Martelrozen en Zegepalmen

DE FHANSCHE REVOLUTIE

BIBLIOTHEEK UNIVERSITEIT UTRECHT

Martten en Zegepalmen

DE FRAtfSCHE REVOLUTIE

Pr. ^August jSnieders

op z\\\\ïi Tö^ste foceboortefeest

©preekte 3CoogacKting en \\\\ALarme \'Vriendschap
EERBIEDIG OPGEDRAGEN EN TOEGEWIJD

£v.-vVV.\'\'.j::i^.

Inleiding......................... i

Df. goede Herder..................... 23

Zonder Vrees of Blaam.................. 111

Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap............ 183

c^i_n.n_T3 n_n_ri-n o nrirLn,n-p n in.n-n.o_n n_p n.o n_nn-nri-n.n n n₌o_Qj____jv9

et goddelijk strafgericht, over het land van
den Heiligen Lodewijk voltrokken, en onder
den naam van de groote Fransche Revolu-
tie in de geschiedenis bekend, heeft menig
romanschrijver ten achtergrond verstrekt van hetgeen
hij in beeld wilde brengen; was menig geschied-
vorscher een tijdperk, dat hem onweerstaanbaar aan-
trok, zoowel om zijne geweldige diepingrijpende gebeur-
tenissen als om de oorzaken daarvan, en niet minder
om de groote gevolgen, welke daaruit voortsproten.

Maar ook hier werden waarheid en verdichting me-
nigmaal samengesmolten tot onkenbaar wordens toe,
zelfs dan, als de zuivere historie de vierschaar heette
te spannen. Hoe vaak is de geschiedenis verkracht
ter wille van lievelingsdenkbeelden en vooroordeelen!

Nog leefden tallooze ooggetuigen van het huivering-
wekkende drama, toen reeds de fantasie vaardig werd
over schrijvers van talent, die niet schroomden,
onwederlegbare bewijsstukken ongebruikt te laten of
hun inhoud te vervalschen. Voor hen geldt het scherpe,

maar juiste woord van Louis Veuillot: Om partijbe-
lang moest de geschiedenis ten offer gebracht."

Geen wonder, dat hun tafereel overgoten wordt met
den gouden glans der klimmende vrijheidszon! De
roode gloed, over Frankrijk gespreid, mag bij hen
niet herinneren aan het bloed van duizenden schulde-
looze slachtoffers, gevallen door de guillotine, of op
andere wijze bezweken voor het brutaal geweld, dat
Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap" in zijn vaandel
schreef, maar die fraaie leuze op zijne manier verklaarde
en huldigde.

Neen, hij mag niets anders zijn dan het lieflijk
morgenrood van den dag der bevrijding, die eindelijk
aanlichtte voor het Fransche volk, voor de geheele
menschheid.

De kreten, die uit den schoot der natie opgaan, zijn
voor hen evenmin het eindeloos jammergeschrei der
vermoorden als het heesch gebrul van den bloeddorst.

Zij zijn alleen de echo van den juichtoon, door de
verlosten geslaakt, bij het vallen der slavenketenen;
een weergalm van de zegezangen der overwinnaars,
die van het bloedig oorlogsveld, naast de geplukte
lauweren, de palmen der algemeene verbroedering met
zich voeren en boven hunne hoofden zwaaien.

Bij hen wordt het satanisch karakter der Revolutie
geheel op den achtergrond geschoven; al het licht valt
op enkele gunstige uitkomsten, op toevallige maat-
schappelijke verbeteringen, die zij, ondanks haar zelve,
bewerken mocht.

Alles is billijk in mijne beoordeeling van de misdaad
der Republiek tegen Lodewijk XVI. Eene enkele
zinsnede echter kwetst mij : Dat schavot verkreeg nu
eene onheilspellende macht. Zij toch bevat eene leu-
genachtige toegeeflijkheid voor de historische school
der Revolutie, welke een gunstig gevolg toeschreef
aan eene verfoeilijke oorzaak, en beweren durft, dat
het Schrikbewind het vaderland gered heeft. Schande
over mij voor deze inschikkelijkheid!

Ik werd boos op mij zelven, toen ik dezen morgen
de laatste lyrische bladzijde over de Girondijnen herlas,
en ik bezweer de lezers haar te verscheuren, evenals ik
ze verscheur voor God en voor de nakomelingschap." *)

Aldus de dichterlijke geschiedschrijver der Girondij-
nen, de zanger, die met zijne Harmonies," met zijne
Méditations poétiques" etc. al wat Fransch verstond
tot luisteren dwong naar de zoete, welluidende tonen
zijner lier, gelijk hij ons thans nog door zijne bekoor-
lijke melodieën verrukt.

Hoevelen, in dezen schuldiger dan Alphonse de

\') Tout est juste dans mon jugement sur Ie crime de la Républiquc
a 1\'égard de Louis XVI.

Une seule phrase m\'y blesse: 11 y eut une puissance sinistre dans
eet échafaud, concession menteuse a cette école historique de la Révo-
lution qui a attribué un bon effet a une dètestable cause et qui pretend
que la Terreur a sauvè la patrie.

Honte sur moi pour cette complaisance! J\'ai été indigné contre moi-
même en relisant ce matin Ia dernière page lyrique des Girondins, et je
conjure les lecteurs de la déchirer eux-mêmes comme je la déchire devant
Dieu et devant la postérité.

Lamartine, hebben zijn voorbeeld gevolgd? Zijne His-
toire des Girondins" moge, bij de verdediging der
rechtmatige volkseischen, de misdaad niet voldoende
gebrandmerkt, te veel licht geworpen hebben op per-
sonen, wien het voor de eer van het menschdom best
is, dat zij blijven wegschuilen in het duister; zij moge
hem ten volle het verwijt doen verdienen, dat hij het
schavot verguld heeft; die nederige bekentenis, die
manhaftige herroeping zijner dwaling doet zijn hart eere.

Zij dwingen ons vele zijner fouten met den mantel
der liefde te bedekken.

Hoeveel hooger staat hij dan zijn geniale land- en
tijdgenoot, eveneens de lieveling der Muzen!

Van het voetstuk, waarop zijne schitterende gaven
hem plaatsten, daalde deze neer en kromde zich in het
stof, om de voeten van het gemeen te kussen, naar
welks toejuichingen hij dorstte. Kon hij anders dan
wierook branden voor de oude en nieuwe afgoden zijner
verachtelijke aanbidders ?

Maar \'t ligt geenszins in ons plan, den lezer te wijzen
op de feilen van een Lamartine, een Victor Hugo, een
Thiers of wie daar verder over de Revolutie geschreven
hebben en der historische waarheid geweld deden, \'t
Lust ons evenmin, hem een portret te schetsen van
sommige beruchte personen uit de Fransche omwen-
teling, die eene schande der menschheid zullen blijven
tot het einde der tijden.

Aan anderen de onverkwikkelijke, maar nuttige taak,
om de glorierijke feiten der revolutie-mannen tot hunne

juiste waarde te herleiden, en duidelijk aan te toonen,
wat er is van hun hoog opgevijzelden roem, waaraan
wij echter ook eenige regels wijden zullen nu en dan.
Ons het genot van in deze bladzijden zonneklaar te
bewijzen, dat de ware heldenmoed ook hier aan de
zijde der verdrukten en vervolgden was.

Priesters en kloosterlingen van beiderlei geslacht,
waaronder zoowel afgeleefde grijsaards als teedere
maagden, zullen wij eene zielegrootheid, eene doods-
verachting, eene bovenaardsche deugd ten toon zien
spreiden, welke ons vervullen met bewondering; edelen
en lieden uit het volk zien wedijveren in grootsche
zelfopoffering, in een dulden en lijden waardoor zij
blijk gaven in waarheid de leerlingen te zijn van Hem,
Die allen, Zijn kruis dragende, is voorgegaan.

En durven wij niet beslissen, wie de grootste is
onder deze roemrijke schaar van bloedgetuigen, hun
handel en wandel zal ons ten minste een heerlijk voor-
beeld zijn en een prikkel tevens, om hen, zij \'t ook van
verre, na te volgen, en als zij met moed en volharding
den goeden strijd te strijden.

De Heer kent hen allen. Hij heeft hen reeds naar
de maat hunner verdiensten beloond. "Waren zij eens
de smaad der menschen, de speelbal der goddeloozen,
thans heerschen zij in eeuwigheid met den Koning der
Martelaren, Wiens barmhartigheid ons moge doen
deelen in de heerlijkheid, waarmede Hij hen kroonde.

Het nu volgende van Ter inleiding" heeft alleen
tot strekking, om het geheugen van sommige lezers

op te scherpen, en de later te vermelden feiten daar-
door meer begrijpelijk te maken.

Wat de hoofdoorzaak der Fransche Revolutie was?
Ongetwijfeld het p hilosophismus, dat alles aanwendde,
om het oude in godsdienst, staatsinstellingen enz. neer
te halen. Een zijner machtigste bondgenooten was de
bourgeoisie.

De bourgeoisie, dagelijks meer terrein veroverend
op adel en geestelijkheid, welke soms al te bereid-
willig medehielpen, om de bolwerken te slechten, waar-
achter zij in de ure des gevaars uitkomst gevonden
zouden hebben en redding.

*) De koning en de bevoorrechten (adel en gees-

*) Roi et privilegies, ils n\'excellent qu\'en un point, Ie savoir-vivre, Ie
bon gout, Ie bon ton, Ie talent de représentcr et de recevoir, Ie don de
causer avec grüce, finesse et gaieté, Part de transformer la vie en une
fête ingénieuse et brillante, comme si Ie monde était un salon d\'oisifs
délicats oü il suffit d\'être spirituel et aimable, tandis qu\'il est un cirque
oü il faut étre fort pour combattre, et un laboratoire oü il faut travailler
pour être utile.

Par cette habitude, cette perfection et eet ascendant de la conversation
polie, ils ont irnprimé a 1\'esprit francais la forme classique, qui, combinée
avec Ie nouvel acquis scientifique, produit la philosophie du dix-huitième
siècle, Ie discrédit de la tradition, la prétention de refondre toutes les institu-
tions humaines d\'après la raison seule, Papplication des methodes
mathématiques a la politique et a la morale, Ie catéchisme des droits
de 1\'hommc, et tous les dogmes anarchiques et despotiques du Contrat
social.

Une fois que la chimère est née, ils la rccueillent chez eux comme un

telijkheid) muntten slechts in één opzicht uit: in savoir-
vivre, in goeden smaak en goeden toon; het talent
van voorstellen en ontvangen; de gave van bevallig,
fijn en opgewekt te keuvelen ; de kunst, om het leven
te herscheppen in een vernuftig, schitterend feest, als
ware de wereld een salon van verfijnde leegloopers,

passe-temps de salon ; ils jouent avec lc monstre tout petit, cncorc innocent,
enrubané comme un mouton d\'églogue; ils n\'imaginent pas qu\'il puisse
j a mais devenir une béte enragée et formidable; ils Ie nourrissent, ils
Ie flattent, puis, de leur hotel, ils Ie laissent descendre dans la ruc.

La, chez une bourgeoisie que Ie gouvernement indispose en com-
promettant sa fortune, que les privileges heurtent en comprimant ses
ambitions, que l\'inégalité blesse en froissant son amour-propre, la
theorie révolutionnaire prend des accroissemcnts rapides, une apreté
soudaine, et, au bout de quelques années, se trouve la maitresse incon-
testée de 1\'opinion.

A ce moment et sur son appel, surgit un autre colosse, un monstre
aux millions de têtes, une brute aflarouchée et aveugle, tout un peuple
pressuré, exaspéré et subitement déchainé contre Ie gouvernement dont
les exactions Ie dépouillent, contre les privilegies dont les droits 1\'afiament,
sans que, dans ces provinces pliées a la centralisation mécanique, il reste
un groupe indépendant, sans que, dans cette société désagrégée par Ie
despotisme, il puisse se former des centres d\'initiative et de résistance,
sans que, dans cette haute classe, désarmée par son humanité même,
il se trouve un politique exempt d\'illusion et capable d\'action, sans que
tant de bonnes volontés et de belles intelligences puissent se défendre
contre les deux ennemis de toute liberté et de tout ordre, contre la
contagion du rêve démocratique qui trouble les meilleures têtes et contre
les irruptions de la brutalité populacière qui pervertit les meilleures lois.

A 1\'instant oü s\'ouvrent les Etats-Généraux, Ie cours des idees et des
événements est, non seulement déterminè, mais encore visible.

D\'avance et a son insu, chaque génération porte en elle-même son
avenir et son histoire; a celle-ci bien avant Tissue, on eüt pu annoncer
ses destinées."

waar het voldoende is geestig en lief te zijn, terwijl
zij integendeel een worstelperk is, waar men sterk dient
te wezen voor den strijd, en een laboratorium, waar
men werken moet, om nuttig te zijn.

Door die gewoonte, die volmaaktheid en dat over-
wicht van den beschaafden spreektoon hebben zij
den Franschen volksgeest den classieken vorm inge-
prent, die, gevoegd bij de nieuwe wetenschappelijke
aanwinst, de i8^de eeuwsche philosophie in het leven
roept, tegelijk met de verachting van alle volks-
overleveringen, de verwaandheid om alle menschelijke
instellingen te hervormen volgens de rede alleen, de
toepassing der mathematische methoden op politiek en
moraal, op den katechismus van de rechten des men-
schen en op alle anarchistische en despotieke leerstel-
lingen van het Maatschappelijk Verdrag.

Is aan de hersenschim eenmaal het leven geschonken,
dan wordt ze als eene tijdpasseering ontvangen in de
salons.

Zij spelen met het kleine monster, nog onschuldig en
met linten getooid als het schaap uit een herderszang;
zij kunnen zich niet verbeelden, dat het eenmaal een
razend, verschrikkelijk dier worden kan; zij voeden,
streelen het, en sturen het dan de straat op.

Daar, bij eene burgerij, die gebeten is op een
bestuur, dat haar geluk in de waagschaal stelt; wie
de voorrechten tegen de borst zijn, welke hare eerzucht
aan banden legt; die zich gekrenkt voelt door de
ongelijkheid (der standen), kwetsend voor hare eigen-

liefde, daar neemt de revolutionnaire theorie snel toe,
stijgt plotseling tot vinnigheid en binnen eenige jaren
heerscht zij onbeperkt over de publieke meening.

Tezelfdertijd en op hare stem verschijnt een andere
kolossus, een draak met millioenen koppen, woest,
blind dier: geheel een uitgezogen en verbitterd volk,
plotseling losgelaten tegen een bestuur, welks knevela-
rijen het uitplunderen; tegen de geprivilegieerden, wier
rechten het graag maken, zonder dat op deze slag-
velden, door hunne natuurlijke beschermers verlaten,
zich een enkel overlevend gezag opdoet; zonder dat
in deze provinciën, tot eene werktuigelijke centralisatie
gebracht, eene groep onafhankelijk blijft; zonder dat
zich in deze door despotismus verdeelde maatschappij,
centra kunnen vormen tot initiatief en verweer; zonder
dat in die hooge klasse, ontwapend door hare eigen
menschlievendheid, een staatsman te vinden is, vrij van
begoocheling en bekwaam tot daden; zonder dat zoo-
velen, van goeden wil en helder van geest, zich kun-
nen verdedigen tegen de twee vijanden van alle vrijheid
en orde: tegen de besmetting van het democratische
droombeeld, dat de helderste hoofden in verwarring
brengt, en tegen de uitbarstingen van het onbeschofte
gepeupel, dat de beste wetten bederft.

Bij het openen der Staten-Generaal is de gang der
ideeën niet enkel aangegeven, maar zelfs zichtbaar.

Onbewust draagt ieder geslacht zijne toekomst en
zijne geschiedenis met zich rond; dit geslacht had men
lang vóór den ondergang zijn lot kunnen voorspel-

len." (H. Taine. Les Origines de la France Contem-
poraine, Tomé I pag. 523, 524.)

De bourgeoisie zette den adel tegen den Koning op,
trachtte, met Jansenisten en Gallicanen broederlijk ver-
bonden, de geestelijkheid af te trekken van Rome en
aldus te berooven van haren hechtsten steunpilaar.

Dit alles met geen ander doel dan om zich zelf te
verheffen. Iedere nederlaag der bevoorrechte standen
was eene overwinning voor haar.

Een volkssenaat, eene onaantastbare vergadering
moesten hare gedeputeerden vormen. Daartoe moest de
macht van het koningschap gefnuikt, dienden adel en
geestelijkheid ten onder gebracht.

De goddeloosheid en de vrijdenkerij zaten reeds
lang- in de lucht. Het philosophismus verhief haar door
de Encyclopedie tot een stelsel, \'t welk wiskundig zeker
de fondamenten der oude maatschappij ondergroef.

Voltaire randde den godsdienst en zijne bedienaren
aan. Hij zaaide in de harten dien onverzoenbaren haat,
welke een licht doet opgaan bij het verklaren van som-
mige menschonteerende gruwelen der revolutie.

Eindelijk kwam Jean Jacques Rousseau, die in zijn
Contrat Social" voor den ouden regeeringsvorm, reeds
jaren beknibbeld en ondermijnd door zijne eigene vrien-
den en natuurlijke beschermers, een nieuwen bracht.

De eerste aanvallen, tot 1746 bijna uitsluitend theolo-
gisch, werden gevolgd door de meer philosophische
die aanhielden tot op 1770 ongeveer. Na dien tijd trad
de politiek meer op den voorgrond.

De Jesuieten en de Jansenisten verscheuren elkan-
der; laten ze elkaar gerust verpletteren," zei Voltaire
in 1762. In 1764 moesten de roemrijke zonen van Sint
Ignatius het land ruimen. Het Jansenisme, d. i. de revolutie,
vierde toen zijne eerste zegepraal.

Den io^den Mei 1774 stierf Lodewijk XV te Versailles
aan de kinderpokken. Hij was de achterkleinzoon van
Lodewijk XIV en bereikte den leeftijd van 64 jaar.
Gedurende 59 jaren was hij Koning. Lodewijk XVI,
die na hem den troon besteeg, was zijn kleinzoon. Den
₂_jston Augustus 1754 geboren, telde hij dus nog geen
twintig jaar, toen hij tot den troon geroepen werd. Hij
was den i6^den Mei 1770 gehuwd met Marie Antoinette
Zij was een jaar jonger dan haar gemaal en de dochter,
van Keizerin Maria Teresia. Terecht betuigden beiden,
dat ze te jong waren voor de regeering. En dan in
zulk een tijd]

Turgot Controleur-generaal van financiën. Hij wil
adel en geestelijkheid doen deelen in de belastingen.
De bevoorrechten verwekken een storm van veront-
waardiging daarover. Turgot in Mei 1776 ontslagen.
Necker, de vriend der philosofen, wordt benoemd in
zijne plaats. Hij kan evenmin orde brengen in den
chaos der geldmiddelen. In 1781 af. Het algemeen
duizendjarig rijk van vrijheid, gelijkheid en broeder-
schap, waarvan Jean Jacques in zijn Contrat Social
droomde, is op til, meent men.

Amerikaansche-Engelsche oorlog (April 1775). Frank-
lin en andere agenten der Amerikanen te Parijs. In
Frankrijk veel sympathie voor den opstand. In Februari
1778 verdrag. Fransche vrijwilligers onder Lafayette
naar het oorlogsterrein. Vrede met Engeland te Ver-
sailles (20 Januari 1783).

Calonne krijgt in November 1783 het beheer over
de geldmiddelen. Hij sluit leening op leening. Ten
einde raad roept hij in 1787 de notabelen bijeen, om
met hen over nieuwe belastingplannen te beraadslagen.
Alles verworpen, Calonne ontslagen.

In 1788 (6 Nov.12 Dec.) worden de notabelen
door Necker, die in Augustus zijn vroegeren post weer
aanvaardde, opnieuw samengeroepen.

Er werd beraadslaagd over de Staten-Generaal en
wel hoofdzakelijk hierover op wat wijze zij zullen ver-
gaderen. Het brandpunt van alle quaesties was: Zal
de derde stand eene dubbele vertegenwoordiging heb-
ben? Alles bleef onafgedaan.

Daardoor de gisting in de gemoederen te heftiger.

In Januari beginnen de nieuwe verkiezingen en ver-
schijnt de Revolutie voor goed. De nieuwe Staten-
Generaal komen in Mei bijeen. De derde stand, voor-
namelijk geleid door Mirabeau, wenscht het roer in
handen te hebben.

Hij zal werkeloos" blijven, tot adel en geestelijk-
heid zich bereid verklaren in zijne plannen te treden.
De werkeloosheid duurt 7 weken, tot groote vreugde
der natie, tot ontsteltenis van het Hof en van Necker.

De koning komt tusschenbeiden. Zaterdag 20 Juni
wordt de vergaderzaal gesloten.

De afgevaardigden van den derden stand vergaderen
nu in De Kaatsbaan," en zweren den eed: niet uit-
eengaan, vóór Frankrijk eene grondwet heeft.

Maandag 22 Juni nieuwe vergadering; de koning
verschijnt. Hij verklaart onder meer: Zoo de drie
standen het niet eens kunnen worden, dan zal ik alleen
het geluk mijns volks voltooien!"

Hij beveelt, dat allen uiteengaan. Adel en geeste-
lijkheid gehoorzamen; derde stand blijft. Het gansche
rijk komt in be.weging. De koning bezwijkt voor dien
aandrang.

De bevoorrechten sluiten zich op verzoek van den
vorst bij den derden stand aan. Deze zegepraalt nu
in alles.

De Staten-Generaal herdoopt in Nationale Vergade-
ring, of wel Constitueerende Vergadering, wijl het hare
taak is de langverwachte Constitutie te ontwerpen.

Overal vrees en wantrouwen. Vooral te Parijs.

Den 12 Juli Necker andermaal ontslagen. De hoofd-
stad daarover in opschudding, \'twelk tot het zooge-
naamd beleg der Bastille leidt, welke den i4^en Juli
bezwijkt. Frankrijk grijpt naar de wapens. De gansche
bevolking schijnt eene Nationale Garde, in \'t geweer

------------------------------------------------------------------------

gekomen, ter bestrijding van de vijanden der Consti-
tutie. De kasteelen in brand gestoken en vernield.

In Augustus en September nemen schrik en wan-
trouwen hand over hand toe. Op het diner van den
3^en October, \'twelk den officieren van het regiment

Vlaanderen" werd aangeboden, hebben anti-constitu-

tioneele en monarchale demonstraties plaats. Geruchten

hieromtrent te Parijs. Den 5^en October trekken 10.000
vrouwen, gevolgd door eene ordelooze massa, naar
Versailles, waar het Hof verblijft.

De oproerige menigte weet te bewerken, dat de
koninklijke familie en de Nationale Vergadering zich
vestigen in de hoofdstad. Deze van nu af het middel-
punt der Omwenteling.

Gedurende de laatste maanden (October-December)
emigreeren eenige leden van den hoogen adel en prin-
sen van den bloede. Heftige strijd om de kerkelijke
goederen. Maury tegen Mirabeau. In November volgt
de verbeurdverklarincf.

Den 4^en Februari bezoekt de koning de Constitu-
eerende Vergadering. Algemeene eedsaflegging. Groote

moeielijkheden bij het maken der grondwet. Het sol-
datenoproer. Mirabeau heeft een geheim onderhoud
met de koningin. Hij poogt het koningschap te redden.

De dood verijdelt al zijn plannen.

Mirabeau sterft den 2^en April. Om beter de Revo-
lutie te kunnen leiden en minder afhankelijk te zijn,
besluit de koninklijke familie Parijs te verlaten. Vlucht
naar Varennes den 20^en Juni. Vijf dagen later als ge-
vangenen naar Parijs teruggevoerd.

Den i4^en September wordt de nu voltooide Consti-
tutie door den koning aangenomen.

De Constitueerende Vergadering verklaart, dat hare
zittingen geëindigd zijn (30 September), en wordt den
i^en October vervangen door de Wetgevende Vergade-
ring.

De republikeinsche geest heeft in deze de overhand.
Zij telt weinig mannen van talent en mist alle parle-
mentaire ondervinding. Aanhoudende veranderingen
in de ministeries. Vrees voor de inmenging van vreem-
de mogendheden.

De emigratie neemt bij het begin van 1792 meer
en meer toe. Keizer Leopold en de koning van Prui-
sen sluiten den y^en Februari een openlijk verbond.
Verschillende Staten schijnen het met deze twee eens.
Den 20^en April verklaart de Wetgevende Verg. aan
keizer Leopold den oorlog. De regeering wordt met
den dag radeloozer.

Den 20 Juni groote optocht van de georganiseerde
Parijsche bevolking door de straten. Zij naderen de
Tuileriën. Toegang geweigerd. De poorten worden
open geloopen.

Onderhoud met den koning, die blijken geeft van
groote tegenwoordigheid van geest, van hoogen moed,
maar geenszins van het besef zijner waardigheid. Het
hermelijn door het volk onder den voet getrapt.

De Pruische oorlogsverklaring van 24 Juli. Manifest
van den Hertog van Brunswijk, uitgevaardigd namens
den keizer en den koning van Pruisen. Daarin wordt
Frankrijk met eene militaire strafoefening bedreigd,
zoo de koninklijke familie eenigen overlast lijden mocht.
Groote verontwaardiging in het gansche rijk. De opwin-
ding neemt voortdurend in hevigheid toe.

De gewapende bevolking van Parijs komt den
1 o^en Augustus tot een algemeenen opstand. De koning
en zijn gezin zoeken eene schuilplaats in het gebouw
der Wetg. Verg. De Tuileriën door het gemeen
bestormd en ingenomen. Moord op de Zwitsers.

Den 13 Augustus wordt de koninklijke familie
naar den Tempel gebracht als gijzelaars," gelijk het
heet. De Wetg. Verg. besluit, dat er eene Nationale
Conventie, d. i. een parlement met absolute macht
moet gekozen. Deze komt bijeen den 2 2^en September.
De Republiek wordt dien dag afgekondigd.

Inmiddels zijn op het laatst van Augustus de vreemde
troepen en de emigranten Frankrijk binnengedrongen.
Groote gisting te Parijs. Van Zondag 2 tot Donderdag

6 September moord op groote schaal, de zoogenaamde
Septembermoorden.

De revolutionnaire strooming te Parijs en in geheel
\'Frankrijk wordt steeds onstuimiger.

Den koning wordt een proces aangedaan. Verhoor
van den koning (van Donderdag 11 December tot
Zondag den i6eⁿ).

Na drie stemmingen (15 tot 17 Januari) wordt de
koning ter dood veroordeeld. Vonnis mag niet uitge-
steld. Voltrokken op Maandag 21 Januari, omstreeks
10 uur in den morgen.

Oorlogsverklaring aan Engeland en Holland. Dumou-
riez verovert de Oostenrijksche Nederlanden binnen
eene maand.

Den 21 en Januari werd ook het Comité van Alge-
meen Welzijn ingesteld. Begin van den opstand in
de Vendée, 10 Maart. Geëindigd in \'t begin van \'96.
Partijtwisten in de Conventie. Worsteling van de Giron-
dijnen tegen de Bergpartij. Deze twisten hebben ten
gevolge, dat verscheidene Girondijnen binnen hunne
eigen woning in arrest worden gesteld (2 Juni). Den
2en Mei was de wet van het maximum afgekondigd;
«d. w. z., er was een vaste prijs gesteld op de levens-
.middelen. Hongersnood en gebrek dreven daartoe.

Opstand in die departementen, welke de Girondijnen

aanhangen. Een burgeroorlog, door dezen beproefd,,
loopt dood.

Den 13"! Juli wordt Marat vermoord door Charlotte
Corday. De twee en twintig Girondijnen gearresteerd.
Het schrikbewind.

Den 170 September wordt de Wet der Verdachten"
uitgevaardigd. Lyon ingenomen. Besloten tot de ver-
woesting dier stad.

Woensdag 16 October valt het hoofd der ongeluk-
kige Marie Antoinette. Den 3i^en derzelfde maand de
twee en twintig Girondijnen omgebracht. Het Schrik-
bewind in volle werking. De godin der Rede op 10
November in de Conventie; kerken ontheiligd en
geplunderd.

Op \'t eind van dit jaar Carrier te Nantes.

Den 3en April worden Danton, Camille Desmoulins
e. a. geguillotineerd. Geheime samenspanning der
Bergpartij tegen Robespierre. Hij sterft met de zijnen
den 2 8^en Juli op het schavot. Einde van het Schrik-
bewind. De Club der Jacobijnen wordt gesloten.
(November). Pichegru en zijne 70.000 manschappen
trekken over de bevroren wateren Holland binnen.

Het sansculottismus verliest meer en meer van zijn
invloed; raakt in discrediet. Nog tweemaal tracht het

zich in de hoogte te werken. Fouquier-Tinville\'s hoofd
valt den 8^en Mei. Den 2o^en Mei laatste stuiptrekkingen
van het sansculottismus. Voor goed gebreideld. Nieuwe
grondwet ontworpen.

Het Directoire en de Consuls. Opstand van 13 Ven-
-démiaire (5 October). Door Napoleon onderdrukt.

En de gevolgen, de gelukkige uitkomsten, de zege-
ningen der Revolutie? Zij zijn overbekend, even bekend
als de waarheid, dat de omwenteling voor Frankrijk
eén groote, eene bijna onherstelbare ramp was.

Zij vernietigde het oude, in stede van alleen het
gebrekkige te verbeteren, dat het aankleefde. Zij bleek
onmachtig, om op de puinhoopen eener vroegere maat-
schappij, die betrekkelijk gelukkig heeten mocht, eene
andere te stichten, welke in de schaduw kon staan
van hare voorgangster.

Zij onteerde de vrijheid, en deinsde niet terug voor
de verachtelijkste middelen, zoo ze leidden tot haar
doel. De volgende bladzijden zullen het leeren.

Zij (de geestelijken) hadden zich laten berooven;
zij lieten zich verbannen, kerkeren, ter dood bren-
gen, martelen als de Christenen uit de eerste
eeuwen der Kerk. Door hunne onverwinlijke
zachtmoedigheid zouden zij als de eerste Chris-
tenen de woede hunner beulen afmatten, de ver-
volging uitputten, de openbare meening veranderen,
en aan de overlevenden der i8<l^e eeuw zelfs de
bekentenis afdwingen, dat zij geloovige, verdien-
stelijke, onversaagde mannen waren." \')

H. Taine. Les Origincs de la Francc con-
temporaine. T. IV, p. 415 et 416.

e Revolutie had haren sluwen toeleg jam-
merlijk zien mislukken. Zij had verwacht,
dat de priesterschap, zoo niet in haar ge-
heel, dan ten minste grootendeels haar de
helpende hand reiken en krachtig medewerken zou aan

*) lis s\'étaient laissé dépouiller; ils se laissaient exiler, emprisonner,
supplicier. martyriser, comme les Chrétiens de 1\'Eglise primitive ; par
leur invincible douceur ils allaient, comme les Chrétiens de 1\'Eglise
primitive, lasser 1\'acharnement de leurs bourseaux, user la persécution
transformer 1\'opinion et faire avouer, même aux survivants du dix-hui-
tième siècle qu\'ils étaient des hommes de foi, de mérite et de coeur.

het grootsche plan, waarnaar zij voorgaf te streven.

De gevreesde Jesuieten, die het Jansenisme ontmas-
kerd en den god Voltaire^B jarenlang van machteloo-
ze woede hadden doen schuimbekken, waren door het
toedoen eener schaamtelooze vrouw uit het land ver-
dreven.

Dat was een goed begin en een gelukkig voorteeken.
De grootste hinderpalen waren uit den weg geruimd.

En toch, het zoet gefluit der vogelaars vond doove
ooren.

De geestelijkheid toonde over het algemeen scherper
van blik te zijn dan vele edelen, die in hunne ver-
blindheid vol geestdrift het hunne bijdroegen, om de
grondslagen der maatschappij nog dieper te onder-
mijnen, niet bewust, dat zij zelven in de eerste plaats
zouden bedolven worden onder hare puinhoopen.

Lieten ook sommige priesters zich verschalken door
de huichelachtige vriendschap der omwentelingsge-
zinden, de meesten en de besten ontdekten van het
begin onder het beminlijk masker den duivelachtigen
grijnslach van Voltaire.

Gebelgd over deze nederlaag, sloegen de revolutie-
mannen weldra den gewonen weg in: dien van ver-
drukking en vervolging.

De bedienaars van den godsdienst waren niets an-
ders dan staatsambtenaren, redeneerden zij.

De broodkorf moest hen dwingen tot volstrekte af-
hankelijkheid van, tot onvoorwaardelijke gehoorzaam-
heid aan hem, den staat, wiens brood zij aten. Bis-

schoppen en pastoors, door de kiezers benoemd, zou-
den van dezen jurisdictie ontvangen.

Den Paus hadden zij geheel buiten spel te laten, de
grondwet te eerbiedigen, hoe zij ook wezen mocht.

Joden, Calvinisten en Lutheranen kregen bij de ver-
kiezingen van nieuwe herders dus een woordje mee te
spreken. Erger nog: op sommige plaatsen bestond het
gros der kiesgerechtigden uit geslagen vijanden van
het Katholicisme, van iederen godsdienst, welken ook.

Onder ingeving van hun heiligen geest, die in wijn-
damp en tabakswalm tot hen kwam, zouden zij de
waardigsten, dat wil zeggen, de meest geschikten in
het oog der revolutionnairen, wel weten te vinden.

Aan leeken stond het uitspraak te doen over de leer
der bisschoppen. .

Wij zullen Frankrijk onkatholiek maken," had
Mirabeau zich laten ontvallen. Was men nader geko-
men tot dit doel? Gelukkig neen.

Eene nieuwe nederlaag wachtte de haters van den
godsdienst. Zij durfden zich vleien, dat onder de hon-
derdduizend geestelijken van het Fransche rijk, zij die
met Gallicanisme of Jansenisme besmet waren, niet
aarzelen zouden toe te treden, en, trots de veroordeeling
des Pausen, den eed op de Constitutie af te leggen.

Niet minder rekenden zij op de eenvoudige, heilige
zielen, welke vreesden, tot groot nadeel der hun toe-
vertrouwde kudde, door onwaardige opvolgers vervangen
te worden, en derhalve niets onbeproefd zouden laten,
om te kunnen blijven, waar zij waren.

Was de Kerk eene menschelijke instelling, de ge-
slepenheid der sansculotten hadde stellig over haar
gezegevierd. Nu leed zij schipbreuk.

Honderd zeven en twintig bisschoppen weigerden
den eed. Vier slechts gehoorzaamden, onder welke
Talleyrand, Jarente en Loménie, die reeds lang de
schande waren van hunnen heiligen staat. Met de lagere
geestelijkheid wilde het evenmin vlotten.

Zij schaarde zich vol geestdrift om hare overheid,
ten einde met haar schande en smaad te dragen. Het
klein gedeelte, dat den gevorderden eed aflegde, deed
het nog onder voorbehoud, en toen de uitspraak van
Jesus\' Stedehouder op aarde omtrent dien eed bekend
werd, herriepen hem velen hunner openlijk, met gevaar
van hun leven.

Er waren helaas! ook afvalligen, die de Revolutie
geheel ter wille waren. Zij vormden het uitvaagsel en
toonden naderhand door hunne daden, hoe laag zij
gezonken waren, en hoezeer zij verdienden, uit de han-
den van joden, hugenoten en godloochenaars de vol-
macht te erlangen, aan het hoofd eener parochie te
staan.

Zij waren hunne meesters waardig. Geschuwd en
verlaten, veracht door alle wcldenkenden, leefden zij
in slaafsche onderworpenheid aan haar, die, naar het
zeggen van den afgevaardigde Maury, onder het masker
der vrijheid het geweldigst despotisme bracht.

In den drank en het zingenot poogden zij meestal
de wroeging te smoren, die hunne ziel doorknaagde,

de minachting te vergeten, waaraan zij blootstonden,
van den kant hunner beschermers evenzeer als van
dien hunner vijandiggezinde parochianen, welke het
den huurlingen van den staat menigmaal zoo lastig
maakten, dat zij, spijt de helpende bajonnetten der
sansculotten, er hunne standplaats aan gaven, en ver-
klaarden, liever te sterven dan naar die hel hunne
parochie terug te keeren.

Neen, ze wandelden niet op rozen, die apostaten!

Wil men een enkel staaltje van de zaligheid, welke
zij in het revolutionnaire paradijs smaken mochten ?
Ziehier. Gisteren," schrijft een hunner, dreven eenige
koewachtsters haar vee in mijn boomgaard en begonnen
hem met hare schaamtelooze viervoeters onbarmhartig
te plunderen.

Toen ik naar buiten kwam, om de brutale indring-
sters van mijn erf te jagen, werd ik ontvangen met
de kreten: Weg met den dollen hond, den schelm,
den aartsdeugniet!" "

Zoo ik mij niet tijdig binnen de pastorie terugge-
trokken had, het saam gestroomde volk zou me gestee-
nigd hebben.

Ik koos de wijste partij, want de marteldood voor
de Constitutie lachte mij niet aan."

In sommige dorpen vond de beëedigde priester niet
eens eene kerk. Zoodra zijne komst was aangekon-
digd, braken de landlieden met eigen hand hun bede-
huis af, wijl zij niet gedoogen wilden, dat een andere
Judas den drempel van het heiligdom overschrijden

en bezoedelen zou. In zijn Ce que c\'est qu\'un Curé" heeft
L. Veuillot ons op even meesterlijke als aandoenlijke
wijze den zielestrijd, de kwellingen naar lichaam en
geest afgeschilderd van den trouwen herder, gefolterd
door de wreedheid zijner afgedwaalde kudde.

Al dat lijden was vaak het deel dezer afvalligen.
Zij hadden bovendien echter het smartelijk bewustzijn
dat zij leden, niet om de gerechtigheid, maar om de
boosheid, wier werktuigen zij waren. Is dat alleen geen
hellepij n ?

De Jacobijnen zagen weldra in, dat hunne bereke-
ningen andermaal faalden. Op medewerking en steun
der geestelijkheid in het algemeen viel niet te bouwen.
Zij dienden het over eenen anderen boeg te wenden.
Duchtten zij, dat de verderfelijke ideeën der philosofen
nog niet diep genoeg doorgedrongen waren; dat bij
den storm van verontwaardiging, welken eene open-
lijke vervolging kon doen opsteken, het nog niet ste-
vig gewortelde boompje der vrijheid ras ter aarde lig-
gen zou?

Niet te veel mocht op één worp gezet. In het geniep,
langzaam, doch zeker werd de weg afgebakend, dien
de weerbarstigen bewandelen zouden. Hij voerde, voor
wie niet bezweken op zijne tallooze kronkelingen, recht
naar de guillotine.

De strijd om de goederen der Kerk welke men door
dien slag te ruïneeren zocht, was spoedig in haar
nadeel beslist.

De Eerwaarde Heer Maury, afgevaardigde ter Consti-

tueerende Vergadering, is een te roemrijk kampvechter
in deze worsteling geweest, dan dat we den lust zouden
weerstaan, om een bladzijde aan hem te wijden.

\'t Is waar, zijn einde als Kardinaal-Aartsbisschop van
Parijs vormt een pijnlijke tegenstelling met deze zijne
eervolle periode als afgevaardigde.

De alvermogende Napoleon deed ook hem, den onbuig-
zame, voor zich bukken en bracht hem zelfs zoo ver,
dat hij zijne Moeder de H. Kerk tot op zekere hoogte
verried, om den overheerscher te behagen.

Dit staat intusschen vast: Maury moge de vlekke-
looze deugd van velen zijner ambtgenooten hebben
gemist, hun moed bezat hij in de hoogste mate. Onver-
schrokken stond hij in de eerste jaren der omwenteling
pal voor de rechten van altaar en troon.

Bij den aanslag op de geestelijke bezittingen vierde
zijne welsprekendheid, die in zijne grondige kennis
eene machtige bondgenoote vond, menige luisterrijke
overwinning. Met forsche hand verscheurde hij het
weefsel van de sofismen zijner tegenpartij en toonde
aan de gansche wereld, dat de mantel der eerlijkheid
en der vaderlandsliefde, waarmede het Jacobinisme zich
omhing, in zijne plooien de schreeuwendste onrechtvaar-
digheid verborg.

O \'t heeft niet aan hem noch aan zijn machtig woord
gelegen, dat het bestaan van sommige grove misbruiken
de afgrond werd, waarin de schatten der Kerk voor immer
verdwenen! Dagen achtereen bepleitte hij de zaak van
het goede recht tegen de aanvallen der lage roofzucht.

Vruchteloos beproefden derevolutionnairen den geduch-
tcn kampioen door den glans van het goud te verlok-
ken. Daarna trachtten zij hem tot zwijgen te doemen
door een stortvloed van schotschriften, straatliedjes en
spotprenten over zijn hoofd te doen gaan. Vergeefs !

Gelijk eene rots, waartegen de schuimende golven
telkens en telkens weer den aanval wagen, maar die
ook telkens zegevierend haar kruin boven de heenstui-
vende wateren verheft, zoo stond hij onwrikbaar te
midden zijner razende vijanden.

Mirabeau, de titan der revolutionnaire welsprekendheid,
dreigde hem bij zekere gelegenheid in een vicieuzen
cirkel te sluiten. Let wel, mijne heeren," riep de onver-
stoorbare Maury, de Mirabeau gaat me omhelzen!"

Gij zijt de grootste schurk van het rijk!" duwde
Mirabeau hem een anderen dag niet erg parlemen-
tair toe.

Pardon, mijnheer de Mirabeau," klonk het door dé
zaal, maar dan telt ge u zei ven zeker niet mee." En
de grofheid voelde zich met hare eigen onedele wapens
geslagen.

\'t Zal niemand verwonderen, dat de sansculotten hunne
handlangers onder het laagste gemeen tegen den moedi-
gen priester opzweepten en hen aanvuurden, om hem
van kant te maken.

Heden kegel ik met zijn kop! " brulde eens een
der dapperen" uit de voorstad Saint Antoine, doch
Maury\'s hoofd bleek toen en later vaster te staan dan
\'s man\'s bloeddorstig voornemen.

Tallooze malen verkeerde de onversaagde geeste-
lijke in doodsgevaar. Door hem om het middel te grij-
pen en snel in het gereedstaande rijtuig van den
aartsbisschop van Arles te werpen, redde een bevriend
pastoor hem eens het leven.

Een ander maal, dat hij de kopstukken der Revo-
lutie door zijne stoute taal tot zwijgen had gebracht,
werd hij bij het einde der zitting door eene dreigende
menigte omsingeld.

Aan de lantaarn!" krijschte een der heethoofden.
En in koor herhaalde de gansche bende: Maury aan
de lantaarn!"

Zonder een spier te vertrekken overzag de priester
met kalmen blik zijne belagers en sprak: Beste
luidjes, denkt ge beter te zullen zien, als de arme
Maury aan de lantaarn bengelt?"

De menigte brak in een langen schaterlach uit en
wilde den man, wien zij even te voren naar het leven
stond, in triomf ronddragen.

Eenigen tijd later had hij, welsprekend als immer,
over de drogredenen zijner tegenstanders gezegevierd.
Zich niet bekommerend over het gemor, dat van de
openbare tribune als de aankondiging eener naderende
uitbarsting zijne ooren trof, wilde hij zich huiswaarts
spoeden.

Steek deze zakpistolen bij u," sprak een zorgzame
vriend, die het ergste voor hem vreesde van den kant
van het opgeruide grauw.

Wat wil ik met dat speelgoed?" lachte hij, maar

stak op het aanhouden van zijn vriend de wapenen
toch bij zich. En gelukkig"! want spoedig verdrong
zich een boevenschaar om hem. Een woesteling met
uitgetogen zwaard riep hem toe:

Duivelsche Maury, ik zal u ter helle zenden, dan
kunt ge daar de mis lezen!"

Bliksemsnel haalde de geestelijke zijne pistolen voor
den dag, en antwoordde vastberaden : Pak aan, kerel,
zoo je hart hebt, want dan zult gij me als koorknaap
dienen, en wel met deze pullen!" De sansculotte stond
verstomd en droop met spot overladen af, terwijl
Maury onder geestdriftige bijvalskreten zijns weegs

ging-
Hoe jammer dat deze man, die zoo vaak voor eer,

plicht en geweten zijn leven veil had, zich later, door
de schijngrootheid der aarde verblind, zoo treurig ver-
gat. Wij meenden desniettegenstaande deze weinige
bijzonderheden uit zijne toen nog smettelooze loopbaan
niet onvermeld te mogen laten.

In naam der vrijheid werd inmiddels alle vrijheid
onder den voet getreden, en begon de heimelijke
tirannie, die zich nog niet in het volle daglicht ver-
toonen durfde of wilde. De hongerquaestie prijkte
boven aan de lijst.

We zullen u niet dwingen," luidde het heel ge-
moedelijk, maar wie den eed weigert, rekene op geen
salaris." Daarna volgde als de natuurlijkste zaak ter
wereld: De bezoldigden alleen mogen openbare gods-
dienstoefeningen leiden."

Hingen die twee niet innig samen? Werd de eene
bepaling niet heel logisch uit de andere afgeleid ? Men
ging altoos verder. De gemoedelijkheid echter lei het
spoedig af.

Geen wonder! Is er grooter onding dan zij denk-
baar bij zulk eene omwenteling?

Wie preeken wilde of biecht hooren, moest eerst de
grondwet bezweren. Aalmoezeniers, rectors van religi-
euze gemeenten, broeders van het Christelijk onder-
wijs, weldra ook leeken-onderwijzers, werden verplicht
tot den eed. Ras kwamen tooneelen, die een voorspel
te zien gaven van hetgeen volgen zou.



		P\'O-i i_o *■ i t i-firi-riri-n n-n.n o. n.o iid.ij >, j ruiwit n-u n_t ju o-ii nw.n-oxxxï ong

		fctJtf U"U \'.TXJtrTJTJ-tJTJTJ U~U O U t < i \' ■> f \'t \'i rr\'"> i\' \'"\' \' * t i r i f i T ) ~T> ZTTTD CFÏfTJXXV?

		TI.

		iet enkel in hare duizenden martelaren, die- door de guillotine, den kogel of op andere wijze het leven lieten voor plicht en gewe- ten, wist de Kerk van Frankrijk onwelkbare lauweren te winnen. Honderden harer kinderen hadden alles veil, om hunne broeders te troosten en te sterken. Gelijk Paulus moeite noch gevaren ontzag en zijn leven aanhoudend in de waagschaal stelde, ten einde velen voor Chris- tus te winnen, zoo gingen onderscheidene priesters van huis tot huis, van wijk tot wijk, van stad tot stad. Zij brachten met gevaar van leven en vrijheid, enkel en alleen gedreven door hun zucht tot redding der zielen, vrijgekocht door Jesus\' Bloed, heul en troost aan de schapen, welke, zonder herder, aan duizend verzoe- kingen waren blootgesteld. Zij vormden de keurbende, die, met de wapenrusting Gods bekleed, onbeschroomd den vijand tegemoet trad-



		k.ojo_o^o_o n.<xr> o.o 0.0 .O-O o o O-O 00 nnn-n. ri_nrLon o.o..p_n.p_o.o_r)_o__Tr>

		.\'.uu u O <ru cru ï5~u\\j-v~\\r\\5 ü\'Xi U u J\'CJ\'ö\'U o u o o u ~u u xj o uu o\'jJ cjruuTja

		II.

		treiFende episode uit het leven van de rampspoedige, maar energieke Maria Teresia is algemeen bekend. Van alle kanten bene- pen door haar roofzieken buurman, den koning van Pruisen, verschijnt zij te midden van de fiere Hongaarsche Magnaten. Zij legt haar toestand bloot, schildert in levendige kleuren de rampspoeden, welke haar troffen, de geva- ren, die haar overal dreigen. Zij doet een beroep op hare trouwe Hongaren, en haar woord vindt weerklank in de harten dier dap- peren. Hun zwaard springt uit de scheede, bliksemt door de lucht, en als één man herhalen zij vol geestdrift: Moriamur pro rege nostro!" Sterven wij voor onzen koning! (de Hongaren kennen geene koning/;?.) Een dergelijk oogenblik nagenoeg heeft hare onge- lukkige dochter, Marie Antoinette, gekend. Zij, die de laaghartigste boosheid verzadigd heeft



		161
		ZONDER VREES OF BLAAM.


		steund door den pastoor der Sint-Paulus, zijn vriend, dien hij ook tot biechtvader had verkozen, riep hij met krachtvolle stem : Luister naar hetgeen ik u ga zeggen!" Er kwam stilte onder de joelende scharen, die een oogenblik scheldwoorden vergaten en smaadredenen, nieuwsgierig als zij waren naar hetgeen hij te zeggen had. De Favras nam den griffier het vonnis uit de hand, en las het zelf ten einde toe voor. Daarop vervolgde hij: Ik ben onschuldig. Den God, Die hier (op de kerk wijzend) woont, neem ik daarvan tot getuige. In de tegenwoordigheid van denzelfden God, voor wiens rechterstoel ik ga verschijnen, herhaal ik u: Ik ben onschuldig. Door te sterven gehoorzaam ik aan de menschelijke gerechtigheid. Er is eene andere! Op haar stel ik mijn vertrouwen!" Zwijgend hoorde men deze woorden aan. Wel kampte hier en daar het medelijden met de opgeruide hartstochtelijkheid, maar de handlangers van Egalité slopen tusschen de menigte rond, als de farizeën en schriftgeleerden, toen het Lam zonder vlek, geslacht- offerd voor onze zonden, het vonnis verbeidde van den Romeinschen landvoogd. De overgroote meerderheid bleef koud en onver- schillig bij deze plechtige verklaringen, en weldra verhief zich het geschreeuw weder met nog grooter woede dan te voren.

		ii



		I Ij BIBLIOTHEEK UNIVERSITEIT UTRECHT

		A06000029504929B

		2950 492 9

		.



		INHOUD. Bladz. Inleiding......................... i Df. goede Herder..................... 23 Zonder Vrees of Blaam.................. 111 Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap............ 183



		TER INLEIDING.
		;


		maar juiste woord van Louis Veuillot: Om partijbe- lang moest de geschiedenis ten offer gebracht." Geen wonder, dat hun tafereel overgoten wordt met den gouden glans der klimmende vrijheidszon! De roode gloed, over Frankrijk gespreid, mag bij hen niet herinneren aan het bloed van duizenden schulde- looze slachtoffers, gevallen door de guillotine, of op andere wijze bezweken voor het brutaal geweld, dat Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap" in zijn vaandel schreef, maar die fraaie leuze op zijne manier verklaarde en huldigde. Neen, hij mag niets anders zijn dan het lieflijk morgenrood van den dag der bevrijding, die eindelijk aanlichtte voor het Fransche volk, voor de geheele menschheid. De kreten, die uit den schoot der natie opgaan, zijn voor hen evenmin het eindeloos jammergeschrei der vermoorden als het heesch gebrul van den bloeddorst. Zij zijn alleen de echo van den juichtoon, door de verlosten geslaakt, bij het vallen der slavenketenen; een weergalm van de zegezangen der overwinnaars, die van het bloedig oorlogsveld, naast de geplukte lauweren, de palmen der algemeene verbroedering met zich voeren en boven hunne hoofden zwaaien. Bij hen wordt het satanisch karakter der Revolutie geheel op den achtergrond geschoven; al het licht valt op enkele gunstige uitkomsten, op toevallige maat- schappelijke verbeteringen, die zij, ondanks haar zelve, bewerken mocht.



		TER INLEIDING.
		I I


		liefde, daar neemt de revolutionnaire theorie snel toe, stijgt plotseling tot vinnigheid en binnen eenige jaren heerscht zij onbeperkt over de publieke meening. Tezelfdertijd en op hare stem verschijnt een andere kolossus, een draak met millioenen koppen, woest, blind dier: geheel een uitgezogen en verbitterd volk, plotseling losgelaten tegen een bestuur, welks knevela- rijen het uitplunderen; tegen de geprivilegieerden, wier rechten het graag maken, zonder dat op deze slag- velden, door hunne natuurlijke beschermers verlaten, zich een enkel overlevend gezag opdoet; zonder dat in deze provinciën, tot eene werktuigelijke centralisatie gebracht, eene groep onafhankelijk blijft; zonder dat zich in deze door despotismus verdeelde maatschappij, centra kunnen vormen tot initiatief en verweer; zonder dat in die hooge klasse, ontwapend door hare eigen menschlievendheid, een staatsman te vinden is, vrij van begoocheling en bekwaam tot daden; zonder dat zoo- velen, van goeden wil en helder van geest, zich kun- nen verdedigen tegen de twee vijanden van alle vrijheid en orde: tegen de besmetting van het democratische droombeeld, dat de helderste hoofden in verwarring brengt, en tegen de uitbarstingen van het onbeschofte gepeupel, dat de beste wetten bederft. Bij het openen der Staten-Generaal is de gang der ideeën niet enkel aangegeven, maar zelfs zichtbaar. Onbewust draagt ieder geslacht zijne toekomst en zijne geschiedenis met zich rond; dit geslacht had men lang vóór den ondergang zijn lot kunnen voorspel-



		TER INLEIDING.
		\'4


		Amerikaansche-Engelsche oorlog (April 1775). Frank- lin en andere agenten der Amerikanen te Parijs. In Frankrijk veel sympathie voor den opstand. In Februari 1778 verdrag. Fransche vrijwilligers onder Lafayette naar het oorlogsterrein. Vrede met Engeland te Ver- sailles (20 Januari 1783). Calonne krijgt in November 1783 het beheer over de geldmiddelen. Hij sluit leening op leening. Ten einde raad roept hij in 1787 de notabelen bijeen, om met hen over nieuwe belastingplannen te beraadslagen. Alles verworpen, Calonne ontslagen. In 1788 (6 Nov.12 Dec.) worden de notabelen door Necker, die in Augustus zijn vroegeren post weer aanvaardde, opnieuw samengeroepen. Er werd beraadslaagd over de Staten-Generaal en wel hoofdzakelijk hierover op wat wijze zij zullen ver- gaderen. Het brandpunt van alle quaesties was: Zal de derde stand eene dubbele vertegenwoordiging heb- ben? Alles bleef onafgedaan. Daardoor de gisting in de gemoederen te heftiger. A°. 1789. In Januari beginnen de nieuwe verkiezingen en ver- schijnt de Revolutie voor goed. De nieuwe Staten- Generaal komen in Mei bijeen. De derde stand, voor- namelijk geleid door Mirabeau, wenscht het roer in handen te hebben.



		TER INLEIDING. 15

		Hij zal werkeloos" blijven, tot adel en geestelijk- heid zich bereid verklaren in zijne plannen te treden. De werkeloosheid duurt 7 weken, tot groote vreugde der natie, tot ontsteltenis van het Hof en van Necker. De koning komt tusschenbeiden. Zaterdag 20 Juni wordt de vergaderzaal gesloten. De afgevaardigden van den derden stand vergaderen nu in De Kaatsbaan," en zweren den eed: niet uit- eengaan, vóór Frankrijk eene grondwet heeft. Maandag 22 Juni nieuwe vergadering; de koning verschijnt. Hij verklaart onder meer: Zoo de drie standen het niet eens kunnen worden, dan zal ik alleen het geluk mijns volks voltooien!" Hij beveelt, dat allen uiteengaan. Adel en geeste- lijkheid gehoorzamen; derde stand blijft. Het gansche rijk komt in be.weging. De koning bezwijkt voor dien aandrang. De bevoorrechten sluiten zich op verzoek van den vorst bij den derden stand aan. Deze zegepraalt nu in alles. De Staten-Generaal herdoopt in Nationale Vergade- ring, of wel Constitueerende Vergadering, wijl het hare taak is de langverwachte Constitutie te ontwerpen. Overal vrees en wantrouwen. Vooral te Parijs. Den 12 Juli Necker andermaal ontslagen. De hoofd- stad daarover in opschudding, \'twelk tot het zooge- naamd beleg der Bastille leidt, welke den i4^en Juli bezwijkt. Frankrijk grijpt naar de wapens. De gansche bevolking schijnt eene Nationale Garde, in \'t geweer



		TER INLEIDING. 17

		A°. 1791. Mirabeau sterft den 2^en April. Om beter de Revo- lutie te kunnen leiden en minder afhankelijk te zijn, besluit de koninklijke familie Parijs te verlaten. Vlucht naar Varennes den 20^en Juni. Vijf dagen later als ge- vangenen naar Parijs teruggevoerd. Den i4^en September wordt de nu voltooide Consti- tutie door den koning aangenomen. De Constitueerende Vergadering verklaart, dat hare zittingen geëindigd zijn (30 September), en wordt den i^en October vervangen door de Wetgevende Vergade- ring. De republikeinsche geest heeft in deze de overhand. Zij telt weinig mannen van talent en mist alle parle- mentaire ondervinding. Aanhoudende veranderingen in de ministeries. Vrees voor de inmenging van vreem- de mogendheden. Ao. 1792. De emigratie neemt bij het begin van 1792 meer en meer toe. Keizer Leopold en de koning van Prui- sen sluiten den y^en Februari een openlijk verbond. Verschillende Staten schijnen het met deze twee eens. Den 20^en April verklaart de Wetgevende Verg. aan keizer Leopold den oorlog. De regeering wordt met den dag radeloozer. 2



		18 TER INLEIDING.

		Den 20 Juni groote optocht van de georganiseerde Parijsche bevolking door de straten. Zij naderen de Tuileriën. Toegang geweigerd. De poorten worden open geloopen. Onderhoud met den koning, die blijken geeft van groote tegenwoordigheid van geest, van hoogen moed, maar geenszins van het besef zijner waardigheid. Het hermelijn door het volk onder den voet getrapt. De Pruische oorlogsverklaring van 24 Juli. Manifest van den Hertog van Brunswijk, uitgevaardigd namens den keizer en den koning van Pruisen. Daarin wordt Frankrijk met eene militaire strafoefening bedreigd, zoo de koninklijke familie eenigen overlast lijden mocht. Groote verontwaardiging in het gansche rijk. De opwin- ding neemt voortdurend in hevigheid toe. De gewapende bevolking van Parijs komt den 1 o^en Augustus tot een algemeenen opstand. De koning en zijn gezin zoeken eene schuilplaats in het gebouw der Wetg. Verg. De Tuileriën door het gemeen bestormd en ingenomen. Moord op de Zwitsers. Den 13 Augustus wordt de koninklijke familie naar den Tempel gebracht als gijzelaars," gelijk het heet. De Wetg. Verg. besluit, dat er eene Nationale Conventie, d. i. een parlement met absolute macht moet gekozen. Deze komt bijeen den 2 2^en September. De Republiek wordt dien dag afgekondigd. Inmiddels zijn op het laatst van Augustus de vreemde troepen en de emigranten Frankrijk binnengedrongen. Groote gisting te Parijs. Van Zondag 2 tot Donderdag



		TER INLEIDING.
		IL»


		6 September moord op groote schaal, de zoogenaamde Septembermoorden. De revolutionnaire strooming te Parijs en in geheel \'Frankrijk wordt steeds onstuimiger. Den koning wordt een proces aangedaan. Verhoor van den koning (van Donderdag 11 December tot Zondag den i6eⁿ). A°. 1793. Na drie stemmingen (15 tot 17 Januari) wordt de koning ter dood veroordeeld. Vonnis mag niet uitge- steld. Voltrokken op Maandag 21 Januari, omstreeks 10 uur in den morgen. Oorlogsverklaring aan Engeland en Holland. Dumou- riez verovert de Oostenrijksche Nederlanden binnen eene maand. Den 21 en Januari werd ook het Comité van Alge- meen Welzijn ingesteld. Begin van den opstand in de Vendée, 10 Maart. Geëindigd in \'t begin van \'96. Partijtwisten in de Conventie. Worsteling van de Giron- dijnen tegen de Bergpartij. Deze twisten hebben ten gevolge, dat verscheidene Girondijnen binnen hunne eigen woning in arrest worden gesteld (2 Juni). Den 2en Mei was de wet van het maximum afgekondigd; «d. w. z., er was een vaste prijs gesteld op de levens- .middelen. Hongersnood en gebrek dreven daartoe. Opstand in die departementen, welke de Girondijnen



		ZO TER INLEIDING. aanhangen. Een burgeroorlog, door dezen beproefd,, loopt dood. Den 13"! Juli wordt Marat vermoord door Charlotte Corday. De twee en twintig Girondijnen gearresteerd. Het schrikbewind. Den 170 September wordt de Wet der Verdachten" uitgevaardigd. Lyon ingenomen. Besloten tot de ver- woesting dier stad. Woensdag 16 October valt het hoofd der ongeluk- kige Marie Antoinette. Den 3i^en derzelfde maand de twee en twintig Girondijnen omgebracht. Het Schrik- bewind in volle werking. De godin der Rede op 10 November in de Conventie; kerken ontheiligd en geplunderd. Op \'t eind van dit jaar Carrier te Nantes. A°. 1794. Den 3en April worden Danton, Camille Desmoulins e. a. geguillotineerd. Geheime samenspanning der Bergpartij tegen Robespierre. Hij sterft met de zijnen den 2 8^en Juli op het schavot. Einde van het Schrik- bewind. De Club der Jacobijnen wordt gesloten. (November). Pichegru en zijne 70.000 manschappen trekken over de bevroren wateren Holland binnen. A°. 1795. Het sansculottismus verliest meer en meer van zijn invloed; raakt in discrediet. Nog tweemaal tracht het



		f^n WöT^



		.\'.;.*.>.: ...■

		.





		TER INLEIDING



		il iiSlt illillï.



		TER INLEIDING. 21

		zich in de hoogte te werken. Fouquier-Tinville\'s hoofd valt den 8^en Mei. Den 2o^en Mei laatste stuiptrekkingen van het sansculottismus. Voor goed gebreideld. Nieuwe grondwet ontworpen. Het Directoire en de Consuls. Opstand van 13 Ven- -démiaire (5 October). Door Napoleon onderdrukt. En de gevolgen, de gelukkige uitkomsten, de zege- ningen der Revolutie? Zij zijn overbekend, even bekend als de waarheid, dat de omwenteling voor Frankrijk eén groote, eene bijna onherstelbare ramp was. Zij vernietigde het oude, in stede van alleen het gebrekkige te verbeteren, dat het aankleefde. Zij bleek onmachtig, om op de puinhoopen eener vroegere maat- schappij, die betrekkelijk gelukkig heeten mocht, eene andere te stichten, welke in de schaduw kon staan van hare voorgangster. Zij onteerde de vrijheid, en deinsde niet terug voor de verachtelijkste middelen, zoo ze leidden tot haar doel. De volgende bladzijden zullen het leeren.



		I. Zij (de geestelijken) hadden zich laten berooven; zij lieten zich verbannen, kerkeren, ter dood bren- gen, martelen als de Christenen uit de eerste eeuwen der Kerk. Door hunne onverwinlijke zachtmoedigheid zouden zij als de eerste Chris- tenen de woede hunner beulen afmatten, de ver- volging uitputten, de openbare meening veranderen, en aan de overlevenden der i8<l^e eeuw zelfs de bekentenis afdwingen, dat zij geloovige, verdien- stelijke, onversaagde mannen waren." \') H. Taine. Les Origincs de la Francc con- temporaine. T. IV, p. 415 et 416. e Revolutie had haren sluwen toeleg jam- merlijk zien mislukken. Zij had verwacht, dat de priesterschap, zoo niet in haar ge- heel, dan ten minste grootendeels haar de helpende hand reiken en krachtig medewerken zou aan *) lis s\'étaient laissé dépouiller; ils se laissaient exiler, emprisonner, supplicier. martyriser, comme les Chrétiens de 1\'Eglise primitive ; par leur invincible douceur ils allaient, comme les Chrétiens de 1\'Eglise primitive, lasser 1\'acharnement de leurs bourseaux, user la persécution transformer 1\'opinion et faire avouer, même aux survivants du dix-hui- tième siècle qu\'ils étaient des hommes de foi, de mérite et de coeur.



		2 6
		DE GOEDE HERDER.


		het grootsche plan, waarnaar zij voorgaf te streven. De gevreesde Jesuieten, die het Jansenisme ontmas- kerd en den god Voltaire^B jarenlang van machteloo- ze woede hadden doen schuimbekken, waren door het toedoen eener schaamtelooze vrouw uit het land ver- dreven. Dat was een goed begin en een gelukkig voorteeken. De grootste hinderpalen waren uit den weg geruimd. En toch, het zoet gefluit der vogelaars vond doove ooren. De geestelijkheid toonde over het algemeen scherper van blik te zijn dan vele edelen, die in hunne ver- blindheid vol geestdrift het hunne bijdroegen, om de grondslagen der maatschappij nog dieper te onder- mijnen, niet bewust, dat zij zelven in de eerste plaats zouden bedolven worden onder hare puinhoopen. Lieten ook sommige priesters zich verschalken door de huichelachtige vriendschap der omwentelingsge- zinden, de meesten en de besten ontdekten van het begin onder het beminlijk masker den duivelachtigen grijnslach van Voltaire. Gebelgd over deze nederlaag, sloegen de revolutie- mannen weldra den gewonen weg in: dien van ver- drukking en vervolging. De bedienaars van den godsdienst waren niets an- ders dan staatsambtenaren, redeneerden zij. De broodkorf moest hen dwingen tot volstrekte af- hankelijkheid van, tot onvoorwaardelijke gehoorzaam- heid aan hem, den staat, wiens brood zij aten. Bis-



		DE GOEDE HERDER. 27

		schoppen en pastoors, door de kiezers benoemd, zou- den van dezen jurisdictie ontvangen. Den Paus hadden zij geheel buiten spel te laten, de grondwet te eerbiedigen, hoe zij ook wezen mocht. Joden, Calvinisten en Lutheranen kregen bij de ver- kiezingen van nieuwe herders dus een woordje mee te spreken. Erger nog: op sommige plaatsen bestond het gros der kiesgerechtigden uit geslagen vijanden van het Katholicisme, van iederen godsdienst, welken ook. Onder ingeving van hun heiligen geest, die in wijn- damp en tabakswalm tot hen kwam, zouden zij de waardigsten, dat wil zeggen, de meest geschikten in het oog der revolutionnairen, wel weten te vinden. Aan leeken stond het uitspraak te doen over de leer der bisschoppen. . Wij zullen Frankrijk onkatholiek maken," had Mirabeau zich laten ontvallen. Was men nader geko- men tot dit doel? Gelukkig neen. Eene nieuwe nederlaag wachtte de haters van den godsdienst. Zij durfden zich vleien, dat onder de hon- derdduizend geestelijken van het Fransche rijk, zij die met Gallicanisme of Jansenisme besmet waren, niet aarzelen zouden toe te treden, en, trots de veroordeeling des Pausen, den eed op de Constitutie af te leggen. Niet minder rekenden zij op de eenvoudige, heilige zielen, welke vreesden, tot groot nadeel der hun toe- vertrouwde kudde, door onwaardige opvolgers vervangen te worden, en derhalve niets onbeproefd zouden laten, om te kunnen blijven, waar zij waren.



		28 DE GOEDE HERDER.

		Was de Kerk eene menschelijke instelling, de ge- slepenheid der sansculotten hadde stellig over haar gezegevierd. Nu leed zij schipbreuk. Honderd zeven en twintig bisschoppen weigerden den eed. Vier slechts gehoorzaamden, onder welke Talleyrand, Jarente en Loménie, die reeds lang de schande waren van hunnen heiligen staat. Met de lagere geestelijkheid wilde het evenmin vlotten. Zij schaarde zich vol geestdrift om hare overheid, ten einde met haar schande en smaad te dragen. Het klein gedeelte, dat den gevorderden eed aflegde, deed het nog onder voorbehoud, en toen de uitspraak van Jesus\' Stedehouder op aarde omtrent dien eed bekend werd, herriepen hem velen hunner openlijk, met gevaar van hun leven. Er waren helaas! ook afvalligen, die de Revolutie geheel ter wille waren. Zij vormden het uitvaagsel en toonden naderhand door hunne daden, hoe laag zij gezonken waren, en hoezeer zij verdienden, uit de han- den van joden, hugenoten en godloochenaars de vol- macht te erlangen, aan het hoofd eener parochie te staan. Zij waren hunne meesters waardig. Geschuwd en verlaten, veracht door alle wcldenkenden, leefden zij in slaafsche onderworpenheid aan haar, die, naar het zeggen van den afgevaardigde Maury, onder het masker der vrijheid het geweldigst despotisme bracht. In den drank en het zingenot poogden zij meestal de wroeging te smoren, die hunne ziel doorknaagde,



		DE GOEDE HERDER.
		2₉


		de minachting te vergeten, waaraan zij blootstonden, van den kant hunner beschermers evenzeer als van dien hunner vijandiggezinde parochianen, welke het den huurlingen van den staat menigmaal zoo lastig maakten, dat zij, spijt de helpende bajonnetten der sansculotten, er hunne standplaats aan gaven, en ver- klaarden, liever te sterven dan naar die hel hunne parochie terug te keeren. Neen, ze wandelden niet op rozen, die apostaten! Wil men een enkel staaltje van de zaligheid, welke zij in het revolutionnaire paradijs smaken mochten ? Ziehier. Gisteren," schrijft een hunner, dreven eenige koewachtsters haar vee in mijn boomgaard en begonnen hem met hare schaamtelooze viervoeters onbarmhartig te plunderen. Toen ik naar buiten kwam, om de brutale indring- sters van mijn erf te jagen, werd ik ontvangen met de kreten: Weg met den dollen hond, den schelm, den aartsdeugniet!" " Zoo ik mij niet tijdig binnen de pastorie terugge- trokken had, het saam gestroomde volk zou me gestee- nigd hebben. Ik koos de wijste partij, want de marteldood voor de Constitutie lachte mij niet aan." In sommige dorpen vond de beëedigde priester niet eens eene kerk. Zoodra zijne komst was aangekon- digd, braken de landlieden met eigen hand hun bede- huis af, wijl zij niet gedoogen wilden, dat een andere Judas den drempel van het heiligdom overschrijden



		DE GOEDE HERDER.
		3<>


		en bezoedelen zou. In zijn Ce que c\'est qu\'un Curé" heeft L. Veuillot ons op even meesterlijke als aandoenlijke wijze den zielestrijd, de kwellingen naar lichaam en geest afgeschilderd van den trouwen herder, gefolterd door de wreedheid zijner afgedwaalde kudde. Al dat lijden was vaak het deel dezer afvalligen. Zij hadden bovendien echter het smartelijk bewustzijn dat zij leden, niet om de gerechtigheid, maar om de boosheid, wier werktuigen zij waren. Is dat alleen geen hellepij n ? De Jacobijnen zagen weldra in, dat hunne bereke- ningen andermaal faalden. Op medewerking en steun der geestelijkheid in het algemeen viel niet te bouwen. Zij dienden het over eenen anderen boeg te wenden. Duchtten zij, dat de verderfelijke ideeën der philosofen nog niet diep genoeg doorgedrongen waren; dat bij den storm van verontwaardiging, welken eene open- lijke vervolging kon doen opsteken, het nog niet ste- vig gewortelde boompje der vrijheid ras ter aarde lig- gen zou? Niet te veel mocht op één worp gezet. In het geniep, langzaam, doch zeker werd de weg afgebakend, dien de weerbarstigen bewandelen zouden. Hij voerde, voor wie niet bezweken op zijne tallooze kronkelingen, recht naar de guillotine. De strijd om de goederen der Kerk welke men door dien slag te ruïneeren zocht, was spoedig in haar nadeel beslist. De Eerwaarde Heer Maury, afgevaardigde ter Consti-



		DE GOEDE HERDER. 35

		Hingen die twee niet innig samen? Werd de eene bepaling niet heel logisch uit de andere afgeleid ? Men ging altoos verder. De gemoedelijkheid echter lei het spoedig af. Geen wonder! Is er grooter onding dan zij denk- baar bij zulk eene omwenteling? Wie preeken wilde of biecht hooren, moest eerst de grondwet bezweren. Aalmoezeniers, rectors van religi- euze gemeenten, broeders van het Christelijk onder- wijs, weldra ook leeken-onderwijzers, werden verplicht tot den eed. Ras kwamen tooneelen, die een voorspel te zien gaven van hetgeen volgen zou. Op den dag, voor het afleggen van den eed bepaald, stormde het gemeen vaak de kerken binnen en liet den aanwezigen geestelijken de keus tusschen onmid- dellijk bezweren van de Constitutie of hangen. Weigerden zij den eed, dan werd de bedreiging meestal wel niet door de uitvoering er van gevolgd, maar men mishandelde hen, sleurde ze op onwaardige wijze langs de straten en bracht ze daarna over de grenzen hunner parochie, na hun de dringende ver- maning op het hart gebonden te hebben, van er niet terug te keeren, zoo zij hun leven liefhadden. De godgewijde maagden hadden het niet minder hard te verantwoorden dan de priesters. Hare kloos- ters werden geplunderd, zij zelven onder het gejubel van het saamgestroomde grauw, dat haar met slijk en steenen wierp, voor den magistraat gebracht, die wist welke gedragslijn hij te volgen had.



		36
		DE GOEDE HERDER.


		Ten einde dien kuischen zielen bij de lichamelijke, de grootere smart van het gekwetst schaamtegevoel aan te doen, werden ze menigmaal veroordeeld tot de publieke geeseling. De beulen verstonden hun edel handwerk! Had men, na het sluiten der kerken en openbare bedehuizen, het houden van godsdienstoefeningen in de woning van particulieren oogluikend toegelaten, spoedig was die glimp van vrijheid verdwenen. Meer dan eens gebeurde het, dat mannen en vrouwen, ver- dacht van in stilte de H. Mis bijgewoond te hebben, op weg naar huis gruwelijk mishandeld, zelfs dood geslagen werden onder het oog van hen, die zorgen moesten voor de algemeene veiligheid. De gewelddaden dezer lafaards bleven niet enkel ongestraft, zij werden bovendien door de overheid ter- sluiks aangemoedigd. De lieden, die Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap op de lippen, niet in het hart droegen, lagen op de loer, waar zij wisten, dat een kind ter wereld komen moest. Was de kleine burger of burgeres het leven ingetre- den, oogenblikkelijk maakten zij zich van hem of haar meester, opdat een beëedigd priester het H. Doopsel zou toedienen. Zij ontzagen zich niet, de sterfhuizen binnen te drin- gen en sleepten de overledenen, trots de smeekingen, de tranen en de jammerklachten der treurende bloed- verwanten, onder spottend hoongelach weg, om ze eene begrafenis te geven gelijk de Revolutie die verlangde.



		DE GOEDE HERDER. 37

		Toen de Constituante hare taak volbracht had, hoorde de Wetgevende Vergadering, die haar verving, Gen- sonné weldra verscherping vragen van de maatregelen tegen de wederspannige geestelijkheid. Een decreet van den 2C;Sten November (1791) ver- oorloofde het houden van godsdienstoefeningen alleen aan beëedigde priesters. Wanneer er troebelen ontstonden in de parochie van een geestelijke, die den eed had durven weigeren, moest hij zonder vorm van proces op straat gezet. Dat was een geduchte stap verder op de baan der verdrukking en men begrijpt, dat de Revolutie niets onbeproefd liet, om door middel van eenige belhamels op vele plaatsen de rust te verstoren. Die rustversto- ring kwam dan natuurlijk voor rekening van den her- der der plaats, al was hij er even onschuldig aan als een pasgeboren kind. De vervolgers leden met dat al opnieuw eene neder- laag, en waren gedwongen te bekennen, dat hunne bepalingen nu evenmin hout sneden als vroeger. Zij zonnen daarom rusteloos op andere middelen. De gevangenis met hare tallooze kwellingen en ver- schrikkingen zou meer en beter uitwerken, meenden ze. De priesters, die het gebrek verkozen boven het brood der eerlooze plichtsverzaking, werden als vuige misdadigers geboeid, aan de raderen der wagens of de staarten der paarden vastgebonden, in het aange- zicht gespuwd, geslagen en daarna in den kerker geworpen.



		38 DE GOEDE HERDER. Wat zij in die holen te verduren hadden, kan men zich gemakkelijk voorstellen. In het Wetgevend Lichaam raasde men middelerwijl voort tegen het ongedierte." Den 6^den April (1792) werden de religieuze gemeen- ten opgeheven en het dragen van het geestelijk gewaad ten strengste verboden. Frankrijk, dat grootheid en macht, kennis en bescha- ving aan de noeste vlijt van kloosterlingen en geeste- lijken dank te wijten had, was het domein der philoso- fen geworden, en wat ging het dezen aan, dat de duurste verplichtingen, de heiligste rechten met voeten getreden werden! Het verpletter den eerlooze" van Voltaire bleef de leus, en niets was hun heilig dan de haat, de onver- zoenlijke haat, dien zij van den vader der goddeloos- heid hadden overgeërfd. Vruchteloos verhieven zich duizenden stemmen ten gunste van de verfoeide kloosterlingen. Nog berusten vele verzoekschriften, die tallooze handteekeningen dragen in de nationale (Fransche) archieven. Met roerende welsprekendheid wordt daarin om het behoud der religieuzen gesmeekt. Hier zijn het arme landbouwers, wier schoone verwachtingen op een rijken oogst door hagelslag in rook opgingen, en die, door de kloosterlingen gesteund en geholpen, nu ten beste komen spreken voor hunne vaders en beschermers in allen nood"; daar de notabelen eener gemeente,



		DE GOEDE HERDER.
		39


		welke het klooster van de plaats hunner inwoning de ark des Heeren noemen, binnen welke dagelijks twaalf- tot vijftienhonderd armen eene schuilplaats vinden en brood. Elders worden de religieuzen de vaders der armen, de toevlucht der ongelukkigen" geheeten; hun heen- gaan zou een onherstelbaar verlies zijn voor duizenden behoeftigen." Dus klinkt het voort in denzelfden toon uit alle streken van het groote Fransche rijk. En men bedenke wel, dat het hier niet de liefde- zusters geldt, die engelen van barmhartigheid, voor wie vaak de goddeloosheid zelf sympathie gevoelt en den handschoen opneemt; maar de wreed belasterde man- lijke kloosterorden. En verdienden zij, die gedurende den vreeselij ken hongersnood van 1784 het brood uit hun eigen mond spaarden, ten einde de noodlijdenden te kunnen spijzen, niet ten volle de lofspraak van het dankbare volk? Hadden zij, die ontelbaren in hunne ellenden bijstonden, niet alle recht op de erkentelijkheid der gansche natie ? De kloosterlingen zelf zaten ook niet stil, om het onheil, dat hen dreigde, af te keeren. Misgun ons de afzondering niet," smeekten de god- gewijde maagden in 1790 de Nationale Vergadering. Wij allen, zonder uitzondering, willen liever het leven verliezen, dan ontrouw worden aan onzen heiligen staat. Wilt gij, in naam der vrijheid, aan edelmoedige zielen,



		DE GOEDE HERDER.
		40


		die alles verlieten, om den evenmensch nuttig te zijn, de vrijheid benemen, wel te doen ter liefde Gods? Wij hebben weinig omgang met de wereld, weshalve ons geluk haar verborgen blijft. Daarom is het ech ter niet minder groot en hecht. Voorrechten en onderscheidingen zijn onder ons niet bekend; voor- en tegenspoed dragen wij samen. Wij verklaren voor God en de menschen, dat geen macht ter wereld de liefde tot onze verbintenissen uit onze harten kan rukken. Wij gevoelen ze thans inniger dan ooit, en vernieuwen ze met meer vuur dan op den heuglijken dag onzer professie." Heldhaftige taal in den mond van zwakke vrouwen! Zij drong, helaas! niet door tot het hart harer ver- drukkers, die hoorende doof bleken. Wat deerde het hun ook, dat 37.000 vrouwelijke kloosterlingen tegen wil en dank het haar dierbare heiligdom verlaten moesten; dat duizenden rampzaligen, door wreede ziekten op het krankbed geworpen, den troost, de hulp dier engelachtige wezens zouden derven ! Zij vroegen niet, wat er van de arme vondelingen worden zou, die in haar de liefde vonden, welke ontaarde moeders dien hulpeloozen kleinen ontzegden. De helden der Revolutie wisten zeer goed, dat al de wonden, der arme menschheid geslagen, door de zachte hand der zusters, zoo niet geheeld, ten minste naar best vermogen verzorgd, en door de meest onbaat- zuchtige liefde gebalsemd werden. Maar de haat, de eenige liefde der Omwenteling,



		DE GOEDE HERDER.
		41


		bleef doof voor de noodkreten der ongelukkigen en voor die hunner voorsprekers, gelijk hij de ooren stopte voor de stem der billijkheid, voor dè smeekingen der heldinnen, die afstand gedaan hadden van de voorrechten, welke jeugd, schoonheid en hooge geboorte velen harer schonken, ten einde haren Bruidegom en Koning in zijne lijdende ledematen te dienen. Bij monde van Legendre eischten de Jacobijnen niets meer of minder dan het scheep brengen van al de geestelijken: de zee zou hen wel voor goed weten te bergen in haar schoot. Vergniaud de woordvoerder der Girondijnen, stelde eene langzame doodstraf boven het korte moordplan van den Jacobijnschen slager. Hij pleitte uit naam zijner partij voor eene bespoedigde deportatie. De nieuwe teleurstellingen, welke hun telkens werden bereid, dreven de vijanden der Kerk tot wanhoop. Smaad, boeien noch kerker brachten de priesters aan het wan- kelen. Zij bleven trouw aan hun plicht en achtten zich zalig, nu het hun gegeven was te lijden om de rechtvaardig- heid. Ten einde raad over zooveel onverzettelijke wilskracht, wierp de Revolutie het masker geheel af. Alleen door haar te verpletteren, zullen wij over de geestelijkheid zegevieren!" riep de afgevaardigde Lojosne in de Wetgevende Vergadering. Deze woorden waren den meesten leden uit het hart gesproken. Het Christendom, volgens Voltaire door eenige botteriken gesticht en verbreid, bleek èn den



		DE GOEDE HERDER.
		42


		geleerden philosofen èn hunnen waardigen discipelen te sterk. De Kerk van Jesus doorstond moedig alle aanvallen, en waggelde niet op hare grondzuilen, nu zoo min als vroeger, toen de vijf of zes talentvolle mannen" tegen haar het hoofd te pletter liepen. Een decreet van den 2oen Mei beval onder meer: Een priester, die den eed op de grondwet weigert, wordt verbannen, ingeval twintig kiezers dien maatregel op hem willen zien toegepast." De koning, die het lot van eiken der duizenden geestelijken niet in handen geven wilde van een twin- tigtal ellendelingen, maakte gebruik van het schemer- schijntje van gezag, \'t welk hem gelaten was, en sprak over deze wetsbepaling zijn veto uit. Hij voorzag wel, hoe duur hem dit zou komen te staan; dat het hem wellicht troon en leven kosten zou. Doch, hoe wankelmoedig en zwak hij anders wezen mocht, ditmaal hield hij voet bij stuk. Waarom trad hij, van het begin af, niet even kracht- dadig op? Waarom behaalde de hem aangeboren goedhartigheid bijna altoos de overwinning op zijne wijsheid, op zijn doorzicht, op de heilzame raadgevin- gen zijner bloedverwanten en vrienden ? Waarom ver- smaadde hij de middelen, waardoor hij, als een andere Hercules, den draak der Revolutie tijdig den kop had kunnen verpletten? Waarom? Voor Frankrijk scheen de tijd der goddelijke barm- hartigheid verstreken, het uur der vergelding aange-



		DE GOEDE HERDER.
		43


		broken. Gods lankmoedigheid, sedert eeuwen getergd, was uitgeput, en niets bleek meer bij machte, de pijlen Zijner verbolgenheid af te wenden. En wie kan zich Lodewijk XVI in de leeuwenhuid van den reus der fabelleer voorstellen, zonder aan een verscheurend lam te denken? Had zijn zedelooze voorganger op een vulkaan ge- danst met het wie dan leeft, dan zorgt" op de lippen, hij, de deugdzame, maar zwakke opvolger, die bij de gedachte alleen, dat hij eenmaal de kroon dragen moest, reeds in onmacht viel, was er de man niet naar, om de uitbarsting te voorkomen en het rijk zijner vaderen van volslagen ondergang te redden. Geen geloof meer, tenzij aan de republikeinsche deugd!" werd sinds den io^en Augustus 1792 de leus. De tijd voor het maskers af!" brak voor goed aan. Men zou het gif, in den boezem der natie besloten, meer en meer uitspuwen; m. a. w., de geestelijken, die weigerden in de schaduw van den vrijheidsboom te gaan rusten, en zijn wasdom beletten, dienden uit- geworpen. Breeder en dichter werden altoos de rijen van pries- terlijke geloofshelden, die ver van den vaderlandschen grond het bittere brood der ballingschap moesten gaan eten. Hartverscheurend zijn de bijzonderheden van het lijden, dat deze beklagenswaardigen doorstonden. Hon- derden bezweken langs den weg van vermoeienis en uitputting; honderden anderen kwamen om ten gevolge



		DE GOEDE HERDER.
		44


		van de mishandelingen, waaraan zij hadden blootge- staan. Maar waren zij, die reeds op Franschen bodem de martelkroon verwerven mochten, niet zalig te prijzen, vergeleken bij de duizenden, welke hun leven konden redden? In een vreemd land, te midden van ketters vaak, bezwijkend van honger en dorst, meestal zonder middelen van bestaan, dat was hun lot. Het geld, dat zij bij zich hadden, werd hun, vóór zij de grenzen over gingen, door de sansculotten ontnomen, bezorgd als dezen waren, om in zich zelven het vaderland met nog meer onrechtvaardig goed, met nog meer gesto- len goud te verrijken. De handen die dagelijks het Heilige der heiligen had- den aangeraakt, waren thans verplicht, zich tot de ver- achtelijkste bezigheden uit te strekken, ten einde het hoog noodige te winnen en niet van gebrek om te komen. Het decreet van den *6^en Augustus had den pries- ters veertien dagen verleend, om hunne zaken te rege- len en zich gereed te maken tot de ballingschap. Te Parijs werden die veertien dagen tot vier en twin- tig uren ingekrompen, en toen de geestelijken der hoofdstad een paspoort kwamen vragen, schonk men velen hunner gelegenheid om er op te wachten in de gevangenis. Wat toch was het geval ? \'t Was reeds vastgesteld, dat er aan de nationale vrijheid een offer, een bloedig menschenoffer zou gebracht.



		DE GOEDE HERDER. 45

		Het voorstel tot uitroeiing der geestelijkheid, vroe- ger door den afgevaardigde Lejosne als het meest af- doende middel geprezen, zou nu voor het eerst op vrij groote schaal worden aangewend. De een raadt u dit, de ander dat, riep Danton zijnen geestverwanten toe, ik zeg u alleen: Jaagt den koningsgezinden schrik aan!" Deze raad vond bijval. In koelen bloede werden de noodige maatregelen getroffen voor het welslagen van het helsche plan, door Danton in de verte aangeduid. Het derde kanonschot, dat op den middag van den 2^en September door de straten der hoofdstad voort- dreunde, was den bezoldigden moordenaars het sein, dat zij hunne bloedige dagtaak konden beginnen. Zij wisten, wat ze voor iederen vermoorde ontvangen zou- den, en dat zij recht hadden op de kleeren der slacht- offers. Wil men weten, hoe hoog deze schurken een men- schenleven schatten? Zij, die gespaard bleven, wijl hunne armelijke plunje niets begeerlijks had, kunnen het ons leeren. Ruim twee honderd priesters, waaronder grijsaards, van diep in de tachtig, kwamen om door het staal der Septembriseurs. Het zien om hals brengen dier onschuldigen was voor het harteloos gemeen een verrukkelijk schouwspel. Mannen en vrouwen verdrongen elkander, om getui- gen te zijn van dit Kannibalenfeest. Men hoorde de dames burgeressen zich beklagen, dat zij de hoofden



		46 DE GOEDE HERDER.

		der veroordeelden niet meer konden onderscheiden, toen de duisternissen van den avond eindelijk een sluier wierpen over zooveel gruwelen. Het klinkt wellicht ongelooflijk, maar de beste bewijs- stukken zijn voorhanden, de rekening namelijk der leveranciers, tot staving der waarheid; er werden lam- pions gekocht, opdat de oogen dier laaggezonken wezens te gast konden gaan op de folteringen en de doodssmar- ten der gevangenen, al weigerde de dag zijn licht. De met rede en verstand begaafde mensch toonde ook hier in deze furiën der Revolutie, dat hij soms lager staat dan het redelooze dier. Als men bemerkte, dat de dood al te spoedig intrad, dat de bloeddorstige pret al te gauw een einde nemen zou, werden middelen beraamd, om ze langer te doen duren. Men schaarde zich in twee rijen, waartusschen de slachtoffers werden voortgedreven. Slechts met het plat van sabel of piek mocht gesla- gen; alleen de laatsten der rij genoten het voorrecht van het scherp te mogen gebruiken voor den gena- deslag. Toen er te Parijs voorloopig geen priesters of aris- tocraten meer te vermoorden vielen, werden tachtig boeven, met den titel van Commissaris, naar de ver- schillende departementen gezonden, ten einde daar de tooneelen der hoofdstad op kleiner schaal te herhalen. Roland, die naderhand (den i6^en November\'93) door zelfmoord een einde maakte aan zijn leven, wijl hij niet langer op eene aarde blijven wilde, door zooveel mis-



		DE GOEDE HERDER. 47

		daden bezwaard"; de eerzame Roland, als verzadigd van nagemaakte Romeinsche burgerdeugd, schaamde zich niet, die monsterachtigheden de uitspattingen van een altoos billijk volk" te noemen. Hij drong er alleen op aan, dat de voortzetting van het bloedbad zou worden gestaakt. Robespierre en Danton juichten over den triomf des volks. De laatste, minister van Justitie, gaf aan alle steden kennis van hetgeen te Parijs was voorgevallen. Hij spreekt in zijn circulaire van woeste samen- zweerders, opgesloten in de gevangenissen, en door het volk omgebracht." En verder: zonder twijfel zal de geheele natie, na de lange reeks van verraderijen, die haar op den rand van den afgrond gevoerd heb- ben, dit voor het algemeen welzijn zoo noodzakelijk middel ten spoedigste aanwenden. Al de Franschen zullen met de Parijzenaars uitroepen: Wij trekken tegen den vijand op, maar we zullen geen roovers achterlaten, om onze vrouwen en kinderen te vermoorden. Zoo Danton niet reeds lang het blozen verleerd had, moet bij het neerschrijven dier lage leugens het rood der schaamte zijn gelaat hebben gekleurd! Hij paste zijn Onversaagdheid, Onversaagdheid!" . ook in het liegen toe, zoo we ten minste audace" niet liever door onbeschaamdheid" vertolken willen. Waren de haat en de bloeddorst thans bevredigd? Verre van daar! Het eerste bedrijf was slechts afge- speeld van het monsterachtig drama, \'t welk de Revo- lutie zou opvoeren.