kb HBvJ Vmm L45BH UB9I M9EV ftCSfli UOBJ ■Bal aeaV HEÉOT

■aBVSflBVlBnBHBHBBKB

LEIDEN IN STRIJD EN NOOD.

DE SCÏÏIPPERSJONGEN,

LEIDEN IN STRIJD EN NOOD.

GESCHIEDKUNDIG VERHAAL VOOR OÜD EN JONG NEDERLAND.

Derde, geheel omgewerkte Druk.

LEIDEN. A. "W. SIJTHOFF.

RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT

Hier was het onze fiere, geduldige en standvastig volhardende burgerij,
die den vreemden huurling en plunderaar het stalen voorhoofd onver-
schrokken bood."

(Dr. W. J. F. Nuyens, Gesch. v/d opstand in de Nederlanden".)

Het opbreken van het beleg van Leiden besliste het lot van Holland."
(L. J. J. Van dek Vynckt, Nederlandsc/ie beroerten\'\'.)

Altijd zal daarom ook ons oog met welgevallen en zelfvoldoening op die
bladzijde onzer geschiedenis staren, die van Leidens kloeke volharding en
welverdiend ontzet aan den nazaat blijken doet.

(J. Van Vloten, Leidens belegering en ontzet".)

Hier is de derde druk van De Schlppersjongen", of

Leiden in strijd en nood." Een nieuw boekje is het niet,
maar er is toch zóó veel in veranderd, dat ik op den titel
geheel omgewerkt" durfde zetten. Het veranderen der school-
boeken bij eenen nieuwen druk, heeft een groot bezwaar, omdat
men dan de verschillende drukken niet naast elkander gebruiken
kan. Dit bezwaar vervalt bij boekjes, als dit, echter geheel; men
leest zulk een boekje alleen.

Maar waartoe die groote verandering?

In den eersten en tweeden druk vertelde ik alleen van Leidens
tweede beleg met het daarop gevolgde ontzet. Het eerste beleg
hing echter zoo nauw samen met het tweede beleg, dat ik
mijne hoofdpersonen telkens van het verleden moest laten vertellen,
en waar ik dat niet deed, moest ik door noten ophelderingen
geven. Die gesprekken over hetgeen gebeurd was, gaven echter
aan den inhoud wat stroefs en het invlechten van ophelderingen
brak het verhaal te vaak af. Nu meende ik die gebreken weg
te nemen door mu\'n verhaal kort na het eerste beleg te beginnen.
Deze bijvoeging van nieuwen tekst maakte op vele plaatsen in
den oorspronkehjken tal van wijzigingen noodzakelijk, zoodat
het boekje vrij ^wa* grooter geworden is.

Een der jongenshelden van mijn verhaal is de schippersjongen
gebleven, doch ik heb hem nu den naam gegeven, welken hij
werkelijk droeg. Hü heette Cornelis Joppensz. Ik gaf hem tot
belooning eene marktschuit, doch waarschijnlijk heeft hü wel
niets gekregen, want den negentienden Januari 1588 leverde hij
een verzoekschrift in aan de Stads-regeering om op zijne beurt
op Amsterdam te mogen varen geljjk de andere gildebroeders.

Ophelderingen genoeg. Mocht de Uitgever genoegen beleven van
deze derde uitgave, dan zal ik tevreden zün, daar ik dan weet,
dat De Schippersjongen" op zyne derde reis door Nederland
nog een welkom onthaal vond.

Eerste Hoofdstuk.

Een weinig geschiedenis................. 1

Tweede Hoofdstuk.

Dat is weer gebeurd..................12

Derde Hoofdstak.

Echte leeuwen op den weg................26

Tierde Hoofdstak.

Eendeneieren en nieuws.................88

Vijlde Hoofdstak.

Er broedt verraad en onweder...............46

Zesde Hoofdstak.

Twee, die vroeg op pad zijn...............55

Zevende Hoofdstak.

Aan doovemans-deur geklopt...............64

Achtste Hoofdstak.

Waar moet het heen?..................74

Negende Hoofdstak.

Mislukt Zondags-werk..................86

Tiende Hoofdstak.

Een duur slaapje...................99

Elfde Hoofdstak.
Zonneschijn en regen..................111

Twaalfde Hoofdstuk.

Blaiiz.
Godt behoede Leyden!.................125

Dertiende Hoofdstuk.

Medicijn voor den Prins.................135

Veertiende Hoofdstuk.

Wat zal van Leiden worden?...............146

Vijftiende Hoofdstuk.

Samenzweerders beluisterd................155

Zestiende Hoofdstuk.

Wat zal het nog worden?................160

Zeventiende Hoofdstuk.
Onder de Watergeuzen.................170

Achttiende Hoofdstuk.
Om brood bij den vijand.................182

Negentiende Hoofdstuk.

Burgemeester van der Werft\'................191

Twintigste Hoofdstuk.
Noodwest! Noordwest!.................198

Eenentwintigste Hoofdstuk.

Watergeuzen en Spanjaarden...............208

Tweeëntwintigste Hoofdstuk.

Overwonnen!.....................217

Drieëntwintigste Hoofdstuk.

Oude kennissen..............,.....228

Een weinig geschiedenis.

In dit boekje wil ik u het merkwaardige tweede beleg
en het daarop gevolgde ontzet van Leiden vertellen.

Een verhaal telkens afbreken om eenige opheldering te
geven aangaande de geschiedenis of den toestand van het
land of de stad, is niet aangenaam. Om dat zooveel moge-
lijk te voorkomen, wil ik, eer ik begin te vertellen, u een
en ander mededeelen van den toestand van ons land en het
eerste beleg van Leiden, zonder daarom u nog de verzekering
te geven, dat ik er in het verhaal nu in het geheel niet
meer over spreken zal, want aan die belofte zou ik mij
stellig niet kunnen houden. Dit stukje geschiedenis, dat het
verhaal voorafgaat, dient alleen om die ophelderingen en
verwijzingen naar het eerste beleg midden in het verhaal
zoo weinig mogelijk te maken.

Den dertienden Juli 1573 had Haarlem, na eene roemrijke
en schitterende verdediging, het hoofd in den schoot moeten
leggen en zich bijna onvoorwaardelijk aan Don Fadrique of
Don Frederik, zoon van Alva, moeten overgeven.

De dapperheid en de onbezweken trouw der Haarlemmers
hadden dus niets gebaat, naar het scheen.

Niets gebaat? Waarom niet? Omdat de stad zich toch
moest overgeven?

DE SCHIPPERSJONGEN. 1

EEN WEINIG GESCHIEDENIS.

"Wat de Haarlemmers aangaat, hebt gij gelijk, maar niet
wat het land betreft; want de Haarlemmers hebben het
heele land, door hunnen moed en hunne toewijding, mis-
schien wel voor Spanje doen verloren gaan.

Euim zeven maanden heeft dat beleg geduurd en Alva
had in dien tijd niet minder dan vijfduizend manschappen
zien sneuvelen en ruim zevenduizend aan ziekten, die ge-
volgen waren van koud weder, vermoeienissen en ontberingen,
zien sterven. Dat was een verlies van twaalfduizend man,
en in al dien tijd moest hij geduldig toezien, dat men, het
geheele land door, gebruik maakte van de gelegenheid dat
er geene Spanjaarden waren, om de plannen van den Prins
van Oranje ten uitvoer te brengen.

Zonder geld geene Zwitsers," zeide eens de lijfwacht van
eenen Pranschen Koning, maar Alva had reeds toen kunnen
zeggen: Zonder geld geene soldaten."

Zoolang hij in de Nederlanden geweest was, had Koning
Filips hem met geldgebrek laten worstelen. Dit was oorzaak
geweest, dat Alva zijne toevlucht wel had moeten nemen
tot het heffen van de nieuwe belasting, die onder den naam
van tienden penning" Roomsch en Onroomsch verbitterde
en tegen hem in het harnas joeg.

En welke schatten gelds had dat langdurige beleg van
Haarlem hem niet gekost!

De belegering had zijne berooide geldmiddelen uitgeput
en hem ten einde raad gebracht.
En wat volgde er?

Dat Don Fadrique, die na de inneming van Haarlem zich
naar Alkmaar begaf, daar, na een kort beleg, zóó afgeslagen
en teruggedreven werd, dat de Alkmaarders toen reeds joel-
den en juichten: Van Alkmaar begint de victorie!"

Alsof dat alles nog niet genoeg was, zag Alva zijne

vloot, onder Bossu, door de Noord-Hollandsche "Watergeuzen_T

onder Cornelis Dirksz. van Monnikendam, geheel vernietigen.

Van alle kanten, zelfs vanwege den Koning, dien hij met

EEN WEINIG GESCHIEDENIS.

onbezweken trouw, hoewel dikwijls zeer eigendunkelijk, ge-
diend had, tegengewerkt, en zóó verarmd, dat hij de reke-
ningen voor zijn huishouden te Amsterdam zelfs onbetaald
moest achterlaten, vertrok hij naar Spanje.

Zijn opvolger was Don Louis de Eequesens y Q\'uniga,
Groot-Kommandeur van Kastilië.

Deze Requesens was een even goed Legerhoofd als Alva,
doch hij was niet wreed, en zocht aanvankelijk meer te
winnen door onderhandelingen dan door het zwaard. Zijn
lastbrief, hem door Koning Filips medegegeven, luidde echter
niet anders dan die, welken Alva mede gekregen had.
Daarom moest hij, toen hij zag, dat de kans verkeken was
om door onderhandelingen de Nederlanden weer aan Spanje
te onderwerpen, vanzelf het zwaard ter hand nemen, en dat
deed hij niet minder goed, en enkele malen zelfs met gun-
stiger uitslag, dan Alva het gedaan had.

Den achttienden Februari 1574 ging Middelburg, dat zich
onder Mondragon vijf maanden lang tegen de Zeeuwsche
Watergeuzen verdedigd had, tot de zijde van den Prins over,
nadat Requesens met eigen oogen had moeten toezien, dat
zijne kostbare vloot, onder Romero en Glimes bij Romers-
waal door de Watergeuzen geheel verslagen werd. Deze
overwinning bracht den Nederlanders niet weinig hoop, en
men meende dat het land nu heel spoedig aan het Spaansch
geweld zou ontworsteld zijn. Die hoop werd nog meer ver-
sterkt, toen men vernam, dat Graaf Lodewijk van Nassau
in zijne onderhandelingen met het Fransche Hof geslaagd
was, en Van Koning Karel IX niet minder dan honderddui-
zend rijksdaalders ontvangen had om een leger te werven.
Spoedig begon Graaf Lodewijk nu in Duitschland krijgsbenden
te verzamelen, doch het duurde evenwel tot in Februari
1574 eer hij instaat was, handelend op te treden. Aan het
hoofd van een leger, dat uit bijna zesduizend man voet-
volk, drieduizend ruiters en tweeduizend Franschen bestond,
sloeg hij zich tusschen Aken en Maastricht neder met het

EEN WEINIG GESCHIEDENIS.

oogmerk om Maastricht in te nemen en dan in het Bra-
bantsche te vallen.

Zoodra Requesens hiervan bericht kreeg, begon deze van
zijne zijde ook een leger te verzamelen om Graaf Lodewijks
bedoelingen te verijdelen, en vrij spoedig kon Don Sanchio
D\'Avila, die als Bevelhebber der vloot zoo ongelukkig ge-
weest was, aan het hoofd van een leger, dat uit achtduizend
Duitsche ruiters, vierduizend Zwitsers en tweeënveertig
Spaansche vendels bestond, Lodewijk te gemoet trekken.

Een der laatste bevelen van Alva was geweest, Leiden
te belegeren en hieraan was gevolg gegeven. Sedert den
eenendertigsten October 1573 was Leiden door de Span-
jaarden, onder Francesco Valdez belegerd, doch de Leide-
naars weerden zich dapper, zoowel tegen het zwaard, als
tegen den honger en hadden zich nog niet overgegeven
toen Requesens aan Valdez het bevel zond om het beleg
op te breken teneinde zich met zijne benden bij het leger
van D\'Avila aan te sluiten.

Graaf Lodewijk en de Prins van Oranje schijnen elkander
niet goed begrepen te hebben, want Lodewijks plan werd
door den Prins zóó weinig goedgekeurd, dat deze laatste
zich uitliet: Ik wenschte Lodewijk en zijn leger wel hon-
derd mijlen ver."

Toch stelde Graaf Lodewijk zich in beweging om te han-
delen, en misschien was zijn grootste drijfveer wel geld-
gebrek. Gedurende geruimen tijd zulk een aanzienlijk leger
onderhouden, ging boven zijne krachten, hoe hij ook door
Frankrijk gesteund mocht worden. Hij scheen dus van mee-
ning te zijn, dat snel handelen het eenige was, wat er
gedaan kon worden, en de Prins dit ziende, verzamelde
metterhaast zesduizend man, waarmede hij zich in den
Bommelerwaard wierp, teneinde Lodewijk tegemoet te trek-
ken en D\'Avila tusschen twee vuren te brengen.

Maar had D\'Avila getoond een slecht Admiraal te zijn,
nu zou hij bewijzen, dat hij een uitnemend Generaal was.

EEN WEINIG GESCHIEDENIS.

Hij wachtte Lodewijk niet af, maar trok hem met versnelde
marschen tegen, en eer Graaf Lodewijk op de Mookerheide
gereed was om den vijand af te wachten, werd hij door
hem aangevallen en geheel verslagen, den veertienden April
1574. Graaf Lodewijk en zijn broeder Hendrik moeten in
dien slag gesneuveld of op eene andere wijze omgekomen
zijn, want geen der twee werd na den slag gevonden.

Dat was voor Prins Willem een ontzettend verlies; Graaf
Lodewijk, zijne rechterhand in alles, was hem meer dan
een leger.

En welk eenen nadeeligen invloed zou die nederlaag niet
uitoefenen op de gemoederen der Nederlanders, die op ver-
scheidene plaatsen door Eequesens\' staatkunde toch al aan
het wankelen gebracht waren?

De toekomst was verre van rooskleurig; ze was zeer
donker. En nog eer een enkel lichtstraaltje doorbrak, werd
de toekomst nog donkerder toen de mare door heel Neder-
land ging: De Spanjaarden hebben Leiden alweer belegerd.
Ze vonden de schansen, gedurende het eerste beleg opge-
worpen, zóó ongeschonden, dat zij er zich terstond in neer-
slaan konden. Bovendien waren de Leidenaars op een tweede
beleg niet voorbereid, zoodat honger er weldra het scherpste
zwaard zou zijn."

Het was een treurig bericht.

De slag op de Mookerheide verloren; de Graven Lodewijk
en Hendrik van Nassau dood; de Prins van Oranje worste-
lende met geldgebrek; Leiden andermaal belegerd.

Als Leiden nu viel, spoedig viel, wat dan?

Waarlijk, Requesens was in den korten tijd van zyn be-
stuur verder gekomen dan Alva in bijna vijf jaar tijds.

Jan Van Hout, de wakkere Secretaris van Leiden, schreef
eenmaal in zijne stadsrekening, dat Leiden den drieëntwin-
tigsten Juni 1572 tjock der slaverniën, daerinne zij bij den
Hertoge van Alva ende synen aenhang was gehouden van

EEN WEINIG GESCHIEDENIS.

hem werpende," Oranjes zijde gekozen had. Dit was dus
al heel kort na de inneming van Brielle.

Dat zulk een overgang niet met goedvinden van alle inge-
zetenen geschiedde, is natuurlijk, en vooral binnen Leiden
was dit het geval, want de vele kloosters, die er waren,
bewezen dat een groot deel van Leidens inwoners van de
nieuwe leer niets weten wilde en dus Roomsen was. Bij de
Roomschen, die voor den Prins waren, gaf stellig de heffing
van den tienden penning wel voor een voornaam gedeelte
den doorslag. Trouwens, nog bijna niemand dacht er toen
nog aan om de trouw aan Koning Filips op te zeggen. Men
was alleen tegen zijne staatkunde gekant, en als hij deze
slechts richten wilde naar de oude Privilegiën, en Alva met
zijne Spanjaarden het land liet ontruimen, dan zou men
Koning Filips, als Graaf, wel onderdanig willen zijn. Alle
besluiten dan ook, welke genomen werden in steden, die de
zijde van den Prins kozen, werden uitgevaardigd in naam
van Koning Filips, Heer der Nederlanden en diens Stadhou-
der Willem, Prins van Oranje. Het heette dus niets
anders dan een zich verzetten tegen de dwingelandij van
Alva, zooals Van Hout dan ook duidelijk liet uitkomen.

De stad Leiden was in dezen tijd reeds meer dan eene
eeuw lang, de tweede of derde stad in Holland. Hertog
Filips I van Bourgondië liet in 1426 Haarlem vijfduizend,
Leiden en Delft ieder vijfendertighonderd, Amsterdam drie-
duizend, Hoorn tweeduizend, Rotterdam twaalfhonderdvijftig
en Enkhuizen zeshonderdvijfentwintig schilden betalen aan
de soldij van vijftienhonderd gewapende mannen. Het is
duidelijk dat de grootte der bede berekend werd naar de
en de meerdere of mindere welvaart dezer steden. In 1468
werd door Karel den Stouten, die niet minder dan vijfhon-
derd tweeëndertigduizend achthonderd schilden noodig had,
om dat geld eene bede uitgeschreven en weer werden Leiden
en Delft voor een zelfde bedrag het eerst na Haarlem ge-
noemd.

EEN WEINIG GESCHIEDENIS.

Nu, de bevolking, die waarschijnlijk uit omstreekt twin-
tigduizend zielen zal bestaan hebben, was dan ook vrij wel-
varend. Die welvaart had de stad in de eerste plaats te
danken aan het reeden en drapieren van verscheyden soor-
ten van Coopmanschappen, als Baeyen, Saeyen, Greynen,
Laeckenen, ende andere dinghen meer" en in de tweede
plaats aan den in-, uit- en doorvoer van de voortbrengselen
der vruchtbare omstreken, waer mede niet alleen de Bor-
geren en de Inwoonderen deser Stede, alhoewel deselve een
groote menichte zijn, ende veel behouven, maer alle de
omleggende Steden ende Plaetsen, ryckelicken van deselve
versien ende ghespyst werden met allerley Suyvel, als Boter,
Kase ende Vleesch van verscheyden gheslachten."

Dat er welvaart heerschte bleek ook uit: Rondomme
becingelt zijnde met ontelbare Lust-hoven ofte Thuynen, de-
welcke een oneyndelicken Schat waerdich zijn, vermits
\'t merendeel van dien rijckelicken versien zijn met schoone
Speel-huyskens, Fruyt-Boomen, costelicke Bloemen ende
andere lieflickheden." Verder vond men er achttien Heeren
Huysen en Slooten, al te samen int\' ronde de alderverste
wat meer als een Myle weechs van deser Stede gheleghen."

Denkelijk zal echter het fabriekswezen zoowel als de han-
del door de Spaansche onlusten wel geleden hebben, zoodat
er in 1574 niet die welvaart heerschte, welke men ervóór
en na dien tijd vond.

Hoe de stad bestuurd werd, dient hier ook met een paar
woorden gezegd te worden.

Natuurlijk stond aan het hoofd der Regeering de Graaf
van Holland, doch daar deze slechts in enkele gevallen kon
tegenwoordig zijn, werd hij vertegenwoordigd door eenen,
die den titel had van Schout. Met dien Schout bestond het
bestuur uit acht Schepenen en vier Burgemeesters, en van
deze dertien Regeerders gingen alle bevelen, besluiten en
bekendmakingen uit. De Schout, ook wel Officier of Hoofd-
officier genoemd, stond aan het hoofd der Schepenen en

EEN WEINIG GESCHIEDENIS.

vormde met dezen de Stedelijke Rechtbank of vierschaar.
Om altijd het voldoende aantal Burgemeesters en Schepenen
te hebben, kozen de burgers eene Vroedschap van veertig
personen, die daarom meestal De Veertigen" genoemd wer-
den. Uit die Vroedschap koos men voor eenen bepaalden
tijd de Burgemeesters en Schepenen, doch de leden der
Vroedschap zelven werden voor onbepaalden tijd gekozen.
Verder werd Leiden verdeeld in zeven Bonnen of Kwartieren,
en aan het hoofd van elke Bon stonden vier mannen, die
Bonmeesters" heetten. Deze Bonmeesters" moesten zorgen
dat er bij brand terstond bluschmiddelen kwamen, dat er
bij winterdag bijten in het ijs gehakt werden, en dat ze
voor het aandeel der bon de stadswallen en versterkingen
hielpen onderhouden. Elke Bon was bovendien nog verdeeld
in Buurten of Gebuurten. De Stadsregeering benoemde voor
zulk eene wijk een Heer der Gebuurte". De burgers uit
die Gebuurte kozen hunne Raden en dezen moesten nu al-
weer onder voorzitting van den Heer der Gebuurte" zorgen
dat de vrede bewaard bleef, dat er niet gestolen werd, dat
de dooden eerlijk begraven en dat de bevelen van de Regee-
ring, ook wel Magistraat geheeten, ten uitvoer gelegd werden.
In het geheel had men in dien tijd niet minder dan zeven-
enzeventig Gebuurten binnen Leiden. Waren die Heeren
der Gebuurte" die Bonmeesters" met hunne Raden" nu
allen eensgezind, dan was de Regeeringstaak van Schout,
Burgemeesters en Schepenen niet zwaar, doch waren de
gevoelens verdeeld, dan werd die taak verbazend zwaar.
Die verdeeldheid bestond reeds na den overgang aan de zijde
van den Prins, en veel meer nog tijdens de eerste en tweede
belegering. Juist in het volharden en in het volbrengen van
die moeielijke en buitengewoon zware taak, bestaat de grootste
verdienste van den Zeemtouwer, Pieter Adriaensz. Vermeer,
bijgenaamd van der Werff\', die, na vijf jaar, als balling
rondgezworven en de zaak van den Prins met voorbeelde-
looze trouw en verachting van alle gevaren gediend te heb-

EEN WEINIG GESCHIEDENIS. 9

ben, door zijne medeburgers eerst tot Lid van de Vroed-
schap en kort daarop tot Burgemeester gekozen werd in
het begin van 1573 of het einde van 1572. Wanneer we
nagaan hoe deze man, krachtig gesteund door den wakkeren
Secretaris Jan Van Hout en den Stedelijken Bevelhebber den
moedigen en geleerden Jonker Johan van der Does, niet
alleen blootstond, zooals Schotel schrijft aan de vijanden
van buiten, die dan eens met het zwaard in de vuist, dan
met een sirenenzang op de lippen de stad tot overgaaf wil-
den dwingen of verlokken," maar ook aan zijne Spaansch-
gezinde ambtgenooten, een groot deel der burgerij, die in
het geheim het vertrouwen der welgezinden ondermijnden,
het zaad der tweedracht uitstrooiden, tot verzet en oproer
aanspoorden," en bovendien aan de leeraren, die zijne vader-
landsliefde en godsdienstzin miskenden en hem bij de bur-
gers verdacht maakten," dan kunnen we dien man alleen
bewonderen, doch hem begrijpen onmogelijk. Waarlijk, die
eenvoudige zeemtouwer of touwslager, wiens Vader, een
Vermaner of Leeraar der Doopsgezinden te Haarlem, in 1537
om zijn geloof ter dood gebracht werd, en die, juist om het
geloof zijns Vaders, door de Calvinistische predikanten van
Leiden verdacht werd gemaakt, verdient zijn standbeeld ten
volle. Het is wel meest altijd gekheid om te zeggen: Als
dit of dat niet gebeurd was, dan zou dit of dat anders zijn."
Maar geene gekheid is het te beweren, dat Spanje misschien
wel gezegepraald zou hebben, zoo Pieter Adriaensz. niet
dien onwrikbaren moed, dien helderen geest en die onkreuk-
bare trouw bezeten had.

Een der laatste bevelen van Alva was geweest, we zeiden
het reeds, om Leiden te gaan belegeren, en dat wel, nadat
deze stad gedurende het langdurig beleg van Haarlem heel
wat geleden en gedaan had terwille der moedige Haar-
lemmers. Nu eens was zij de verzamelplaats der benden,
die beproeven zouden, Haarlem te ontzetten, dan weer was
zij het eerste veilige toevluchtsoord, dat de soldaten be-

10 EEN WEINIG GESCHIEDENIS.

reikten, wanneer ze door de Spanjaarden verslagen waren
geworden, of op eene andere wijze hun plan mislukt zagen.
Op balddadige wijze konden de soldaten huishouden. Na de
nederlaag van Lumey op het Manpad bij Haarlem, den
twaalfden December 1574, kwamen, volgens de aanteeke-
ningen van Jan Van Hout, minstens twaalf vendels binnen
Leiden, die daar bleven tot het laatst van December en
door de burgers moesten gevoed en geherbergd worden.
Niet zoo licht tevreden waren die ruwe mannen, en om
vrede met hen te houden, waren de inwoners genoodzaakt
hen telkens, ten koste van zichzelven, op bier te onthalen.

Na den val van Haarlem begrepen de Prinsgezinde Leden
van den Magistraat, dat het meer dan zaak was om nu
ook Leiden te gaan versterken, daar de Spanjaard dit niet
rustig zou laten liggen. De Prins gaf daartoe reeds den dag
na Haarlems val bevel, en voegde er meteen bij, dat yegelyck
alle \'t sout, turf, tacken, ende hout, suyvel ende fouragie,
dat binnen twee mylen rontsomme gevonden werd, binnen
die stadt Leyden brenghen soude."

Met alle man ging men aan den slag om ook het graan,
zoodra het maar rijp was, binnen te halen en in de kerken
te bergen. Toch ging alles nog lang niet, zooals het gaan
moest. De aftocht der Spanjaarden van Alkmaar en hunne
nederlaag op de Zuiderzee maakten de nijvere handen wel
wat traag, en zij, die Spaanschgezind waren, sloegen nu
hunnen slag. Er was immers geen gevaar voor een beleg?
Wat zou een verslagen vijand kunnen doen? Waarom nu
al dat werken aan versterkingen, dat zich oefenen in den
wapenhandel en dat opbergen van levens- en krijgsvoorraad ?
Het was immers nergens toe noodig? Vooral als het op
het geld aankomt, zijn er tal van menschen, die zich gauw
laten overhalen om het een of ander te laten of te doen,
als het hun maar oogenblikkelijk voordeel geeft.

Den laatsten October 1573 kwamen de Spanjaarden om
Leiden, en nu bleek het al heel spoedig, dat de Magistraat

EEN WEINIG GESCHIEDENIS. 11

niet te veel gezorgd had, want reeds zes dagen later was
men genoodzaakt bekend te laten maken, dat men matig
moest zijn in het gebruik van spijs en drank, en de brou-
wers kregen bevel, het bier niet sterker te brouwen dan
de Magistraat voorschreef. Erger was het nog, dat zij, die
groote inkoopen gedaan hadden, nu hunne waren met schan-
delijk veel winst van de hand trachtten te zetten. Ook dit
moest verboden worden, en ieder moest verkoopen naar
eene zetting, die door den Magistraat bepaald werd. Enkele
kwaadwilligen trachtten hierop sommige graanpakhuizen of
korenschelven in brand te steken. De uitgaven der stadskas
waren in het laatste jaar zóó groot geweest, dat weldra
de bodem der geldkist te zien was, en daarom liet de Stads-
regeering, met goedkeuring van den Prins, papieren nood-
munten slaan, om deze in te wisselen, als er weer geld zou
zijn. Als spreuk voor het papieren geld koos de Regeering
Haec libertatis ergo", dat zeggen wil: Ter wille van de
vrijheid". Hierover waren de Predikanten zeer verbolgen,
want ze meenden, dat de spreuk moest zijn: Ter wille
van den godsdienst". Of men hierdoor de Roomsehen ergeren
zou, achtten zij minder. In de kerk, waar Burgemeester Pieter
Adriaensz. en de Secretaris Van Hout onder het gehoor
waren, schold een Predikant de Magistraat-leden voor Epi-
curische zwijnen", hetgeen Van Hout aan den Burgemeester
vragen deed: Wil ik hem van den kansel schieten?"
Ik haal dit voorbeeld alleen aan om u te doen begrijpen,
welk eene hoogst moeielijke taak de Regeering had, waar
ze tusschen twee partijen moest doorzeilen. Één geluk kwam
nog bij alle ongelukken. Valdez had de stad niet zóó nauw
ingesloten, of men kon nog door middel van schuiten eeni-
gen leeftocht binnenbrengen, zoodat de duurte der levens-
middelen niet zoo boven mate steeg, of de eenvoudige bur-
ger kon zich die nog aanschaffen. Daar evenwel alle hand-
werken stilstonden, vervielen de werklieden, die buiten
verdiensten waren, tot bittere armoede. Nu werd er besloten,

DAT IS WEER OEBEUKD.

dat eenige deftige burgervrouwen, aan wier hoofd de huis-
vrouw van Bartels, eene zekere Anna Sandelyns, stond, aan
de huizen der gegoede burgers giften zouden verzamelen,
en toen het bleek niet veel te geven, liet men het collec-
tanten-werk door mannen verrichten. Langzamerhand echter
werd de stad nauwer ingesloten en het gebrek nam aller-
wegen toe, zoodat het er voor de belegerden zeer duister
begon uit te zien. De ontevredenen begonnen weer ijverig
verdeeldheid te zaaien, terwijl de soldaten der bezetting tot
de gewone balddadigheden oversloegen en hier en daar van
hunne drieste roof- en plunderzucht blijk gaven. Zoo drongen
zij het "VVitte-nonnenklooster binnen, en namen van daar
alles mede, wat hun aanstond. Sommigen der burgers volg-
den dit voorbeeld, zoodat het roggebrood, dat voor de be-
deelden gebakken en in de Steenschuur bewaard werd, zelfs
niet langer veilig was.

Gelukkig kwam er aan dien onhoudbaren toestand spoedig
een einde, omdat Valdez bevel kreeg, het beleg op te bre-
ken, ten einde zich met zijne benden te scharen onder de
vaandels van D\'Avila.

Donderdag den vijfentwintigsten Maart was de laatste
Spanjaard vertrokken en ademde Leiden weer vrij met ge-
opende poorten en neergelaten bruggen.

TWEEDE HOOFDSTUK.
Dat is weer gebeurd.

In eene der drukste en gezelligste buurten van Leiden
stond een net en vrij groot huis, waarvan een gedeelte
ingericht was tot eene werkplaats en eenen winkel voor
eenen goud- en zilversmid. Verreweg het grootste gedeelte
van dat huis was echter bestemd tot herberg, wat dan ook

DAT IS WEEË GEBEUBD.

wel te zien was aan het groote uithangbord, dat boven de
deur hing, en waarop met groote letters geverfd was, dat
de dorstige burger In den Wissel" bij Cornelis Claesz.
Van Aecken, zooveel wijn, bier en brandewijn kon koopen,
als hij maar lustte. Vreemd mocht het echter in dien tijd
heeten, dat de herbergier of waard het mes van twee kan-
ten liet snijden, want een ander bord boven dezelfde deur
vertelde, dat Mr. Cornelis Claesz. Van Aecken meteen goud-
en zilversmid en stempelsnijder was.

"Wel was, na het openen der poorten en het neerlaten
der bruggen, weer veel leven en vertier binnen de stad
gekomen, vooral vanwege de boeren en boerinnen, die hunne
eerste eieren en hunne boter en kaas aan den man zochten
te brengen, doch in de stad zelve was nog lang niet alles,
zooals het geweest was. Er heerschte eene zeer ongeregelde
drukte en bij velen ook ontevredenheid, die door Spaansch-
gezinden niet weinig aangewakkerd werd.

Zoo had de Eegeering, zelfs nog in de laatste week van
het beleg, besloten om het papieren noodgeld alweer te
doen vervangen door klinkende munt. Men zou dan zilver-
geld slaan van minder zilver-gehalte, doch den Prins van
Oranje verlof vragen om dat slechtere geld in alle dorpen
en steden, die aan zijne zijde waren, voor goed geld te
mogen uitgeven, tot de stadskas instaat zou zijn om het
weer tegen munt van bepaald gehalte in te wisselen. De
afkondiging van dit besluit geschiedde Zondag den eenen-
twintigsten Maart.

Zoodra het beleg opgeheven was, zette men dat plan
door, en Zijne Excellentie de Prins van Oranje stond toe,
dat die van Leiden guldens en kwartjes zouden mogen slaan
van minder zilver, doch naar het fatsoen en den vorm van
de papieren noodmunt. Nu begon de Regeering met kracht
aan het inwisselen, doch stuitte op tegenstand bij de burgerij,
wat geen wonder was. Men had de verzekering gekregen,
dat de papieren noodmunt later zou ingewisseld worden

14 DAT IS WEEË ÖEBEUKD.

tegen echte munt van onvervalschte waarde, doch nu men
munt in den handel bracht, die met minder gehalte dezelfde
waarde zou hebben, als echte munt, zoo vertrouwde men
de zaak niet, en de meesten, die niet gedwongen waren
door gebrek aan goed geld zich het noodige aan te schaffen,
hielden de papieren munt onder zich, en waren niet tot
inwisselen te bewegen, zoodat tot driemalen toe het besluit
der Eegeering moest herhaald worden.

Zoo was het twee weken na het openen der poorten, dus
Donderdag den achtsten April, dat de vrij groote gelagkamer
van de "Wissel" des avonds nog druk bezocht was, en
wel met velen, die met den gang der zaken niet tevreden
waren.

Tot de ergste ontevredenen behoorde een schipper, die,
als het met de schipperij niet vlotte, ook zijn brood als
zoetelaar verdiende. Hij heette Pieter Van Wezel en had,
hetzij het hem aangeboren was, of dat hij het door zijne
slinksche en bedriegelijke handelingen gekregen had, zulk
een terugstuitend en weerzinwekkend voorkomen, dat men
hem den bijnaam gegeven had van Pieter Quaet-Gelaet."

Wie om de eene of andere oorzaak op het Stadsbestuur
of de Regeering van den Prins ontevreden was, vond in
Pieter Van Wezel terstond eenen aanhanger, doch altijd in
het verborgen, als hij zeker wist, dat er geen gevaar bij
was. Een lafaard was hij, als elke huichelaar, doch gedu-
rende het winterbeleg had hij het met al zijne slimheid toch
niet zoo ver kunnen brengen, dat de Magistraat er niet
achter gekomen was, dat hij tot die geheime Spaanschge-
zinden behoorde, welke men in Haarlem ook had gekend
en daar den naam van Glippers" had gegeven. Meer dan
iemand anders hadden de Prinsgezinden hem dan ook in
het oog gehouden, en geenen vinger kon hij in de asch
steken of men wist het.

Nu evenwel was het beleg opgeheven en kon hij ten op-
zichte van de stad, als verrader, zoo goed als niets uitrich-

DAT IS WEEK ÜEBEÜBD. 15

ten, en daarom liet men hem ook gaan en komen waar hij
wilde, zonder hem langer na te gaan.

Het beleg had hem weinig voordeel gebracht, hiervoor
had de Magistraat gezorgd. Daardoor was Pieter dan ook
zeer ontevreden, en welk besluit Schout, Burgemeesters en
Schepenen ook mochten nemen, Pieter had er het zijne van
te zeggen, en wat hij er van zeide, was nooit goed.

Hoe zit gij daar zoo stil, Pieter?" vroeg hem Floris
Hendricksz, de hoefsmid, en plaatste zich met zijne kan bier
naast Van Wezel, die, in zichzelven gekeerd, zich in eenen
hoek van het vertrek bij zijnen brandewijn of brangdemoris"
had neergezet.

Het is er, bijlo, ook een tijd naar om vroolijk en opge-
wekt te zijn," luidde een brommend antwoord.

Hei, hei, nu toch beter tijd dan een veertien dagen ge-
leden. Toen hadt gij dat niet kunnen krijgen."

Floris Hendriksz. wees op het bijna ledige roemerken
brandewijn.

Ik heb nooit behoefte aan brangdemoris gehad, Floris,
en dat ik ze nu drink is alleen om mijne zinnen wat te
verzetten."

Een slecht middel, Pieter! Brangdemoris is een gemeen
goedje. Het windt een inensch een oogenblik op om hem
daarna, als een natgeregende zoutzak, in elkander te laten
zakken. Drink liever bier, het is weer echt Delftsch brouwsel."

Schande genoeg, dat de Magistraat toelaat, dat die van
Delft tot schade van onze eigen brouwers, bier mogen in-
voeren."

Maar kom, is dat doorslaan! Geen enkele brouwer in
onze goede stad is immers instaat, om binnen acht dagen
bier te leveren, zooals dit is? Neen, man, nu zijt gij al
zeer onbillijk."

Pieter dronk zijn roemerken ledig en riep: Vullen, Van
Aecken!"

Van Aecken, die, als het in de herberg wat druk liep,

DAT IS WEEË GEBEUKD.

zijnen winkel en gereedschappen verliet om vrouw en dochter
in het bedienen te helpen, keek bij Pieters geroep op, en
toen hij dezen zijn roemerken omhoog zag houden, kwam
hij met de brandewijnflesch naar den hoek, waar de twee
zaten en vulden het roemerken tot even beneden den rand.

Nog niet genoeg verdiend gedurende het beleg om uwen
gasten halfvolle roemerkens te geven voor het geld van volle ?"

Meester Van Aecken, die eigenlijk eenen ekel aan Pieter
had en liever zag, dat hij De Wissel" voorbijging dan dat
hij er intrad, sprak geen woord en wilde zich verwijderen.

Hei," riep Pieter, geef gij het soms voor niemendal?"

Wat geeft gij voor niemendal ?" vroeg Van Aecken norsch.

Ik? Liever niets, maar ze dwingen arme schippers en
zoetelaars wel om tegen hunnen zin en tot hunne groote
schade, al te dikwijls wat voor niemendal te geven."

Het zal best met Pieter Van Wezel schikken," zeide
Van Aecken en wilde weer heengaan.

Neen, neen," riep Pieter. Hier is geld!"

Meteen wierp hij eenen papieren gulden op de tafel.

Niet gangbaar meer," zeide Van Aecken en liet het
papieren muntstuk eenvoudig liggen.

Pieter Van Wezel wist zeer goed, dat reeds den achten-
twintigsten Maart bekend was gemaakt, dat ieder, die vóór
sonnen-onderganck" de papieren Munt niet ter bestemder
plaatse had ingewisseld, daarvoor later geene vergoeding
zou krijgen. Met opzet nu had hij dat niet alleen nagelaten,
maar heel in stilte had hij zelfs bij enkelen, die dit ver-
geten hadden te doen, die papieren Munt voor eene kleinig-
heid afgekocht. Toch hield hij zich, alsof hij er in geloopen
was, en eenen handvol papieren guldens en kwartjes uit
den buidel halende, wierp hij die driftig op de tafel en
zeide: Niet gangbaar? Niet gangbaar? Wat moet ik er
dan mede doen?"

Bewaar ze als rariteiten Van Wezel," riep Hendricksz.
vroolijk lachend uit.

DAT IS WEER GEBEUED.

Zeker ter eere van hem daar," hij wees op Van
Aecken, die de stempels van deze vodden gesneden
heeft. De man wist, wat hij deed. Stempelsnijder en beurzen-
snijder was bij hem één stiel (ambacht)."

Hendricksz. verschrikte van dat brutale gezegde en keek
Van Aecken vragend aan.

Van Aecken echter glimlachte en zeide: Denkt gij, Hen-
dricksz., dat ik er mij iets van aantrek ? Mets man! Glippers
mogen mij alles verwijten; een fatsoenlijk mensen schaamt
er zich voor om er ook maar een oogenblik naar te luisteren."

Ik een Glipper?!" riep Pieter en sprong zoogenaamd
woedend op. Een schelm, die dat durft zeggen! Maar weet
gÜ, wie hier in Leiden dadelijk Glipper heet? Dat is ieder-
een, die maar wat durft aanmerken op hetgeen Mijne Heeren
van den Gerechte of van den Magistraat believen te besluiten.

Ziedaar, hier op tafel ligt eene ronde som van vieren-
twintig gulden aan papieren munt. Staande het beleg heb
ik ze aangenomen, als een burger, die het oprecht meent
met stad en land. Ik vertrouwde er op, ze later te kunnen
inwisselen tegen goede, klinkende munt."

Dat hebt ge toch al veertien dagen lang kunnen doen,
nietwaar?"

Met deze woorden mengde zich Schipper Gijsbert Cornelisz.
Van Schaeck in het gesprek, nadat hij het al dien tijd met
aandacht gevolgd had, doch zich hield, alsof het hem niet
aanging. Hij was eenvoudig vrachtschipper van Leiden op
Utrecht, maar stond bij dat deel der bevolking en van den
Magistraat, dat Prinsgezind was, hoog aangeschreven, terwijl
zelfs al de anderen gaarne met hem te doen hadden, om-
dat hij onkreukbaar eerlijk en buitengewoon oprecht was.
Iedereen wist, wat men aan hem had, en niemand achtte
er hem te minder om, dat hij zulk een ijveraar was tegen
den Hertog van Alva en al wat Spanjaard was. Hijzelf zou
ook niemand minder achten, als hij Roomsch of Spaansch-
gezind, of wel Geus en Hervormd was.

DE SCHIPPERSJONGEN. 2

DAT IS WEER GEBEUHD.

Elk mensch moet vrij zijn om te denken, wat hij wil,"
zeide hij altijd. En als ik nu graag zie, dat niemand het
mij euvel duidt, dat ik met hart en ziel tegen Alva en zijnen
aanhang gekant ben, dan moet ik het een ander ook niet
euvel duiden, als hij tegen den Prins is. Zóó behoort het.
Maar.... eerlijke wapenen, man, eerlijke wapenen! Niets
zijn in het verborgen, om dan rond te sluipen bij nacht en
ontij als eene kat, die naar eene prooi zoekt."

Zoo redeneerde Schipper Van Schaeck, en dat wist even
goed de Spaanschgezinde Jonkheer van Mathenesse, als de
Prinsgezinde Jonkheer Johan van der Does, dat wist
even goed de Calvinistische Predikant Petrus Cornelius als
de Eerwaarde Immetgen Ruelen, de Mater of Abdis van de
Nonnekens in het Graeuwe Sustershuys", en toch was Van
Schaeck altijd en bij allen de graag gewilde Schipper.

Heel anders was het met Pieter Van Wezel, die Roomsch
en in stilte Spaanschgezind was. Zelfs zijne geloofsgenooten
en zij, die evenals hij, den Spanjaard dienden of achtten,
lieten hem, als Van Schaeck kwam, links liggen, en die
van de tegenpartij keken in het geheel niet naar hem om,
dan om hem gedurende het beleg in zijn doen en laten na
te gaan.

Dit griefde Van Wezel, die ook van Leiden op Utrecht
voer, niet weinig, en daarom kon hij Van Schaeck niet
lijden.

Toen dan Van Schaeck zoo zeide dat er al veertien dagen
lang gelegenheid bestaan had om het papieren geld tegen
klinkende munt in te wisselen, stoof Pieter op en riep:
Inwisselen voor valsch geld? Nooit! Die van den Gerechte
en den Magistraat mogen het voor zichzelven verantwoorden
kunnen, dat ze valsche munters zijn, mijn geweten is zoo
ruim niet om het aan te nemen of uit te geven. Zeg nu
ook eens wat, als gij kunt."

Deze uittartende vraag gold onzen Van Schaeck en deze
zeide heel leuk: Gij hebt gelijk, Van Wezel, uw geweten

DAT IS WEER GEBEURD.

is zoo ruim niet, want gij hebt er in het geheel geen."

Op dit scherp gezegde ontstond onder de aanwezigen een
luid gelach.

Verdraaid, Gijs, wat zijt gij scherp uitgevallen," klonk
nu eene andere stem. Het was die van Barend Cornelisz.
Van Keulen, zetschipper op de marktschuit van Leiden op
Utrecht en niet alleen een oud bekende, maar ook een goed
vriend van Van Schaeck.

Van Schaeck keek hem even aan en zeide: Scherp maar
waar, Barend!"

Nu, waar, waar, er is zooveel waar, maar daarom moet
ge niet alles zoo zeggen. En bovendien ik zeg dat onze
Pieter Van Wezel wel een geweten heeft!"

Hoort gij dat?" riep Pieter triomfantelijk en liet zich
het roemerken nog eens vullen.

Maar een geweten, dat alles doorlaat zooals een eiernetje
het water," vervolgde Van Keulen, en dan, dan het is zóó
een piepertje van een gewetentje." Hij wees een stukje nagel
van zijne pink aan.

Pieter die zich eerst zoo verheugd had, werd nu woedend,
en zeide: Ja, al wie tegen eenen aap durft zeggen, dat
zijne jongen leelijk zijn, die deugt niet. Zoo gaat het altijd.
Maar ik tart iedereen om te weerleggen, of het den eenvoudigen
werkman lijkt, als de Magistraat zoo willekeurig omspringt
met het geld. Nu de coman in zijne comeny wat zou kun-
nen yerdienen, zoo hij de zetting mocht houden, die de
Magistraat tijdens het beleg verordend heeft, is het dadelijk
na het beleg: Ieder, die comanschap drijft, is vrij zoo duur
en zoo goedkoop te verkoopen als hij wil." "Weg zijn de
verdiensten, die toch wel gebruikt zouden kunnen worden.
En of dat alles niet genoeg is, legt de Magistraat tot groot
ongerief en nadeel van de burgeren gedurende zes maanden
eene belasting op alle eet- en drinkwaren. Ik vraag waartoe
dit noodig is?"

Om de stadskas, die nu schoon ledig is, weer wat aan

DAT IS WEEË GEBEURD.

te vullen," sprak Jan Van Hout, de wakkere Secretaris.
Er is geen geld in kas om ook maar eenen zak rogge te
koopen!"

De Magistraat koopen," schreeuwde Pieter. De Magis-
traat heeft niets te koopen en allerminst koren. Wat zou
er mede gedaan worden?"

U en allen Leidenaars er brood van geven, als de stad
alweer belegerd wordt," antwoordde Van Hout.

Pieter begon luidkeels te lachen en riep : Alweer belegerd!
Een gek, die dat gelooft! Maar van Secretaris Van Hout,
die, geholpen door zijnen vriend Pieter Adriaensz., den
Burgemeester, wil doordrijven dat de verlaten Spaansche
schansen geslecht en tot eigen gebruik nieuwe aangelegd
worden, kan men zoo iets verwachten."

Hierop wendde zich Pieter tot eenen boer, die wel tot
de bewoners van Leiden behoorde, maar toch buiten de
stad woonde, en zeide: Dat is nu de man, Gerrit, die
niet wil hebben, dat gij uw houten huis en evenmin uwe houten
schuur, die ge op bevel van den Magistraat bij het beleg
moest afbreken, in steen opbouwt. Gij moogt hem wel
eene kaas tot dank aan huis bezorgen. Hij woont bij het
Wolhuis en is met zijn negenen. Hij kan dus best een
kaasje gebruiken."

Alsof hij de grootste aardigheid gezegd had, begon hij
luid te lachen en zijnen buurman Hendricksz. aanstootende
zeide hij tot dezen: Die is raak, hé? Als hij eenen goeden
zak heeft, kan hij hem vullen."



		DE SCÏÏIPPERSJONGEN, OF LEIDEN IN STRIJD EN NOOD.

		GESCHIEDKUNDIG VERHAAL VOOR OÜD EN JONG NEDERLAND. DOOR \'t F. LOUWERSE.

		Derde, geheel omgewerkte Druk. i

		LEIDEN. A. "W. SIJTHOFF. RIJKSUNIVERSITEIT TE UTRECHT

		A06000021971118B

		2197 1118



		VI		VOOEBEEICHT.


		Een der jongenshelden van mijn verhaal is de schippersjongen gebleven, doch ik heb hem nu den naam gegeven, welken hij werkelijk droeg. Hü heette Cornelis Joppensz. Ik gaf hem tot belooning eene marktschuit, doch waarschijnlijk heeft hü wel niets gekregen, want den negentienden Januari 1588 leverde hij een verzoekschrift in aan de Stads-regeering om op zijne beurt op Amsterdam te mogen varen geljjk de andere gildebroeders. Ophelderingen genoeg. Mocht de Uitgever genoegen beleven van deze derde uitgave, dan zal ik tevreden zün, daar ik dan weet, dat De Schippersjongen" op zyne derde reis door Nederland nog een welkom onthaal vond.

		\'s-Gravenhage.		P. LOUWERSE.



		38
		EENDENEIEEEN EN NIEUWS.


		hebben, dat alles gesloten en gegrendeld was, slapen, en eene van zijne laatste gedachten van dien dag was: Geen kalveren zijn het, maar echte leeuwen zijn er op den weg".

		VIERDE HOOFDSTUK. Eendeneieren en Nieuws. Vriendelijk keek de zon op Maandag, den tienden Mei, in het jaar onzes Heeren 1574, op het aardrijk neer, en liet hare levenbrengende stralen flikkeren op den effen water- spiegel van den Ouden Rijn, die zich, als altijd, droomerig en traag tusschen zijne nauwe bedding voortbewoog. A^roor de oude steenen brug van het toenmaals reeds voor- name dorp Alfen lagen eenige flinke riviervaartuigen naast vele kleine vrachtschuitjes, tentsnebben geheeten, te wachten tot de waterstand in den Rijn wat lager werd, om zich door de nauwe brugopening te kunnen wringen, en de reis naar Leiden te vervolgen, als zij, die aan de andere zijde lagen, dat althans niet belett\'en! En, wel was er haast bij, dat ze met hunne kostbare lading, die voor een groot deel uit turf, boter, kaas en graan bestond, trachtten zoo spoedig mogelijk zich voor eenen overval van de Spanjaarden te hoeden, door binnen Leiden te komen. Sinds een paar dagen toch had zich het gerucht verspreid, dat de Staatschen, ergens in het Limburgsche, door de Spanjaarden geslagen waren geworden. Ja, alsof het verlies van dat gevecht nog niet genoeg was, werd er ook bij verhaald, dat de drie broeders van Prins Willem van Oranje, de Graven Jan, Lodewijk en Hendrik van Nassau, op eene ellendige wijze waren omgekomen. Men vertelde, onder anderen, voor vaste waarheid, dat Graaf Jan in een moeras gesmoord en door de hoeven van de paarden der



		55
		TWEE, DIE VROEG OP PAD ZIJN.


		of ontdekt te worden, eene zwarte gedaante langs de huizen der Bruggestraat liep en voorzichtig aanboord eener snebbe stapte. Het was Jurrie Thijsz., die zijne vrienden in Alfen had opgezocht, om met hen een groot deel van zijn verradersloon in bier of brangdemoris door de keel te jagen.

		ZESDE HOOFDSTUK. Twee, die vroeg op pad zjjn. Men zou zich zeer vergissen, zoo men het Leiden van 1574 wilde gelijk stellen met het Leiden van onze dagen. Voorzeker is er na dien tijd menige straat verbreed, menig huis afgebroken en weer opgebouwd en menige gracht ge- dempt of gegraven. Maar behalve al deze veranderingen was het Leiden van toen nog heel wat kleiner in omvang dan heden. Gedurende de belegering was de Oude-Vest de gracht, die om de wallen der stad lag, en wanneer men van de Zijlpoort af voorbij het oude Ziekenhuis ging en dus de Oude-Vest aan de rechterhand liet liggen, dan kon men loopen tot aan het einde der Paardestraat zonder aan de overzijde der gracht iets anders te zien, dan het lage weiland in den omtrek en de torens van Eijnsburg, Warmond en Sassenheim in de verte. Neemt men nu nog in aanmerking, dat men in dien tijd eene bijzondere vergunning noodig had om aan den buitenkant der stad steenen woningen te bouwen, zoodat er dan ook maar zelden gebruik van gemaakt werd, dan kunnen mijne lezers, voor zoover ze in Leiden wonen of daar goed bekend zijn, als ze die buiten-gebouwen, die er in den laatsten tijd gebouwd zyn, afrekenen, zich een tamelijk denkbeeld vormen van Leiden tijdens de belegering.



		64
		AAN DOOVEMANS-DEUK GEKLOPT.

		Van Wezel! Van Wezel!" Hei, wat is het?" klonk het uit de verte. Als gij soms iemand noodig hebt om de luiden in het Convent der Witte Nonnekens te wekken, denk dan eens om me, zult gij ?" Ho, kat-aas!" schreeuwde Pier, dat zal je berouwen," en meteen zette hij den sarrenden knaap na; doch deze had gezorgd ver genoeg uit de voeten te zijn om niet inge- haald te kunnen worden, zoodat Pier het dan ook eindelijk opgaf, en den knaap verwenschende, naar huis ging.

		ZEVENDE HOOFDSTUK. Aan do o veman s-deur geklopt. Het was meer dan tijd, dat Cornelis naar het Rapenburg ging om Meester Albertsz. te gaan wekken, want het was dichter bij halfvier dan bij drie uren. Toch maakte hij niet zoo bijzonder veel haast, want hij begreep zeer goed dat er, als hij alles verteld had, van Meester Albertsz.\' op reis gaan naar de Bommelerwaard niets komen zou. Dat men hem mogelijk niet zou willen gelooven, hieraan dacht hij geen oogenblik. Hij vertelde toch waarheid ? Toen hij den klopper op de deur liet vallen, werd er een bovenraam geopend en riep eene stem: Gy komt laat, manneke, zeer laat! Ik ben al op en gekleed 1 Zorg nader- hand beter voor uwe zaken!" Juist wilde Allertsz. het raam weer sluiten toen Cornelis riep: Heer Kapitein, u zou goed doen, zoo ge niet naar den Prins gingt!" Wat raast gy, jongen? Wat hebt gy daar mede te maken ?"



		VOOKBERICHT.

		Hier is de derde druk van De Schlppersjongen", of Leiden in strijd en nood." Een nieuw boekje is het niet, maar er is toch zóó veel in veranderd, dat ik op den titel geheel omgewerkt" durfde zetten. Het veranderen der school- boeken bij eenen nieuwen druk, heeft een groot bezwaar, omdat men dan de verschillende drukken niet naast elkander gebruiken kan. Dit bezwaar vervalt bij boekjes, als dit, echter geheel; men leest zulk een boekje alleen. Maar waartoe die groote verandering? In den eersten en tweeden druk vertelde ik alleen van Leidens tweede beleg met het daarop gevolgde ontzet. Het eerste beleg hing echter zoo nauw samen met het tweede beleg, dat ik mijne hoofdpersonen telkens van het verleden moest laten vertellen, en waar ik dat niet deed, moest ik door noten ophelderingen geven. Die gesprekken over hetgeen gebeurd was, gaven echter aan den inhoud wat stroefs en het invlechten van ophelderingen brak het verhaal te vaak af. Nu meende ik die gebreken weg te nemen door mu\'n verhaal kort na het eerste beleg te beginnen. Deze bijvoeging van nieuwen tekst maakte op vele plaatsen in den oorspronkehjken tal van wijzigingen noodzakelijk, zoodat het boekje vrij ^wa* grooter geworden is.



		INHOUD.

		Eerste Hoofdstuk. Bladz. Een weinig geschiedenis................. 1 Tweede Hoofdstuk. Dat is weer gebeurd..................12 Derde Hoofdstak. Echte leeuwen op den weg................26 Tierde Hoofdstak. Eendeneieren en nieuws.................88 Vijlde Hoofdstak. Er broedt verraad en onweder...............46 Zesde Hoofdstak. Twee, die vroeg op pad zijn...............55 Zevende Hoofdstak. Aan doovemans-deur geklopt...............64 Achtste Hoofdstak. Waar moet het heen?..................74 Negende Hoofdstak. Mislukt Zondags-werk..................86 Tiende Hoofdstak. Een duur slaapje...................99 Elfde Hoofdstak. Zonneschijn en regen..................111



		VIII INHOUD.

		Twaalfde Hoofdstuk. Blaiiz. Godt behoede Leyden!.................125 Dertiende Hoofdstuk. Medicijn voor den Prins.................135 Veertiende Hoofdstuk. Wat zal van Leiden worden?...............146 Vijftiende Hoofdstuk. Samenzweerders beluisterd................155 Zestiende Hoofdstuk. Wat zal het nog worden?................160 Zeventiende Hoofdstuk. Onder de Watergeuzen.................170 Achttiende Hoofdstuk. Om brood bij den vijand.................182 Negentiende Hoofdstuk. Burgemeester van der Werft\'................191 Twintigste Hoofdstuk. Noodwest! Noordwest!.................198 Eenentwintigste Hoofdstuk. Watergeuzen en Spanjaarden...............208 Tweeëntwintigste Hoofdstuk. Overwonnen!.....................217 Drieëntwintigste Hoofdstuk. Oude kennissen..............,.....228



		EERSTE HOOFDSTUK.

		Een weinig geschiedenis. In dit boekje wil ik u het merkwaardige tweede beleg en het daarop gevolgde ontzet van Leiden vertellen. Een verhaal telkens afbreken om eenige opheldering te geven aangaande de geschiedenis of den toestand van het land of de stad, is niet aangenaam. Om dat zooveel moge- lijk te voorkomen, wil ik, eer ik begin te vertellen, u een en ander mededeelen van den toestand van ons land en het eerste beleg van Leiden, zonder daarom u nog de verzekering te geven, dat ik er in het verhaal nu in het geheel niet meer over spreken zal, want aan die belofte zou ik mij stellig niet kunnen houden. Dit stukje geschiedenis, dat het verhaal voorafgaat, dient alleen om die ophelderingen en verwijzingen naar het eerste beleg midden in het verhaal zoo weinig mogelijk te maken. Den dertienden Juli 1573 had Haarlem, na eene roemrijke en schitterende verdediging, het hoofd in den schoot moeten leggen en zich bijna onvoorwaardelijk aan Don Fadrique of Don Frederik, zoon van Alva, moeten overgeven. De dapperheid en de onbezweken trouw der Haarlemmers hadden dus niets gebaat, naar het scheen. Niets gebaat? Waarom niet? Omdat de stad zich toch moest overgeven? DE SCHIPPERSJONGEN. 1



		21
		DAT IS WEER GEBEURD.


		te veel brangdemoris of courage-water gedronken, en hij weet niet, wat hij zegt." Maar waarom wilt gij niet, dat ik huis en schuur in steen opbouw?" vroeg nu Gerrit. Huisman, wat denkt gij toch weinig na! Hoe zou ik, die maar Secretaris van Leiden ben, zoo iets kunnen tegen- houden? Mijn goede vriend, ik heb niets te gebieden of te verbieden." Nu, dan verbiedt de Magistraat het, en waarom doet hij dat?" Omdat de octrooien van Leiden het verbieden, Gerrit! Meer kan ik er niet van zeggen." Dan moet de Magistraat die octrooien afschaffen," meende Gerrit. Het is niets anders dan plagerij." Alweer mis, Gerrit! De Magistraat mag op eigen hand die octrooien niet afschaffen. Dat is het werk van de Staten en van den Prins. Leg er u dus bij neer, man!" Maar waarom mag dat niet?" vroeg Gerrit. Omdat de vijand zich bij eene belegering daarin zou kunnen nestelen. Maar laat ik nu maar over deze zaak zwijgen en wat anders vertellen. De Magistraat heeft be- sloten om de schans te Valkenburg met spoed te versterken, want werkelijk, wij vreezen dat de vijand terugkomen zal." Dat geloof ik niet," klonk hier en daar eene stem. De Spanjaard heeft aan dat beleg van vijf maanden zóó zijne bekomst, dat hij zich wel aan geen tweede wagen zal. Let op mijne woorden: wij blijven vrij!" Pieter Van Wezel knikte met eene kleine beweging van het hoofd toestemmend en bromde: Dat heb ik al zoo lang geleden gezegd en niemand gelooft mij." Als gij nooit iets anders dan waarheid gesproken hadt, Pieter," zeide Van Hout nu weer, dan zou iedereen u ge- looven. Maar ik heb toch wat voor u!" En dat is?" \' Gy hebt de Heeren van de Gerechte en den Magistraat



		22
		DAT IS WEKE GEBEUED.


		geviaagd om onder de Engelschen, die in de schans te Val- kenburg liggen, te mogen zoetelen. Hier is het bewijs, dat gij moogt. Ik wensch u eene goede comanschap!" En hoeveel spionnen zal men mij nazenden?" vroeg Pieter driest. Wel, man, niet éénen! Gij staat hier in Leiden bij hoog en laag zóó goed aangeschreven, dat iedereen u gerust zijn laatste grootje in bewaring zou durven geven," sprak Van Hout lachend. Ei, de laatste koperen grootjes zeker, die ook al ingewis- seld werden om door slecht geld van valsche munters ver- vangen te worden." Is dat mensch nu nog dronken, Van Hout?" riep Van Keulen en stond al gereed om den lasteraar, die bovendien geen sterk en kloek gebouwd man was, bij den kraag te vatten. Zeker, Van Keulen, hij is dronken en niet recht goed bij zinnen! Breng den goeden man naar huis en leg hem te bed, anders verslaapt hij morgenochtend zijnen tijd en een ander zoetelaar doet hem achter het net visschen. Ik wensch u allen eenen goeden avond." Van Hout door verscheidene anderen gevolgd verliet de herberg waar Pieter Van Wezel alleen met zijne vrienden achterbleef. Onder die achterblijvers behoorden ook enkele soldaten, die met hun vendel dienst gedaan hadden in de afgeloopen be- legering. Reeds kort na het opbreken van het beleg hadden de verschillende vendels bevel gekregen om naar Woerden, Delft, Brielle of andere plaatsen heen te gaan. Verreweg de meesten hadden hieraan voldaan en, waren tot groote vreugde der burgerij, de stad uitgetrokken. De anderen waren tot heden onder allerlei voorwendsels in de stad gebleven en leefden ten koste der burgers, die hiertegen niet weinig morden, want ze meenden dat ze zoowel door het beleg van Haarlem, als door hun eigen beleg, nu al lang genoeg die vreemdelingen binnen de poorten gehad hadden. Nog altijd



		■23
		DAT IS WEEË GEBEUBD.


		heeft de groote menigte wat tegen de soldaten en beschouwt ze eigenlijk als een bijzonder soort van menschen, die niet zoo goed en minder te vertrouwen zijn dan gewone burgers. Dat is stellig in onzen tijd zeer verkeerd gezien, doch in die dagen was het maar al te zeer waar. Wie te lui of te onverschillig was om in het eene of andere gilde een am- bacht te leeren, verhuurde zich als soldaat aan dat land. dat het meeste betaalde of aan dat Legerhoofd, dat de meeste plunderingen toeliet. Daarom werd er bij de overgave van eene stad aan den vijand ook eene zekere som gelds gege- ven om de plundering af te koopen. Had de overwinnende vijand die som niet betaald, en wilde hij van geen afkoopen weten, dan waren de overwinnaars nauwelijks in de stad of ze drongen, zonder daartoe verlof te vragen, alle huizen binnen, namen mede wat van eenige waarde was, vernielden het overige en bedreven met de bewoners de wreedste bald- dadigheden. En zulke ruwe gasten moesten ook door de burgerij binnen de stad genomen worden, als ze belegerd zou worden. Kazernen had men in dien tijd niet, zoodat ze bij de burgers tegen eene kleine vergoeding ingekwartierd werden. Het was dus geen wonder, dat die van Leiden met vreugde hoorden dat de soldaten vertrekken moesten en met leedwezen zagen, dat enkelen er wat op gevonden had- den, te blijven. Dat dezen niet vriendelijk behandeld werden, spreekt vanzelf. Nauwelijks waren Van Hout en zijne vrienden heengegaan of de Bevelhebber van de afdeeling Leidsche vrijwilligers, die met hun allen slechts zesentachtig man uitmaakten, trad binnen en bracht den soldaten het bevel, dat ze kort en goed te zorgen hadden, dat ze binnen de vierentwintig uren de stad verlaten hadden. Jawel," bromde een soldaat, we mogen hier wel zijn om lijf en leven te wagen, als de nood aan den man is, maar is de nood voorbij, dan kunnen we een heenkomen zoeken."



		\'24
		DAT IS WEER GEBEURD.


		Het ergste nog niet," liet een ander zich hooren. Lijf en leven in een eerlijk gevecht wagen, bah, een lafaard, die er tegen opziet. Maar honger lijden, dat men er scheel van wordt en vechten bovendien, ja, dan zijn we goed, dan zijn we goeman" voor en kompeer" achter. Doch zijn de vetpotten er weer en is de vijand weg, dan zou ieder burger wel eenen bezemsteel willen nemen en ons, onder het ge- schreeuw van: Pak je weg, gespuis," de poorten willen uitjagen." Mij krijgen ze de stad niet uit," zeide een derde. Ik zou wel eens willen weten, wie het wagen zou, mij met geweld de poorten uit te jagen. Dat zou ik willen weten !*\' Hij sloeg met den harden lederen handschoen zóó hevig op de tafel, dat de bierkannen er van opwipten. Het is mij om het even of gij wilt of niet, man," zeide Meester Andries Albertsz., de Bevelhebber. Inplaats van Cornelis Adriaensz., den trommelslager, dien gijlieden niet schijnt te verstaan of te hooren, want hij is verscheidene reizen te vergeefs geweest, kom ik zelf het bevel van den Magistraat brengen. Ik weet nu dat gij mij verstaan en gehoord hebt. Wilt gij nu niet vrijwillig uittrekken, wacht dan de gevolgen af. Goeden avond!" Meester Andries Albertsz. was geen man om er mede te spotten, en waar een ander zich nog door eenig gevaar liet weerhouden, daar wist hij van geene vrees en hij deed wat er te doen was. Dat wist Pieter Van Wezel ook wel, doch de deugniet had er een bedoeling mede om de soldaten in hunne koppigheid te stijven, en daarom zeide hij, zoodra de Bevelhebber wegwas: Zou men niet zeggen, dat die Meester Andries voor Veldheer in de wieg gelegd is? Één ding is jammer." Wat is jammer?" vroeg een soldaat. Dat de Prins hem niet aanneemt om, inplaats van Graaf Lodewyk, die nu eens hier dan daar is, aan het hoofd van een leger te staan. Hij heeft nu met alles en alles slechts



		DAT IS WEER GEBEURD. 25

		zesentachtig man onder zijne bevelen, en als gij," hij tikte den soldaat, die zoo dapper met zijnen handschoen kon slaan, op den schouder eenvoudig zegt: Komt eens nader, als gij durft," dan loopen ze alle zesentachtig met den Bevelhebber aan het hoofd, zoo gauw weg als ze maar kunnen. Het is eene bende koekbakkers, en ik, al ben ik maar een eenvoudig schipper op eene tentsnebbe of, zooals nu, zoetelaar, ik wil wel zeggen dat ik ze sta, en allemaal tegelijk ook." Toen Pieter dat zoo zeide, trok hij een heel dapper ge- zicht, doch geheel dat krijgshaftig voorkomen was in een oogenblik verdwenen, toen Meester Van Aecken, de waard, hem bij den kraag greep en met de woorden: Geene op- hitserij hier, manneke," buiten de deur zette. Hierop keerde hij terug en zich tot de negen of tien soldaten wendende, zeide hij: Mag ik u verzoeken mijne herberg te verlaten, mannen ?" En als wij nu niet willen, gij, wijn-en biervervalscher?" zeide de dappere handschoen-man, terwijl hij uittartend de beide beenen op tafel legde en brutaal lachend Meester Van Aecken aankeek. Meester Van Aecken zeide niets, doch de deur naar zijne werkplaats openende, riep hij: Toe, jongens, komt me eens even een handje helpen om windbuilen op straat te gooien!" Goed, Meester," klonk het, en bijna op hetzelfde oogen- blik traden vier forsche gezellen, met een schootsvel voor, in de gelagkamer. Ik neem dien man met de beenen op tafel voor mijne rekening," zeide Meester Van Aecken. De anderen zijn voor u." Pas was dit gezegd of de handschoen-held spartelde als een paling in de ijzeren vuisten van den goudsmid en, eer de dappere man er aan dacht, lag hij al op straat, waar hij gevolgd werd door al de anderen. Meester Van Aecken sloot de deur en zeide : Dank u, mannen! Dat is weer gebeurd."



		26 ECHTE LEEUWEN OP DEN WEG.

		DERDE HOOFDSTUK. Echte leeuwen op den weg. De soldaten, niet veel meer of beter dan de herberg uitgegooid, waren woedend en wilden hunne wraak al gaan koelen op de vensterluiken en ramen van De Wissel" toen ze de burgerwacht zagen naderen, en al bestond die ook nu, volgens Pieter Van Wezel, uit acht koekbakkers" toch besloten ze om maar niet in aanraking met hen te komen en heen te gaan. Gaat met mij mede, mannen," zeide Pieter, die opeens te voorschijn trad, ik weet nog wel eene taveerne waar de waard weet, wat een soldaat toekomt." En verkoopt die brangdemoris ?" vroeg een soldaat. Verkoopen? Ja, en duur ook aan domme mannen, die het met de Regeering houden. Maar soldaten rekent hij geen grootje voor eene mingel." De soldaten keken hem ongeloovig aan en dat was, waar- lijk, geen wonder. Eene mingel was bijna eene halve kan en kostte ongeveer twaalf stuivers. En zooveel zou hij geven voor nog minder dan een grootje of halven stuiver? Gek- heid, als er zulk eene taveerne of herberg was, dan hadden ze het immers al lang geweten? Pieter keek hen lachend aan en zeide: Nu ja, voor eenen enkelen keer geeft hu\' het om niet. Er zijn hier tweeëntwintig herbergen of taveemen in de stad, maar de Magistraat weet er maar van eenentwintig. Die eene is er in stilte, en de waard Jurrie Thysz., ook een schipper, is een heel goed vriend van me. Hij weet den brangdemoris stilletjes binnen de poort in huis te krijgen, en betaalt er geene stadsbelasting voor. Ik heb dan ook bjjna al mijn brangdemoris, waarmede ik morgen ga zoetelen, van hem. Op die manier zit er voor een arm man, als ik ben, nog wat winst op."



		* \'35?
		I\'

		r



		27
		ECHTE LEEUWEN OP DEN WEG.


		De soldaten geloofden hem en volgden hem naar de buurt waar die Jurrie Thysz. woonde, en dat was bij de Coebrugs- graft, niet ver van de Zijlpoort. Terwijl dit op straat vóór De Wissel" gebeurde en Meester Van Aecken nog bezig was de deur te sluiten, trad door de achterdeur een jong Edelman met een vrien- delijk voorkomen binnen, en zoodra hij Meester Van Aecken zag, zeide hij: Ik ben maar dadelijk achter op het erf ge- reden en heb mijn paard aan den stalknecht overgegeven. Gij hebt zeker voor dezen nacht nog wel eens logies voor me ?" Hij, die daar binnentrad en die woorden sprak, was Jonker Johan van der Does, Heer van Noordwijk en in Leiden zeer goed bekend, daar hij er ook eene woning had, welke hij met zijn gezin des winters betrok. Nauwelijks echter was April in het land of hij en de zijnen gingen te Noordwijk wonen om daar van het buitenleven te genieten. Op het oogenblik van ons verdaal was hij nog geen negenentwintig jaar oud. Meester Van Aecken maakte eene beleefde buiging en zeide: Zeker, Heer van Noordwijk! De tijden zijn nog niet zóó, dat al mijn slaapkamers bezet zijn; maar ik dacht dat uw huis hier in de stad al klaar was." Ja, het is klaar. Zoodra we naar buiten gingen, dat was dadelijk na het beleg, is het werkvolk al gekomen, doch nu is er geverfd en ik slaap niet graag in een vertrek waar de verf nog niet bestorven is. Maar, hoe komen die solda- ten daar op straat? Ik dacht dat ze allen weg waren. De Magistraat heeft er toch bevel toe gegeven?" Ja, Uwe Edelheid, dat is zoo; maar dat zijn ontevreden achterblijvers, die van alles bedenken om toch maar niet naar hun vendel terug te keeren. Zoo even is Kapitein Andries Albertz. echter hier geweest en heeft hun gelast binnen een etmaal te vertrekken." Maar wat voeren ze nu uit? Ze scmjnen het op uw huis verzien te hebben?"



		28
		ECHTE LEEUWEN OP DEN WEG.

		Ik heb ze de deur uitgeworpen, Uwe Edelheid! Ze be- leedigden den Magistraat en dat kan ik niet hooren." Maar welk afschuwlijk leelijk man spreekt daar met hen?" De waard keek op straat en zeide: Dat is Pieter Van Wezel, Edele Heer! Hij is bijgenaamd Pier Quaet-Gelaet." Ha. de beruchte Glipper?" Ja, Uwe Edelheid! En nu doet de schelm niets anders dan verdeeldheid zaaien." Zie, hij neemt de mannen mede! Ik gaf wel wat, als ik wist waar ze heengaan." Daar is kans op, Uwe Edelheid! Ik zie daar twee jongens aankomen, die er als voor geknipt zijn. De een is Cornelis Joppensz., een arme wees, die van zijne eerste kinderjaren liefderijk verpleegd is ten huize van Barend Van Keulen, meesterknecht op de marktschuit van Leiden op Utrecht. Hij noemt zijne Pleegouders Vader en Moeder en hij kon het bij eigen Ouders waarlijk niet beter hebben. De ander is Gerrit Verlaen, die knecht is op de schuit van Gijsbert Cornelisz. Van Schaeck. Beide jongens varen al jaren mede en de schippers hebben wel gezorgd, dat ze echte Prinsge- zinden zijn." Ze zijn tenminste in goede handen. Ga, stuurt hen er op uit en laten ze dan hier komen om te zeggen, wat ze gezien hebben. Maar, beveel hen voorzichtigheid aan, hoort ge? Die Glippers zijn meestal uitgeslapen vogels." Meester Van Aecken begaf zich naar de voordeur en kort daarop zag men twee jongens de soldaten en Van Wezel voorzichtig nasluipen. Geen nieuws in de stad sedert verleden week?" vroeg Van der Does aan Van Aecken toen deze binnengekomen was en eene kan wijn voor zijnen gast had nedergezet. Neen, Uwe Edelheid! De Magistraat is nog altijd ver- deeld in twee partijen. De sterkste is die, welke, öf uit op- zet, of uit onkunde volhardt, in het geloof, dat de Spanjaarden zich aan geen tweede beleg zullen wagen."



		29
		ECHTE LEEUWEN OP DEN WEG.

		Laat men daarom de schansen van den vijand onaange- roerd? Mij dunkt dat het noodzakelijk is dat ze geslecht worden." Zoo denken Burgemeester Pieter Adriaensz. en Secretaris Van Hout er ook over, doch ze ontvangen te weinig steun om de zaak door te zetten." En het geschil over het koopen van koren?" Nog in het geheel niet bijgelegd. Er is trouwens ook te weinig geld in de stadskas om veel koren te koopen." De nieuwe munt schijnt in Holland niet gewild te zijn, al heeft Zijne Excellentie er ook hare goedkeuring aan ge- schonken." Wat zal ik u zeggen, Uwe Edelheid? Als mannen, zoo- als Pier Quat-Gelaet, de onnoozele Leidenaars weten te be- praten om de papieren munt niet tegen het nieuwe geld te laten inwisselen, dan zeggen ze daar buiten: Als de Leide- naars zelven die munt niet vertrouwen, waarom zouden wij het dan doen?" Dus gij denkt, dat nog niet al het papieren geld inge- wisseld is?" Nog lang niet, Uwe Edelheid! Pier Quaet-Gelaet had er nog eenen buidel vol van en zeide dat hij het niet verkoos in te wisselen." Die jammerlijke opruiers toch! Als die er niet waren, zouden de zaken heel anders loopen." Maar heeft Uwe Edelheid nog al wat vertrouwen op de Fransche hulp?" Niet veel, Van Aecken! Frankrijk kijkt Engeland, en En- geland kijkt Frankrijk naar de oogen. Beiden hebben den mond vol van de schoonste beloften, maar als het op krach- tige hulp aankomt, dan blijkt het dat beloven en doen twee is." Uit Frankrijk heeft Graaf Lodewijk toch nog al geld medegebracht, Uwe Edelheid!" Zeker! Maar hoe-groot die som ook wezen moge, ze is niet meer dan eene boon in den brouwketel. Zijne Excellentie



		30 ECHTE LEEUWEN OP DEN WEG.

		kan zelf zoo goed als niets bijzetten. Hij was eens een rijk Prins; hij is nu een arm Vorst." Als Graaf Lodewijk in het begin maar wat geluk heeft, dan zal het met dat geld wel schikken. De soldaten zullen dan door plundering hunne achterstallige soldij wel krijgen." Ja, als Graaf Lodewijk een plunderaar van beroep was, maar dat is hij niet. Wel is hij, als de beroemde Fransch- man, Pierre du Terrail, Chevalier de Bayard, een Ridder zonder vrees of blaam, maar al wie Alva of Requesens met eenige vrucht beoorlogen wil, moet nog iets meer zijn dan dat." Die Requesens schijnt dan toch niet te zijn, die hij lijkt?" Dat laat nog al wat te wenschen over, Van Aecken! Trouwens de lastbrief, dien Requesens mede kreeg, luidt niet anders dan die van Alva. Ik vermoed zoo, dat Requesens niet uit liefhebberij beulenwerk zal laten verrichten, doch dat hij, uit menschlievendheid de Nederlanders zachter be- handelen zal, dat geloof ik ook niet." Toch liet hij het standbeeld, dat Alva zich tot eigen eer oprichtte, neerhalen." Dat zegt zoo goed als niets. Alva heeft in Spanje mach- tige vijanden, en Requesens kan even goed een vijand van hem zijn, en die vijandschap kan oorzaak zijn van het neerhalen van het beeld." Hij deed er toch velen Nederlanders evenwel een groot genoegen mede." Juist, en hierop zal Requesens ook wel gerekend hebben. En als iemand ons een genoegen doet, dan willen we wel eenige zijner gebreken over het hoofd zien. Zoo wordt de heele neerhaling van het beeld niet veel anders dan eene staatkundige daad." De druppel honig om de vliegen te vangen?" Ja, of nog beter, het schelvischken, dat men uitwerpt om eenen kabeljauw te vangen." Ziet u de toekomst dan donker in, als ik Uwe Edelheid vragen mag?"



		ECHTE LEEUWEN OP DEN WEO. 31

		Donker en donker is twee, Van Aecken! Toen de "Water- geuzen Brielle hadden ingenomen, waren er enkelen, die dat de dageraad der Vrijheid" noemden. Ik vind dat het nog schemert en dat de schemering verbazend lang duurt." Veel zal afhangen van hetgeen Graaf Lodewijk met zijn leger uitvoert." Dat zal het ook, doch ik vrees, dat het met die onder- neming niet te best zal afloopen. Zijne Excellentie zelve moet er niet veel van verwachten." Maar als de onderneming, wat we waarlijk niet hopen, toch mislukt, Heer van Noordwijk, wat zouden dan de ge- volgen zijn?" Van Aecken, ik geloof zoo, dat gij mij naar den beken- den weg vraagt. Gij denkt over alles, zooals ik en wilt alleen maar meer zekerheid voor uw geloof hebben. Gij denkt, en ik denk het ook, dat Leiden dan alweer zal belegerd worden. Gij hebt weinig hoop op de hulp met Fransch geld, en ik ook, en zoo gelooven wij beiden, dat binnen betrekkelijk korten tijd Leiden, ten tweeden male, zal belegerd worden." Uwe Edelheid, het is zoo. Ik weet het bijna zeker, dat we eenen bangen tijd tegemoet gaan, en het is zoo waar als ik hier voor u sta, dat Pier Quaet Gelaet" en zijne vrienden nu al aan het werk zijn. Zij doen alles, wat ze kunnen, om de zorgeloosheid te doen toenemen." Hoe leggen ze dat aan?" Ze doen niets dan kallen over het feest, dat plaats zal hebben bij gelegenheid van de monstering en den omme- gang" der schutters en de daarop volgende vrije jaarmarkt. Zij beloven gouden bergen van dat feest, en, lacie, het licht- geloovige volk gaat zich op eenen vreugdedag voorbereiden, inplaats van op dagen, weken en maanden van strijd en nood. Ze .... maar daar zijn de jongens terug. Zal ik heit hier laten komen of zal Uwe Edelheid zelve naar de voor- deur gaan."



		32 ECHTE LEEUWEN OP DEN WEG.

		Laat de jongens hier komen, Van Aecken! Ik wil wel eens wat met hen praten. Jongens durven overal komen, en ze zien en hooren veel meer dan wij wel denken. Geef hun ieder eene kan bier!" Van Aecken liet de beide jongens in de gelagkamer komen, waar ze stellig Jonkheer Van der Does niet gewacht had- den te zien. Jonkheer Van der Does keek gedurende eenige oogenblikken de beide forsch gebouwde knapen aan, en blijkbaar deed hij dat met welgevallen. Gerrit Verlaen, die zoo ongeveer zestien of zeventien jaar oud kon zijn, was slank van gestalte, doch wat hij ook aan kracht mocht missen, scheen hij door vlugheid meer dan goed te kunnen maken. Zijne oogen stonden hem helder en flink in het hoofd en hadden iets over zich dat terstond aan wat uittartends denken deed. Geen spelletje, zoo ge- vaarlijk, of Gerrit waagde het; geen boom zoo hoog of hij klom tot in het topje: geen sloot zoo breed of hij durfde er over springen, en juist, als men dacht: nu zal hij zijne waaghalzerij toch met een ongeluk moeten betalen," wist hij zich door zijne voorbeeldelooze vlugheid uit den brand te helpen. Het was vooral daarom, dat Gerrit onder zijne makkers den bijnaam had gekregen van Leeuwke". Cornelis Joppensz., even oud als Leeuwke," was niet zoo lang, doch veel sterker van lichaamsbouw, en wat deze aan vlugheid miste, zou hij stellig door kracht vergoeden. Dat getuigden de breede schouders, de dikke nekspieren en de volle kloeke handen. Zijn oogopslag was niet guitig en slim, zooals van Leeuwke", maar eer brutaal en driest. Men kon het hem aanzien, dat hij zich nimmer aan daden wagen zou, waarbij behendigheid noodig was, maar dat hij altijd te vinden zou zijn, daar, waar met moed en kracht wat te bereiken viel. Zet u jongens, en laten we eens een oogenblik met elk- ander praten," zeide Jonkheer Van der Does, en zoodra



		33
		ECHTE LEEUWEN OP DEN WEG.


		ze gezeten waren, vroeg hij hun vriendelijk: Van waar kwaamt gij samen toen Meester Van Aecken u aanriep?" Wel, Uwe Edelheid, morgen ga ik met Vader alweer met de schuit naar Woerden of Utrecht, en mijn vriend Gerrit gaat er ook heen, maar met Schipper Gijsbert Cor- nelisz. Van Schaeck. Daar de reis wel lang duren zal, zoo wilden Gerrit en ik nog wel eens een paar verlaten schansen zien vóór we vertrekken; later komt er misschien niet van." En waarom zou de reis lang duren, vriendje? Zoo veel te laden?" Dat ook wel, Uwe Edelheid," antwoordde Gerrit, want er is hier van allerlei noodig, en iedereen wil het eerst ge- holpen zijn. Maar daarom duurt de reis zoo lang niet. Er is gauw wat geladen." Wat is dan de oorzaak?" Te Alfen hebben ze eene akelige brug over den Rijn, Uwe Edelheid! In het voorjaar, als het water hoog is, kun- nen de schuiten er niet door en moeten ze soms dagen blijven liggen eer ze naar Leiden kunnen doorvaren." Dat alles is Zijne Edelheid bekend, manneke," zeide Van Aecken. Of weet gij niet dat de Heer van Noordwijk Dijk- graaf en Hoogheemraad van Rijnland is?" Neen," antwoordde Cornelis, dat wist ik niet." Jonkheer Van der Does hoorde dit alles bedaard aan, doch welk eene vrij groote macht hij ook, als Dijkgraaf en Hoog- heemraad, bezitten mocht, aan het veranderen van die brug kon hij niet veel doen, daar de belangen van het heele waterschap soms heftig konden tegengewerkt worden dooi- de belangen van de talrijke Heerlijkheden, die men in Rijn- land vond. Hij zeide er dus niets op, maar vroeg: En hoe zijt gij in die schansen gekomen?" Wij hebben de boot gevraagd van Cornelis Jansz., die op de Hogewoert" woont, en deze zelf is met ons medegegaan." Ja, en onderweg hebben we Mees nog opgenomen. Deze zat te peuëren, doch ving niets," sprak Gerrit. DE 8CHIFFEB9JONGEN. 3



		34
		ECHTE LEEUWEN OP DEN WEG.


		Welke Mees?" vroeg Van Aecken. Mees, de klapperman, die op Marendorp" woont." En wat heeft die heldhaftige krijgsman wel gezegd?" vroeg Jonkheer van der Does met een spotachtig glimlachje. Hij heeft ons alles uitgelegd, Uwe Edelheid! Want, ziet u, die oude Mees weet van oorlogen af. Hij heeft onder Keizer Karel gediend en is, zegt hij, zelfs in Rome geweest om den Paus gevangen te nemen. Kan dat waar zijn, Uwe Edelheid ?" Dan diende hij onder eenen anderen Karel, en wel Karel van Bourbon en het is moeielijk uit te maken of die ge- vangenneming geschiedde met goedvinden van Keizer Karel ja of neen." Dat zei Mees ook, Uwe Edelheid, en dan zal hij ook wel dien Karel van Bourbon bedoeld hebben. Maar later ging hij toch in dienst van den Keizer en van Koning Filips," zeide nu Gerrit. Hij werd in den slag bij Saint Quentin gewond en kwam toen, na dertig jaar lang soldaat geweest te zijn, in Leiden." En hoe zien de schansen er van binnen uit?" vroeg Jonkheer van der Does nu. Hebben ze niet veel door weer en wind geleden?" Wel neen, Uwe Edelheid," hernam Gerrit. Mees zei: Als de Spanjaarden terugkomen, zullen ze de Leidenaars niet voor Schansenschenders" schelden. Hij vond maar één ding jammer." En wat was dat dan?" Wel, hij vond het jammer, dat de Leidenaars niet afge- maakt hebben, wat de Spanjaarden er onvoltooid aan lieten. Mees meende dat dit wel zoo mooi zou geweest zijn." Die oude Mees kan ondeugend wezen," sprak van dei- Does. Maar vertel me nu eens, weet gij waar Pieter Van Wezel met de soldaten heengegaan is?" Ja, Uwe Edelheid, ze zijn met hun allen in het huis van Jurrie Thijsz. gegaan. Jurrie Thijsz. de schipper, weet



		ECHTE LEEUWEN OP DEN WEG. 35

		u, die op de Coebrugsgraft" woont. Die houdt een sluikertje." Een sluikertje? Wat is dat?" Hij verkoopt in stilte aan het soldaten-volk brangdemoris, Uwe Edelheid!" Kom, hoe zoudt gij dat weten?" Wij hebben wel eens op den loer gestaan en de lui er heel raar vandaan zien komen." Maar waarom noemt gij dat een sluikertje?" Omdat hij den brangdemoris binnen de stad brengt zonder er belasting voor te betalen." Kom, jongen, gij verzint maar wat?" Neen, Uwe Edelheid, het is waar! Nietwaar, Cornelis?" Ja, Uwe Edelheid, dat is zoo! En er zijn hier in de stad nog meer sluikertjes. Maar ieder, die een sluikertje houdt, is een glipper of zal een glipper worden." En denkt gij dat die soldaten daar nu zijn om brangde- moris te drinken?" vroeg van der Does. Ja, Uwe Edelheid, maar ook om kwaad van den Magi- straat te spreken, want Pieter Van Wezel is medegegaan, en die is al een even groote Spanjaardsvriend, als Jurrie Thijsz. Maar Jurrie Thijsz. is veel slimmer dan Pier Quaet- Gelaet." Deze is leelijk ondeugend, maar erg dom." Kom, jongen, dat kunt gij niet weten! Gij zijt daartoe veel te jong!" Ja maar, Uwe Edelheid, Mees zeide het vanmiddag, en toen liet Cornelis Jansz. er op volgen, dat Pier nog wel eens in de val loopen en zich dan leelijk branden zou." Gij moet niet met zulke oude menschen omgaan, jongens! Dat deugt niet, want gij wordt dan veel te wijs voor uwe jaren. Maar hebt gij niets meer vernomen?" Neen, Uwe Edelheid, anders niet," zeide Gerrit. Nu, luistert dan beiden naar dat, wat ik u zeg. Aan Schipper Van Keulen moogt gij alles vertellen, Gerrit! En gij, Cornelis moogt alles aan uwen Pleegvader zeggen, maar



		36
		ECHTE LEEUWEN OP DEN WEG.


		voor het overige moet gij zwijgen. Begrijpt gij dat die man- nen kwaad doen?" Ja, Uwe Edelheid, dat begrijpen wij wel." Hoor nu, als ze er achter komen, dat wh\' hunne streken weten, dan worden ze voorzichtiger, en wij kunnen hen dan niet meer straffen. Hier, dat is voor uwe moeite!" Jonkheer van der Does gaf ieder een verreltje, dat was een vierde gulden, en beide knapen snelden verheugd heen. Wat denkt gij ervan, Van Aecken? Zouden de jongens ons niets wijs hebben gemaakt? Gij kent het volk hier beter dan ik," zeide van der Does toen de beide knapen weg waren. Het spreekwoord zegt: kinderen en dronken lieden zeg- gen de waarheid," Uwe Edelheid!" Met spreekwoorden moet men voorzichtig zyn, Van Aecken! Als dat waar was, dan zouden alle waarden welgestelde lieden moeten zijn, want een spreekwoord is er, dat luidt: Der en is ghien weert so arm, hij can eenen gaste een maeltijt broots borghen." Uwe Edelheid heeft gelijk, maar met deze twee jongens kan toch wel een onderscheid gemaakt worden. Beiden varen al van hun tiende jaar af, en gaan daardoor altijd met oudere lieden om. U kan bovendien verzekerd zijn, dat beide schippers, als het jagertje de schuit trekt en er dus aan- boord niets te doen is dan te sturen, heel wat met de jon- gens bepraten, dat eigenlijk nog niet voor kinderen geschikt is om besproken te worden." Gij meent dus dat Pieter Adriaensz. mij niet uitlachen zal, als ik hem mijne vermoedens mededeel?" Och, Uwe Edelheid, ik houd het er voor, dat hij, zoo wel als Van Hout, reeds alles weet." Hoe zouden ze dat te weten gekomen zijn?" Jonker Morsch is er ook nog, Uwe Edelheid! En wat Jonker Morsch niet weet, dat weet Willem Cornelisz. Speelman."



		37
		ECHTE LEEUWEN OP DEN WEG.


		Dien laatste ken ik goed. Ik heb hem indertijd toen hij mij vertelde, dat hij duiven had, die hij niet zoo ver kon wegbrengen of ze kwamen altijd terug, aangeraden van die duiven aan te kweeken, omdat ze misschien bij een beleg van dienst zouden kunnen zijn. Zou hij die duiven nog hebben?" Of hij die duiven heeft, kan ik Uwe Edelheid niet zeg- gen, maar duiven, die hij buiten en binnen de stad laat vliegen, heeft hij." Dan zullen het de duiven wel zijn, die ik bedoel. Maar wie is Jonker Morsen?" ., Jonker Morsch of de Leidsche Piero zal u toch wel ken- nen? Hij heet Pieter Cornelisz. Van der Morsch en is stadsbode." O, is het die man? De nar van de Kamer van Retho- rijken De Witte Acolijen!" Dat is een slim en uitgeslapen man. Met zijne snaaksche uitvallen en guiterijen is hij overal gezien en weet hij dingen, die een ander niet hoort. Maar, zoo veel te beter, als Burgemeester Adriaensz. het weet. Als ik het hem dan ook nog eens zeg, zal hij er stellig zijne schouders nog wel meer onder zetten om alles te doen, wat in het belang der stad is." ,,Hh\' kan niet meer doen dan hij reeds doet, Uwe Edel- heid ! Al zijn pogen stuit af op den onwil van een groot deel van den Magistraat, dat gesteund wordt door Spaansch- gezinden of door eenvoudige mannen, die zich door de gladde tongen van mannen als Pier Quaet-Gelaet" en Jurrie Thijsz. alles laten wijsmaken." Nu, Meester Van Aecken, we willen hopen, dat we kal- veren, die in de weide loopen, voor leeuwen hebben aan- gezien. Ik wenschte nu ter ruste te gaan en morgenochtend om halfzes gewekt te worden. Ik heb morgen veel te doen." De Heer van Noordwijk nam zijn licht en ging naar zijne kamer, doch eer hij insliep, schudde hij het hoofd en mom- pelde: Het zijn wel degelijk leeuwen, die ik zie." Ook Meester Van Aecken ging, na zich verzekerd te



		39
		EENDEXEIEREX EX NIEUWS.


		Spaansehe ruiterij letterlijk vertreden was geworden. Graaf Hendrik was, toen de Spanjaard de overhand kreeg, in eene boerenwoning gevlucht; maar door den vijand ontdekt. Deze stak het huis in brand, en de jeugdige held werd eene prooi der vlammen. Het gerucht ging verder met te vertellen, dat Graaf Lodewijk, om zijnen onstuimigen moed, zijne dap- perheid en zijn edelaardig karakter, algemeen bemind, ge- wond tusschen de lijken gevallen was. Toen de vijand zich verwijderd had, kroop hij over het slagveld naar de Maas om zijne wonden uit te wasschen, doch door eenige lijkbe- roovers ontdekt, werd hij onbarmhartig vermoord, niettegen- staande hij een hoog losgeld voor het behoud van zijn leven en zijne vrijheid aanbood. Nog anderen wisten te verhalen, dat het geheele leger der Staatschen in de pan gehakt was, en dat er van de zesduizend manschappen niet één was overgebleven om aan Prins Willem, die met zijn leger in de Bommelerwaard lag, en plan had zich met zijne broeders te vereenigen, de nood- lottige tijding over te brengen. Nu was Prins Willem in den waan gebracht, dat zijne broeders hooger op, dan hun plan was, de Maas waren overgetrokken, waarom hij getracht had hen op te sporen. Hierdoor was hij evenwel in den strik geloopen, welken de Spaansche bevelhebber Don Sanchio D\'Avila hem gelegd had. Ook hij was verslagen en had te nauwernood zijn dierbaar leven kunnen redden. Thans had de Spanjaard de handen vrij en kon hij komen, waar hij wilde. De weg was hem overal gebaand. Iedereen begreep, dat er onder al die berichten weer veel overdrevens liep; maar dat er iets gebeurd was ten nadeele der onzen, dat werd door allen geloofd. Dat geloofde ook onze schipper Van Schaeck, die, leunende op het roer zijner tentsnebbe, onverschillig en onbeweeglijk op het zacht kabbelende water van den Rijn stond te kijken. Arm volk," zuchtte hij, zal dan al het vergoten bloed te vergeefs gevloeid zijn? Zijn Egmond en Hoorne met zoo-



		40
		EENDENEIEREN EN NIEUWS.


		vele andere Nederland sche Edelen daarom onder de bijl van den rooden man gevallen ? Heeft de Prins van Oranje daarom al zijne bezittingen opgeofferd, en zichzelven met lichaam en ziel aan de belangen der Nederlanden gewijd ? Zijn daarom al die menschenlevens en schatten verspild, om ten slotte toch te bukken voor het geweld, en machteloos zich te onder- werpen aan de willekeurige handelingen van een tiranniek Vorst? Bij Sint-Andries, wèl mag men van den nieuwen Landvoogd Eequesens den mond zoo vol hebben, en zijne edele hoedanigheden ten hemel verheffen! Als die man edel is, ben ik vast een heilige of, op zijn minst genomen, zoo rein en deugdzaam als een Zusterke van Nazareth!" Hei, wat snapt ge daar van een Zusterke van Nazareth ? Hebt gij altemet een vrachtje voor de eerwaarde Abdisse van dat Convent?" De aangesprokene zag op en keek in het grijnzende gelaat van schipper Jurrie Thijsz., die met zijne snebbe vlak naast hem lag. Neen," zeide Van Schaeck, ik heb geene kloostervracht." Anders, het kon wel, want de Eerwaarde vrouwe duikt niet onder hare huive, als ze een knap schippers-gezel te zien krijgt. Hi, hi, hi!" grinnikte Thijsz. Wat gij daar zegt van de Abdisse staat u wonder-mooi, Jurrie! Ware ik in uwe plaats, dan zoude ik die zoutelooze aardigheden maar laten varen, en die aanvallen niet richten op de deugd van Zusterkens, in wier schaduw gij niet staan kunt. Ge deedt dus verstandig hierover te zwijgen. Want, of gij meent niet, wat ge zegt, of ge wilt mij de tong los maken, öf ge zijt een spotter!" Zijt gij dan geen Calvinist?" vroeg Jurrie, en zijn ge- laat vertoonde weer dien valschen, leelijken grijnslach. Zoodra ik u tot mijnen biechtvader heb aangesteld, zal ik u opbiechten van welk geloof ik ben," duwde Van Schaeck hem korzelig toe, en sprong meteen aan den wal. Hier stonden eenige mannen met Heer Foy Van Broeck-



		4L
		EENDENEIEREN EN NIEUWS.


		hoven, den Baljuw van Alfen, te praten en blijkbaar waren ze in een zeer ernstig gesprek gewikkeld. Hebt gij ruzie met uwen buurman, Van Schaeck?" vroeg de Baljuw schertsend. Bewaar me, Heer Baljuw, ruzie! Als ik ruzie maak, dan moet het met iemand zijn, die het waard is, er ruzie mede te hebben," antwoordde Van Schaeck lachend, en om u de gulle waarheid te zeggen: de heele Jurrie Thijsz. acht ik te min om er maar ééne minuut van mijn leven boos op te wezen." Brrr, brrr, dat is toch wat al te bar, schipper! Maai- ben ik waard dat ge ruzie met mij maakt?" Ja, Heer Baljuw, en ik heb er zelfs grooten lust toe. Zeg u me toch eens wanneer het den Alfenaren believen zal om die nare brug af te breken en de vaart hier wat uit te diepen?" Ja, die brug is eene plaag," sprak een andere schipper. En wanneer zullen wij zoo gelukkig zijn, hier een jaagpad te zien? Wij, schippers, groeien allemaal scheef van het gestadig duwen met den schuif boom!" Nu," antwoordde de Baljuw, naar mijne meening zouden de Leidenaars beter gedaan hebben, zoo ze tweeënveertig jaar geleden, die van Alfen uitgenoodigd hadden, hunne eigene brug en vaart te herstellen, inplaats van het metselwerk aan de Vischbrug te helpen bekostigen." Maar Alfen kreeg hierdoor eene eigene vierschaar en dat is toch ook wat waard, zou ik gelooven, Heer Baljuw," liet een der omstanders zich hooren. Ik houd het met den Heer Baljuw," sprak Van Schaeck, want zie eens aan. Ik lig hier nu al drie dagen lang voor dezen steenen brug te kijken, als een hond op eene halve deur; Jurrie ligt er nog langer. Waar zou het heen moeten, zoo Leiden eens opnieuw en onvoorziens belegerd werd, en vóór dien tijd, met den meesten spoed, van levensmiddelen moest voorzien worden?"



		42 EENDENEIEREN EN NIEUWS.

		Nu, mij dunkt dat hiervoor geen gevaar meer bestaat," zeide Jurrie, die zich ook onder het gezelschap gemengd had. Valdez heeft het beleg immers opgeheven? Laat zien, het is gisteren al zeven weken geleden, dat hij met de zijnen is vertrokken. De Magistraat van Leiden kan er ge- rust op zijn, dat Valdez het niet opnieuw beproeven zal, onze veste te belegeren. Hij heeft in die vierentwintig weken en drie dagen van dat beleg al genoeg kunnen zien, dat hij de stad toch niet krijgt. En, als ik iets in den Magistraat te zeggen had, zou ik ook niet dulden, dat de pakhuizen zoo met koren beladen werden. Het is eene uitgave, die groot is, die op de burgerij drukt en die ten slotte niemand eenig voordeel bezorgt!" Zou men niet zeggen dat onze Jurrie klerk geweest is?" riep Van Schaeck. Hij spreekt als een Minnebroeder uit het Hoogewoerds-convent. Maar dat is zeker, dat de Magistraat wèl zal doen, zoo hij zich aan de praatjes van zulke lui wat minder stoort. Hoe is het verleden jaar gegaan? Waren er toen niet van die verraders binnen de stad, die de Regeering wisten te bewegen, geenen levensvoorraad in te nemen, en die in stilte met den Spanjaard heulden? Mij dunkt, de Leidenaars deden wél, zoo ze doof bleven voor dergelijk gekal. Het ware beter, zoo ze toonden geleerd te hebben, de verraders en Spaanschgezinden te onderscheiden van hen, die het goed met den lande meenen!" Gij ziet mij bijgeval toch niet voor zulk eenen lagen verrader aan?" schreeuwde Jurrie, zich zeer verontwaardigd aanstellende. En als ik nu eens ja" zeide, wat dan?" Dan sloeg ik je zoo fijn als boonenmeel," brulde Jurrie, en begon reeds de vuisten te ballen. Jij, zou jij dat doen?" sarde Van Schaeck. Je bent er bij Sint-Felten, me juist het manneken van moppendeeg voor!" Misschien zou het tusschen het schippersvolk tot klap- pendeelen gekomen zijn, had niet de Baljuw de kibbelende



		4:!
		EENDENEIEHEN EN NIEUWS.


		partijen weten te bevredigen en verzocht dat ieder zijns weegs zou gaan. De Baljuw had gezag genoeg onder de schippers om terstond gehoorzaamd te worden. Van Schaeck ging aanboord zijner tentsnebbe, Jurrie ging de Bruggestraat in en de anderen verspreidden zich hier en daar. Ik zou wel eendeneieren willen gaan zoeken, schipper," zeide Gerrit toen Van Schaeck aanboord kwam. Al gauw haal ik voor vandaag het kostje op. Ik kan hier met dat hooge water nu toch niets doen." Mijnentwege, ga! Maar tegen den middag terug, verstaat ge? Anders vindt gij den hond in den pot." Dat beloof ik," zeide Gerrit, en eenen lichten schuifboom als polsstok, of zooals men toen zeide, als verrejager, mede- nemende, was hij weldra buiten de kom van het dorp. Hij sprong de eene sloot na de andere over, en kwam eindelijk aan een soort van eilandje, dat geheel met hakhout en braamstruiken begroeid was. Hier," dacht hij, zal ik toch zeker wel eendennesten vinden, of ze zijn er in het geheel niet!" De kleine plek gronds was spoedig doorzocht en het zoeken was niet vergeefsch geweest; want in eenen bruinen doek, die naast hem lag, had hij in betrekkelijk korten tijd, vier- entwintig goede eieren gepakt. Na zulk eenen rijken oogst, had hij gemeend wel een weinig te mogen uitblazen, en daarom was hij aan de luwe zijde van het eilandje, achter eenen braamstruik, wat gaan liggen rusten. Nog niet lang had hij daar gelegen toen hij meende iets te hooren. Het kwam hem voor, dat het een regelmatig geplas in het water was. Opeens hield dat geluid op en reeds wilde Gerrit gaan onderzoeken, wie daar in eene roeiboot gekomen was, toen hij aan de andere zijde van het eilandje eene zware mannenstem hoorde vragen: Zijn we hier voor elk bespiedend oog en luisterend oor veilig, schipper?" De taal waarin die vraag gedaan werd was die, welke in



		44
		EEXDENEIEEEX EN NIEUWS.


		dien tijd veel in Holland en overal waar Spanjaarden lagen, gesproken werd. Het was een soort van Spaansch-Nederlandsch of Nederlandsch-Spaansch. Even als onze meeste visschers en matrozen ter koopvaart een soort van Engelsch leeren door ondervinding, zoo leerden onze eenvoudige Voorouders, en vooral de varensgezellen, een soort van Spaansch. Men zegt zelfs dat het taaleigen van het Spaansch in onze tegen- woordige taal nog zeer merkbaar is. De aanzienlijken leerden toen de Spaansche taal, zooals ze nu de Fransche leeren. Onze Gerrit had al lang genoeg gevaren om zich ook met eenen Spanjaard te kunnen onderhouden, zoodat hij de ooren spitste om elk woord, dat gesproken werd, op te vangen. Hij, die deze vraag gedaan had, was stellig een Spanjaard, en het antwoord, dat gegeven werd, luidde: Zoo goed, als in uw eigen kasteel, Senor!" Gerrits oogen tintelden van vreugde, want hij kende die stem. Het was de valsche Jurrie Thh\'sz. die daar sprak en nu besloot hij om nog scherper toe te luisteren. Uitnemend," zeide nu de Spanjaard, en vervolgde: Hebt gij, sinds ik u het laatst sprak, ook gezorgd te weten te komen, of de Magistraat van Leiden gebruik gemaakt heeft van de gelegenheid, de stadskorenschuren van het noodige te voorzien?" Ja, Senor, ik weet zoo goed als zeker, dat er op het oogenblik niet veel meer dan honderd last koren voorhanden is, en dat men er volstrekt niet aan denkt, dat de Spanjaard terug komen zal!" Bij San-Jago, dat zullen we hen laten zien! Maar kunt ge me ook eenigszins bepalen hoeveel inwoners de stad op het oogenblik telt?" Wanneer men de onnutte monden wegzendt, zal het aantal inwoners omstreeks veertienduizend zijn, Senor!" En de bezetting?" Eene Staatsche bezetting is er niet, Senor! Maar bijeene belegering zullen de Engelschen, die hier in de schansen



		45
		EENDENEIEREN EN NIEUWS.


		aan de Gouwesluis, te Alfen en te Valkenburg liggen, binnen de stad komen!" Geene Staatschen dus? Zooveel te beter! En hebt ge waarlijk volstrekt geen vermoeden, dat men in Leiden op eene nieuwe belegering verdacht is?" De meesten denken er in de verte niet aan, Senor! En zij, die er wel aan denken, zijn zóó in de minderheid, dat ze niets in te brengen hebben. Men belacht en bespot hen." Goed, ik reken op uwe trouw aan onze goede zaak. De Koning zal u later rijkelijk beloonen voor alles, wat ge voor hem doet!" En als het verkeerd uitkomt, Senor, wat dan? Ik ben een arm schipper op eene kleine tentsnebbe. Ik heb eene ziekelijke vrouw en vijf kinderen, als Uwe Edelheid . .. ." Houd op, ellendige bedelaar! De eer iets voor uwen wettigen Vorst te mogen doen, moest u belooning genoeg zijn!" Van eer eet men hier te lande niet, Senor," antwoordde Jurrie Thijsz. op onbeschaamden toon. Hier, armzalige schooier," antwoordde de Spanjaard, hier is geld op voorschot! Voor geld zoudt ge, geloof ik, uwe Ouders aan de galg brengen. Ellendig bedelpak!" Zoodra Jurrie de zilverstukken maar in eigen zak hoorde rammelen, werd hij weer de nederigheid en voorkomenheid zelve. Wat er verder echter nog besproken werd, kon de luisterende knaap niet verstaan. Alleen meende hij een paar keeren den naam te hooren noemen van Pieter Van Wezel, wat onzen Gerrit volstrekt niet bevreemde. Spoedig daarop klonken de riemslagen weer en door het dunne loover van het hakhout glurende, zag hij dat Jurrie achter een boschje den Spanjaard, die als een marskramer gekleed was, aan wal zette, waarop deze met zijne mars het pad naar den hoogen Rijndijk opliep, terwijl Jurrie verder voortroeide. Nauwelijks waren de beide mannen van elkander gescheiden en ver genoeg verwijderd om hem niet meer te ontdekken, of Leeuwke nam den verrejager op, stak zijne eieren, in



		46 ER BKOEDT VERRAAD EN ONWEDER.

		den doek geknoopt, over de vaart en sprong er toen zelf over. Zoo hard hij loopen kon, begaf hij zich naar Alfen om daar Van Schaeck verslag te geven van hetgeen hu\' gehoord had. De schipper hoorde hem met belangstelling aan, doch ver- zocht hem aan niemand er iets van te laten blijken. Zoodra ze in Leiden kwamen, zouden ze samen naar eenen der Burge- meesters, het liefst naar Pieter Adriaensz., gaan en dezen van een en ander in kennis stellen.

		VIJFDE HOOFDSTUK. Er broedt verraad en onweder. Intusschen waren nog een paar schippers den Rijn komen afzakken om, als wind en waterstand zulks toelieten, de brug door te komen. Onder de laatst aangekomenen was ook de schipper van Leiden op Utrecht, die, zelf meestal niet aanboord was, en alles overliet aan zijnen meesterknecht Barend Cornelisz. Van Keulen, dien we vroeger reeds noemden. De man had een moeielijk bestaan, want niet alleen dat hij voor zijne vrouw, Willempje Jansdochter, en voor negen kinderen, vier zoons en vijf dochters te zorgen had, had hij Cornelis Joppensz. ook in huis. En hoe lang al! Toen hij pas gehuwd was, stierf zijne buurvrouw, de weduwe van eenen "Watergeus. Ze liet een kind van anderhalf jaar geheel onverzorgd achter. Barend en Willempje hadden zich het lot van het weesje aangetrokken en het zelfs, toen ze eigen kinderen kregen, niet minder liefde betoond. Schipper Barend kon wel eens ruw zijn, maar Moeder Willempje was de zachte en weldoende liefde in persoon, zoodat Cornelis ziels- veel van haar hield. Hij was al vroeg van school gegaan om zijnen Pleegvader te helpen, en geen uurtje had hij ver-



		47
		*ER BROEDT VERRAAD* EN ONWEDER.**


		loren laten gaan, waarin hij zich in lezen, schrijven en rekenen oefenen kon, want die kennis had hij als schippers- knecht hard noodig. Was hij eenmaal te Leiden aan den wal, nu, dan werd er nog wel eens gespeeld\' of een guiten- streek uitgehaald, en zijn beste en trouwste kameraad daarbij was ons Leeuwke, wiens Moeder eene weduwe was, die, behalve voor hem, nog voor vijf kinderen te zorgen had. Zoodra Cornelis de snebbe van schipper Van Schaeck zag liggen, was hij er dadelijk aanboord gegaan om naar zijnen kameraad te vragen, en toen hij vernam dat deze uit eieren zoeken was, besloot hij hem op te sporen en was ook weldra verdwenen in de richting die Gerrit, volgens Van Schaeck genomen had. Kort daarop kwam Gerrit thuis om zijnen schipper alles te vertellen, en toen beiden het middagmaal genomen hadden, ging de schipper een dutje doen en Gerrit, zijnen vriend vergetende, zocht zich aan den wal te verzetten. Omstreeks vier uren kwam Van Keulen bij Van Schaeck aanboord. Weet ge het nieuws al?" vroeg hij dadelijk aan Van Schaeck. Het is eene nare tijding." Gij bedoelt den veldslag, die door Graaf Lodewijk moet verloren zijn? Zou het waar zijn?" Maar al te waar, kompeer! Heel het leger van Graaf Lodewijk is verslagen, en de Graaf, zoowel als zijn broeder Hendrik, moeten gesneuveld zijn." En Graaf Jan?" Die schijnt den dans ontsprongen te zijn." En de Prins van Oranje?" Deze lag reeds in de Bommelerwaard toen hij de tijding- van de nederlaag ontving. De Prins was verpletterd van droefheid, want in Graaf Lodewijk verliest hij ontzettend veel." Ja, en hij niet alleen, maar heel het land; want wie zal nu de onderhandelingen met vreemde Vorsten voeren? Heer van Marnix zit gevangen en de Graaf is dood. De toekomst wordt donker, Van Keulen!"