofschoon vrije
mannen, zich het vertrouwen der bevolking waardig betoonen?

Het is een stellig beginsel onzer Staatsinrichting, dat de afgevaar-
digden vrij blijven, dat zij hun last of mandaat zelfstandig opvatten.
Zij mogen dan ook niet met een bepaalden last of zoogenaamd im-
peratief mandaat worden afgevaardigd. Zij mogen evenmin, voor het
uitbrengen van stem, met de kiezers daaromtrent in overleg treden.
De gedragslijn voor het lid van den gemeenteraad en van de leden
van alle hoogere colleges, die wij nader zullen ontmoeten, wordt be-
paakl door den afgelegden eed en de eerlijke overtuiging van het
geweten: zóo wil het de wet en zóo behoort het te zijn.

Streng af te keuren is het vaak voorkomend streven, om de
Eegeeringslichamen te vullen met personen, wier doel hetis, bij voor-
keur de ielangen van een bepaalden stand of van de aanhangers

van éene bepaalde richting te behartigen. In het gemeentelijk leven
b. v. wordt door elk raadslid de geheele gemeente vertegenwoordigd.
Nu is het zeer zeker waar, dat de geheele gemeente eerst dan ver-
tegenwoordigd wordt, wanneer alle voorname richtingen in het bur-
gerlijk leven een afgevaardigde bezitten, die inzonderheid de denkbeelden
dezer richting met bekwaamheid voorstaat; maar het zou z\'eer wen-
schelijk zijn dat de verschillende partijen zich meer dan thans van
tijd tot tijd vereenigden, om de vertegenwoordiging op die wijze
samen te stellen. De aldus gekozen afgevaardigden zoudon dan de
belangen hunner eigene richting met de algemeene belangen der ge-
meente weten overeen te brengen, en de vertegenwoordiging zelve
zou een meer waardig en degelijk karakter aannemen. Dit schijnt des
te meer aanbevelenswaardig, omdat de gemeenteraad niet het terrein
is, waar groote vraagstukken van staatkundig belang voorkomen.
Zijn eenigszins huiselijk en huishoudelijk karakter eischt vooral on-
derlingen steun en waardeering, kalme bezadigdheid en een groote
kennis van plaatselijke toestanden en belangen.

Minstens zes malen per jaar houdt de raad zijne openbare verga-
dering of, beter uitgedrukt, de raad vergadert zoo dikwijls als de
burgemeester of burgemeester en wethouders het oordeelen of verga-
dering moet worden belegd, en dit laatste is zes malen in een jaar.
Op het verzoek van een deel der leden, dat schriftelijk wordt gedaan,
en wel in gemeenten beneden twintig duizend zielen door drie en in
de overige gemeenten door een vijfde der leden, moet de raad mede
buitengewoon worden bijeengeroepen. De vergadering zelve wordt
door den burgemeester belegd.

Van de openbaarheid der beraadslagingen kan slechts in enkele
gevallen worden afgeweken. Acht de voorzitter of een door de wet
aangewezen deel der leden het noodig, dan worden de deuren gesloten
en kan aan de aanwezige leden geheimhouding omtrent het behandelde
worden opgelegd. Maar de wet stelt terecht op de openbaarheid den
grootsten prijs en voor de meest belangrijke zaken, zooals over geld-
leeningen, over plaatselijke belastingen, over het beschikken ten
opzichte der gemeente-eigendommen, kan met gesloten deuren niet
worden gehandeld of beslist. Aan den andoren kant heeft de wet een
waarborg gegeven, dat niemand de openlijke bespreking van alle
zaken en een volkomen vrij en zelfstandig besluit behoeft te schro-
men, want wegens de stem of meening door hen in de vergade-

ring geuit, kunnen de leden niet gerechtelijk worden vervolgd.

De besluiten zelven moeten zooveel mogelijk het wezenlijk gevoelen
van den raad uitdrukken. Vandaar dat, wanneer niet de grootste helft
van het aantal leden, waaruit de raad volgens de wet moet zijn
samengesteld, aanwezig is, van beraadslagen of besluit nemen geen
sprake kan zijn.

In dit geval wordt eene nieuwe vergadering belegd, en doet zich
daarin opnieuw hetzelfde verschijnsel voor, als dan ten derde male;
en in deze laatste vergadering kunnen met de aanwezige leden de
zaken worden behandeld en afgedaan. Men stemt over de meeste
zaken mondeling. De volstrekte meerderheid, dat wil zeggen de
grootste helft, is voor het nemen van een besluit noodig. Staken de
stemmen, met andere woorden, zijn er evenveel vóor- als tegenstem-
mers, dan wordt in eene volgende vergadering nog eenmaal gestemd,
en heeft dan weder hetzelfde plaats, dan staat de staking van stern-
men met eene verwerping gelijk.

Alleen wanneer een keuze of voordracht van personen moet ge-
6chieden, stemt men met briefjes, ongeteekend en gesloten (b.v.
dichtgevouwen). Heeft nu in zoodanig geval staking van stemmen
plaats, dan moet het lot beslissen.

Nog andere voorschriften zijn omtrent de wijze van werken van
den raad in de wet vervat; doch waar de wet zwijgt, kan de raad
zelf daaromtrent bijzondere bepalingen vaststellen. Het daarvan opge-
maakte besluit noemt men het reglement van orde.

Hoe noodig het ook zij, dat de leden van den gemeenteraad uit de
beschaafde en verstandige burgers worden gekozen, het is toch on-
mogelijk dat zij allen kennis bezitten van alle gemeentelijke belangen
en van de geheele wetgeving. Een zoogenaamd werkman zal b.v.
moeilijk over het maken van strafverordeningen kunnen oordeelen.
Moet men daarom den werkman uitsluiten? Zeker niet, want de
werkman zal een verstandigen raad kunnen geven, waar derechtsge-
leerde geheel onwetend is. Intusschen heeft de wet getracht te voor-
zien in de moeilijkheid, die zou kunnen ontstaan, door de verplichting
om een besluit te nemen over zaken, waaromtrent de kennis der
leden onvoldoende is. Dan is het zeer gewenscht dat vooraf door de
deskundigen een onderzoek geschiede en door dezen hunne meening
omtrent het voorstel aan de overigen kenbaar worde gemaakt. De
raad heeft daarom de bevoegdheid om vaste commissiën uit deleden

te belasten met de voorbereiding van hetgeen waarover een besluit
moet worden genomen, en tevens, doch dit alleen op voordracht van
burgemeester en wethouders, aan vaste commissiën uit de leden op
te dragen, om het dagelijksch bestuur, en dit zijn juist burgemeester
en wethouders, in het beheer van bepaalde takken van de huishou-
ding der gemeente bij te staan (zoogenaamde commissiën van bijstand).
Van deze laatste is de burgemeester of een der wethouders altijd
voorzitter.

Zoo vindt men in sommige gemeenten commissiën voor de gelde-
lijke aangelegenheden, voor de strafverordeningen, enz.

Wij merkten op dat hier sprake is van vaste commissiën. De regelen
voor het benoemen van andere commissiën, tot uitvoering van een
bijzonderen last, worden door den raad zelf bij het reglement van
orde vastgesteld.

Het lidmaatschap van den raad is eene onbezoldigde betrekking;
terecht, want zucht naar wezenlijk geldelijk voordeel mag geen gewicht
in de schaal leggen bij het al of niet aanvaarden van openbare bedie-
ningen van dien aard. Bovendien, hoe meer onafhankelijke personen
hoe beter. Toch mogen anderen niet worden uitgesloten omdat de tijd
voor hen te kostbaar is en brengt de billijkheid soms het toeleggen
eener schadevergoeding mede. De wet heeft echter niet gewild dat in
dit opzicht verschil zou bestaan, en wanneer de raad dit zoo bepaalt
genieten daarom de leden, zonder onderscheid, een zoogenaamd pre-
sentiegeld voor de zittingen die zij werkelijk hebben bijgewoond, als
tegemoetkoming voor het verlies van den tijd, in het belang der
publieke zaak besteed.

Het zou volstrekt onmogelijk wezen, den gemeenteraad steeds te
doen vergaderen, steeds werkzaam te doen zijn, en toch moet er een
schier voortdurende werkkracht wezen, die de zaken gaande houdt,
die beheer voert en kleine dingen regelt. De wet heeft dien bijzon-
deren werkkring opgedragen aan het zoogenaamde dagelijksch be-
stuur, dat gevormd wordt door den burgemeester met twee of meer
leden van den raad, die den titel van wethouder dragen.

Dat zulk een dagelijksch beheer volkomen onmisbaar is, blijkt
terstond, wanneer men opmerkt wat de wet bijzonder aan burge-
meester en wethouders opdraagt. Het is voldoende, er op te wijzen
dat het dagelijksch bestuur belast is met het uitvoeren der gemeente»
lijke verordeningen, die de raad heeft vastgesteld; het houden van

toezicht over de administratie van den gemeente-ontvanger en op het
beheer en het onderhoud van alle plaatselijke werken en eigendommen,
de brandbluschmiddelen, enz.; het benoemen en ontslaan van ambte-
naren ter secretarie en van wijk- en brandmeester, enz. Verder wordt
al hetgeen ter overweging en beslissing in den raad wordt gebracht,
door het dagelijksch bestuur voorbereid. Immers, de leden van den
raad mogen wel uit eigenhoofde voorstellen doen, van welken aard
ook, of, zooals men het uitdrukt, zij hebben wel het recht van
initiatief, maar de regel is natuurlijk dat de meeste voorstellen,
inzonderheid de ontwerpen der eigenlijke gemeentelijke wetten of
plaatselijke verordeningen, uitgaan van burgemeester en wethouders.
Het is volstrekt geen vereischte dat die ontwerpen of de voorstellen
der raadsleden onveranderd worden goedgekeurd of wel verworpen.
Elk lid van den raad heeft het recht om veranderingen of bijvoe-
gingen voor te dragen, waarover dan op de gewone wijze wordt be-
slist. Zulk een voorstel tot wijziging eener gedane voordracht noemt
men een amendement.

Het minste getal wethouders (in gemeenten van niet meer dan
twintigduizend zielen) bedraagt twee, het hoogste (in de overige
gemeenten) drie of vier. De helft hunner treedt om de drie jaren af.
In welke volgorde die aftreding plaats heeft, bepaalt het lot. Intus-
schen zijn ook hier de aftredenden dadelijk herkiesbaar. Op den
eersten Dinsdag in September in de jaren 1893, 1896, 1899, enz.
heeft door en uit de leden van den raad, de gewone verkiezing
plaats van wethouders, die met dien dag hunne zesjarige bediening
neerleggen.

In vele gemeenten worden bijzondere af deelingen der werkzaam-
heden, die het voortdurend toezicht van éen bepaald deskundige
vereischen, dan ook aan bepaalde wethouders opgedragen; zoo heeft
men b.v. een wethouder voor het onderwijs, een ander voor de
openbare werken, een ander voor de geldmiddelen, een ander voor
den burgerlijken stand.

Dit laatste punt vereischt eenige toelichting, Volgens de burgerlijke
wet bestaan in elke gemeente registers, die voortdurend worden bij-
gehouden en waaruit met grooto zekerheid blijkt van alle plaats
hebbende geboorten, huwelijken, echtscheidingen en sterfgevalion en
van alle bijzonderheden welke daarop betrekking hebbon. Deze nuttige
instelling, welke wij nog aan de Fransche overheersching te danken

hebben, levert zooveel zekerheid en gemak op, dat zij wel onmisbaar
kan worden genoemd en er zeker de meest mogelijke zorg aan behoort
te worden besteed. De ambtenaar nu, die met het bijhouden dezer
belangrijke registers wordt belast, en die, ofschoon de taak zelf feite-
lijk meestal door anderen wordt waargenomen, daarvoor verantwoor-
delijk is, noemt men ambtenaar van den burgerlijken stand. Hij wordt
door den gemeenteraad benoemd en uit de leden gekozen. De burge-
meester echter, ofschoon geen lid van den raad zijnde, is toch in deze
betrekking altijd benoembaar. Meestal wordt dan ook de burgemeester
of een der wethouders voor de taak aangewezen.

Hoe gewichtig de werkkring van den gemeenteraad ook zijn moge,
hij is ondergeschikt aan de hoogere wetgevende machten; bovendien
moeten zijne besluiten aan het openbaar belang bevorderlijk wezen
en mogen geenszins, in strijd met het algemeen, een bijzonder belang
op den voorgrond stellen. Voor de handhaving van dit beginsel waakt
de burgemeester, die elk door den raad genomen besluit, dat hij
stiijdig acht met Rijks- of provinciale wetten of met het algemeen
belang, niet ten uitvoer brengt, maar aan den Koning tot schorsing
(tijdelijke buiten werking stelling) of vernietiging voordraagt. De
Gedeputeerde Staten der provincie zijn verplicht den Koning daar-
omtrent van raad te dienen, en wanneer na dertig dagen, volgende
op de kennisgeving van het voorgevallene door den burgemeester aan
Gedeputeerde Staten, geene schorsing of vernietiging door den Koning
is bevolen, moet het besluit van den raad worden ten uitvoer gelegd.

Tot de bevoegdheden van den raad behoort mede het benoemen
en bezoldigen van gemeente-ambtenaren; doch ook dit punt vereischt
eenige toelichting.

De burgemeester is in den eigenlijken zin des woords geen ambte-
naar der gemeente. Zijne bezoldiging wordt onder goedkeuring des
Konings door Gedeputeerde Staten der provincie vastgesteld, maar
komt ten laste der gemeentekas. De raad wordt er over gehoord.

Is er in de gemeente een commissaris van politie, dan wordt deze
door den Koning benoemd en ontslagen. Zijne bezoldiging, door den
Koning geregeld, wordt mede door de gemeente betaald.

De wethouders die, als raadsleden, evenmin gemeente-ambtenaren

zijn, genieten uit de gemeentekas eene jaar-wedde, die door Gedepu-
teerde Staten onder goedkeuring des Konings wordt vastgesteld en
die zij voor de helft ontvangen als vast inkomen en voor het overige
als presentiegeld, naarmate zij de vergaderingen van het dagelijksch
bestuur bijwonen, en dus op dezelfde wijze als de leden van den
gemeenteraad.

De dienaren van politie, onder welke benaming deze dan ook voor-
komen, worden door den burgemeester aangesteld, de gemeenteveld-
wacht op het platteland door den Commissaris des Konings in de
provincie. De gemeente draagt alweder de bezoldiging, die door den
raad wordt vastgesteld.

Gemeente-ambtenaren, welke niet alleen uit de gemeentekas wor-
den betaald, maar die ook bepaaldelijk door den raad worden be-
noemd en ontslagen, zijn vooral de secretaris en de ontvanger, en
verder de ambtenaren bij de gemeente-administratie, de raadsboden,
de onderwijzers bij de gemeente-scholen, de gemeente-geneesheeren.
Hun traktement wordt mede door den raad vastgesteld, behalve dat
van den secretaris en den ontvanger, hetwelk door Gedeputeerde
Staten wordt bepaald.

Ook is de raad soms geroepen om te voorzien in de vervulling
van andere bedieningen, waarvan de bekleeders niet zoozeer als
ambtenaren kunnen worden aangemerkt, omdat zij minder in dienst
der gemeente staan, zooals de leden van het burgerlijk armbestuur
en van de plaatselijke schoolcommissiën.

Over twee der bovengemelde ambtenaren dient nog iets naders te
worden gezegd: den secretaris en den ontvanger. De eerste voert,
met uitzondering van de geldelijke aangelegenheden, bijna het geheele
beheer der gemeente en van alles wat door de Rijkswetten aan de
zorg der gemeentebesturen is toevertrouwd. De ontvanger voert
bepaald de geldelijke administratie, onder bijzonder toezicht van
burgemeester en wethouders. Hij is verplicht om, tot zekerheid van
zijn beheer, een zakelijken borgtocht te stellen, hetzij hijzelf zijne
goederen verbinde, hetzij een ander dat te zijnen behoeve doe. Onder
zakelijke borgtochten verstaat men vooral het stellen van hypotheek
op onroerende zaken en het verbinden van kapitalen ingeschreven op het
grootboek der nationale schuld. In de gemeenten waar de ontvangst ge-
ring en de bezoldiging laag is, kan onder goedkeuring van Gedeputeerde
Staten genoegen worden genomen met een persoonlijken borgtocht»

die hierin bestaat, dat een ander zich in het algemeen verbindt om
de geldelijke verplichtingen van den ontvanger na te komen, wan-
neer deze zelf in gebreke is.

Ook de burgemeester eener gemeente kan tot secretaris dierzelfde
gemeente worden benoemd, en bovendien kan dezelfde persoon bur-
gemeester, secretaris of ontvanger van meer dan éene gemeente zijn,
althans wanneer de bevolking van elk dier gemeenten niet meer dan
vijfduizend zielen bedraagt, de gemeenten aan elkaar grenzen en te
zamen niet meer dan tienduizend zielen bevatten.

De betrekkingen van secretaris en ontvanger derzelfde gemeente
kunnen niet door denzelfden persoon worden bekleed, dan alleen in
gemeenten van niet meer dan vijfduizend zielen en mits de secretaris
niet tevens burgemeester zij, daar deze, als lid van het dagelijksch
bestuur, op de gemeente-administratie toezicht houdt.

Het is juist het geldelijk beheer, dat het nauwst tot de gemeente-
lijke huishouding in betrekking staat. Zij heeft hare inkomsten en
uitgaven en zij heeft vaste regelen daarvoor, in hoofdzaak door de wet
bepaald. Wij merkten reeds op, dat de gemeente ook eigen bezittingen
kan hebben, die, b. v. door verhuring of belegging, rente kunnen op-
leveren, doch geen enkele gemeente kan daardoor alleen in haar
onderhoud voorzien. Trouwens, al ware dit zoo, dan nog zou de
administratie niet zoo heel eenvoudig zijn en toch eene nadere be-
schouwing ten volle verdienen, met het oog op de talrijke en onder-
scheidene uitgaven.

Bij die beschouwing zullen wij al dadelijk opmerken, dat het niet
alleen de gemeente-ontvanger is, wiens bemoeiingen in deze zaak zijn
betrokken.

Het is alweer de gemeenteraad, die, met burgemeester en
wethouders, op de inkomsten en uitgaven der gemeente rechtstreeks
den meesten invloed uitoefent en die eigenlijk geheel regelt.

Nimmer is het met volkomen zekerheid te zeggen, welke de inkom-
sten en uitgaven der gemeente in een volgend jaar zullen zijn, maar
de wet heeft toch gewild dat men die te voren zoo na mogelijk zal
bepalen, om alle willekeur en wanbeheer te voorkomen. Dit geschiedt
door het maken eener raming of zoogenaamde begrooting, welke vier
maanden vóór den aanvang van een nieuw jaar door burgemeester
en wethouders wordt opgemaakt en den raad aangeboden.

Op die begrooting komen natuurlijk ife de eerste plaats de te ver-
wachten ontvangsten voor, en daarom hebben wij thans gelegenheid
om even een overzicht te geven van hetgeen in de kas der gemeente
vloeit of kan vloeien. Een oningewijde zou allicht denken dat, daar de
gemeente een onderdeel van den Staat is, deze laatste aan elke ge-
meente slechts heeft uit te keeren wat zij noodig heeft. Wij willen
nu niet onderzoeken of dit denkbeeld ook geheel voor uitvoering
vatbaar zou wezen. Gedeeltelijk stemt het met de werkelijkheid over.
een; doch over het algemeen moeten de gemeenten in haar eigen
onderhoud voorzien, en bij de gemeentewet is geregeld op welke wijze
dit geschiedt.

Behalve de inkomsten uit eigen bezittingen, wordt, hetgeen de
gemeente behoeft, hoofdzakelijk gevonden uit zoogenaamde plaatse-
lijke belastingen, die voor een groot deel in verband staan met de
Rijksbelastingen.

Onder de voornaamste Rijksbelastingen rekent men: de grondbe-
lasting en de personeele belasting, die wij bij een overzicht van de
belastingheffingen in het algemeen nog wel eens zullen ontmoeten.

De opbrengst der personeele belasting nu komt, sinds de afschaf-
fing der plaatselijke accijnzen, voor het grootste deel aan degemeen-
ten, want deze kunnen over viervijfde gedeelten van de opbrengst
daarvan beschikken.

Verder mogen zij heffen veertig opcenten, dat wil zeggen veer-
tig percent, van de hoofdsom (de eigenlijke belasting) der grond-
belasting van gebouwen en tien opcenten van de hoofdsom der grond-
belasting van landerijen enz., benevens een onbepaald aantal opcenten
op de hoofdsom der reeds genoemde personeele belasting, die het Rijk
in de gemeente heft. Deze laatste opcenten bedragen in sommige ge-
meenten meer dan honderd.

Eindelijk kunnen, behalve eenige kleine heffingen, zooals honden-
belasting en vergunningsrechten, ook nog zoogenaamde hoofdelijke
omslagen of andere plaatselijke directe belastingen worden ingesteld,
die daarin bestaan, dat de belastingschuldige ingezetenen, in evenre-
digheid van hun draagkracht, eene zekere som in de gemeentekas
storten.

In den laatsten tijd verkeeren de geldmiddelen van onderscheidene
gemeenten in vrij treurigen toestand, en het is zeer noodig daarin
eone andere regeling te brengen. Van de genoemde bronnen van in-
komst is wat de gemeente van hot personeel trekt verweg de voor-
naamste, en hieruit volgt, dat in plaatsen waar weinig of geene
vermogende lieden wonen, waar men zeer eenvoudig leeft en waar

dus de personeele belasting (zooals men weet eene belasting op huur-
waarde, deuren, vensters, haardsteden, mobilair, enz.) weinig oplevert
en ook niet veel door middel van hoofdelijke omslagen kan worden
verkregen, de kunst om rond te komen niet altijd zoo gemakkelijk
te beoefenen is, zelfs niet, wat nu juist niet overal het geval is,\'waar
men de tering naar de nering weet te zetten.

Toen in 1865 de zoogenaamde accijnzen of belastingen op artikelen
van verbruik als gemeentebelastingen werden afgeschaft, moesten de
gemeenten daarvoor eene vergoeding hebben. De afschaffing zelvo
was zeer toe te juichen, want alle accijnzen geven aanleiding tot den
onzedelijken smokkelhandel en maken de levensbehoeften duurderi
meest ten nadeele der lagere volksklassen, waar men bij kleinere hoe-
veelheden koopt. Maar de gemeenten konden die bron niet missen en
men gaf ze een aandeel in de opbrengst der personeele belasting.
Echter werd hierdoor slechts een deel der gemeenten gebaat. Immers,
in de eene gemeente wordt in verhouding tot het gezamenlijk bedrag
der belastingen veel personeel opgebracht, in de andere weinig; waa_rweinig opgebracht wordt ontvangt de gemeente ook minder en toch
wordt wellicht in diezelfde gemeente zeer veel opgebracht aangrond-
belasting, waardoor de gemeentekas echter minder gebaat wordt. Som-
migen willen dan ook het bedrag, dat het Rijk aan de gemeente uit-
keert, niet hoofdzakelijk afhankelijk stellen van do opbrengst van het
personeel alleen, maar ook een grooter aandeel in de opbrengst der
grondbelasting toekennen.

Bovendien acht men het wenschelijk, de invoering van nog meer
bijzondere plaatselijke belastingen mogelijk te maken, en als zoodanig
worden meestal genoemd: de vermogensbelasting, de verterings-
belasting, de bedrijfsbelasting en het debietrecht.

De hoofdelijke omslag of plaatselijke directe belasting, welke thans
in de gemeentewet is toegelaten, neemt veelal den vorm aan eener
bepaalde inkomstenbelasting, dat wil zeggen, men betaalt eon zeker
percent van zijn werkelijk inkomen. Maar er is veel getwist over de
vraag, aan welke belasting de voorkeur moet worden gegeven: aan
die naar het werkelijk inkomen of aan die naar het werkelijk ver-
mogen, en daarom zou men dan de gemeente tusschen die beide
soorten een keus willen laten doen.

Wat eon vex\'teringsbelasting is begrijpt men gemakkelijk, wanneer
wij opmerken, dat tot die soort de personeele belasting gerekond
wordt. Deze heffing is er dus eene naar den uitwendigen staat, den
uiterlijken schijn en, wij mogen er wel bijvoegen, wat men, althans
bij de personeole belasting, daaronder ten onrechte verstaat. Immera

door b. v. huurwaarde, deuren, vensters en haardsteden te belasten,
belast men met den uiterlijken staat tevens lucht en licht en andere
noodwendigheden, en verder datgene wat noodzakelijk is om het
hoofd te bieden aan de eischen van den tijd en de mededinging. Om
die reden en andere dergelijke bestaan tegen alle verteringsbelastin-
gen gegronde bedenkingen.

Ook tegen de bedrijfsbelasting bestaan ernstige bezwaren. Men
verstaat hieronder vooral eene belasting op ondernemingen van handel
en nijverheid, uitgeoefend in winkels, fabrieken, werkplaatsen, kan-
toren en magazijnen binnen de gemeente; maar zoowel in deze als
in de verteringsbelasting kan men gemakkelijk, en dit is dan ook
veelal een hoofddoel van die heffingen, hen aanslaan, die in de ge-
meente het belastbaar bedrijf uitoefenen, zonder er werkelijk te wonen.
Dit is een gevaarlijk beginsel, want zoo gaat de eene gemeente
feitelijk belasting heffen van de inwoners van andere gemeenten.
Bovendien houdt men, zooals gewoonlijk, te weinig de eenheid van
belangen en den nauwen samenhang der dingen in het oog. Men
zegt: het is billijk dat de gemeente, die zich bijzondere uitgaven voor
handel en nijverheid getroost, ook hen in de lasten aanslaat die,
ofschoon elders wonende, daarvan mede genieten. Maar ook deze
redeneering kan niet geheel opgaan, want wat de gemeente schijnbaar
ten gerieve van handel en nijverheid alleen doet, is niet minder in
het belang van het algemeen, en nooit is het juist uit te maken, wie
er door gebaat worden en in hoever; terwijl het ook volstrekt onbe-
wijsbaar is dat de uitwonende handelaar van de voordeelen geniet
zonder wederkeerig de gemeente te bevoordeelen.

Debietrechten hebben het doel om sommige gemeenten in de ge-
legenheid te stellen, meer voordeel te trekken van het vreemdelingen-
bezoek. Juist daarom is ook deze belasting bedenkelijk, daar men,
door ze te heffen, de beteekenis van het vreemdelingenbezoek mis-
kent. Het is onbetwist dat de stroom van vreemdelingen, die ons
land bezoekt, door het verbruik van eene verbazende hoeveelheid spijs en
drank en den aankoop van allerlei zaken, de inkomsten van het volk
zeer verhoogt. En zal men nu zeggen: er valt van die vreemdelingen nog
meer te trekken; laten wij halen wat wij kunnen ?" Dit zou zijn de be-
kende spreuk toepassen, dat men de belastingschuldigen moet knijpen
zoolang ze niet schreeuwen, maar het zou tevens wezen onbillijk en on-
practisch. Men rekent den vreemdeling voor zijn verblijf en zijne verte-
ringen wat men maar eenigszins kan. De meeste artikelen zijn bovendien
reeds belast. Wijn, bier, suiker en vleesch zijn belast. Gedistilleerd is
zwaar belast. De verkoop in het klein van sterken drank is belast.

Nu zou de gemeente nog eens gaan belasten den verkoop in het klein
van artikelen als tabak en sigaren, bier, limonade, enz. Maar daar-
door zullen dan toch ook de ingezetenen worden getroffen, en deze
zullen meestal betalen van hetgeen reeds door andere Rijks» en ge-
meentebelastingen is bezwaard.

Alleen de inkomstenbelasting is werkelijk te verdedigen, omdat in
deze elk zooveel mogelijk in de kosten der huishouding kan bijdragen
naai\' gelang van zijne draagkracht.

Bij de bespreking der algemeene Rijksbelastingen vinden wij
wellicht nog gelegenheid om op dit punt terug te komen. Wij mogen
ons thans geene verdere uitweiding veroorloven, daar het eigenlijk de
begrooting van ontvangsten en uitgaven is, die ons bezighoudt.

Wij hebben met het bovenstaande de ontvangsten op de gemeente-
begrooting of zoogenaamde baten overzien en keeren dus nu het
blaadje om.

Wat de begrooting der uitgaven bevat behoeft nauwlijks vermel-
ding, ofschoon de gemeentewet het in alle bijzonderheden opnoemt,
om daardoor uit te maken wat op de raming moet voorkomen,
hoewel nog vele andere uitgaven, in de wet niet vermeld, noodig
zijn. Worden, tengevolge der algemeene wetten van het Rijk, aan de
gemeente uitgaven opgelegd, dan moet ook daarvoor een post worden
uitgetrokken, en wanneer de raad dit niet doet, dan geschiedt het
door Gedeputeerde Staten der provincie, want de begrooting is aan
de goedkeuring van dit lichaam onderworpen.

Welke kracht heeft eene begrooting? Moet er juist worden uitge*
geven wat er op vermeld is? Natuurlijk niet. Maar mag men meer
uitgeven; mag de begrooting worden overschreden ?

De wet geeft op die vraag het antwoord. Buiten de begrooting
kan geene uitgaaf geschieden dan met machtiging van Gedeputeerde
Staten. Slechts in buitengewone gevallen van dringenden spoed kan
de raad tot zulke uitgaven besluiten, mits terstond de zaak zelve en
de reden waarom zoo gehandeld is aan Gedeputeerde Staten worden
medegedeeld, met aanduiding van den post van ontvangsten, waaruit
de hoogere uitgaaf moet worden gevonden. Bijzondere uitgaven, welke
bestreden worden uit posten, die blijken niet noodig te zijn, of uit
den post voor onvoorziene uitgaven, die altijd op de begrooting moet
voorkomen, hebben trouwens dikwijls plaats. Er geschiedt dan op de
begrooting afschrijving van posten of overschrijving van den eenen
post op den. anderen. Dit kan echter niet of er moet machtiging toe

verleend zijn bij de begrooting zelve of bij een afzonderlijk raads-
besluit, dat door Gedeputeerde Staten moet worden goedgekeurd; en
om de af- en overschrijving, waartoe bij de begrooting machtiging is
verleend, te doen plaats hebben, behoeven burgemeester en wethou-
ders, die de begrooting feitelijk uitvoeren, in ieder geval toestemming
van den raad.

Bij de begrooting worden de inkomsten en uitgaven dus slechts
geraamd, maar het dagelijksch bestuur moet van de werkelijke ont-
vangsten en uitgaven wel degelijk rekening en verantwoording doen.

Intusschen is de gemeente-ontvanger belast met de invordering van
alle baten en het doen van alle betalingen. Deze betalingen geschie-
den op bevelschriften of zoogenaamde mandaten, geteekend door den
voorzitter van het college van burgemeester en wethouders, met éen
der wethouders. Door den ontvanger wordt jaarlijks rekening gedaan
aan het dagelijksch bestuur, dat van zijne zijde, binnen zeven maan-
den na afloop van elk dienstjaar, rekening en verantwoording doet
aan den raad. Zij ligt voor het publiek ter lezing en wordt algemeen
verkrijgbaar gesteld. Zij wordt door den raad onderzocht en voorloo-
pig vastgesteld, maar moet daarna door Gedeputeerde Staten voorgoed
(definitief) worden vastgesteld, en door deze vaststelling worden-
gemeente-ontvanger en burgemeester en wethouders van hunne ver
antwoording over het vorige dienstjaar ontheven (gedechargeerd).

In den loop onzer schetsen van de gemeentelijke huishouding zien
wij zoo telkens eene hoogere macht of hoogere machten overdeaan-
gelegenheden der gemeente beslissen, een noodzakelijke maatregel
voor den geregelden en ongestoorden gang van zaken. Onder die
hoogere machten nemen de Gedeputeerde Staten der provincie eene
voorname plaats in, en eene afzonderlijke afdeeling van de gemeente-
wet is dan ook gewijd aan de besluiten der gemeentebesturen, die
aan de goedkeuring van Gedeputeerde Staten onderworpen zijn.
Hiertoe behooren vooral: het aangaan van geldleeningen, het als
eigenares beschikken over de voornaamste eigendommen der gemeente,
het aanvaarden van legaten of schenkingen, het onderhands verhuren
of in gebruik geven van gemeente- eigendommen en aanbesteden van
werken of leverantiën en het voeren van rechtsgedingen. De weige-
ring van Gedeputeerde Staten, om een besluit goed te keuren, is in
hooger beroep aan de uitspraak des Konings onderworpen. Dat de
gemeentelijke begrootingen van inkomsten en uitgaven mede de
goedkeuring der Staten behoeven, hebben wij reeds opgemerkt. Ook
het invoeren, wijzigen of afschaffen van plaatselijke belastingen ver-

eischt de tusschenkomst der Staten, die de daartoe strekkende be.
Bluiten der gemeentebesturen aan den Koning ter goed- of afkeuring
voordragen. Wij zien uit een en ander, dat de provinciale besturen
in het beheer van de financiën der gemeente vooral zeer nauw be-
trokken zijn.

Overal zien wij er de bewijzen van, dat het bestuur der gemeente
aan de hoogere en algemeene wetgeving onderworpen is. De Rijks-
wetten verplichten haar om onderscheidene jnstellingen of inrichtin-
gen te hebben, die nu eens betrekking hebben op het zedelijk doel
van den Staat, dan weer op het stoffelijk belang der maatschappij.

Zoo zouden wij hier al dadelijk gelegenheid hebben om te spreken
over het onderwijs. Maar het onderwijs wordt meer in het bijzonder
als eene Rijkszaak beschouwd en bij een later overzicht van het Hij ks-
bestuur is die bespreking dus meer op haar plaats.

Als het ware naast de plaatsen, w^raar de jeugd voor het maatschap-
pclijk en daardoor ook voor het staatsburgerlijk leven wordt opgeleid,
vinden wij de inrichtingen ten behoeve van hen die, door het gemis
eener voldoende maatschappelijke stelling, van het staatsburgerlijk
leven grootendeels zijn uitgesloten. Wij bedoelen die van weldadigheid.

liet bestaan eener klasse van armen, het zoogenaamd pauperisme,
schijnt wel onafscheidelijk aan het bestaan van eiken Staat verbonden
te zijn. Nevens hen, die moedwillig of door onachtzaamheid lijden,
zullen wel steeds slachtoffers van het ongeluk en van minder gunstige
maatschappelijke toestanden gevonden worden. In ons vaderland was
liefdadigheid steeds een hoofdtrek der burgers, maar de Staat schoot
wel eens in zijn taak te kort, en terecht schreef dan ook de staats-
regeling van 1798 voor, dat het vertegenwoordigend lichaam het arm-
bestuur over de geheele republiek zou regelen. Toch hebben wij voor
1854 geen wezenlijke arm wet gehad. De grondwet van 1848 schreef
voor, dat het armbestuur een onderwerp van de aanhoudende zorg
der regeering zou zijn en door eene wet moest worden geregeld. Deze
is daarna, den 28 Juni 1854, tot stand gekomen en bij eene latere
wet van 1 Juni 1870 gewijzigd. Deze wetten regelen in hoofdzaak
de zoogenaamde burgerlijke armbesturen, die door de gemeenten,
althans hoofdzakelijk door de gemeenten, worden opgericht.

De geest en het beginsel der armwet zijn deze: de arm verzorging
in het algemeen moet worden overgelaten aan kerkelijke en bijzon»
dere instellingen; het burgerlijk armbestuur ie tot leniging der armoede

geroepen, waar van kerkelijke of particuliere zijde geen onderstand
te bekomen is.

Er bestaan ook wel andere dan gemeentelijke instellingen van arm-
Terzorging, maar de gemeentelijke armbesturen treft men alom aan.
Somtijds zijn deze van gemengden aard, dat wil zeggen: gedeeltelijk
beheerd door de gemeente, gedeeltelijk door de kerk of bijzondere
personen; op deze en op de zuiver burgerlijke is de wet vooral toe.
passelijk.

De Regeering doet jaarlijks van den toestand van het armwezen
en hare werkzaamheden op dit gebied een verslag aan de Staten-
Generaal; daarom moeten de besturen van alle instellingen van wel-
dadigheid van hunne zijde de noodige opgaven aan den Minister van
Binnenlandsche Zaken doen. De kerkelijke en particuliere instellingen,
die veelal door de openbare liefdadigheid in staat gesteld worden
om hare taak naar eisch te vervullen, zijn ten gerieve der ingezetenen
beperkt in de vrijheid tot het houden van openbare collecten, enz.,
die niet mogen plaats hebben dan na kennisgeving aan het gemeen-
tebestunr, dat zelfs, behoudens beroep op den Koning, de inzameling
kan stuiten. Alleen collecten in de kerken en die voor instellingen
eener kerkelijke inrichting, enkel aan de huizen der lidmaten van
het kerkgenootschap, zijn geheel vrij.

De burgerlijke armbesturen worden door den raad der gemeente
benoemd en zijn aan dezen rekenplichtig. Die besturen hebben soms
bepaalde afgezonderde fondsen te hunner beschikking; anders komen
de uitgaven, als alle andere kosten der gemeente, ten laste der gewone
begrooting. Voor vele gemeenten is het armbeheer een drukkende
last, die een betere regeling van het inkomen mede zeer wenschelijk
maakt. Er is echter voor sommige een tijd van zwaarder druk ge-
vreest, toen de kosten van verpleging van eenen arme, door eenege-
meente, teruggegeven werden door die waar de arme zijn wettige woon-
plaats (domicilie van onderstand) had. Zeer vele armen, in de
groote steden aan het armbestuur vervallen, bleven voortdurend
ten laste van het platteland. Thans blijven de kosten der verpleging
van eenen arme, die ergens wordt bedeeld, ten laste van die gemeente
en teruggaaf (restitutie) heeft niet meer plaats.

In de besturen der gemengde instellingen van weldadigheid wordt
ook ten deele door de gemeente voorzien.

De beschikbare gelden van alle burgerlijke en gemengde instellin-
gen worden op eene door de wet aangewezen wijze belegd, en de
machtiging van Gedeputeerde Staten voor de beschikking over de
goederen der instelling, is voor het bestuur een vereischte.

Bedelarij en landlooperij zijn verboden en er bestaan bedelaarsge*
stichten, waarin zij, die deswege zijn veroordeeld, kunnen en soma
moeten worden overgebracht en waarin ook andere behoeftigen kun
nen worden opgenomen.

Men verwarre vooral de instellingen van armenzorg niet met die tot
voorkoming van armoede. Het voorkomen van armoede is zeker veel
schooner taak dan het bedeelen, en rechtstreeks in het belang der
maatschappij. Onze vooronders droegen, veelal uit een godsdienstig
oogpunt, tot verval van maatschappelijke welvaart bij, door het stich-
ten van hofjes en dergelijke instellingen van een blijvend karakter
en met een eigen, afzonderlijk vermogen. De vrij algemeen bekende
maatschappij van weldadigheid levert een voorbeeld op eener parti-
culiere instelling van lateren tijd, en op gemeentelijk gebied kennen
wij vooral de werkinrichting en de bank-van-leening, welke laatste
voorschot geeft op roerend goed, tegen rente. Het is proefondervinde-
lijk bewezen, dat deze instelling de armoede eer verergert, daar niet
altijd in geval van behoefte geleend wordt, het leenen zelf niet goed-
koop kan zijn en bij gebreke van aflossing de verkoop der panden
steeds schadelijk is voor den eigenaar. Het ware, naar onze meening,
de taak der gemeentebesturen om langzamerhand dergelijke instel*
lingen van twijfelachtig nut te doen vervallen en vooral niet toe te
laten, dat banken van leening door particulieren onder een valschen
naam worden gehouden, zooals in den laatsten tijd in de groote
gemeenten op ergerlijke wijze plaats heeft.

In den aanvang onzer schetsen hebben wij een en ander medege»
deeld omtrent de staatkundige geschiedenis en de wording van het
Rijk en merkten daarbij reeds op hoe,, meerendeels door toevallige
omstandigheden, de verdeeling van het land in provinciën, ook wel
gewesten genaamd, ontstaan is. Holland is bij de grondwet van 1848
in twee deelen: Noord- en Zuid-Holland, gesplitst, terwijl de provinciën
Brabant en Limburg hoofdzakelijk gevormd zijn uit de vroeger ver-
melde generaliteitslanden.

Vóór de laatste verandering in de grondwet (1887) werden daarin
de namen der elf provinciën opgenoemd en werd aan Limburg den

naam gegeven van hertogdom. Ook thans wordt dat gewest nog wel
eens zoo genoemd, doch ten onrechte. Toen op den 19 April 18;i9
België door onze Regeering als een onafhankelijk Rijk werd erkend,
werd een deel van het landschap Limburg, toen eene provincie van
het Vereenigd Koninkrijk, aan ons land toegewezen, doch met bepa-
ling dat de Koning over de oostelijke helft, die over de Maas aan de
zijde van Duitschland ligt, als hertog regeeren zou, en dat dit ooste-
lijk gedeelte zou behooren tot het toen bestaande verbond van Duit-
sche Staten. Aan dit oorspronkelijk plan is echter geen gevolg gegeven.
Limburg kwam, zooals het ons tegenwoordig toebehoort, geheel aan
Nederland, onder de regeering van Willem I als Koning, maar het
werd tevens bijna geheel in den Duitschen bond opgenomen, totdat
deze in 1866 ophield te bestaan. Het woord hertogdom heeft dus
alleen eene geschiedkundige beteekenis, niets meer.

Toen elk gewest nog een zelfstandig bestaan had, sprak het van
zelf, dat elk ook zijne bijzondere belangen telde en elke Regeering
voor die inwendige belangen zorg droeg. Toen de Bataafsche Re.
publiek, die boven alles éénheid en ondeelbaarheid (centralisatie)
voorstond, tot stand kwam, werden de afzonderlijke gewesten wel
opgeheven, maar de constitutie van 1806 keerde, door hare verdeeling
van het land in departementen, in hoofdzaak tot den ouden toestand
terug, daarin door de grondwet van 1814 gevolgd, in zooverre althans,
dat de afzonderlijke gewesten, wat het burgerlijk bestuur betreft,
bleven bestaan als hoofdverdeeling van het Rijk. Daar die toestand
nu reeds zoolang geduurd heeft, zijn dan ook steeds vele belangen
aan de bewoners van hetzelfde gewest gemeen en komen zij dikwijls
overeen in verschillende zaken, die hen van de bewoners van andere
gewesten onderscheiden. Vandaar dat het gewenscht is, de eenmaal
getrokken grenzen zooveel doenlijk te behouden.

Is er eene gegronde reden om van dit beginsel af te wijken, dan
laat de grondwet, zooals wij vroeger reeds opmerkten, toe, dat da
grenzen worden veranderd bij eene opzettelijk daarvoor te maken
Rijkswet. Zelfs kunnen provinciën, evenals gemeenten, worden ver*
eenigd en gesplitst en kunnen nieuwe worden gevormd. Mocht ooit
de drooglegging van een deel der Zuiderzee, zoolang reeds voorge-
nomen, inderdaad tot stand komen, dan zal dit laatste voorschrift dot
grondwet waarschijnlijk worden toegepast.

Toen de gewijzigde grondwet van 1848 de meerdere zelfstandig»

heid der gewesten, wat het eigen bestuur betreft, duidelijk uitsprak,
werden daarbij eenige algemeene voorschriften voor dat bestuur
vastgesteld, doch werd tevens bepaald dat eene bijzondere wet, voor
dat cioel opzettelijk in het leven te roepen, de wijze moest regelen,
waarop het gezag en de macht van dat bestuur worden uitgeoefend.
Dit is dan ook geschied. De zoogenaamde provinciale wet is den 6
Juli 1850 tot stand gekomen en thans worden dus, zoowel in de
grondwet als in de provinciale wet, de regelen gevonden waarnaar
onze gewesten worden geregeerd.

Wat wij bij het overzicht der gemeentelijke aangelegenheden op-
merkten, geldt dikwijls ook voor de provinciën. Zóo b.v. is het ook
hier de Koning die regeert, daar immers het gewest slechts een deel
van het Rijk is; maar ook hier wordt het hoofd van den Staat
vertegenwoordigd door een commissaris, die de bevelen des Konings
uitvoert en met het toezicht over de handelingen der Provinciale
Staten belast is. Deze hooge ambtenaar, die werkelijk den titel van
Commissaris des Konings draagt, is voorzitter van de vergaderingen
der Staten van de provincie, die wij spoedig zullen ontmoeten, en hij
heeft de uitvoerende macht, wat ook hier weer beteekent dat, wat
de Staten besluiten, door hem werkelijk ten uitvoer wordt gelegd
of.... niet ten uitvoer gelegd; \'want de Koning heeft de bevoegd-
heid om de besluiten der Staten, die met de wet of het algemeen
belang strijden, te vernietigen of tijdelijk buiten werking te stellen.
Meent nu de Commissaris dat een dergelijk geval aanwezig is, dan
brengt hij het genomen besluit niet ten uitvoer, en neemt de zaak
vervolgens ongeveer denzelfden loop als ten aanzien van dergelijke
besluiten van den gemeenteraad, waarop wij vroeger hebben gewezen.

Mag men veilig aannemen dat elke provincie hare bijzondere, in-
wendige belangen zal hebben en dat hare bewoners inzonderheid
daarop het oog zullen vestigen, dan is het ook gewenscht dat elk
gewest zijne eigene vertegenwoordiging heeft, evenals dat bij de ge-
meenten wordt aangetroffen; en zóo is het ook inderdaad. Deze ver-
tegenwoordiging, welke in betrekking tot haren kring de wetgevende
macht uitoefent, noemt men: de Provinciale Staten. De leden van
dit lichaam worden voor zes jaren door de stemgerechtigde ingezetenen

gekozen, terwijl de helft van hen om de drie jaren aftreedt. De wet
bepaalt waar de Stoten vergaderen, en daar woont ook de voorzitter,
daar worden de dagelij ksche werkzaamheden door de ambtenaren
verricht aan de zoogenaamde provinciale griffie.

Ook het aantal van hen, die in de Staten-vergadering zitting nemen,
is bepaald, met inachtneming van de sterkte der bevolking. Zoo wor-
den b. v. in Zuid-Holland tachtig leden gekozen, waarvan, zooals wij
opmerkten, de helft om de drie jaren aftreedt. Wordt nu dat groot
aantal personen door al de stemgerechtigden gekozen, met andere
woorden: moet elk kiezer veertig personen tegelijk op zijn stembiljet
invullen? Dit zou niet doelmatig wezen en waarschijnlijk de opkomst
der kiezers tegenwerken. Men heeft daarom in 1852, bij eene afzon-
derlijke wet, elke provincie in districten verdeeld en uitgemaakt
hoevele leden binnen eiken kring moeten worden aangewezen. Zóo
worden nergens meer dan zeventien leden tegelijk gekozen (te Am-
Bterdam), hetgeen trouwens meer dan genoeg is en de deelneming
aan de stemmingen zeker niet bevordert. In de andere districten is
het aantal veel minder.

De verdeeling der provinciën in kiesdistricten is tamelijk verouderd,
en het is hier en daar noodig geworden, tot eene betere regeling te
komen, want de ongelijkmatige toeneming der bevolking is oorzaak
dat de vóór veertig jaren aangenomen getallen in verhouding tot die
bevolking niet meer juist zijn ; terwijl de geheel gewijzigde middelen
van verkeer er het hunne toe bijdragen om verandering van de gren-
zen der districten wenschelijk te doen achten. Het betreft echter eene
kiesche en teedere zaak, daar men zoo gemakkelijk, door de distric-
ten zooals men het noemt te verknippen, of andere getallen aan te
nemen, ten gunste of ten nadoele van de eene of andere staatkundig»
partij werken kan.

Veel van hetgeen bij de bespreking der gemeentebelangen, met
betrekking tot de vereischten voor het lidmaatschap, is opgemerkt,
geldt ook voor de Staten. Hetzelfde kan gezegd worden van de met
het lidmaatschap der Staten onvereenigbare betrekkingen, van da
vergaderingen en stemmingen. Teneinde dus niet in herhalingen tt
treden, zullen wij deze punten hier niet in bijzonderheden besproken.
Er blijven genoeg belangrijke zaken over.



		59

		Zoolang de nieuwe kieswet er niet is, en zoo heel spoedig zal ze wel niet komen, hebben alle verkiezingen van leden voor de Tweede Kamer, de Provinciale Staten en de gemeenteraden volgens zekere tijdelijk werkende regelen plaats, welke opgenomen zijn in dezooge» naamde additioneele artikelen (het aanhangsel) der grondwet. Deze bevatten dus een tijdelijke kieswet, waarin voorloopig als vereischte, om kiezer te zijn, alleen de voldoening eener matige belasting gesteld is, hetzij dan dat men die belasting zelf betaalt, hetzij dat men een huis of gedeelte daarvan bewoont, dat niet afzonderlijk in de belas. ting wordt aangeslagen, doch waarvan dan toch een zeker bedrag betaald wordt. Deze personen storten de vereischte som middellijk, da anderen onmiddellijk.

		De Tweede Kamer is de zoogenaamde Kamer van honderd; dat wil zeggen: er zijn honderd leden, die om de vier jaren allen tegelijk aftreden en die gekozen worden in vaste districten, waarin het land voor deze keuze is verdeeld. Deze districten zijn bijna allen enkelvoudig; dit beteekent dat in elk district slechts éen persoon gekozen wordt. Van dezen regel zijn alleen uitgezonderd: het district Amsterdam, bevattende de gemeenten Amsterdam en Nieuwer-Amstel, waarin negen leden worden gekozen; Rotterdam met Kralingen, Charlois en Capelle aan den IJsel, waarbinnen de keuze voor vijf leden wordt uitgebracht; \'s-Gravenhage, dat drie leden afvaardigt; Groningen en Utrecht, beiden met eenige omliggende gemeenten, welke districten ieder twee leden aanwijzen. Dientengevolge zijn er niet honderd maar slechts vier-en-tachtig districten. Velen wenschen ook de genoemde meervoudige districten in enkelvoudige te splitsen, omdat over het algemeen dit stelsel nu eenmaal is aangenomen en er geene afdoende redenen bestaan om daarin juist voor de groote gemeenten verandering te brengen of üever, uitzonderingen te laten bestaan. Intusschen schijnt het geraden om daartoe vooral niet anders over te gaan dan in tijden van kalmte op staatkundig gebied, of b.v. wanneer eene bepaalde aanleiding er toe bestaat, zooals ter gelegenheid der behandeling eener nieuwe kieswet.

		De verkiezingen voor de leden der Kamer van honderd hebben plaats op den tweeden Dinsdag der maand Juni, in 1895, 1899, enz. De aftreding der leden heeft plaats op den derden Dinsdag in Sep-



		78

		dergelijke geschillen in het hoogste ressort te beslissen. De grondwet wil dit ook en heeft eenige regels voorgeschreven voor de samenstelling van zulk een hof, indien dit te eeniger tijd werkelijk tot stand mocht komen.

		Boven hebben wij opgemerkt, dat de strafwetgeving in militaire zaken volgens de grondwet in een algemeen wetboek moet worden vervat. Ook moet de wijze van rechtspleging door eene wet worden geregeld. De tegenwoordige regeling is gegrond op eenige wetten, meestal van vroegere dagteekening, en eischt dringend herziening. Wat het krijgsvolk betreft, dit staat terecht voor krijgsraden en in hooger beroep voor het Hoog Militair Gerechtshof te Utrecht, dat ook in eersten aanleg vonnis velt over de strafbare feiten door hoofd- officieren begaan. Bij de schutterij bestaan voor de berechting der strafbare feiten zoogenaamde schuttersraden, van wier uitspraken hooger beroep bestaat bij Gedeputeerde Staten der provincie.

		Er bestaat een zeker verband tusschen de nu door ons besproken rechterlijke macht en de politie, inzonderheid de Rijkspolitie, omdat de taak der politie niet alleen bestaat in het bewaren van rust en orde, maar ook daarin, dat zij de justitie of rechterlijke macht behulp- zaam is, waar het op de feitelijke uitoefening van het recht aankomt. Wij onderscheiden de politie ingemeente- en Rijkspolitie. De eerste is die, welke in dienst der gemeenten is en daar hoofdzakelijk de orde handhaaft en van de overtredingen der plaatselijke verordeningen bij zoogenaamd proces-verbaal doet blijken. De agenten van politie of, zooals zij op het platte land heeten, de veldwachters, kunnen tevens staan in dienst der Rijkspolitie als onbezoldigde Rijks veldwachters ea hebben dan de bevoegdheid om ook van overtredingen van Rijks- wetten te doen blijken. Het opsporen van de overtredingen der algemeene wetten van het Rijk is natuurlijk de voorname taak der Rijkspolitie. Hiertoe behooren ook de jachtopzieners, beambten die meer in het bijzonder zijn belast met het toezicht op de nakoming van de bepaling der wet tot regeling der jacht en visscherij, en de zoogenaamde marechaussee (eigenlijk: rijdende veld wacht of veiligheidswacht te paard), eene op bijzondere



		100

		De door verovering, inbezitneming en afstand verkregen Oost- Indische gewesten, zooals die langzamerhand in onze macht zijn geraakt, eerst door het beleid der Compagnie, later, ook nog in deze eeuw, door de rechtstreeksche bemoeiingen van den Staat, zijn vooral Java en Maduia, Sumatra, een gedeelte van Borneo, Banka en Billiton, Riouw en Celebes met eenige kleinere eilanden of aanhoorigheden, Ternate en Tidor. Het is van genoegzaam algemeene bekendheid, dat wij niet kunnen gezegd worden al die onmetelijke landen rechtstreeks en geheel te bezitten. Zoo is b. v. Sumatra wel in naam geheel aan ons gezag onderworpen, maar in ieder geval strekt het zich alleen over de kustlan- den uit en is niet overal van even groote beteekenis. Op Java en Madura daarentegen heerschen wij feitelijk en zoo goed als onbeperkt. Alleen zijn op Java de Soesoehoenan van Soerakarta en de Sultan van Djokjokarta vorsten die nog steeds hun waardigheid en titel hebben behouden en zekere rechten uitoefenen, als een gevolg van hunne vroegere vriendschappelijke verhouding tot onze regeering. Hun gezag is echter in vele opzichten een schijngezag, zij staan onder toezicht van onze regeering en kunnen eenigermate als hooge ambtenaren van ons gouvernement worden beschouwd, daar zij door hot Rijk worden gesalarieerd en te zamen een inkomen van ruim een millioen gulden genieten.

		De door ons in Amerika door verovering verkregen zoogenaamde West-Indische bezittingen bestaan in de tegenwoordige kolonie Suri- name, eigenlijk Nederlandsch Guyana, op het vasteland van Zuid- Amerika, en eenige eilanden in de Antillen, die de kolonie Curacao vormen, namelijk Curacao zelf, Aruba, Bonaire, een gedeelte van St. Martin, St. Eustatius en Saba met hunne onderhoorigheden.

		De Oost-Indische bezittingen, verreweg de grootste en belangrijkste, zijn vooral gewichtig uit een oogpunt van verhouding tot het Rijk. Zij zijn steeds uitsluitend als bezittingen beschouwd en er is geen spoor van zelfregeering, waarvan misschien ook wel nimmer sprake zal kunnen zijn. Dit is een uitvloeisel van de bijaondere toestanden en behoeft voor de bezittingen geene minder gewenschte gevolgen te hebben. Erger is het dat zij, tot voor betrekkelijk korten tijd, uitslui- tend werden beschouwd als wingewesten ten voordeele van het zoo- genaamde moederland, waartoe ze zich dan ook bij uitstek leenden. Zij leverden toch steeds als het ware onuitputtelijke hulpbronnen op voor



		105

		krachtons het regeeringsreglement, aan de bijzondere zorg van ons bestuur zijn opgedragen. Het bepaalt dat in elk gewest de aard en dunr der persoonlijke diensten, waartoe de inboorlingen verplicht zijn, de gevallen waarin en de wijze en voorwaarden waarop zij kunnen worden gevorderd, door den Gouverneur-Generaal worden geregeld, in overeenstemming met de bestaande gebruiken, instellingen en behoeften en dat de verordeningen, welke op die persoonlijke diensten betrekking hebben, in elk gewest om de vijf jaren door den Gouverneur-Generaal moeten worden herzien, met het doel om daarin langzamerhand en zonder schokkende overgangen vermindering te brengen. De hier bedoelde heerendiensten worden somtijds tegen betaling gevorderd, en zij kunnen ook worden afgekocht.

		Voorts is aan den Gouverneur-Generaal opgedragen, dat geene belas- tingen geheven worden dan die bij algemeene verordeningen zijn bepaald. Het belastingstelsel wijkt geheel van het onze af. Vooreerst bestaat nog de gewoonte om sommige belastingen niet door Staatsambtenaren te heffen, maar die heffing te verpachten. Administratie en toezicht worden daardoor zeer vereenvoudigd, maar daartegenover staan de misbruiken van smokkelhandel en knoeierij op groote schaal. De voornaamste der hier bedoelde belastingen is die op den verkoop van opium, waaraan de inlandsche bevolking verslaafd is en die dringend eene verbeterde regeling in het belang der inlanders eischt. Het opiumverbruik is eene groote maatschappelijke ramp, die directe tusschenkomst van den Staat wettigt. Wel mag de opium in onze bezittingen niet worden geteeld, maar de invoer is verbazend groot, de sluikhandel wordt door de pachters, die het recht verkrijgen om alleen van den Staat te koopen, en dus ook alleen mogen verkoopen, op ergerlijke wijze gedreven en het onbelaste verbruik is zeer aan- zienlijk. Desniettegenstaande brengt de belasting in den vorm van pacht nog ongeveer twintig millioen op. Verder treffen wij aan: belastingen op goederen welke worden uit- en ingevoerd en op artikelen van verbruik (accijnzen), eene belasting op het bedrijf of patentbelasting, grondlasten, de reeds genoemde hoofdelijke omslagen in plaats van de afgeschafte heerondionston, en verschillende andere heffingen van minder belang. Van do Europeosche ingezetenen wordt ook eene personeele belasting geheven.

		14



		i

		Uit de Huishouding van den Slaat. 9 L De bewoners der gansche beschaafde wereld leven in groote groe- pen: Volken of Stoten genaamd. Wel bestaan tusschen de verschil- lende volken vele punten van aanraking; wel heeft het eene volk dikwijls veel overeenkomst met het andere; maar toch staat elke groep op zichzelf. Binnen bepaalde grenzen gevestigd, bewegen de menschen, die er toe behooren, zich meestal ook in dien kring. Ge- woonlijk stemmen zij overeen in taal en gebruiken. Bovenal, en dit maakt juist den Staat tot Staat, zij hebben hetzelfde bestuur, zij leven onder dezelfde wet, zij leven uit dezelfde beurs: eene groote huis- houding dus. Het kan ons niet onverschillig zijn, hoe het huishouden bestuurd en de beurs aangewend wordt. Wij hebben daarbij zelf belang. Bo- vendien is de wetenschap, die ons leert hoe de Staat is ingericht, ook in andere opzichten zeer belangrijk, vol verscheidenheid en ten hoogste practisch, maar zij wordt weinig gekend en begrepen. Slagen wij in ons doel, dan zullen de Schetsen uit de groote huishouding van den Staat, die wij voornemens zijn te geven, voor die lezers van ons blad, wien dit terrein minder bekend is, een huis- boek kunnen vervangen.

		Niet geheel door vrije keus, meestal slechts door omstandigheden van hun wil onafhankelijk, zijn de menschen tot Volken of Staten vereenigd. Het is daarom niet minder belangrijk te weten hoe onze Staat ontstaan is. Ons vaderland maakte in vroegere eeuwen een deel uit van het groote Duitsche Rijk. Tot de Nederlanden of de Nederkreits behoorden echter niet alleen de tegenwoordige Nederlandsche gewesten, maar ook andere, thans meerendeels Belgisch grondgebied. Ten tijde van Karel V waren er zeventien afzonderlijke gewesten, die in 1548 geheel onafhankelijk werden en eigenlijk nog maar alleen in naam gerekend werden tot het Duitsche Rijk te behooren. Vroeger door ver- 1



		39

		enz. Deze verkiezing is, bij de tegenwoordige regeling van ons Staata- bestuur, in de hoogste mate belangrijk, omdat, zooals wij later meer in bijzonderheden zullen opmerken, de leden van de Eerste Kamer der Staten-Generaal door de Provinciale Staten worden afgevaardigd. Deze laatste oefenen dus middellijk invloed uit op de wetgeving van het Rijk en op de zaken der Regeering in het algemeen. Om die reden noemt men dan ook de Provinciale Staten soms politieke of staatkundige lichamen, en tot op zekere hoogte zijn ze dat. Toch meenen wij er voor te moeten waarschuwen om daaraan veel betee- kenis te hechten. Het is stellig zeker dat de Eerste Kamer veel minder dan de Tweede Kamer een bepaald staatkundig karakter draagt en dat zij veel minder invloed op den loop der Regeering uitoefent. Bij de verkiezingen van leden voor de Gewestelijke Staten schijnt het daarom verstandig, slechts in de tweede plaats te letten op kleur of richting, en in de eerste plaats op algemeene kennis en zin voor het practische. De Staten der gewesten vormen, aangewezen als ze zijn om vooral de stoffelijke belangen, de welvaart van hun gewest te bevorderen, een bij uitstek practisch lichaam. Allerlei nuttige zaken van dadelijk belang te behartigen is hun allereerste plicht. Trouwens, het ontbreekt dan ook in deze colleges niet aan bekwame en degelijke mannen, en de kiezers schijnen tot nog toe over het algemeen werkelijk te handelen in de richting die wij zoo even aan- duidden. XI. Evenmin als de raad der gemeente steeds bijeen kan zijn, evenmin kunnen het de Provinciale Staten. Ook voor het gewestelijk beheer is daarom noodig een klein college, dat zich bepaaldelijk met de dagelijksche leiding belast en met de voorbereiding van hetgeen in de Statenvergadering wordt behandeld. De laatste benoemt daarom uit haar midden een zeker aantal leden, namelijk in Drente vier en in de overige gewesten zes, die den naam dragen van Gedeputeerde Btaten en als zoodanig een bezoldigd ambt bekleeden. De Commissaris des Konings is van beide Staten voorzitter, heeft ïn de Provinciale Staten een raadgevende stem en brengt, evenals «f hij lid ware, stem uit in de vergaderingen van Gedeputeerden, waardoor, en dit is zeer gewenscht, in dit kleine college, het aantal jtemmen in den regel oneven zal zijn. De eigenlijke werkzaamheden der Provinciale Staten zijn, hoe ge- %ichtig ook, betrekkelijk eenvoudig. Er worden jaarlijks twee gewone



		40

		vergaderingen ehouden, die, met het oog op uen tiju waarin zrj vallen: zomer- en najaarsvergaderingen worden genoemd. Buiten- gewene bijeenkomsten hebben alleen plaats, wanneer de eene of andere keuze, b. v. voor leden van de Eerste Kamer der Staten- Generaal, moet worden gedaan, of de Koning het om bijzondere redenen noodig oordeelt. Al bepalen intusschen de werkzaamheden der Staten zich hoofd- zakelijk tot het bijwonen, tweemaal \'s jaars, van vergaderingen, die hoogstens eenige dagen duren, al zijn die werkzaamheden dus over het algemeen zeer eenvoudig, ze zijn er niet minder gewichtig om. In breede trekken zijn ze reeds bij de grondwet omschreven. Daar is beslist, dat de Staten belast worden met de uitvoering der wetten en Koninklijke besluiten, waaromtrent hun door de wet of door den Koning die verplichting is opgelegd. Voorbeelden daarvan vindt men in de aangelegenheden der gemeentelijke huishouding, van het onder- wijs, van den waterstaat, enz. De huishouding der provincie vereischt natuurlijk ook voorziening. De kosten van het bestuur, voor zoover ze niet wezenlijk het gewest zelf betreffen, komen ten laste van het Rijk. Zij worden elk jaar begroot, aan den Koning voorgedragen en vervolgens gebracht op de Staatsbegrooting. Onder deze kosten rekent men b.v. de traktementen van den Commissaris des Konings, van de leden der Gedeputeerde Staten, van den griffier en van de ambtenaren, die onder dezen werkzaam zijn, de kosten van het onderhoud der griffie en van de vergader- lokalen, enz. De gebouwen, waarin de vergaderingen worden gehouden en de bureaux zijn gevestigd, noemt men gewoonlijk het Gouverne- ment, eene benaming die nog dagteekent uit den tijd toen de Com- missaris des Konings in de provincie den titel van Gouverneur droeg. Behalve de gemelde provinciale begrooting, wordt er nog eene opgemaakt en aan de goedkeuring des Konings onderworpen, name- lijk die van de ontvangsten en uitgaven, welke meer in de enge betee kenis van het woord het gewest zelf betreffen. De wet noemt deze: de begrooting der enkel provinciale en huishoudelijke inkomsten en uitgaven. De inkomsten van het gewest zijn uit den aard der zaak niet vele. De wet bepaalt dat de door de Staten voorgedragen provinciale belas- tingen, waartegen bij den Koning geene bedenking bestaat, bij een ontwerp aan de bekrachtiging der wetgevende macht moeten worden onderworpen. Die belastingen bestaan hoofdzakelijk uit opcenten op de hoofdsom der grondbelasting van gebouwde en ongebouwde eigen»



		41

		dommen, en op de hoofdsom der personeele belasting, sluis- en tolgelden, enz., waarbij dan nog de inkomsten uit eigen bezittingen moeten worden gevoegd, zooals b.v. verhuringen van eigendommen. Bij de belastingheffing ten behoeve der provincie geldt als alge- meene regel, dat accijnzen of belastingen op artikelen van verbruik in geen geval mogen worden geheven. Wat de uitgaven betreft, komen op de enkel provinciale en huis- houdelijke begrooting onder anderen voor de kosten van het aanleg- gen en onderhouden van wegen en andere openbare werken, die ten laste van het gewest zijn, en van het onderhoud der provinciale eigendommen; verder de renten en aflossingen van aangegane geld- leeningen, die de provincie, wil zij zich door openbare werken krach- tig in de richting van vooruitgang bewegen, nog al eens moet aangaan; inzonderheid ook de kosten der verpleging van arme krank* zinnigen. Dit laatste is noodig omdat, voorzoover niet op andere wijze in de behoefte aan gestichten voorzien is, het bestuur der provincie, hétzij afzonderlijk, hetzij in vereeniging met de besturen van andere provinciën, krachtens de wet voor de oprichting en in- standhouding van krankzinnigengestichten is aangewezen. Ten slotte moeten op de begrooting alle andere uitgaven voor- komen, die het belang van het gewest vordert of die tengevolge van bijzondere wetten ten laste der provincie komen.

		Handel, nijverheid en vertier te bevorderen, behoort tot de roeping van het gewestelijk bestuur, dat daarom, in verband met het verbod om accijn- zen te heffen, in het algemeen behoort te zorgen dat de doorvoer en de uitvoer naar en de invoer uit andere provinciën niet worden belemmerd en het recht heeft om de belangen der provincie en hare ingezetenen bij den Koning en de Staten-Generaal voor te staan. Het houdt verder toezicht op alle wateren, wegen, bruggen, waterwerken en water- schappen en over alle verveningen; indijkingen, droogmakerijen en mijnwerken, althans voor zoover niet op andere wijze een wettig toezicht wordt uitgeoefend. De regeling wordt overgelaten aan den provincialen wetgever, die b.v. bij zijne reglementen beslist, welke wegen publieke wegen zijn, wie ze onderhouden moeten, enz., die het aanleggen van tramwegen regelt, voorschriften maakt voor de ondernemers van verveningen, enz. Hoever het toezicht zich uitstrekt en op welke wijze het moet worden uitgeoefend, behoorde in onzen tijd van veelvuldig en toenemend verkeer, wel bij eene Rijkswet Tolgens algemeene beginselen te worden geregeld. 6



		42

		Omtrent al de belangrijke aangelegenheden, die wij boven opnoem* den, wordt in de vergaderingen der Provinciale Staten beraadslaagd en boelist, zoo dikwijls het noodig blijkt daaromtrent de eene of andere voorziening te treffen. Maar het dagelijksch bestuur, het col* lege van Gedeputeerde Staten, dat om zoo te zeggen steeds werkzaam is, bereidt ze voor, leidt ze en voert ze uit. Op welke wijse dit geschiedt, wordt nader door de Provinciale Staten bij eene zooge- naamde instructie vastgesteld. En behalve dit, voeren Gedeputeerde Staten beheer overdeinkom- sten en eigendommen der provincie, treden voor het gewest op bij het voeren van rechtsgedingen (wat overigens op naam van den Commissaris des Eonings geschiedt) en houden op al wat de provincie aangaat een gedurig toezicht.

		Vroeger hebben wij reeds opgemerkt, dat een aantal besluiten van den gemeenteraad aan de goedkeuring der Staten onderworpen zijn. Deze bevoegdheid der Staten wordt werkelijk geheel door Gedepu* teerden uitgeoefend. Behalve dit ontdekt men, reeds bij eene oppervlakkige inzage van verschillende Staatswetten, dat in een aantal bijzondere gevallen aan Gedeputeerde Staten beheer of toezicht is opgedragen, zoodat hun werkkring voor een niet gering deel in betrekking staat tot het Rijksbestuur. Bij de wet op het Lager Onderwijs wordt het college telkens genoemd, en er geschiedt op dit punt bijna niets.belangrijks, zonder dat Gedeputeerden worden gehoord of hun inlichtingen wor- den verstrekt. Bij de wet tot regeling van het armbestuur wordt hun opgedragen, toe te zien dat de reglementen der armeninstellingen waarborgen opleveren voor een regelmatig beheer en dat zij niets be- vatten wat strijdig is met de wet of het algemeen belang. Gevangenis- beheer, belastingwezen, militie en schutterij vorderen om strijd hunne tusschenkomst, en tusschen beide merken wij op dat zij zelf» bekleed zijn met een bijzonder rechterlijk gezag. Er zijn namelijk ge- vallen, zooals in zaken van militie en van belastingen, dat door da eene of andere autoriteit eene beslissing is genomen, waartegen men, zooals het heet, in hooger beroep eene nadere uitspraak van Gedepu- teerde Staten mag vragen, die dan soms weer aan de eindbeslissing des Konings onderworpen is. Deze rechtsmacht, die wij nog wel nader ontmoeten, wordt onderscheiden van de gewone, die doorwer- kelijke rechters wordt uitgeoefend. Hier betreft het een verzet tegen



		43

		een daad Tan een ambtenaar of een wettig college, en het lichaam, dat daaromtrent uitspraak doet, oefent, zooals men het noemt, een* administratieve rechtsmacht uit. Zoo zien wij, dat op het gebied van practisch bestuur, geene ander* colleges, wat uitgebreidheid en belangrijkheid van werkkring betreft, met de Gedeputeerden der gewesten kunnen worden vergeleken.

		Feitelijk worden de meeste werkzaamheden natuurlijk niet door Gedeputeerde Staten zelven verricht. De ambtenaren en bedienden der provinciale griffie zijn daarvoor aangewezen. De eerste ambtenaar is de griffier, wiens betrekking door de wet zelf in hoofdtrekken is ge- regeld, doch die voor het overige zijne instructie van de Provinciale Staten ontvangt. Hij wordt dan ook door dezen op voordracht van Gedeputeerden benoemd en woont waar de Staten vergaderen. Voor het overige worden de ambtenaren en bedienden ter griffie door Gedeputeerde Staten benoemd op voordracht van den Commissaris, en deze heeft over de geheele provinciale griffie het oppertoezicht. XII. Tot dusver behandelden wij de wijze waarop de onderdeelen, waarin de Staat voor het burgerlijk bestuur gesplitst is, door de wetten is geregeld. Van die onderdeelen klimmen wij op tot het groote geheel en naderen dus tot het Rijksbestuur zelf: niet het minst belangrijke gedeelte onzer schetsen. Het Rijk der Nederlanden, zooals het sinds 1815 bestaat, is een constitutioneel Koninkrijk, thans onder bestuur van onze jeugdige Koningin Wilhelmina. Dat wij, niettegenstaande de Regeering thans berust in handen eener Koningin, voortdurend zullen blijven spreken van den Koning, tenzij bepaaldelijk de persoon der Koningin mocht worden bedoeld, is reeds vroeger gezegd. Intusschen mogen wij hier wel even opmer* ken, dat volgens een onlangs vastgestelde wet, zoolang eene Koningin regeert, ook het woord Koningin moet worden gebezigd in alle wettelijk vastgestelde formulieren, ambtstitels en officiëele (ambtelijke) bena- mingen, waarin het woord Koning voorkomt. Er zal nu b.v. recht worden gesproken ,/in naam der Koningin,* de ambtenaren zullen teouw aweren «aan de Koningin*, enz.



		44

		Dat de Regeeringsvorm constitutioneel ie, beteekent dat de Koning regeert als opperbestuurder, maar niet als onbeperkt gebieder. Waar dit laatste het geval is, spreekt men van eene absolute monarchie, een Regeeringsvorm die, vroeger bijna de eenig voorkomende, bij de ontwikkeling der volken langzamerhand plaats heeft gemaakt voor een stelsel, waarbij de invloed van den volkswil op de Regeering wordt erkend en van meer of minder beduidenden invloed is. Ten onzent zijn zoowel de Koning als de minste burger aan dezelfde wetten en regelen gebonden, en die welke meer in het bijzonder de macht en het gezag van den Koning bepalen, zijn neergelegd in de door hem plechtig bezworen grondwet of constitutie. Die grondwet omschrijft de rechten en verplichtingen van de Kroon en het volk in hunne onderlinge verhouding en in breede trekken de wijze van bestuur van het Rijk. Zij vormt den grond waarop het Staatsgebouw rust en zij tracht het bestuur zóo in te richten, dat er steeds even- wicht bestaat tusschen de onderscheidene machten in het Rijk, dat elke macht zich houdt aan hare eigene bevoegdheid en de onderlinge verhouding van dien aard is, dat eene verstoring van den wettigen en regelmatigen gang van zaken schier onmogelijk moet worden geacht. Toen, door de persoonlijke tusschenkomst van Koning Willem II, in 1848 eene voor dien tijd vrij goed ingerichte grondwet was ver- kregen, bestond in den eersten tijd aan verandering geene behoefte. Natuurlijk is eene grondwet ook bestemd om zoolang mogelijk te werken. Herhaalde en ongegronde veranderingen, die telkens ook verandering zouden meebrengen in andere wetten en instellingen, zouden zeer schadelijk werken en een toestand van onrust en onze- kerheid veroorzaken. Toch komen steeds langzamerhand andere denk beelden en inzichten op den voorgrond en leert bovendien de praktijk de gebreken van het bestaande. Dat was de reden, waarom laatstelijk in 1887 de grondwet weer enkele belangrijke veranderingen heeft ondergaan en opnieuw zooveel mogelijk is gebracht in overeenstem- ming met duidelijk geopenbaarde en vrij algemeen beleden gevoelens. Die wijzigingen betroffen vooral: eene betere regeling der troonop» volging, van de inrichting der Staten-Generaal, van de Mesbevoegd- heid der burgers en van de landsverdediging.

		De Koning der Nederlanden is een erfelijk Vorst. De Kroon gaat door recht van eerstgeboorte over, maar de mannelijke tak heeft steeds vóór den vrouwelijken den voorrang.



		45

		Nadat in 1887 de bepalingen der grondwet ten opzichte der troonopvolging zijn verduidelijkt, is Koning Willem III zonder man- nelijke nakomelingen overleden en is tengevolge daarvan zijne dochter tot de Kroon geroepen. De vraag wie daarna tot de Regeering zouden komen bij gebreke van rechtstreeksche nakomelingen moet nu op de volgende wijze worden beantwoord: Van de kinderen van Koning Willem II is er nog éene overge- bleven, namelijk Prinses Sophia, Groothertogin van Saksen-Weimar. Zij is op dit oogenblik de zoogenaamde vermoedelijke troonopvolgster of Kroonprinses, een titel die echter volgens de grondwet alleen toe- komt aan den oudsten des Konings zonen of verdere mannelijke nakomelingen, die de vermoedelijke erfgenaam der kroon is, zoodat wij, indien deze aanwezig mocht zijn, van een Kroonprins zouden 6preken. In het Huis van Saksen-Weimar, dat dus, na het Huis van Oranje- Nassau, het eerst zou worden geroepen, zijn mannelijke opvolgers. De zoon der Groothertogin, de tegenwoordige Erfgroothertog of Kroon- prins van Saksen-Weimar, heeft zelf ook twee zoons. Ontbreken er mannelijke afstammelingen in het Huis van Saksen- Weimar, dan zou de regeering kunnen worden overgebracht in het Huis van Reuss, want eene der dochters van genoemde Groothertogin, de oudste, die dan in aanmerking zou komen, is gehuwd met Hendrik VII, Prins van Reuss, terwijl eene andere dochter, de jongste, is gehuwd met Johan Albert, Hertog van Mecklemburg, zoodat door deze Vorstin ook in dit Huis later de kroon zou kunnen worden overgebracht. Wanneer in het geheel geene afstammelingen van Willem II meer aanwezig mochten zijn, waarvoor alsnog geen vrees behoeft te bestaan, dan worden die van wijlen onzen Piins Frederik geroepen, die, zoo- als men weet, een broeder was van Willem II. Prins Frederik had eene dochter, Prinses Loui6e, die Koningin van Zweden is geweest, en daarvan is éene dochter in leven, die gehuwd is met den Kroon- prins van Denemarken. Uit het huwelijk van deze laatste Vorstin zijn vier zoons en drie dochters geboren, zoodat door haar het Huis van Denemarken na dat van Mecklemburg zou komen. Maar, zooals wij weten, heeft Prins Frederik nog eene dochter nagelaten, die in vele opzichten nog met Nederland verbonden is: Prinses Maria, gehuwd met den Prins von Wied, en die dus na hat Huis van Denemarken tot de kroon zou worden geroepen, en die ïou overbrengen in het Huis von Wied, daar zij drie zoons a i twe* dochters bezit.



		46

		Zelfs bij ontbreken van dit vorstenhuis is de troonopvolging ver- zekerd. Koning Willem II had namelijk nog eene zuster, Prinses Marianne, welker zoon Albert, Prins van Pruisen, uit het geslacht der Hohenzollern, met zijne afstammelingen de kroon in dat Huis zou overbrengen. Bovendien had Prinses Marianne twee dochters. De oudste, Prinses Charlotte van Pruisen, huwde met George II, Hertog van Saksen-Meiningen; de jongste, Prinses Alexandrine, is weduwe van Wilhelm, Hertog van Mecklemburg-Schwerin. Prinses Charlotte heeft twee kinderen nagelaten: haar zoon Bernard en hare dochter Maria. Bij ontbreken van alle andere, zou dus door haar de kroon overgaan in het Huis van Saksen-Meiningen. En de genoemde jongste dochter van Prinses Marianne, Prinses Alexandrine, heeft ook eene dochter, die gehuwd is met Hendrik XVIII, Prins van Reuss, zoodat door dezen ten slotte de kroon in het Huis van Reuss zou kunnen vererven, Intusschen kunnen nieuwe huwelijken in deze lijst veranderingen brengen, of liever die aanvullen; zoodat vooreerst geen vrees behoeft te bestaan voor geschillen of onzekerheid, waar inderdaad een troon- opvolger mocht noodig wezen. Natuurlijk is het volstrekt nietonmo- gelijk, dat mettertijd de kroon in een der genoemde huizen overga, terwijl dit toch ook het geval zou kunnen wezen tengevolge vaneen huwelijk, door Koningin Wilhelmina te sluiten. Vreemde invloeden zullen dus op den duur niet kunnen worden geweerd, maar de vrees voor schadelijke invloeden schijnt bij den tegenwoordigen stand van zaken toch geen reden van bestaan te hebben. Daarbij heeft de grondwet aan de mogelijkheid van een dergelijk geval gedacht en het belang des lands met betrekking tot dit punt niet uit het oog verloren. Door een huwelijk in het regeerend stamhuis kan geen persoon invloed op de regeering verkrijgen, aan wien de natie geen vertrou- wen meent te kunnen schenken. De grondwet zegt duidelijk dat van ds erfopvolging, zoowel voor zich zelven als voor hunne nakomelingen, alle kinderen zijn uitgesloten, geboren uit een huwelijk dat aangegaan werd door een Koning of Koningin, buiten gemeen overleg met ds Staten-Generaal, of door een Prins of Prinses van het regeerend stamhuis, buiten de bij de wet verleende toestemming. De Koningin, een huwelijk sluitende buiten de Volksvertegenwoordiging om, doet door die enkele daad afstand van de kroon, en een Koning, die aldus handelde, zou zijne eigene afstammelingen uitsluiten. Prinsen m Prinsessen, die niet zoo hoog staan, hebben zelfs van ds Volksvss>* tegenwoordiging bepaalde toestemming noodig. Op die wijze is de meest mogelijke waarborg verkregen voor hst



		47

		voortdurend behoud van den in onze toestanden zoo passenden constitutioneelen regeeringsvonn, onder een vorst (of eene vorstin), aan wien de natie hare achting, eerbied en vertrouwen ten voU» kan schenken. xm. Voor het tegenwoordige wordt door onze Koningin de regeering natuurlijk nog niet werkelijk gevoerd. Toch kan die tijd spoedig genoeg aanbreken, want, terwijl alle andere personen, volgens de regelen van het burgerlijk wetboek, meerderjarig zijn op drie-en- twintigjarigen leeftijd, is de Koning het volgens de grondwet, die op dezen regel een uitzondering maakt, reeds op achttienjarigen leeftijd. Voor het overige blijft het burgerlijk recht toepasselijk, zoodat, mocht de Koningin b.v. op zestienjarigen leeftijd huwen, zij toch ook meer- derjarig zou wezen en dus de regeering zou aanvaarden. Tot zoolang staat de Koningin onder de voogdij harer moeder, de Koningin-weduwe. De grondwet wil, dat, zoo mogelijk nog bij het leven des Konings (zooals werkelijk is geschied), in de voogdij zal worden voorzien, en wel door het maken eener wet. Ook hier zien wij dus eene afwijking van het gewone burgerlijk recht, daar anders de benoeming van eenen voogd eenvoudig door den kantonrechter wordt gedaan. Bovendien kunnen in dit geval twee of meer voogden worden benoemd, doch er is geen toeziende voogd. De moeder-voogdes wordt door een raad van voogdij ter zijde gestaan, waarin vier door den Koning aangewezen Nederlanders en vijf der voornaamste staatsambtenaren zitting nemen. De plaats der eerstgenoemden, die hunne benoeming aan hunne persoonlijkheid te danken hebben, wordt, bij ontslag of ontzetting, door eene wet aan- gevuld. Wat de laatsten aangaat, hun lidmaatschap van den raad is aan het ambt dat zij bekleeden en niet aan den persoon verbonden; wordt dus het ambt door een ander vervuld, dan neemt deze vanzelf eok zitting in het college van voogden. Terwijl Koningin Emma werkelijk de voogdij waarneemt, worden de werkzaamheden, die anders volgens de burgerlijke wet aan een toezienden voogd zijn opgedragen, door den raad verricht. Overigens bestaat zijn taak hierin, dat hij de voogdes, zooals gezegd is,terzijde staat, dat hij dus raad geeft en in belangrijke aangelegenheden ge- raadpleegd wordt. Intusschen, deze voogdij heeft met de eigenlijke regeering niets te





		**«#* »^y**
		*""",


		JC1



		48

		maken. Namens den minderjarigen Koning wordt altijd de regeering waargenomen door een Regent. Ditzelfde heeft plaats wanneer de Koning buiten staat geraakt tot het waarnemen der regeering. Tot de aanstelling van een regent is mede een wet noodig. Is de Koning niet in staat de regeering waar te nemen, dan wordt het gezag der kroon tijdelijk en voorloopig uitgeoefend door een Staats- lichaam, waarover wij nader spreken: den Raad van State. Heeft de Koning zoons, dan treedt de oudste, de Kroonprins, indien zijn vader de regeering niet kan waarnemen, vanzelf, zonder bij eene wet benoemd te worden, als regent op. Wij kennen allen den samenloop van omstandigheden waardoor thans, namens Koningin Wilhelmina, het Koninklijk gezag door hare moeder als regentes wordt waargenomen. Den 2 Augustus 1884 is zij bij eene wet tot die waardigheid verheven. Deze aanstelling geldt echter slechts tot het aangaan van een nieuw huwelijk. Mocht deze gebeurtenis plaats hebben, dan zou opnieuw in het regentschap moeten worden voorzien. Immers, het nieuwe huwelijk brengt vreemde invloeden mede en de zaak behoort dus in dat geval van een vrij standpunt te kunnen worden beoordeeld.

		Bij het overlijden van den Vorst of bij zijn afstand van den troon, treedt zijn opvolger onmiddellijk in zijne rechten en aanvaardt ter- etond de regeering. Is de troonopvolger minderjarig, dan heeft dez» aanvaarding natuurlijk eerst plaats bij de meerder jarig wording. Aan het tijdstip der aanvaarding van de regeering heeft de grond» wet intusschen eene bijzondere plechtigheid verbonden, die niet zonder beteekenis is. De Staten-Generaal houden zoodra mogelijk een» openbare vergadering binnen de gemeente Amsterdam, als de voor* naamste stad des Rijks, en daarin wordt de Koning plechtig beëedigd en gehuldigd. Deze plechtige handeling is een zinnebeeld van het wezen onzer Staatsinrichting, die van het beginsel uitgaat dat kroon en volk elkander schragen en in evenwicht houden; dat de Koning macm» het volk rechten, beiden plichten hebben, die allen ongeschonden en ten volle behooren te worden gehandhaafd; dat zóo vrijheid en ord» de grondzuilen en hoeksteenen van het Staatsgebouw moeten vormen e» dat dit alles de beste waarborgen voor volksgeluk en volkswelvaart biedt»

		-



		49

		Er is in de grondwet een hoofdstuk, dat uitsluitend handelt over de macht des Konings en die, hoewel in algemeene bewoordingen, toch vrij nauwkeurig omschrijft. Wij merkten reeds op, dat de con- etitutioneele regeeringsvorm de macht en het gezag des Konings eenigszins beperkt. De natie neemt in de regeering om zoo te zeggen een aandeel, spreekt zelf ook een woordje mee, en bij de meerdere volksontwikkeling is dit aandeel langzamerhand grooter geworden. Zonder het gezag des Konings wezenlijk in te krimpen, zonder iets af te doen van het beginsel dat werkelijk de Vorst regeert en het opperbestnur heeft, kan de bevoegdheid van het volk of van zijne vertegenwoordiging op bijzondere punten van tijd tot tijd zonder bezwaar worden uitgebreid, zooals bij de laatste grondwetsherziening ook inderdaad nog heeft plaats gehad. Toen Xederland, onder Willem I, nog tamelijk wel als eene absolute monarchie kon worden beschouwd, de wil des Konings ongeveer in alles als wet gold, was de Koning ook persoonlijk, zooals het heette, voor zijne regeeringsdaden verantwoordelijk; maar men begrijpt ge- makkelijk dat een dergelijke verantwoordelijkheid in het wezen der zaak geene beteekenis of gevolg kan hebben. Een beter beginsel is dan ook in 1848 aangenomen, namelijk dat de Koning onschendbaar, dat wil zeggen niet verantwoordelijk is en de verantwoordelijkheid voor de daden der regeering wordt gedragen door de zoogenaamde Ministers, de raadslieden der kroon. De Koning verdeelt namelijk het regeeringsbeleid in verschillende af- deelingen of departementen en plaatst aan het hoofd daarvan Ministers die daarom hoofden der ministeriëele departementen worden genoemd. Zij hebben te zorgen voor de uitvoering der wetten, voor zoover die van de kroon afhangt, zij dienen den Koning van raad, zij leiden feitelijk de regeering, zij zijn tegenover de natie verantwoordelijk en die verantwoordelijkheid is geen ijdel vertoon. De wet regelt haar; de Ministers kunnen voor de regeeringsdaden in staat van beschul* diging gesteld en strafrechtelijk vervolgd worden. Alleen in de regeling der verantwoordelijkheid voor de financieels schade, door de daden der regeering veroorzaakt, is nog niet voorzien. De grondwet bepaalt, dat alle besluiten en beschikkingen des Konings door éen der Ministers mede onderteekend moeten worden; dat wil zeggen: de Koning teekent met minstens éen zijner verantwoordelijke raadslieden. Hierin is natuurlijk voor de trouwe naleving der consti- tutie een waarborg gelegen; want wanneer de Minister, wien de zaak aangaat, den maatregel, die in eenig besluit is neergelegd, met de wet of het landsbelang in strijd acht, dan kan zijne weigering om te 7



		50

		teekenen of, zooals men het noemt, zijne contra-signatnnr te verleenen, dien maatregel verhinderen. Het besluit zal dan in het geheel niet genomen worden en er komt feitelijk niets tot stand, zoolang de Koning den Minister niet ontalaat. Maar ook dit zal niet geschieden, omdat het geheele Ministerie, al is dit nu geen wettelijk voorschrift, de verantwoordelijkheid voor alle werkelijke regeeringsdaden in den regel op zich neemt of, zooals men het noemt, homogeen is, en omdat dus in zoodanig geval het geheele Ministerie zou moeten aftreden en een ander de verantwoordelijkheid allicht niet op zich zou durven nemen. De Ministeriëele departementen, waarin sedert de laatste wijziging de regeertaak verdeeld is, zijn de volgende: 1 buitenlandsche zaken, 2 justitie, 3 binnenlandsche zaken, 4 marine, 5 financiën, 6 oorlog, 7 waterstaat, handel en nijverheid en 8 koloniën. Wat tot elkdepar- tement behoort wordt door de namen genoegzaam aangeduid, al zijn die namen ook niet alle even juist, want de waterstaat is natuurlijk ook een binnenlandsche zaak en de zaken van het krijgswezen staan volstrekt niet alleen in betrekking tot een mogelijken oorlog, maar betreffen evengoed de inwendige veiligheid. Door den Koning wordt soms aan verdienstelijke afgetreden Minister» den titel verleend van Minister van Staat. Niet aan het hoofd van een departement geplaatst, worden zij toch gerekend tot de raadslieden der kroon, doch hebben geen gezag of verantwoordelijkheid. Ofschoon het door de wet niet bevolen is, bespreken Koning en Ministers de voornaamste staatszaken te zamen. Behalve het algemeen regeeringsbeleid behooren daartoe in de eerste plaats de ontwerpen der wetten, die de regeering aan de volksvertegenwoordiging voor- stelt of door deze worden aangeboden en de besluiten, die de Koning verlangt te nemen, in de gevallen dat de grondwet hem daartoe de bevoegdheid verleent XTV. De loop onzer schetsen zal ons spoedig brengen tot eene bespreking van de wetgeving van het Rijk. Daaruit zal ons blijken hoe de wet- gevende macht is samengesteld en ingericht; doch wij moeten er thans, nu de macht des Konings ons bezighoudt, reeds op wijzen dat alle wetten feitelijk moeten worden ten uitvoer gelegd en dat daartoe dikwijls belangrijke maatregelen moeten worden genomen. Dit is aan den Koning opgedragen en de grondwet noemt het: de uitvoerende macht



		51

		Eens en voor altijd stippen wij hier aan, wat wellicht nit onze ▼orige schets reeds voldoende blijkt, dat wat aan den Koning opgo- dragen wordt, door de regeering, dat wil dan zeggen door den Koning en zijne verantwoordelijke raadslieden, wordt verricht en feitelijk grootendeels door de laatsten of door de ministeriêele departementen wordt uitgevoerd. Dikwijls regelt de wet eenig onderwerp slechts in hoofdzaak, in breede trekken, en laat de regeling der onderdeelen aan de uitvoe- rende macht over, die er echter beter toe in staat is. De Koning doet dit door middel van besluiten, door de grondwet algemeene maat- regelen van bestuur genaamd. Intusschen is men gewoon iederen maatregel, van de regeering uit- gaande, b.v. waar het eene benoeming betreft, met den naam van besluit aan te duiden. De algemeene maatregelen van bestuur hebben natuurlijk, zoo goed als de Rijkswetten, de strekking om, zoo noodig althans, voor het geheele Rijk te gelden. In den regel zal dat het geval wezen, terwijl de plaatselijke keuren en provinciale reglementen, ofschoon even goed kracht van wet hebbende, slechts gelden binnen zekeren kring. Later zullen wij opmerken hoe de Rijkswetten door samenwerking van regeering en volk tot stand komen. Koninklijke besluiten worden door de regeering zonder medewerking der volksvertegenwoordiging uitgevaardigd, zoo dikwijls de wet het noodig maakt of de regeering zelfstandig een maatregel verlangt te nemen. Het behoeft bijna niet gezegd te worden dat dit alleen kan geschieden in zulke zaken, waar- omtrent niet is bepaald dat zij eene regeling bij de wet vereischen. Anders zou de Koning feitelijk als onbeperkt gebieder optreden of zou er strijd kunnen bestaan tusschen zijne besluiten en de wet. Wij zien alzoo, dat elk op behoorlijke wijze tot stand gekomen voorschrift van eenige bevoegde macht, kracht van wet heeft, hetzij in beperkten kring, hetzij alom; hetzij onder den naam van wet hetzij onder eenige andere benaming; kracht van wet, dat wil een- voudig zeggen: ieder is verplicht het voorschrift na te komen. Maar nu rijst de vraag: kent ieder dan de wet? Natuurlijk moet het antwoord ontkennend luiden, doch men begrijpt licht dat men eenvoudig aanneemt dat elk de wet kent, en hierin ia niets wülekeurigs gelegen, omdat, zonder dit beginsel, de toepassing Tan het recht eene onmogelijkheid zou zijn. Toch wordt bij de toe- passing van het beginsel de billijkheid zooveel mogelijk in acht genomen. Elk wettelijk voorschrift wordt door de eene of andere uitvoerende macht afgekondigd, dat wil zeggen openbaar gemaakt,

		*



		52

		en dan neemt men na verloop van zekeren tijd aan dat het algemeen bekend en daarom verbindend is. Zoo worden de gemeente-verordeningen afgekondigd door aanplak- king of plaatsing in een nieuwspapier. Is er geen vroeger of later tijdstip behaald, dan zijn zij verbindend op den derden dag na dien der afkondiging. Zoo worden de provinciale reglementen in een provinciaal blad geplaatst, het orgaan van het gewestelijk bestuur, bij de provinciale wet voorgeschreven. Is niets anders bepaald, dan treden zij in werking op den achtsten dag na de dagteekening van het blad waarin zij geplaatst zijn. Voor de openbaarmaking van Rijkswetten en van Koninklijke besluiten bestaan twee organen: het Staatsblad, de door de regeering uitgegeven of zoogenaamde officiëele (ambtelijke) verzameling van wetten en besluiten, en de Staatscourant, die zesmalen per week verschijnt en waarin allerlei mededoelingen worden gedaan, hetzij door de regeering, hetzij door particulieren, in de gevallen dat de wet dit vordert of belanghebbenden het verlangen. De wetten en Koninklijke besluiten worden door den Koning afge- kondigd. Wanneer de af te kondigen wet zelve daarvoor geen ander tijdstip aanwijst, dan is zij verbindend op den twintigsten dag na dien der dagteekening van het Staatsblad waarin zij geplaatst is. In de Staatscourant worden de wetten niet opgenomen. Ook de Koninklijke besluiten worden in het Staatsblad openbaar gemaakt, maar soms ook in de Staatscourant. Is alleen het eerste het geval, dan werken zij, evenals de wet, na verloop van twintig dagen. Is plaatsing in beide organen bevolen, dan zijn ze reeds na vijf dagen verbindend.

		De Koning heeft verder het opperbestuur of de hoofdleiding der veelvuldige, in den nieuweren tijd steeds meer belangrijke betrekkin- gen, die met vreemde mogendheden worden onderhouden. Op het gebied van recht, handel en nijverheid, staatkunde en op menig ander bovendien, bestaan tusschen de verschillende volken talrijke punten van aanknooping, hoofdzakelijk door het toenemend wederzijdsch verkeer veroorzaakt. Eenigszins in verband daarmede staat de bepa- ling der grondwet, dat de Koning oorlog verklaart, een beginsel, waarvan het gevaar, dat er altijd min of meer in gelegen is, in den oonstitutioneelen Staat sterk getemperd wordt door de omstandigheid»




		53

		dat de benoodigde gelden tot oorlogvoeren door de volksvertegen» woordiging moeten worden toegestaan, om van de ministeriëele ver- antwoordelijkheid niet te spreken. Op dezelfde wijze sluit en bekrachtigt de Koning alle verdragen met vreemde mogendheden, waarvan hij den inhoud aan de volksvertegenwoordiging mededeelt, doch alleen wanneer hij oordeelt dat het belang van den Staat dit toelaat. Ook hier is het gevaar gering voor verschillende willekeurige handelingen der regeering tegen den volkswil, want zoodra er sprake is van afstand van grondgebied, ruiling of andere wijziging der grenzen, het op de natie leggen van geldelijke lasten (b.v. het betalen van oorlogskosten) of andere verplichtingen van dien aard, is de goed- keuring der Staten-Generaal tot bekrachtiging van het verdrag noodig, tenzij te voren bij eene wet aan den Koning in dit opzicht reeds volle bevoegdheid was verleend.

		De grondwet noemt nog verscheidene andere uitvloeisels der Koninklijke macht op. Zoo berust bij het hoofd van den Staat het opperbestuur der zee- en landmacht, van onze bezittingen in andere werelddeelen en van de algemeene geldmiddelen. Welke beteekenis heeft het nu eigenlijk, wanneer de grondwet omtrent zoovele aangelegenheden den Koning het opperbestuur geeft ? Feitelijk komt het hierop neer, dat in alle zaken, die niet bepaaldelijk bij eene wet moeten worden geregeld, de Koning bij besluit regelen kan stellen. Eigenlijk is het omtrent alle onderwerpen zoo gesteld doch waar het geldt de buitenlandsche betrekkingen, de zee-enland- macht, de overzeesche bezittingen en de geldmiddelen, schijnt het de bedoeling der grondwet te zijn geweest om het oppergezag der kroon niet te veel door wettelijke bepalingen aan banden te leggen. Dit neemt niet weg, dat toch veel bij bijzondere wet geregeld moet worden en dan ook werkelijk geregeld is. Bij de zee- en landmacht benoemt, bevordert en ontslaat de Koning de officieren en verleent pensioenen volgens wettelijke regelen. Gunst en willekeur zijn daar- door zooveel mogelijk uitgesloten. Wat de overzeesche bezittingen betreft, voor Oost en West is een soort van grondwet gemaakt, een zoogenaamd regeeringsreglement, waarbij het algemeen beginsel is vastgesteld, volgens hetwelk die gewesten moeten worden bestuurd. Ook moeten daar het muntstelsel, het beheer en de verantwoording der geldmiddelen geregeld worden naar voorschriften, die hier door de wet worden gegeven.



		54

		Met betrekking tot de geldmiddelen regelt de Koning de bezoldi- ging der ambtenaren, die uit \'s lands kas worden betaald, met uit- zondering van die der leden van den Raad van State, van de alge- meene Rekenkamer en van de rechterlijke macht, waarvoor de grondwet, evenals voor de pensioenen der ambtenaren, namelijk van allelands- ambtenaren, de voorschriften eener wet verlangt. Het is niet altijd juist te zeggen waarom in het eene geval den Koning alle regeling is toevertrouwd, in het andere vaste wettelijke regelen worden verlangd. In het eerste geval bestaat meer gevaar voor gedurige verandering in voorschriften of beginselen; maar de wet is ook dikwijls een knellende band, en het schijnt aanbevelens- waardig om vooral algemeene beginselen en regelen bij de wet te stellen en in de uitvoering veel ruimte te laten aan de regeering, die telkens in aanraking komt met en feitelijk steun behoeft van de meerderheid der volksvertegenwoordiging, zonder welke haar taak op den duur onmogelijk is uit te voeren. Zoo is ook hier in het samenstel onzer constitutioneele instellingen de beste waarborg gelegen tegen willekeur en misbruik van macht, waardoor niet alles tot in de minste bijzonderheden aan vaste wettelijke regelen, die moeilijk kunnen worden gewijzigd, behoeft te worden gebonden en veel aan het verlicht oordeel en de goede trouw van kroon en ministers kan worden overgelaten. XV. Nog in andere opzichten zien wij de grondwet de macht der kroon ontwikkelen, doch wij zullen later gelegenheid vinden om die punten opzettelijk te bespreken. Wij hebben hier vooral op het oog: het recht om aan de volksvertegenwoordiging wetsvoorstellen in te dienen, om voorstellen die omgekeerd door de volksvertegenwoordiging worden gedaan te verwerpen, om gratie van straf te verleenen, de Kamers te ontbinden, enz. Enkele minder belangrijke aangelegenheden kunnen wij in het voorbijgaan hier even aanstippen, namelijk : het recht van den Koning om zijne beeltenis op de muntspeciën te doen stellen, om adeldom te verleenen, enz. Het zoogenaamde recht van de munt heeft meer eene geschiedkundige beteekenis; het is altijd een voorrecht van het hoofd van den Staat geweest; maar al wat verder de munt betreft wordt wel degelijk door eene wet geregeld. Over de waarde van het verleenen van adeldom wordt zeer ver- schillend geoordeeld. Zeker is het Staatsbelang bij dergelijke onder-



		55

		scheidingen niet betrokken, maar aan den adeldom zijn ook geene voorrechten meer verbonden. .Onder de werking der grondwet van 4815 was de adellijke stand als zoodanig kiesgerechtigd en zond vertegenwoordigers naar de Staten der provinciën; maar de gewijzigde grondwet van 1848 heeft hieraan een einde gemaakt. Tot belooning van bijzondere aan den Staat bewezen diensten kun- nen ridderorden worden ingesteld, doch dit geschiedt door eene wet. Voor het aannemen en dragen der versierselen van vreemde orden is het verlof van den Koning noodig en hij zelf en de Prinsen van zijn huis, de laatste met zijne toestemming, mogen vreemde orden aannemen, wanneer er geene bijzondere verplichtingen aan verbon- den zijn, omdat zij allicht anders in eene dubbelzinnige betrekking zouden geraken. Op dit oogenblik zijn er slechts twee orden, welke door de kroon kunnen worden verleend: die der Militaire Willemsorde en die van den Nederlandschen Leeuw. Eene eigenaardigheid is, dat wetsvoorstellen tot het instellen eener orde niet door de volksvertegenwoordiging kunnen worden gedaan.

		Al wordt ten onzent de eigenlijke regeering door de verantwoor* delijke Ministers gevoerd, de persoonlijke tusschenkomst en de per- soonlijke arbeid van den Koning (of van den Regent) mogen daarom niet gering worden geacht. Ofschoon de grondwet het niet voorschrijft, heeft het hoofd van den Staat dan ook een eigen kabinet, waar die werkzaamheden worden verricht, welke onmiddellijk onder den Koning plaats hebben. De hoogste hieraan verbonden ambtenaar draagt den titel van directeur, en in dit kabinet worden bewaard de oorspronkelijke Staatsstukken, die vandaar zoo noodig worden uit- gegoven aan de verschillende ministeriëele departementen. Het kabinet des Konings staat dus niet in direct verband tot regee- ring of wetgeving, al kan het niet ontkend worden, dat de persoon- lijkhoid van den directeur, allicht een vertrouweling des Konings, zeer wel op den loop der zaken van invloed kan zijn. Het kabinet, geen grondwettig lichaam zijnde, wordt dan ook niet gerekend onder de zoogenaamde hooge colleges van Staat, de hoogste lichamen, die met de belangrijkste aangelegenheden van bestuur zijn belast en door de grondwet uitdrukkelijk worden genoemd, zooals de Kamera. Daaronder rekent men echter in de eerste plaats den Raarl van State. Dit lichaam, reeds zoovele eeuwen in deze gewesten bekend, is een zoogenaamd adviseerend college, dat wil zeggen, zijn taak



		56

		bestaat in hot geven van advies of raad, al oefent het nog wel in andere opzichten invloed of gezag uit. De Koning zelf is van dezen Raad voorzitter, wat ten gevolge heeft, dat de voorzittersstoel feitelijk steeds door den vice-president wordt bekleed. De Koning benoemt de leden van den Raad. Is er een Prins, die den titel van Kroonprins draagt» dan is deze, wanneer hij achttien jaar oud is, zonder aanstelling te behoeven of, zooals men het noemt, van rechtswege, lid van het college. Alle wetten en Koninklijke besluiten, die van de regeering uitgaan en door haar zijn ontworpen, en alle wetten door de Staten-Generaal, op voorstel van een of meer der leden aangenomen en aan den Ko- ning ter bekrachtiging aangeboden, worden eerst onderzocht door den Raad van State, die een advies uitbrengt vóór de regeering ze bij de volksvertegenwoordiging indient, of vóór de Koning omtrent de be- krachtiging een besluit neemt. Trouwens, de Raad is verplicht ook in alle andere gevallen den Koning van advies te dienen, maar di- recte inmenging in de zaken der regeering komt dit lichaam niet toe, dan alleen in het geval dat het de Koninklijke macht uitoefent, na- melijk tijdelijk en voorloopig, wanneer de Koning buiten staat ge- raakt tot het waarnemen der regeering. Op uitdrukkelijk voorschrift der grondwet zijn de samenstelling, de inrichting en de bevoegdheid van den Raad bij eene bijzondere wet geregeld. Die lid van het college is draagt den titel van Staatsraad. Er zijn echter ook Staatsraden in buitengewonen dienst, die door den Koning ten getale van hoogstens vijftien kunnen worden benoemd. Eigenlijk gezegde Staatsambtenaren zijn deze niet; de betrekking die zij bekleeden is een eerepost. De Staatsraden in buitengewonen dienst worden onder anderen door of vanwege den Koning opgeroepen om deel te nemen aan bepaalde werkzaamheden van den Raad en hebben dan gelijke bevoegdheid als de leden. Bij de bespreking van het bestuur der provinciën hebben wij reeds iets medegedeeld omtrent de zoogenaamde administratieve rechtsmacht en opgemerkt dat de Gedeputeerde Staten met eene dergelijke rechte- macht zijn bekleed. Van den Raad van State kan men zeggen, dat hij in de administratieve rechtsmacht betrokken is; want in de gevallen dat van eene ambtelijke beslissing (b. v. weigering door Gedeputeerde Staten om een besluit van een gemeenteraad goed te keuren) hooger beroep op den Koning is toegelaten, of de Koning onmiddellijk beslist (b.v. een geschil tusschen twee provinciale besturen), wordt de zaak door den Raad van State onderzocht en dus de beslissing der regee» ring door dit lichaam voorbereid.





		57 Zeer zeker bestaat intusschen de voornaamste arbeid van den Baad van State in het onderzoek der ontworpen \'wetten en Koninklijk» besluiten en het uitbrengen van zijn gevoelen daaromtrent. Alvorens de Raad over die ontwerpen beraadslaagt en besluit, heeft een voorbereidend onderzoek plaats door de afdeelingen van het college tot welker bevoegdheid de zaak behoort. In bijzondere gevallen kan ook, met machtiging van den Koning, het voorbereidend onder- zoek door den Raad worden opgedragen aan leden of Staatsraden in buitengewonen dienst, die niet behooren tot de afdeeling die met het onderzoek zou zijn belast. Wat de wetten betreft voert ons overzicht ons thans tot eene bespreking van den werkkring der volksvertegenwoordiging, of, zooals het met eene oude, geschiedkundige benaming nog altijd wordt uit- gedrukt, van de Staten-Generaal. Een der hoofdkenmerken toch van onzen constitutioneelen regeerings- vorm is hierin gelegen, dat niet alle macht berust bij den Koning en natuurlijk evenmin bij het volk, maar samenwerking tusschen kroon en volk plaats heeft, juist in het gewichtigste deel der regeering: de wetgeving van het Rijk. De deelneming van het volk aan den wetgevenden arbeid der regeering geschiedt, zooals bijna van zelf spreekt en aan ieder bekend is, door vertegenwoordigers, want de natie in massa zou onmogelijk tot die taak kunnen worden geroepen. De volksvertegenwoordiging is verdeeld in twee afdeelingen of zoogenaamde Kamers: een Eerste en een Tweede Kamer. De wetsontwerpen, welke van de regeering uitgaan, worden eerst ter behandeling aangeboden aan de Tweede Kamer. De indiening van zulk een ontwerp noemt men eenigszins zonderling: een Koninklijke boodschap. Van de Tweede Kamer kan men zeggen dat zij meer in den eigen- lijken zin eene vertegenwoordiging van het volk is, omdat de leden van dit hooge college onmiddellijk door de stemhebbende burgers gekozen worden. Bij de Eerste Kamer gaat het anders. De leden van dit lichaam worden, zooals wij reeds vroeger opmerkten, gekozen door de Provin- ciale Staten en de leden van laatstgenoemd college zijn afgevaai-digd door de gewone kiesgerechtigde burgers. Deze laatsten vaardigen de leden der Eerste Kamer dus niet onmiddellijk maar slechts middellijk af. Men noemt deze verkiezing daarom eene trapsgewijze. Bij ons overzicht der gemeentelijke huishouding vonden wij reeds gelegenheid om op te merken dat, tot aan de jongste grondwetsher- 8



		58

		ziening, het aantal kiezers betrekkelijk gering was. Dit bezwaar gold vooral voor de Tweede Kamer en voor de Provinciale Staten. Voor de gemeenteraden bedroeg de census ten minste de helft van dien welke voor de Tweede Kamer gold. Was men het er sinds lang over eens, dat de wet verbetering brengen moet, het thans geldende voorloo- pige kiesreglement heeft slechts gedeeltelijke verbetering gebracht en behoort dan ook zoo spoedig mogelijk door eene afdoende regeling te worden vervangen, die de volksvertegenwoordiging in waarheid eene vertegenwoordiging van de kern van het volk doet zijn. XYI. Do grondwet heeft, zooals wij vroeger reeds opmerkten, voor den wetgever, die eerlang zal geroepen worden tot het ontwerpen eener kieswet, zekere regelen gesteld, en wil dat niet alleen het bezit van cenige gegoedheid, die dan wel zal moeten blijken uit het betalen van belasting, maar ook geschiktheid om het recht van keuze uit te oefenen, aan het kiesrecht ten grondslag zal liggen. Zij drukt dit uit door te spreken van welstand en geschiktheid. Nog altijd zal men het dus zóo moeten beschouwen, dat hij die betaalt meer belang dan anderen heeft bij den goeden gang van zaken, en in verband daar- mede den regel toepassen: hoe meer belang hoe meer recht. Maar gelukkig zal men, door ook geschiktheid of zoogenaamde capaciteit te eischen, de te betalen som vrij laag kunnen stellen. Komen er dan vele minder gegoeden onder het kiezersvolk, dat hindert niet indien zij maar eenige ontwikkeling hebben bereikt. Thans is het kiesrecht gegeven aan duizenden die geenerlei onderricht ontvingen; natuurlijk omdat de census laag is, en geene andere vereischten zijn gesteld. Het denkbeeld, dat aan den constitutioneelen regeeringsvorm ten grondslag ligt, brengt ongetwijfeld mede, dat het kiesrecht aan allen behoort te worden verleend, wien men het zonder bezwaar geven kan. Uitzonderingen op den regel zullen er natuurlijk altijd wezen. De toekenning van het stemrecht aan alle meerderjarige mannen of iets dergelijks, meestal bekend onder den naam van algemeen stemrecht, wordt voor het tegenwoordige door de eischen der grondwet vanzelf uilgesloten. Ook door een dergelijk stelsel zouden weer velen onder het kiezerspersoneel worden opgenomen, wier verstandelijke ontwik- keling slechts een zeer laag peil heeft bereikt, zoodat bij hen over het algemeen eenige zelfstandige opvatting der zaken niet met grond kan worden verwacht.



		60

		tember. Zoowel hier als met betrekking tot alle dergelijke lichamen zijn de aftredenden steeds herkiesbaar. De vereischte ouderdom voor het lidmaatschap is dertig jaar, terwijl bij de Provinciale Staten slechts de vijf-en-twintigjarige, bij de gemeenteraden slechts de drie-en-twintigjarige leeftijd verlangd wordt. De Eerste en Tweede Kamer stemmen in dit opzicht overeen. De grondwet heeft voorgeschreven, dat de Staten-Generaal ten minste eenmaal per jaar te zamen komen of, zooals men het noemt, eene zitting houden. Die gewone zitting wordt geopend op den derden Dinsdag in September, terwijl de Koning eene buitengewone zitting bijeenroept, zoo dikwijls hij het noodig acht. De gewone zitting moet volgens de grondwet minstens twintig dagen duren. De praktijk sluit zich echter hier niet bij de leer aan, want de gewoonte brengt mede dat de zitting voortduurt en niet gesloten wordt dan zeer kort vóór den derden Dinsdag in September. De bijeenkomst duurt dus een geheel jaar; de Kamer gaat wel van tijd tot tijd een poos uiteen, doch dit wordt slechts gerekend voor een tijdelijke rust. Feitelijk zijn er altoos aanhangige zaken; dikwijls zoovele, dat een gedeelte voortdurend onafgedaan blijft. Van een toestand als de grondwet schijnt bedoeld te hebben, van een slechts van tijd tot tijd, ingeval van gebleken noodzakelijkheid, bijeenroepen der Kamers, kan geen sprake zijn. Juist omdat de Kamers slechts eenmaal per jaar worden geopend, brengt de gewoonte mede, dit eenigszins plechtig te doen. De Eerste en Tweede Kamer houden dan eene vereenigde zitting, en men herin- nert zich nog zeer goed den Staten-Maandag, een soort van feestdag voor het volk. Immers, vóór de grondwetswijziging van 1887, toen de Kamers op den derden Maandag in September geopend werden, was de Koning persoonlijk tegenwoordig en werd door hem eene zooge- naamde troonrede voorgelezen, eene plechtigheid waarvan de grond- wet geen gewag maakt. Doch al geschiedt de opening niet persoon- lijk door het hoofd van den Staat, maar, zooals thans plaats heeft, namens hem door de raadslieden der kroon, er wordt toch eene toe- spraak gehouden, waarin de regeering hare plannen voor het vol- gend jaar blootlegt omtrent den wetgevenden arbeid. Groote waarde kan men daaraan niet toekennen, omdat het natuurlijk geheel van de omstandigheden afhangt of dergelijke plannen tot uitvoering komen, en zoo ja, in hoeverre. Op welke wijze de Tweede Kamer, wier arbeid het voornaamste doel van do taak der volksvertegenwoordiging omvat, dien arbeid regelt, moet zij zelve bepalen bij een zoogenaamd reglement van orde. De grondwet schrijft voor: de beëediging der leden en de benoe-



		61

		ming van een voorzitter, door den Koning, op voordracht van de Kamer, telkens voor den tijd van eene zitting. De grondwet bepaalt verder welke rechten deze tak der volksvertegenwoordiging uitoefent en gebiedt dat alle beraadslaging over eenig ontwerp door een onder- zoek moet worden voorafgegaan. Niet alleen de regeering kan ontwerpen van wet indienen; elk der leden van de Tweede Kamer heeft daartoe evenzeer het recht, dat bekend is onder de benaming: recht van initiatief. De leden dezer Kamer bezitten ook het zoogenaamde recht van amendement. Wanneer namelijk de regeering eenig voorstel van wet heeft ingediend, dan kan elk lid veranderingen of bijvoegingen voor- stellen. Het voorstel tot zulk eene wijziging noemt men een amendement.

		Om alle onzuivere beslissingen te keeren, is bepaald dat niemand van de beide Kamers gelijktijdig lid kan zijn. De Ministers, wier taak het natuurlijk is de volksvertegenwoordiging in te lichten en de door de regeering ingediende wetsontwerpen toe te lichten en te verdedi- gen, hebben in de beide Kamers zitting, maar zij stemmen alleen mede wanneer zij zelf lid eener Kamer zijn. De wet verhindert de vereeniging van beide betrekkingen niet; doch er bestaat veel strijd over de vraag of het wel gewenscht is. Het gebruik ten onzent was tot dusver in den regel, dat de Ministers zich niet verkiesbaar stellen. Enkele hooge Staatsambtenaren kunnen niet tot lid der Staten- Generaal worden benoemd, en dat wel om verschillende redenen, b.v. omdat tusschen den werkkring der beide betrekkingen een nauw ver- band bestaat, enz. De volksvertegenwoordigers zijn als zoodanig vrij en onschendbaar. Voor hetgeen zij in de vergadering zeggen of schriftelijk aan de Kamer mededeelen, kunnen zij niet voor den rechter geroepen worden. De Kamers vergaderen, zooals bijna vanzelf spreekt, in den regel afzonderlijk, maar de grondwet maakt toch ook melding van veree- nigde zittingen. Bij de opening der zitting, bij de sluiting en bij de inhuldiging van den Koning, is zulk eene vereenigde zitttng voorge- schreven. Bovendien maakt de grondwet melding van vereenigde zittingen in dubbelen getale. Voor dat geval zijn, zooals men begrijpt, bijzondere verkiezingen noodig. De vereenigde zitting in dubbelen getale is voorgeschreven voor het benoemen van een troonopvolger in het haast ondenkbare geval, dat geen bevoegd opvolger volgens do grondwet mocht bestaan.



		62

		XVII. Het ledental onzer Eerste Kamer bestaat uit vijftig, die, zooals wij reeds hebben opgemerkt, gekozen worden door de Staten derprovin- ciën en wel voor den tijd van negen jaren. Gelijktijdige aftreding heeft hier echter niet plaats. Een derde gedeelte der leden treedt af om de drie jaren. In elke provincie wordt een vast getal leden geko- zen, door de grondwet voorgeschreven, natuurlijk in verhouding tot de bevolking. De verkiezingen hebben plaats op den tweeden Dinsdag in Juli, in de jaren 1893, 1896, enz. Alsdan wordt voorzien in do vervulling der plaatsen van dat gedeelte der leden, hetwelk den derden Dinsdag in September daaraanvolgende aftreedt. Wat de vereischten betreft om in dit hooge college zitting te nemen, hebben wij hier met een geheel ander stelsel te doen als bij de Tweede Kamer. Ook bij de gekozenen, en dus niet alleen bij de kiezers, is hier de belasting van invloed, want in de eerste plaats komen zij in aan- merking, die behooren tot de hoogst aangeslagenen in de Rijks directe belastingen. Het getal der hoogst aangeslagenen wordt in elke provincie zóo bepaald, dat op iedere drieduizend zielen éen persoon verkiesbaar is. De overige vereischten komen overeen met die voor de leden der Tweede Kamer; maar bij de wijziging der grondwet in 1887 heeft men gemeend zich een weinig van het beginsel, dat alleen betalen recht geeft, te moeten losmaken. Over het algemeen kwamen alleen groote grondbezitters in de Kamer en konden velen niet in aanmerr king komen, die een sieraad van het college zouden zijn geweest. In afwachting ook alweer eener nieuwe kieswet, die de zaak nader zal regelen, heeft de nieuwe grondwet bepaald, dat ook zij verkiesbaar zullen zijn, die een of meer hooge en gewichtige openbare betrekkin, gen, door de wet aangewezen, bekleeden of bekleed hebben. Dat hierdoor vele bekwame en verdienstelijke mannen voor dezen tak der volksvertegenwoordiging kunnen worden gewonnen, staat vast; maar toch mag men veilig de bedenking wagen dat niet allen, die door gaven van den geest of op welke andere wijze ook uitmunten, hooge en gewichtige openbare betrekkingen bekleeden of bekleed hebben, en het is toch immers juist de persoonlijke hoedanigheid en niet de betrekking waarop het aankomt?

		Het voornaamste gedeelte van den arbeid der Eerste Kamer bestaat in de behandeling der reeds door de Tweede Kamer aangenomen wetten, die zij in haar geheel aanneemt of verwerpt, want deze



		63

		Kamer bezit niet het aan den anderen tak der volksvertegenwoordi- ging toegekende recht van amendement, evenmin als het recht van initiatief. Zij regelt hare werkzaamheden zelfstandig, evenals de Tweede Kamer, en vergadert onder leiding van eenen voorzitter, door den Koning voor elke zitting aangewezen, zonder dat daartoe door haar eene voordracht wordt gedaan. De werkzaamheden der Kamera bestaan intusschen niet alleen in de beraadslagingen, waarvan wij geregeld de verslagen in de dagbladen lezen. Het voorloopig onderzoek der wetsontwerpen, waartoe de Kamers in afdeelingen worden gesplitst, is dikwijls veel gewichtiger. Deregel is dat de ingediende ontwerpen, vergezeld van toelichtende stukken of zoogenaamde memoriën, door de afdeelingen worden onderzocht en daarvan een verslag aan de regeering wordt uitgereikt. Dit verslag wordt dan weder beantwoord en daarna is het ontwerp meestal gereed voor de behandeling in de openbare zitting. In sommige gevallen kan echter van den regel, dat de vergaderingen openbaar zijn, worden afgeweken en eene geheime zitting worden gehouden. Men noemt dit de behandeling eener zaak in comitó-generaal. In de verslagen der zittingen zien wij dikwijls melding gemaakt van eene motie van orde of van eene interpellatie. Dit beteekent het volgende: De leden der Kamers hebben het recht om over eenig punt, waarin licht verlangd wordt, bepaalde vragen tot de regeering te richten. Zij doen dit na bekomen verlof der Kamer en men noemt het zoó, dat dan eene interpellatie tot de regeering wordt gericht. De grondwet bepaalt daaromtrent, dat de Ministers aan de Kamer alle inlichtingen moeten geven, die zij niet strijdig oordeelen met het belang van den Staat; maar het behoeft geen betoog dat een Minister» om het geven van inlichtingen te ontgaan, zich niet licht achter dit wetsartikel zal verschuilen, wanneer inderdaad het belang des landa bij de zaak niet betrokken is. De interpellaties eindigen meestal met het voorstel eener motie van orde, waarbij de Kamer een bepaald gevoelen uit of een wensch tot de regeering richt. SomB neemt de zaak een meer ernstigen vorm aan. Bestaat er tnsschen de regeering en een deel der volksvertegenwoor- diging een verschil over belangrijke punten, dan wordt eene motie. van wantrouwen door die leden voorgesteld of eene motie van ver- trouwen door de vrienden der regeering, en bij aanneming eener motie van wantrouwen kan dit tengevolge hebben dat de betrokken Minister aftreedt, of wel het geheele kabinet (dat wil zeggen al de Ministers), indien deze zich te zamen voor de zaak verantwoordelijk stellen, of, zooals het heet, homogeen zijn.



		64

		Laat ons nu nog opmerken, dat de boide Kamers der Staten- Generaal het zoogenaamde recht van enquête bezitten, dat wil zeggen, dat zij kunnen besluiten om zelfstandig eon onderzoek in te stellen naar de eene of andere gewichtige aangelegenheid, waaromtrent het aan licht ontbreekt. Zoo gaf b.v. nog in den laatsten tijd de toestand van het fabriekswezen aanleiding tot het instellen eener enquête van zeer grooten omvang en die nog niet is afgeloopen. Men hoopt er degelijke gegevens door te verzamelen voor de zoogenaamde sociale wetgeving, dat wil zeggen voor wetten in het bijzonder belang van den werkenden stand en van eene betere verhouding tusschen werk- gevers en werklieden. Het recht van amendement, waarop wij vroeger reeds hebben gewe- aen, komt ook toe aan de vereenigde vergadering van Eerste en Tweede Kamer, maar niet aan de Eerste afzonderlijk.

		Men heeft dikwijls de vraag gesteld, of de instelling eener Eerste Kamer, in onzen regeeringsvorm, eigenlijk geene overtolligheid is, daar immers de Tweede Kamer, die direct door het volk wordt afge- vaardigd, de wetsontwerpen zeer goed kan beoordeelen, evenals het algemeen beleid en de handelingen der regeeringspersonen ? Wij voor ons beantwoorden deze vraag stellig ontkennend en zien juist in den werkkring der Eerste Kamer een waarborg van niet geringe beteekenis voor den behoorlijken gang der zaken. Dat de Tweede Kamer onmiddellijk door het volk wordt gekozen is natuurlijk een recht dat op hoogen prijs behoort te worden gesteld; maar het heeft dan toch tengevolge, en dit kan natuurlijk ook niet anders, dat de partijstrijd bij de verkiezingen hevig is, dat dienten- gevolge in deze Kamer velen zitting nemen die zich in den partij- strijd het meest op den voorgrond stelden en niet altijd de bekwaam- eten en geschiktsten, dat ook in de Kamer de partijen of zooge- naamde politieke (staatkundige) richtingen scherp tegenover elkander staan, dat de beraadslagingen of debatten niet altoos op kalme en waar- dige wijze worden gevoerd, dat men wel eens de partijschap zwaar- der laat wegen dan het onbevangen oordeel over de zaken. Nu stelt de Eerste Kamer zeer zeker een tegenwicht daar. De traps- gewijze verkiezingen voor dit regoeringslichaam hebben tengevolge dat de keuze met meerdere kalmte plaats heeft; daarom vinden wij ook in deze Kamer meerdere bezadigdheid, minder partijstrijd; de juistheid van het oordeel moet daarbij winnen, zoowel waar het de



		65

		zaken als de regeeringspersonen gelet. Hierbij komt nog dat, zoonis wij reeds opmerkten, de reeds door de Tweede Kamer aangenomen ontwerpen door de Eerste in hun geheel werden aangenomen of ver- worpen en dat geene veranderingen meer kunnen worden aangebracht. Volk en regeering hebben dus beiden groot belang bij het behoud van dezen tak der vertegenwoordiging: het volk, omdat de Eerste Kamer een waarborg oplevert voor het tot stand komen van wetten, die, om haren inhoud zelve, in het wezenlijk belang der natie zijn; de regeering, omdat zij meer onpartijdige beoordeeling en waardeering van de Eerste dan van de Tweede Kamer kan verwachten en het zoogenaamde Hoogerhuis desnoods een waarborg kan opleveren tegen aanmatigingen van het Lagerhuis. Dit neemt intusschen niet weg, dat wezenlijke verbeteringen in de inrichting der Eerste Kamer niet ondenkbaar zijn. Wij kunnen dit punt thans echter laten rusten, omdat wij vroeger reeds opmerkten dat er iets niet in den haak is, waar de wet tot dit lichaam alleen toelaat de hoogst aangeslagenen en de hoogere ambtenaren, en dat eene ruimere keuze zeer gewenscht zou zijn, of wellicht een geheel ander stelsel. De gebreken van het stelsel kunnen echter niet wegnemen, dat het bestaan van het lichaam zelf voor onzen constitutioneelen Staat van groot belang schijnt. XVIII. Onze beschouwing van den werkkring der Staten-Generaal moest uit den aard der zaak eenigszins breedvoerig wezen, doch thans nemen wij van dit onderwerp weldra afscheid. Nog éene zaak blijft te ver- melden, die in zeer nauw verband staat met de macht des Konings. Het hoofd van den Staat heeft volgens de grondwet het recht om de beide Kamers, te zamen of afzonderlijk, te ontbinden. Wanneer het blijkt dat regeering en vertegenwoordiging in zaken van groot gewicht te zeer tegenover elkander staan om op vruchtbare samen- werking te kunnen hopen, en de regeering meent dat de vertegen- woordiging niet het gevoelen van het volk uitdrukt, dan maakt de Koning desnoods van zijn recht tot ontbinding gebruik, met andere woorden: dan treedt de vertegenwoordiging buiten tijds af en nieuwe verkiezingen worden uitgeschreven. De kroon maakt van dit recht, door welks uitwerking de gemoederen allicht zeer in beweging worden gebracht, niet licht gebruik. Minder zeldzaam is het, dat de regeering 0



		66

		bukt en do Ministers aftreden, meestal om vervangen te worden door raadslieden, die het gevoelen deelen der zoogenaamde oppositie, dat wil zeggen van de meerderheid der vertegenwoordiging, die zich tegen de regeering kantte. In dien partijstrijd hoort men vaak de woorden: linkerzijde en rech- terzijdo. Men gebruikt deze termen gemakshalve. De linkerzijde is dat deel der volksvertegenwoordiging, dat de richting der regeering niet is toegedaan. Onder de rechterzijde verstaat men het bevriende gedeelte. Het recht van ontbinding, waarvan wij zoo even spraken, is een zeer speciaal voorrecht of prerogatief der kroon, want wanneer de Raad van State het Koninklijk gezag waarneemt, kan dit lichaam de Kamers niet ontbinden.

		Vroeger hebben wij het een en ander medegedeeld over burgerlijke en burgerschapsrechten. Het recht van den burger, om deel te nemen aan het werk der verkiezingen, wordt onder de laatstgemelde gerang- schikt. Maar in de betrekking van den burger tot het Staatsbestuur vinden wij nog andere rechten door de grondwet toegekend, die men gewoonlijk staatkundige of politieke rechten noemt. In den loop der eeuwen, meestal door staatkundige gebeurtenissen, hebben deze rechten zich ontwikkeld, is het begrip ervan doorgedrongen en is het volk tot het genot ervan gekomen. Allen die zich bevinden op het grondgebied van den Staat, hetzij dan Nederlanders of vreemdelingen, hebben vooreerst gelijke aanspraak op bescherming van persoon en goed, zoolang het belang des landa of dat van bevriende mogendheden, of wel het belang der maatschappij, niet met deze vrijheid in strijd zijn. Ten aanzien van vreemdelingen moet natuurlijk hot belang van onzen Staat zoowel in acht genomen worden als dat van volken met welke wij betrekkingen onderhouden. Bij eene wet van 13 Augustus 4849 zijn dan ook reeds bepalingen gemaakt tot regeling der toelating en uitzetting van vreemdelingen ; terwijl bij twee wetten, van 6 April 1875 en 15 April 1886, de algemeone voorwaarden zijn geregeld, op welke, ten aanzien van de uitlevering van vreemdelingen, die buiten het Rijk misdrijven hebben gepleegd, verdragen met vreemdemogend- heden kunnen worden gesloten. Met onderscheidene mogendheden zijn inderdaad dergelijke verdragen of tractaten aangegaan, waardoor natuurlijk de veiligheid der maatschappij in het algemeen moet toe- nemen. De verzoeken van dien aard aan onze regeering gedaan en de behandeling daarvan die gedeeltelijk behoort tot den werkkring



		Ü7

		eener afzonderlijke afdeeling van het Ministerie van Justitie, noemt men met een vreemd woord rogatoire commissiën. De wet erkent hot recht van eigendom, dat zeker een der hoek- steenen der maatschappij mag genoemd worden, omdat zonder deze erkenning de beste waarborgen voor orde en de beste drijfveren voor het raderwerk der samenleving zouden ontbreken. Het recht van eigendom bukt alleen voor het algemeen belang van den Staat, en niemand kan van zijn eigendom worden ontzet, dan tengevolge eener wet, gegrond op het algemeen nut. Slechts in sommige gevallen behoeft aan die voorwaarde niet voldaan te worden, b.v. bij oorlog en besmettelijke ziekte. Eene door de wet met die macht bekleede overheid kan dan de onteigening bevelen. De regel is voorts dat elko ontzetting van eigendom plaats heeft tegen schadeloosstelling, die vooraf moet worden betaald of waarvan de betaling althans vooraf moet worden verzekerd. Bij twee wetten, van 28 Augustus 1851 en van 14 September 186G, is hetgeen op dit alles betrekking heeft ia bijzonderheden geregeld. De veiligheid van personen en goed is alleen voldoende verzekerd, waar eene onafhankelijke rechterlijke macht bestaat. In het algemeen is de beslissing over alle geschillen tusschen de burgers onderling opgedragen aan rechters, wier taak en bevoegdheid bij de wet zijn geregeld. De straffen, op misdrijven gesteld, worden eveneens door den rechter opgelegd krachtens de wet. Willekeurige handelingen der regeering zijn ten onzent in dit opzicht niet mogelijk. Togen zijn wil kan niemands zaak worden beslist anders dan door den rechter die er voor is aangewezen. Ook mag niemand willekeurig in hechtenis worden genomen, en in geen geval zonder bevel van den bevoegden rechter, terwijl allen eene onschendbare woning hebben en niemand daarin mag treden tegen den wil van den bewoner, dan alleen in de gevallen dat de wet dit uitdrukkelijk bepaalt. De grondwet huldigt de vrije gedachte volkomen. Ieder kan door de drukpers zijne gedachten of gevoelens uiten. Voor het gesprokoiie zelf blijft men natuurlijk verantwoordelijk en, waar het de rechten van anderen aanrandt of in het algemeen eene niet geoorloofde han- deling betreft, ook strafrechtelijk vervolgbaar. Het geheim der aan de post of andere openbare instellingen van vervoer toevertrouwde brieven is ook onschendbaar. De regeering mag zich tot gecnerlei doel van dat ge- heim meester maken. Alleen de rechter kan last geven tot afwijking van dezen regel, in de gevallen door de wet uitdrukkelijk goregeld. Ieder belijdt verder zijne godsdienstige overtuiging met volkomen vrijheid, voor zoover deze de vrijheid on de rechten van anderen niet aanrandt



		68

		en dus in do termen der strafwet valt. Elk kerkgenootschap iegelijk voor de wet. Binnen gebouwen en afgesloten plaatsen worden alle openbare godsdienstoefeningen toegelaten, onder voorwaarde dat de overheid desnoods voor orde en rust kunne waken. Buiten gebouwen en afgesloten plaatsen, onder welke laatste ook begraafplaatsen worden verstaan, is openbare godsdienstoefening niet toegelaten, omdat dit allicht andersdenkenden aanstoot kan geven. Alleen zijn in dit opzicht uitzonderingen gemaakt voor die plaatsen waar dergelijke godsdienst- oefeningen (b.v. de processiën der Roomsch-katholieken) reeds gebrui- kelijk waren vóór de wijziging der grondwet in 1848. In ons land bestonden sinds eeuwen nauwe betrekkingen tusschen Kerk en Staat. Onder de republiek der Vereenigde Nederlanden, die overigens de vrijheid van denken huldigde, was er eene Gereformeerde Staatskerk. De hervormde godsdienst was gedurende en na den vrij- heidsoorlog tegen Spanje langzamerhand de overheerschende geworden en in dien tijd kon men zich nog niet indenken in een toestand, waarbij de zaken van den Staat geheel of zooveel mogelijk van die der kerk worden afgescheiden, wat toch vooral in een land als het onze, waar zoovele godsdienstige gezindten naast elkander bestaan, dringend noodzakelijk is. Onder de republiek werden de belijders van den Hervormden eeredienst natuurlijk zeer begunstigd, en die er niet toe behoorden werden van de ambten en de regeering uitgesloten. Wij hebben reeds vroeger opgemerkt, dat de Staatsomwenteling van 1798 aan dien toestand, althans op het papier, een einde maakte. Zeker is het, dat de eigenlijke Staatskerk door de omwenteling verviel, maar er bleven toch veelvuldige inmengingen der regeering in kerkelijke zaken bestaan; zelfs waren er tot 1868 nog afzonderlijke departemen- ten voor de regeling van kerkelijke zaken of zoogenaamde ministeriën van eeredienst. Maar met de wijziging der grondwet in 1848 brak toch het beginsel door, dat Kerk en Staat beide hunne eigene zaken moeten regelen en vrij in en naast elkander moeten bestaan. Vandaar dan ook dat wat vroeger rechtens was, later is vervallen, b.v. de goedkeuring der kerkelijke reglementen door den Koning, de benoeming door hem van president en secretaris van de synode der hervormde kerkende vertegenwoordiging der regeering in de zittingen van dat lichaam. Ook zijn de ministeriën van eeredienst vervallen. Volkomen af- echeiding van Kerk en Staat bestaat nog niet; er blijven nog vele punten van aanraking, en natuurlijk behoudt de regeering het recht van toezicht op de kerkgenootschappen, in het belang der openbare orde en rust.