DE-NATUUR-EN\'-*
HAREiWONDEREN

POPULAIRWETENSCHAPPEbUKE
BIBLIOTHEEK

^; DE WERELD VAN HET-
0NEINDI6KI F INF SAcrêffiËN

Dl NATUUR I HARE W1DII

POPULAIR-WETENSCHAPPELIJK E-BIBLIOTHEEK.
Prijs per No. f 0.90. Geb. f 1.25.

CLODD, EDWARÜ. De Geschiedenis van den

Oorspronkelijken Mensch, met een woord
vooraf van Dr. B. C. Goudsmit.

GRANT ALLEN. Oe Plant en haar leven, met

een voorrede van Prof. Huuo de
Vries.

SNIJDERS, Dr. A. J. C. De Soheikunde in het

MARCK, L. J. B. van der. De Wereld van het
oneindig kleine, (Bacteriën).

BIBLIOTHEEK UNIVERSITEIT UTRECHT

Gelatine-Plaatcultuur uit drinkwater.
(Verklaring in den tekst, bladz. 37 en 38).

L. J. B. VAN DER MARCK. ïfi

n de Wereld van het
Oneindig Kleine.

MET VELE AFBEELDINGEN.

RUküO :-<lv£RS*TEIt

De Bacteriologie, oorspronkelijk eene weten-
schap alleen door geleerden beoefend, heeft in
de laatste jaren eene zoo hooge vlucht genomen,
en zoo menigvuldige toepassingen op velerlei
gebied gevonden, dat zij allengs ook onder het
bereik van het groote publiek gekomen is.

Dagelijks komen wij in aanraking met produc-
ten, welke verkregen worden door de hulp der
mikro-organismen, of zien wij processen in de
natuur optreden, welke geheel aan hunne wer-
king moeten worden toegeschreven en voor den
leek zoo al niet geheel onbegrijpelijk, dan toch
altijd iets geheimzinnigs behouden.

Het leek mij dan ook niet ondienstig voor
hen, welke de leer van het rerum cognoscere
causas" huldigen, in een zéér beknopten vorm
eene schets te geven van de levensvoorwaarden
en -verschijnselen dier laagste planten. Bij de
samenstelling daarvan steunde ik vooral op een
dergelijk werkje in het Engelsch verschenen onder
den titel The Story of Germ life (Bacteria)" door
H. W. Conn.

Zooals gezegd, is deze schets zoo beknopt
mogelijk gehouden; teneinde den lezer niet te

vermoeien door bijzaken, is van alles zoo veel
mogelijk alleen de hoofdzaak aangestipt en het
meeste gewicht op de feiten gelegd, om zoo
weinig mogelijk in theorieën te vervallen. Het
was echter ondoenlijk deze geheel te vermijden,
waar zij dienen moesten tot verduidelijking der
feiten, zooals b.v. bij de bespreking van het
ontstaan der ziekten en de middelen tot tegen-
weer van het aangetaste organisme. Dat er tegen
de daar gegeven theorieën bedenkingen kunnen
geopperd worden, zal ik terstond toestemmen.
Wijl echter die theorieën loopen over een gebied
waarvan wij tot op dit oogenblik nog zoo bitter
weinig positief weten, heb ik niet lang geaarzeld
de behandelde aan te nemen, omdat zij mijns
inziens den leek nog het beste inzicht geven
in het proces dat hij ziet afspelen.

Moge het boekje bij velen er iets toe bijdra-
gen hunne kennis omtrent de zoo hooginteres-
sante plantenafdeeling der lagere Zwammen te
vermeerderen.

Gedurende de laatste twee tientallen van jaren
is onze kennis van geene enkele afdeeling der
planten zoo ontzachlijk vermeerderd, als die van
de Zwammen, en meer bepaald der onderafdee-
ling Splijtzwammen of Bacteriën. Die vooruit-
gang is zelfs zoo groot dat de studie dier orga-
nismen langzamerhand een afzonderlijken tak
van wetenschap is gaan vormen, nl. de bacteri-
ologie. Het is niet zoo zeer uit een botanisch
oogpunt dat deze groep uit het plantenrijk zoo
belangrijk is maar wel de groote macht welke
deze nietige wezens ontwikkelen in hun voort-
durend hervormingswerk in de natuur.

Het zou dan trouwens ook uiterst moeilijk
vallen in het geheele plantenrijk eene afdee-
ling of familie aan te wijzen, welke een zóó
overwegenden invloed in de huishouding der
natuur uitoefent als juist de bovengenoemde;

v. d. Marck, Bacteriën. I

zelfs kan zonder overdrijving gezegd worden dat
zij in belangrijkheid alle andere groene planten
te zamen evenaart. Hoe klein de organismen
dezer afdeeling ook mogen zijn, hunne kracht
kan moeielijk overschat worden ; want op hunne
onophoudelijke werkzaamheid is het voortdu-
rende bestaan van dieren- en plantenrijk geba-
seerd.

Na een zéér beknopt historisch overzicht
zullen we in \'t kort nagaan, waar deze planten
gevonden worden, hunne kweeking en vernieti-
ging ; de toepassing hunner biologische eigen-
schappen in de nijverheid en den landbouw;
de rol welke zij in de natuur spelen ; vooral als
oorzaak van vele ziekten en de middelen tot
hunne bestrijding.

Historisch overzicht.

Men kan zeggen dat de studie der bacteriën
zoo oud is als de uitvinding van het mikroskoop.
Reeds in 1675 zag onze landgenoot, Leeuwen-
hoek, met zijne vrij gebrekkige lenzen voor \'t
eerst de wezentjes welke wij thans bacteriën
noemen en wel duidelijk genoeg om ze te kun-
nen beschrijven ; veel licht werd door hem
evenwel niet ontstoken. In de volgende 150
jaren richtte wel menig natuuronderzoeker zijn
mikroskoop op deze organismen, maar de meer-
derheid van hen was reeds tevreden met eene

eenvoudige beschouwing, zonder in het wezen
der zaak dieper door te dringen; slechts weini-
gen van meer wetenschappelijken aanleg, wijdden
er eenige aandacht aan o. a. von Gleichen,
Muller, Spallanzani en Needham. Allerhand spe-
culaties op het mogelijke verband tusschen mi-
kroörganismen en sommige ziekten, werden ge-
maakt ; het bleek echter onmogelijk ook maar
een schaduw van bewijs voor de juistheid dezer
onderstelling te vinden ; eindelijk liet men haar
varen en raakte zij geheel in vergetelheid, om
eerst in het midden dezer eeuw weder te ver-
rijzen. Niettemin werd toen reeds de zoo noodige
mate van juistheid en scherpte voor de studie
der mikroörganismen ingevoerd, en vinden wij
bv. Muller welke het gebruik der namen Monas,
Proteus, Vibrio, Kacillus, Spirillum enz. invoerde,
benamingen welke nog heden ten dage in ge-
bruik zijn, alhoewel met eenigszins gewijzigde
beteekenis. Muller leverde inderdaad een studie
voldoende om de verschillende vormen van el-
kander te onderscheiden, en trachtte er naar
deze te classificeeren, zij werden echter nog
steeds als van zeer ondergeschikt belang be-
schouwd. Dat deze geheele arbeid zoo weinig
belangrijks opleverde lag eensdeels aan de on-
toereikende uitrusting der mikroskopen in die
dagen, anderdeels aan een volslagen gemis aan
begrip der op te lossen vraagstukken. Wanneer
wij de kleinheid der bacteriën in herinnering
brengen, verder de onmogelijkheid de eene of

andere onder hen langer dan eenige oogenblik-
ken te kunnen bestudeeren, slechts zoo lang als
zij onder het mikroskoop gevolgd kon worden ;
wanneer wij letten op de groote onvolkomenheid
der samengestelde mikroskopen, die het aan-
wenden van sterke vergrootingen praktisch on-
mogelijk maakten, en bovenal de vage begrippen
in aanmerking nemen welke toen nog in de
hoofden der onderzoekers rondspookten, dan
kan het ons niet verwonderen dat de kennis
omtrent de bacteriën in de eerste helft dezer
eeuw zich niet ver verhief boven het naakte feit
dat er in verschillende in ontleding zijnde stof-
fen, uiterst kleine levende wezens gevonden
worden. Met de groote verbetering welke het
mikroskoop in de tweede helft dezer eeuw on-
derging, werd onze kennis meer en meer uitge-
breid ; Ehrenberg, Dujardin, Fuchs, Perty enz.
lieten overal de sporen na van hun arbeid op
bacteriologisch gebied.

Alhoewel Schwann, reeds toen met groote
scherpzinnigheid de gevolgtrekking maakte, dat
er een nauw verband moest bestaan tusschen
mikroörganisme en sommige gistings- en rottings-
processen, (eene gevolgtrekking op dat oogenblik
hevig bestreden, doch later als geheel juist be-
vonden), Fuchs bij zijn onderzoek van blauwe
melk" de ontdekking deed dat de oorzaak een
mikroskopisch organisme was, dat hij nauwkeurig
bestudeerde, en Henle eene algemeene theorie
opstelde over de betrekking tusschen mikroörga-

nismen en ziekten, en daarbij aangaf de wijze
waarop het oorzakelijk verband tusschen eenig
organisme en eene ziekte kon aangetoond wor-
den, lieten al deze theorieën toch slechts geringen
indruk achter. Eensdeels werden de bacteriën nog
niet herkend als eene afzonderlijke klasse van
organismen, zelfs werden zij niet eens van gist-
cellen of andere mikroskopische wezens onder-
scheiden en boezemden zij als zoodanig niet meer
belang in dan andere kleine plantjes of dieren ;
hunne beteekenis werd eenvoudig niet begrepen.
Anderdeels werd het verband dat er tusschen hen
en gistings- en rottingsprocessen bestond, geheel
over het hoofd gezien door den overwegenden
invloed van I.iebig die alle gisting en rotting als
processen van chemischen aard verklaarde. Hij
beweerde dat alle eiwitachtige lichamen in een
toestand van labiel evenwicht verkeerden, en aan
zich zelf overgelaten van zelf uit elkander vielen
zonder eenige hulp van mikroörganismen. De
macht van Liebig\'s autoriteit en de schitterende
wijze waarop hij zijne meeningen verdedigde leidde
tot de algemeene aanneming zijner theorie, waar-
door dus tevens de invloed der bacteriën enz. bij
die processen geheel genegeerd werd. De tegen-
werpingen tegen I.iebig\'s meening werden ter
nauwernood aangehoord, en de kracht van
Schwann\'s proeven eenvoudig geïgnoreerd. We
zien dus dat tot de eerste helft dezer eeuw de
bacteriën nauwelijks bekend waren ; slechts weinig
miskroskopisten waren met het steeds aangroeiend

getal waarnemingen bekend, die op een verband
tusschen gisting en rotting en levende organismen
wezen, bij de meerderheid der wetenschappelijke
mannen waren zij onbekend. Eerst aan Louis
Pasteur was het voorbehouden, de bacteriën op
den voorgrond te brengen, en door zijne onder-
zoekingen werden deze organismen het voorwerp
van de algemeene aandacht. Het was Pasteur
die het eerst met goed gevolg de chemische
gistingstheorie bestreed door aan te toonen dat
eiwitstoften volstrekt geen neiging tot ontleding
vertoonen; die het eerst helder aantoonde dat
de mikroörganismen even als alle andere planten
en dieren in het leven geroepen worden langs
den gewonen weg der reproductie en niet plotseling
van zelf ontstaan, zooals vroeger beweerd werd;
die het eerst bewees dat zulk een gewoon ver-
verschijnsel als het zuur worden der melk, te
voorschijn geroepen wordt door mikroskopische
organismen welke in de melk groeien; die het
eerst er in slaagde aan te toonen dat sommige
soorten van mikroörganismen de oorzaak van
zekere ziekten zijn en tevens den weg aanwees
deze met gunstigen uitslag te bestrijden.

Al deze ontdekkingen volgden elkander snel
op; in de tien jaren dat zijn naam gehoord
werd in betrekking tot dit onderwerp, door de
geleerden, was het zoo snel vooruitgegaan, dat
het duidelijk bleek dat hier iets van belang was
ontdekt, zoo al niet voor het groote publiek
dan toch ten minste voor de geleerde wereld.

We willen de overige groote ontdekkingen van
dezen geleerde voor dit oogenblik laten rusten ;
uit het voorafgaande blijkt ten duidelijkste dat
zijne aanspraak op den naam van stichter der
bacteriologie overal zal erkend worden. Niet om
dat hij de organismen het eerst ontdekte, noch
ze het eerst bestudeerde, noch het eerst het ver-
band tusschen hen en gistings- en ziekteverschijn-
selen aantoonde, maar omdat hij de eerste was
die het fondament legde waarop de geheele
wetenschap opgebouwd werd, en door streng
wetenschappelijke proeven liet bewijs leverde voor
de juistheid der theorieën van anderen.

Nadat het belang van het onderwerp door
Pasteur was aangetoond wijdden daaraan ook
anderen hunne aandacht om door proeven
zijne meening te bevestigen of haar te bestrij-
den. De vooruitgang was echter niet snel,
sinds het bleek dat bacteriologische experi-
menten tot de moeilijkste behoorden die bekend
waren. De bacteriën zelf waren nog niet eens
bekend als een groep van organismen, karakte-
ristiek genoeg om op zich zelf te staan; immers
Pasteur zelf verwarde ze in den beginne nog
met gistcellen, eerst Hoffman bracht in 1869
voor het eerst hen tot een afzonderlijke klasse en
sinds dien tijd kwam de naam Bacterie meer en
meer in zwang. Zoo moeielijk waren de onderzoe-
kingen dat gedurende jaren slechts enkele on-
derzoekers gevonden werden, welke het onder-
werp zóó meester waren dat hunne gevolgtrek-

kingen den toets der waarheid in den loop des
tijds konden doorstaan. In de daarop volgende
dertig jaren vonden we behalve veel getwist en
verwarring weinig degelijks. De moeielijkheid
eene bepaalde soort van bacterie te verkrijgen
voor proefneming, onvermengd met andere soor-
ten zg. reinculturen" maakte een vooruitgang
bijna onmogelijk. De verkregen resultaten waren
zóó tegenstrijdig, dat spoedig in het geheele
onderwerp eene hopelooze verwarring heerschte,
en slechts weinige stappen op zekere basis ge-
daan werden, alles het gevolg van het gebruik
van onzuivere cultures, zoodat iemand die zich
op het onderwerp toelegt en wenscht te weten
wat vroeger reeds er over geschreven is, ter
nauwernood verder behoeft terug te gaan dan
1880, omdat hij zich er van overtuigd houden
kan dat alles voor dat tijdstip gedaan, meer
dwaling dan waarheid bevat.

In de laatste vijftien jaren heeft er echter
een bewonderenswaardige omkeer plaats gegre-
pen ; zooals vroeger reeds opgemerkt lag de
moeielijkheid juist in de methode der kweeking
en deze werd eerst opgeheven door Koch\'s ont-
dekking en invoering der vaste voedingsbodems,
(zie pag. 36) hierdoor werd het ook mogelijk
voor hen, welke niet zulk een genie als Pasteur
waren met vrucht op dat terrein werkzaam te
zijn.

Hierdoor was het mogelijk op gemakkelijke
wijze zuivere cultures te verkrijgen en bijgevolg

gelijke resultaten door verschillende onderzoekers.
Van het oogenblik af dat deze methoden werden
ingevoerd is de studie der bacteriën zoo enorm
snel vooruitgegaan, de daarbij opgedane erva-
ringen en feitenkennis zijn zoo overweldigend
groot dat er weer een chaos dreigde te ontstaan.
Er was eenvoudig geen tijd om al die ontdek-
kingen te ordenen en in hun verband te be-
schouwen ; zoo zijn nog heden ten dage eene
menigte feiten bekend, wier beteekenis nog alles
behalve duidelijk is. Doch voorzeker zal in de
toekomst het oogenblik komen dat ook die,
thans nog duistere dingen opgehelderd worden
en het geheel zich aan ons oog in het helderste
licht zal voordoen.

DE VORMEN\' DEK BACTERIËN.

Ofschoon de leek meer belang stelt in de
feiten welke hem een inzicht geven in de groote
macht door de bacteriën ontwikkeld in de Na-
tuur, en de vraag naar de verschillende vormen
waaronder zij zich aan ons oog voordoen, als
van ondergeschikt belang door hem geacht wordt,
is het toch onmogelijk een juist begrip zich te
vormen, zonder het geringste van hunne vormen
en vindplaatsen af te weten, daarom willen we
de beschrijving ervan vooraf laten gaan. In hun
vorm zijn de bacteriën wel de meest eenvoudige
lichamen die men zich voorstellen kan. Ofschoon

er honderden soorten bekend zijn, kan men deze
toch alle terug brengen tot drie hoofdvormen,
die men het best vergelijken kan met een bil-
lard-bal, een potlood en een kurkentrekker, dus
bollen, staafjes en spiralen.

De bollen mogen groot of klein zijn en op
verschillende wijze gegroepeerd; de staafjes mo-
gen lang of kort, dik of dun zijn ; de spiralen
steil of vlak gewonden, eene of twee of meer
windingen hebben en buigbaar of stijf zijn, toch
omvatten bollen, staafjes en spiralen alle vormen
In grootte is er eenig verschil, ofschoon dat
niet belangrijk is. Alle zijn buitengewoon klein
en voor het ongewapende oog onzichtbaar. De
diameter der bolletjes varieert tusschen 0,25 en
1,5 /u. 1). De staafjes varieeren tusschen 0,3 /u
2,5 u in dikte, en in lengte tusschen de
maat hunner eigene dikte en die van lange dra-
den, hetzelfde kan van de spiralen gezegd worden.
In hunne wijze van groei vertoonen zij alle
een gemeenschappelijken familietrek ; zij hebben
nl. algemeen het vermogen zich voort te plan-
ten door eenvoudige deeling of splijting, daar
van daan hun naam Splijtzwammen. Elk indi-
vidu verlengt zich, en deelt zich dan in het
midden in twee gelijke helften, welke ieder op
hunne beurt dat proces herhalen. Dit is dan ook
het karakteristieke kenmerk dezer planten, dat
hen onderscheidt van de gistplantjes ofSaccharo

1) 1 /j, = i(,-_iT(T millimeter.

myceten, welke zich voortplanten door een pro-
ces bekend onder den naam van knopvorming
of spruiting. (Zie figuur i.)

Terwijl alle bacteriën dus, zooals wij gezien
hebben zich door deeling vermenigvuldigen, doen
zich toch eenige kleine verschilpunten voor,

welke de oorzaak zijn, dat hun uiterlijke vorm,

zooveel variatie\'s vertoont. Beschouwen we eerst

den kogelvorm, dan vinden we

dat bij sommige soorten na de

deeling de twee helften loslaten

om ieder op hunne beurt het ♦

proces te herhalen. Bij beschou- _Fi_K. ₂. Kttervormende

wing onder het mikroskoop zien «aphylo coccus.

o i \\ erg!". ~~"""~~.

we dan in het gezichtsveld eene \'

menigte vrije bolletjes, deze soort wordt genoemd
Micrococcus. (Zie fig. 2.)

Andere daarentegen blijven na de deeling
samenhangen en vormen dubbeltallen welke

Diplococcen heeten.
Zie fig. 3. Heeft de
deeling voortdurend
in de zelfde richting
plaats en blijven de
stukken samenhangen

Fig. 3. Diplococcen ; bij a vrij.

b in ettercellen, c in epitheelcellen.

dan ontstaat als het
ware een ketting van

bolletjes, veel overeen-
komst vertoonende met een rozenkrans, zij dragen
den naam van Streptococcus. (Zie fig. 4.) Weder
andere verdeelen zich eerst in de eene richting,
daarna in eene loodrecht, daar- *~~*^i

op staande om zich ten slotte nog f_t{ AL" _
eens in eene derde richting lood- J^ il *"\'V7"*\'^
recht op de beide voorgaande ... ,. ,

¹ ° ï ig. 4. tttervormenae

te verdeelen. De stukken blij-

Streptococcus.
Vergr. IM.

ven samenhangen en vormen

zoodoende [jakken van acht a 16 individuen,
welke met den naam Sarcina bestempeld wor-
den. Zoo spreekt men ook nog van Staphylo-
coccen wanneer zij samenhangen in druifvorm.
Op dit uiterlijk voorkomen heeft men de ver-
schillende coccen verdeeld, daar elke soort in
hare wijze van deeling constant is. Dus alle
bacteriën welke zich naar de wijze der Sarcina
deelen behooren tot het geslacht Sarcina, die
welke Streptococcen vormen tot het geslacht
Streptococcus etc.

De staafjes-bacteriën vertoonen eveneens een
klein verschil in de wijze hunner deeling, al is
dit ook niet zoo groot als bij de coccen vorm.
Zij deelen zich altijd, volgens een vlak loodrecht
staande op de richting hunner grootste afme-
ting. Ook hier vinden wij sommige soorten
bij welke, na hunne deeling, de twee stukken
terstond van elkander loslaten en dus altijd zich
aan het oog als korte staafjes voordoen, terwijl
anderen in samenhang blijven en zoodoende
lange draden vormen. Zie fig. 5.

Sommige soor-
/ "^1 ^y^ ^ten schijnen zich

in \'t geheel niet
te verdeelen en
doen zich dus voor
aan \'t oog als
Fig. 5. Bacillen van het maligne oedeem. lange draden ; dat

Links uit de lever van een guineesch big- . . 11*.

getje ; rechts uit de long van een muis. IS eCiltei* SleCutS

Vergr. -i-p. schijnbaar want

onder zekere omstandigheden vallen ook deze
lange draden uiteen in korte stukken. (Zie
fig. 6.) In zeldzame gevallen kan zich een
staafje deelen volgens zijne lengteas. Hetzelfde
wat wij van de staafjesvormen mededeelden
kan ook gezegd worden van de spiraalvormen;
ook hier vinden we korte stukjes z. g. n.
komma-vormen en aan elkander hangende lange

spiralen de kur-
ketrekker vormen.
Zie fig. 7.)

< )fschoon al deze
mikroörganismen
door hunne ver-
bazende kleinheid
ieder op zich zelf
als een vrij on-
schuldig wezen
kunnen beschouwd
worden, dat tegen-

over de buitenwereld vrij machteloos staat zoo
wordt dat gebrek aan kracht van den eenling
geheel opge-
heven door
de massa en
daarom zijn

zij zoo sterk
door hunne

enorme pro-
ductiviteit
die aan het

Tig. 7. Cholera-spirillen meest alle in z. g. u,
kommavorm. Bij a echter lange spirillen.
Vergr. £ü-9.

ongeloofelijke grenst. Van sommige soorten is de
groei onder het mikroskoop nauwkeurig bestu
deerd, en is daarbij gebleken dat zij zich onder
gunstige omstandigheden elk half uur kunnen
deelen. Men kan hieruit afleiden hoe groot het
getal kan wezen dat in 24 uren tijds ontstaan
kan, van een individu.

Neemt men een uur als de gemiddelde tijd
noodig voor eene deeling dan volgt daaruit dat
in 24 uren uit een individu ruim zestien millioen
individuen ontstaan, en in twee dagen ca. 286\'/₃billioen. Intusschen hebben deze cijfers absuluut
geene waarde, omdat zij eenvoudig nooit voor-
komen. Want reeds lang voordat het cijfer der
nakomelingen in de millioenen gaat, houdt die
enorme vermenigvuldiging op, eensdeels, omdat het
hun aan voedsel gaat ontbreken, anderdeels omdat
hunne eigen stofwisselingsproducten hun nadeelig
zijn. Intusschen vertoonen de cijfers ons toch welk
eene onbegrensde macht aan deze organismen toe-
komt, ten gevolge hunner enorme vermeerdering.

Deze eigenschap hebben zij hoofdzakelijk te
danken aan het feit dat zij groeien op een sub-
straat dat reeds zeer gecompliceerde voedingsstof-
fen bevat, welke voor eene directe opname reeds
geschikt zijn, in tegenstelling met andere plan-
ten welke genoodzaakt zijn, hen eerst te vor-
men uit veel eenvoudiger samengestelde stof-
fen zooals koolzuur en water; om deze reden
kunnen zij dan ook al hunne energie aanwen-
den op den groei en de vermenigvuldiging en

zijn deze dus slechts afhankelijk van de snelheid
waarmede de voedingsstoffen opgenomen en ge-
assimileerd worden. Tengevolge van deze vitale
processen veroorzaken zij allerlei scheikundige
omzettingen in het substraat waarop zij voort-
woekeren en daarop berust dan ook de gewich-
tige rol welke zij in de natuur spelen.

Verschillende kenmerken van sommige
soorten vax bacteriën.

Terwijl de bacteriën dus zooals wij boven
zagen vrij eenvoudig van vorm zijn, vertoonen
verschillende soorten toch eenige kleine afwij-
kingen welke ons in staat stellen hen nader van
elkander te onderscheiden. Zoo zien sommige
staafjes bv. er uit als of zij met een mes recht
afgesneden zijn, andere zijn aan de einden meer
afgerond of eenigszins toegespitst, weder andere
zijn omgeven met eene dunne geleiachtige stof,
welke men capsule noemt. (Zie fig. 8.) Deze
capsule houdt hen als een soort
cement bijeen, en belet dus de
enkele individuen uit elkander te
vallen. Wanneer zulk een gelei-
achtige stof eene groote massa van
bacteriën samen houdt als een

Y\\z. 3. Diplococccn ,. , , . , .

der Longontsteking, vlies dat op de oppervlakte der

Vergr. \'-p-. vloeistof waarin zij groeien drijft of

op den bodem doet zinken spreekt men van eene

Zoo.sfloea. Wanneer zij groeien op een vast sub-

straat bv. op een voedingsvloeistof welke door
middel van gelatine tot stolling gebracht is, dan
verspreiden de nakomelingen van een enkel
organisme zich in verschillende wijze over de
oppervlakte of in de gelatine, daar zij niet in
staat zijn zich als in eene vloeistof in alle rich-
tingen te kunnen bewegen ; zij blijven bij elkander
en vormen zoodoende eene kolonie. En daar nu
de wijze van deeling en hunne groepeering voor
de onderscheiden soorten verschillend is, zullen
de verschillende kolonies ook een verschillend
uiterlijk vertoonen. (Zie fig. 9). Daar nu deze

Kig, 9. Uiterlijk voorkomen van verschillende bacterie-colonies
op een vasten voedingsbodem.

eigenschap voor de verschillende soorten stand-
vastig is, stelt zij ons menigmaal reeds in staat
met het bloote oog te bepalen met welke soort
wij te doen hebben.

V. D. MARCK, Bacteriën.

Behalve door deeling kunnen sommige soorten
van bacteriën zich ook nog vermenigvuldigen
door vorming van sporen. Hieronder verstaat
men ronde of ovale lichaampjes welke uit het
protoplasma gevormd worden, en die in staat
zijn weerstand te bieden aan invloeden, welke
de gewone bacterie zouden vernietigen.

Men onderscheidt hierin twee soorten a: Endo-
gene sporen, b : Arthrogene sporen.

a Endosporen. Deze ontstaan in het lichaam
der staafjes- of spiraalvormen. In het begin doen
zij zich voor als lichte, korrelige massa of als
donkere stippen (Zie fig. 10) welke zich meeren

Fig. io. Miltvuur.bacillen met sporen
. i; -. ft
vergrooting ^

meer differentieeren van de rest van het lichaam.
Soms vormt zich binnen in het staafje eene sterk

lichtbrekende, heldere, ovale of ronde spore
welke eene doorsnede hebben kan, grooter dan het
staafje en dit op de plaats waar zij zich be-
vindt doet opzwellen. (Zie fig. n). Deze sporen
kunnen liggen midden in het staafje of aan de
uiteinden, zij kunnen het geheele protoplasma
(d. i. de eiwitachtige stof waaruit het lichaam der
bacterie is opgebouwd) verbruiken of slechts een
klein gedeelte er van, in dit geval kan het staafje
zijn gewonen groei voortzetten, niettegenstaande
de aanwezigheid der spo- _ «^

ren. Tengevolge van eene ** .

altijd aanwezige kleine J^m c_ V

hoeveelheid water zijn zij ^*J, ^f

sterk lichtbrekend, en f ê V^

verder nemen zij in tegen- *^%\\*T

stelling met de bacteriën , jf*^ _to

aniline kleurstoffen zeer \\

moeielnk op, maar geven ... , , .

^J ^l\' ° rlg. ii. I etanus-bacillen met

«leze ook omgekeerd niet sporen, vergrootins ±-°JH>
zoo gemakkelijk af wanneer zij die eens vastge-
legd hebben. Naar het schijnt is dit het gevolg
van de dikke huid welke zij bezitten, en die hen
tevens in staat stelt weerstand te bieden aan
ongunstige invloeden, zooals droogte, hitte enz.
Gewoonlijk sterft het staafje af en komen de
sporen uit het lichaam te voorschijn.

b. Arthrosporen. (?) Door zekere soorten van
bacteriën worden lichaampjes gevormd welke
zich voordoen als zeer korte staafjes. Zoo ziet
men somstijds een lang staafje uit elkaar vallen

in eene menigte kleine stukjes, aan de uiteinden
afgerond, geheel helder, welke het vermogen
schijnen te bezitten meer weerstand te kunnen
bieden aan schadelijke invloeden dan de oor-
spronkelijke staafjes Hetzelfde ziet men ook ge-
beuren bij de kogel vormen, welke slechts in
zeer zeldzame gevallen endosporen vormen. In
tusschen blijft het nog zeer twijfelachtig of de
hier opgenoemde verschijnselen wel eene echte
sporenvorming vertegenwoordigen. Zoo kan het
ook nog gebeuren, b.v. bij het geslacht Crenothrix
dat het protoplasma van een draad in eene me-
nigte korrels van gelijke of ongelijke grootte uit
elkaar valt, welke naar buiten komen. Aangezien
nu de sporenvorming, \'t zij op de eene of andere
manier, niet bij alle soorten plaats grijpt, (zoo
zijn er sommige, waarbij zij nooit is opgemerkt,
onder welke omstandigheden men hen ook bracht!
zoo heeft men hierin ook weder een zeer goed
herkenningsteeken voor het onderscheiden van
soorten, omdat ook deze eigenschap eene stand-
vastige is. Uit het medegedeelde zal het wel dui-
delijk zijn geworden dat het doel der sporenvor-
ming niets anders kan zijn dan instandhouden
der soort, in dagen van tegenspoed. Door hun
weerstandsvermogen tegen hitte en droogte hou-
den zij de soort in leven onder omstandigheden
waarin de gewone vormen spoedig te gronde zou-
tien gaan. Sommige sporen zijn in staat eene
hitte van i8o° C. gedurende korten tijd te weer-
staan, en kokend water zelfs gedurende langen

tijd. Komen zij daarna weder in gunstige condi-
tie dan kiemen zij uit en vermenigvuldigen zich
alsof er niets gebeurd ware.

Sommige soorten van bacteriën hebben het
vermogen zich te kunnen bewegen en zelfs ver-
bazend vlug, zoodat men bij beschouwing onder
het mikroskoop het beeld van een dansenden
muggenzwerm krijgt. Deze beweging wordt ver-
oorzaakt door uiterst fijne, draadvormige aan-
hangsels, z.g.n. jlagella of zweepjes, welke in
nauw verband staan met het protoplasma. De
plaatsing en het aantal dezer zweepjes is zeer
verschillend. Sommige hebben één aan het einde,
of twéé aan ieder eind één, of meerdere aan een
eind, weder andere hebben vele zweepjes aan elk
einde, of over het geheele lichaam verspreid. Bij
de beweging maken deze draadjes eene golvende
beweging, waardoor het lichaam vooruitgedreven
wordt.

Hoe nauwkeurig ook het uiterlijk der splijt-
zwammen moge bestudeerd en beschreven zijn,
over hun inwendigen bouw weten wij nog uiterst
weinig en wat daaromtrent vermeld is geworden,

is nog ver van uitgemaakt. Men meent gezien
te hebben dat zij eene huid hebben welke met
cellulose overeen komt, en die een protoplasma
klompje omsluit. In dit protoplasma beweren
sommigen een kern gezien te hebben, anderen
zijn de meening toegedaan, dat het geheele lichaam
één kern is zonder protoplasma. Feitelijk is onze
kennis op dit punt nog even ver als twee eeuwen
geleden, toen zij ontdekt werden, en zijn onze
beste mikroskopen van den tegenwoordigen tijd
nog niet in staat ons den sluier op te lichten,
welke dat gedeelte omhult.

Zijn bacteriën dieren of planten?

Over bovenstaande vraag is in den loop dezer
eeuw heel wat getwist en geschreven, wat ons
niet verwonderen kan wanneer wij in aanmer-
king nemen de uiterst lage plaats die zij in de
reeks der georganiseerde wezens innemen, onge-
veer daar, waar het dierenrijk en het plantenrijk
divergeeren, wanneer men volgens de tegen-
woordige beschouwing der levende natuur aan-
neemt dat beide rijken van een gemeenschap-
pelijken oervorm afstammen. De eigenschap zich
vrij te kunnen bewegen, welke zooals wij boven
zagen, aan zoovelen van hen toekomt, gevoegd
bij hun leefwijze op zeer samengestelde voedings-
stoffen zijn zonder twijfel geschikt hen onder de
dieren te rangschikken. Maar hun algemeene

vorm, hunne wijze van groei, het vormen van
draden dat hun eene sprekende gelijkenis geeft
met sommige echte groene planten, bekend onder
den naam van Oscillaria, en eindelijk hunne
wijze van sporen vorming geven hun al de ken-
merken \'aan planten eigen. Men beschouwt hen
dan ook als lage planten van het Oscillaria type
die het chlorophyll (de kleurstof waaraan de
groene planten hunne kleur te danken hebben)
verloren hebben, en daarmede ook het vermogen
uit eenvoudige stoffen, zooals koolzuur en water,
zich zelf de organische voedingsstoffen te berei-
den voor den groei noodig, want juist aan het
chlorophyll hebben de groene planten die eigen-
schap te danken.

Uit het verlies van dit assimilatie vermogen
volgt verder dat zij gedwongen werden zich het
voedsel te verschaffen uit meer gecompliceerde
lichamen, waardoor zij de rol van Saprophyten
of van Parasieten moesten gaan vervullen. Zij
worden dan ook te samen gerangschikt in eene
groep, of liever familie, ten nauwste verbonden
met verschillende andere planten, welke alleen
bekend aan plantkundigen, voor het groote pu-
bliek van geene beteekenis zijn, terwijl de bac-
teriën door hun gemis aan chlorophyll en daar-
mede samenhangende leefwijze en eigenschappen
thans aan iedereen bekend zijn.

Verdeeling dek bacteriën.

Terwijl men het thans wel algemeen eens is
dat de bacteriën tot het plantenrijk behooren,
is iedere verdere onderverdeeling in familiën, ge-
slachten en soorten eene uiterst moeielijke taak
gebleken, omdat het voor de onderzoekers zoo
bezwaarlijk is typische kenmerken te vinden voor
de verschillende groepen of familiën, wegens
hun buitengewoon eenvoudigen bouw. Hoezeer
zij echter ook op elkaar gelijken, toch is er
geen twijfel aan dat er vele verschillende soorten
bestaan, omdat zij bij onderzoek zoo zeer van
elkaar afwijkende eigenschappen vertoonen.

Maar volgens welke kenmerken moest die
verdeeling plaats hebben? Ziedaar de moeielijk-
heid. Moest er op het verschil in grootte, op de
wijze van voortplanting of vorming der sporen
gelet worden ? Zoo heeft men bv. tot het geslacht
bacillus gebracht alle staafjesvormige bacteriën
welke endogene sporen vormen. Voor de verdere
onderverdeeling van dit geslacht was er dus
volgens de zooeven vermelde wijze niet te
komen. Men heeft toen andere kenmerken te
hulp genomen, zooals den vorm in het uiterlijk
voorkomen der colonie op vaste voedingssub-
straten, zooals gelatine, agar, aardappels enz.
De eigenschap nitrieten in nitraten om te zetten,
dus het oxydeerend vermogen, verder of zij de
eene of andere ziekte kunnen doen ontstaan;
zooals men ziet alles meer physiologische en

biologische . dan morphologische eigenschappen.
De gevolgen zijn dan ook niet uitgebleven;
door het gebruik maken van zoo variabele ken-
merken als de laatste zijn tot het determineeren
is heel wat verwarring gesticht en het vraagstuk
der classificeering tot heden nog verre van op-
gelost. Het aantal soorten, wier karakter zoo
scherp omlijnd is dat zij gemakkelijk herkend
kunnen worden, is zeer gering ; de groote meer-
derheid der mikroörganismen welke gevonden
zijn in den loop der onderzoekingen is nog zoo
slecht bestudeerd, en zijn hunne eigenschappen
nog zoo vaag bekend, dat het onmogelijk is hen
terstond van elkander te kunnen onderscheiden.
Gewoonlijk houden de bacteriologen dan ook
ieder eene lijst der organismen welke zij bij het een
of andere onderzoek tegenkomen, waarop zij
de opgemerkte eigenschappen noteeren. Uit den
aard der zaak heeft zoodanige lijst slechts waar-
de voor hem die haar samenstelde en is wegens
de onvoldoende gegevens voor een ander van
weinig belang. Zoo gebeurt het dan soms dat
verschillende soorten slechts door één onder-
zoeker zijn gevonden en beschreven, misschien
wel gedoopt; maar ook kan het gebeuren, dat
dezelfde soort door twee of meer onderzoekers
gevonden en beschreven is, en wel onder ver-
schillende narflen, omdat door de gebrekkige ge-
gevens de resultaten moeielijk te vergelijken
waren en de identiteit niet kon vastgesteld wor-
den. En wanneer dit proces eenige malen her-

haalil is, kan de lezer zich voorstellen, welke
verwarring er heersenen moet in de nomen-
clatuur der bacteriën.

Het variëeren dek bacteriën.

Zagen wij in het bovenstaande reeds eenige
oorzaken, waardoor het determineeren der ver-
schillende soorten bemoeielijkt wordt, in nog
hoogere mate is dit het geval door de aan vele
toekomende eigenschap onder veranderde levens-
omstandigheden, hunne karakteristieke kenmerken
te veranderen. Er was zelfs een tijdperk in de
geschiedenis der bacteriologie, dat men algemeen
geloofde dat geene enkele soort standvastig was,
dat zij zich onder verschillende vormen kan
voordoen als coccus, bacillus etc. en verschillende
eigenschappen bezat. Het is duidelijk dat het
eene bij uitstek gewichtige vraag is, want daar-
mede staat en valt het geheele systeem, maar
zelfs tot op dit oogenblik is zij nog niet ten
volle beantwoord en is niet te voorspellen wat
het laatste woord daarin zal zijn.

Van sommige soorten is zonder eenigen twijfel
aangetoond dat zij in staat zijn hun physiologisch
karakter te veranderen. Ziekte veroorzakende
bacteriën b.v. verliezen die eigenschap onder
zekere omstandigheden ; andere, welke melk zuur
maken, of gelatine groen kleuren, of zelf kleur-
stoffen ontwikkelen, eveneens. En daar dit soms

hoofdkenmerken zijn, waarop hunne onderschei-
ding van andere, met hen overeenkomende
soorten berust, zoo springt het terstond in het
oog, dat er een groote verwarring en onzeker-
heid uit voortvloeit, om soorten te determineeren.
Verder heeft men opgemerkt dat sommige soor-
ten eene metamorphose vertoonen, door zich nu
eens als korte staafjes, of een lange draad voor
te doen, dan weder als ronde sporen; andere
zijn nu eens bewegelijk, dan weder geheel zonder
eigen beweging. Een bolvormige soort, kan zich
voor de deeling uitrekken en dan als een kort
staafje vertoonen, terwijl omgekeerd een kort
staafje terstond na de deeling den beschouwer
aan een spherischen vorm herinnert. Om al deze
redenen zal men zich wel niet er over verwon-
deren dat tot op dit oogenblik nog geene af-
doende classificatie der bacteriën bereikt is, en
dat verschillende onderzoekers het verre van
eens zijn over hetgeen er toe behoort om een
soort te karakteriseeren, of dat twee soorten iden-
tisch zijn of niet. In spijt van dat alles wordt
heden ten dage wel bijna algemeen erkend de
fundamenteele standvastigheid der soorten. Wan-
neer ook onder verschillende voorwaarden, eene
of andere soort verschillende eigenschappen ver-
toont, het staat toch vast dat zij onder dezelfde
voorwaarden dezelfde eigenschappen heeft; en
even als het onmogelijk is onder de hoogere
planten de eene soort in de andere om te zetten
zoo is het ook bij de bacteriën ; niettegenstaande

hun groote geschiktheid tot variëeren, hebben zij
toch nog eene groote mate van standvastigheid
behouden. Voortdurend raken wij meer en meer
bekend met hunne eigenschappen, zoodat zij op
verschillende plaatsen door verschillende onder-
zoekers herkend kunnen worden en een ieder,
die zich er mede bezig houdt, krijgt dan ook de
innige overtuiging dat het slechts eene quaestie
van tijd is om tot eene classificatie te geraken
zoo nauwkeurig en volledig, dat de verschillende
soorten volkomen van elkander onderscheiden
kunnen worden.

Hoe onvolledig onze kennis ook zij, wij zijn
toch gedwongen sommige namen te gebruiken.
Gewoonlijk kiest men een, welke gebaseerd is
op hun uiterlijk voorkomen, bv. Micrococcus,
Streptococcus, Diplococcus etc. etc. Soms wordt
aan dezen geslachtsnaam nog een soortnaam toe-
gevoegd, welke betrekking heeft op een of ander
physiologisch verschijnsel b.v. Bacillus Typhosus
wordt het organisme genoemd dat den typhus
verwekt. Zulke namen zijn van zeer groot nut
wanneer de soort goed bekend en nog al veel-
vuldig voorkomt, maar van vrij twijfelachtige
beteekenis zoodra zij minder bekend is. Zoo
kan zich het geval voordoen dat een onderzoe-
ker eene studie maakt van alle bacteriën welke
op eene bepaalde plaats voorkomen en dan eene
heele reeks van soorten tegenkomt welke tot
op dat oogenblik onbekend waren ; het is dan
verkieselijker deze te nummeren dan hun namen

te geven, eensdeels omdat hij meestal niet in
de gelegenheid is alle verschenen bacteriologische
verhandelingen en tijdschriften op te diepen,
anderdeels omdat de beschrijving zelden zoo
nauwkeurig en volledig is dat daarop terstond
eene soort herkend kan worden. Deze methode
van nummeren heeft bovendien het voordeel dat
zij volstrekt geene verwarring schept, omdat zij
de mogelijkheid ontloopt eene zelfde soort met
twee of meer namen te doopen. Zijn naderhand
alle te bepalen kenmerken voldoende bekend,
dan kunnen zij vergeleken worden met wat door
anderen gevonden is en blijkt dan dat zij niet
er mede overeenkomen, dan is er nog steeds
tijd en gelegenheid te over tot het geven van
een naam.

Waar bacteriën gevonden worden.

In de geheele natuur is geene plant bekend
welke zoo algemeen en veelvuldig voorkomt als
de bacteriën, en juist aan deze eigenschap, ge-
paard met hun verbazingwekkend productiever-
mogen, danken zij hun grooten invloed in de
georganiseerde wereld. Zij komen bijna overal op
de oppervlakte der aarde voor; in den bodem,
vooral daar waar deze vochtig en veel organische
stof bevat, in groote hoeveelheid, hoewel slechts
tot op geringe diepte, slechts weinige soorten
leven dieper dan 1,5 M. Hun aantal wisselt af

tusschen eenige honderden en honderd millioen
per gram. aarde; ruim een veertigtal soorten
zijn beschreven als overal voorkomend. Maar
vooral het water is hun element; zoowel aan de
oppervlakte als in groote diepten van den Oceaan
zijn ze gevonden, in het helderste bronwater zelfs
komen zij voor; zoowel in stroomend als stil-
staand, in het eerste zelfs in grooter aantal dan
in het laatste, eensdeels omdat dit voortdurend
toevoer van water ontvangt dat langs den grond
loopt en de daarin aanwezige bacteriën mee-
neemt, anderdeels wegens den toevoer van het
afval water der in de nabijheid zich bevindende
woningen der menschen, en verder door zijne
voortdurende beweging de bacteriën belet te
bezinken, zooals dat bij stilstaand water het geval
is. Dan vindt men hen in de lucht, voornamelijk
in bewoonde streken; het grootste aantal dicht
bij de oppervlakte der aarde, het kleinste in de
hoogere luchtlagen. Alles hetgeen stof veroor-
zaakt vermeerdert het getal bacteriën in de lucht
in hooge mate, zoo bevat b.v. de lucht in eene
besloten ruimte waarin zich vele personen be-
vinden een onnoemelijk aantal, door het opge-
worpen stof van hunne kleeren als anderszins.
Verder is hun getal legio in elke rottende materie;
mesthoopen, cadavers van dieren, vermolmde
boomen, vuil, faecaliën enz. krioelen van bacteriën
want juist daar vinden zij hun beste voedsel. Het
dierlijk lichaam bevat bacteriën in mond, maag
en darmkanaal in groot aantal; eveneens op de

huid in elke plooi of beschutte plaats, onder de
vingernagels, in het haar, enz. In het gezonde
weefsel, in het bloed, de spieren, klieren of eenig
ander orgaan komen zij echter niet voor. In de
afscheidingsproducten zoo als melk en urine komen
zij voor, wanneer de kanaaltjes, welke die vloei-
stoffen van de klieren naar buiten afvoeren, door
hen tot woonplaats gekozen zijn, daar zooals
boven vermeld werd, de klieren zelf vrij van bac-
teriën zijn. En niet alleen de hoogere dieren ook
de lagere bevatten hen in meerdere of mindere
mate, zoo b.v. vliegen aan de pooten, bijen aan
de haren van het achterlijf enz. Kortom, waar
maar een plaats aan het stof geboden wordt om
zich af te zetten, daar worden ook bacteriën ge-
vonden. Op de meeste dezer plaatsen zijn zij in
wat men noemt slapenden" toestand, of groeien
ten minste zeer weinig, zoo b.v. die, welke aan
het droge haar zitten of in zuiver water. Maar
zooals reeds vroeger vermeld werd, heeft elke
bacterie of spore het vermogen, wanneer slechts
de levensvoorwaarden gunstig zijn, terstond te
ontkiemen of zich verder te vermenigvuldigen,
en dat is wanneer zij vochtigheid en voedsel vin-
den ; dan beginnen zij terstond die kracht te
ontwikkelen welke slechts in toom gehouden
wordt door gebrek aan voedsel. Dit wordt hun
geboden door de lichamen van afgestorven dieren
en planten, of secretieproducten, of uit andere
bronnen. Hun groei en vermeerdering is dan
onbelemmerd tot dat het materiaal uitgeput is,

of op andere wijze hun een halt geboden wordt.
Door hunne alom tegenwoordigheid en hun ver-
mogen scheikundige omzettingen teweeg te bren-
gen in hun voedingsmateriaal, veroorzaken zij
een voortdurende wisseling in de natuur. Alvorens
daartoe over te gaan, willen we echter in \'t kort
eerst een overzicht geven van de wijze waarop
zij gekweekt en geisoleerd worden, en hoe men
hen kan vernietigen.

KwEEKING I>ER BACTERIËN; ReINCULTURES ;

Zooals reeds in de inleiding dezer schets werd
aangetoond, was eene der hoofdoorzaken der
groote verwarring en tegenstrijdigheid der resul-
taten bij bacteriologische experimenten verkregen,
de groote moeielijkheid eene bepaalde soort te
isoleeren en verder te kweeken onder zulke om-
standigheden, dat zij de haar oorspronkelijk toe-
komende eigenschappen behield en niet varieerde.
In het vorige hoofdstuk zagen we dat de mikro-
organismen overal op aarde voorkomen, zoodat
het geene verwondering kan wekken als men in
de een of andere materie een zeker aantal soor-
ten bij elkaar aantreft. Ten einde nu uit te ma-
ken welke van deze de oorzaak is van een of
ander opgemerkt verschijnsel, \'t zij het ontstaan
eener scheikundige verandering, het veroorzaken
eener kleuring of eener ziekte, is natuurlijk in de

eerste plaats noodig de soorten van elkander te
isoleeren, dus eene reine cultuur zich te verschaf-
fen en deze verder te kweeken onder de voor
haar meest gunstige levensvoorwaarden. Pasteur
was de eerste welke met groot vernuft aan de
oplossing van dit vraagstuk begon, toen hij zijne-
zoo vermaarde proeven ging nemen omtrent de
oorzaak der gisting. Hij ging daarbij uit van het
idee dat ook in deze wereld van het oneindig
kleine de algemeene natuurwet zich deed gelden,
dat in den Kampf um\'s Dasein" de macht van
den sterkste zegeviert. Immers, ook hier zal men
het verschijnsel als overal elders zien, dat zich
onder al die verschillende soorten sommige be-
vinden, wier leefwijze geheel aan de heerschende
omstandigheden is aangepast, die dus onder de
gunstigste voorwaarden verkeeren en dus het beste
zullen voortkomen. Andere kunnen zich moeie-
lijker in de omstandigheden schikken en tieren
dus minder welig, terwijl nog andere ter nauvver-
nood in leven blijven. De eerste zullen dus in
de gegeven materie het beste voortkomen, en
weldra de andere overwoekeren; het duurt dan
ook niet lang of zij zijn in aantal zoo toegeno-
men dat zij het voedsel aan de anderen onttrek-
ken, welke daardoor afsterven of tenminste slechts
een mager bestaan hebben. Neemt men nu uit
eene dergelijke, zich in volle werking bevindende,
cultuur een klein proefje, dan vindt men van de
een of meer soorten welke in goede conditie zijn,
b.v. eenige honderden of duizenden individuen
v. d. Marck, Bacteriën. 3

tegen enkele van de in slechteren staat verkee-
rende. Brengt men nu dat proefje over in eene
nieuwe vloeistof, welke kiemvrij is, en de noodige
voedingsstoffen bevat voor die soorten, dan zul-
len zij zich terstond verder vermeerderen en bin-
nen korten tijd, de andere mede ingebrachte
soorten geheel verdringen, zoodat wij eene cul-
tuur overhouden welke slechts uit die soort be-
staat, welke onder de gegeven omstandigheden
het beste voortkomt. Men noemt deze methode
der cultiveering in vloeistoffen die der Massa-
cultuur.

Kon men bij de zooeven beschreven manier
van handelen met groote waarschijnlijkheid be-
sluiten, dat de zich in zoo groote overmacht be-
vindende organismen, ook wel de oorzaak zouden
zijn van het opgemerkte verschijnsel, b.v. gisting,
moeielijker wordt de oplossing van het vraagstuk
wanneer van een zeker aantal soorten geene
enkele eene overheerschende rol speelt, omdat
de levensvoorwaarden voor alle gelijk zijn. Men
kan dan wel trachten, door variëeren der aan-
geboden voedingsstoffen, de eene soort in gun-
stiger conditie dan de andere te brengen, even-
wel is de uitslag steeds hoogst twijfelachtig of
men wel juist die soort zal krijgen, welke de
oorzaak is van de teweeggebrachte verandering.
In dat geval kan men zijne toevlucht nemen tot
de zoogenaamde één cel cultuur". De stof wordt
daartoe in kiemvrij water verdeeld en wel zóó
sterk verdund, dat in de hoeveelheid vloeistof

welke telkens voor het enten van nieuwe kolfjes of
buisjes met kiemvrije voedingsvloeistof genomen
wordt slechts één organisme aanwezig is. Maar ook
dan blijft de uitslag steeds zeer twijfelachtig. Hoe-
veel kolfjes zouden er niet geënt moeten worden,
om met wiskundige zekerheid, volgens de leer der
waarschijnlijkheid, te kunnen voorspellen, dat er
minstens één bij is dat het gezochte organisme
bevat, vrij van alle andere soorten. Maar behalve
deze onzekerheid doet zich nog eene andere voor,
n.1. dat men soms eene hoeveelheid vloeistof
krijgt om te enten welke geen enkele kiem be-
vat, een ander maal eene welke twee of drie of
meer bevat. Het is en blijft steeds eene omslach-
tige, tijdroovende en zeer onzekere methode. Het
was dan ook reeds eene groote schrede voor-
waarts toen Schröter de vaste voedingssubstra-
ten invoerde in den vorm van kiemvrij gemaakte
aardappelschijfjes. Op deze vaste onderlaag wor-
den de bacteriën gedwongen op de eenmaal in-
genomen plaats te blijven, en kunnen zij zich
daar vermenigvuldigen. Zorgt men nu slechts bij
het uitstrijken van het entmateriaal dat dit zoo
goed verdeeld wordt dat de verschillende orga-
nismen elk eene afzonderlijke plaats innemen, te-
vens ver genoeg van elkander verwijderd om aan
de ontstaande koloniën ruimte te laten voor hunne
ontwikkeling, dan is men reeds vrijwel nabij de
oplossing. Slechts een nadeel hebben deze vaste
substraten, zooals aardappels, rijstbrij, enz. zij
zijn ondoorzichtig. Het kan zich dus voordoen

dat er kiemen tot ontwikkeling komen, welke
eene kolonie vormen in kleur zoo nabij komend
aan die van het substraat, en zich daarvan ook
bijna of in \'t geheel niet verheffend, dat het voor
het bloote oog onmogelijk is hen te onderschei-
den. Maar ook deze laatste hinderpaal werd weg-
genomen toen in 1878 Koch zijne doorzichtige
voedingssubstraten invoerde bestaande uit de vroe-
ger reeds gebruikte voedingsvloeistoffen door
middel van gelatine of agar-agar, tot een geheel
doorzichtige gelei gebracht, of wel uit bloedserum
dat door verwarming op eene bepaalde temperatuur
tot een geheel doorzichtige gelei gestold was, \'t
zij met of zonder toevoegsels. Juist door hunne
doorzichtigheid zijn deze stoffen zoo bij uitstek
geschikt als voedingsbodem, daar de kleinste
kolonie er terstond in waargenomen kan worden
zelfs met het bloote oog, en tevens bieden zij
het voordeel aan, dat de kiemen, welke door uit-
strijken over de oppervlakte, of wel er in vloei-
baren staat 1) in verdeeld zijn, bij het stollen
plaatselijk gescheiden blijven en zich dus elk
afzonderlijk kunnen ontwikkelen. Als voedings-
vloeistoffen worden gebruikt een oplossing van
wijnsteenzure Kali, suiker, phosphorzure Kali,
zwavelzure Magnesia, Chloorcalcium enz. in ge-
destilleerd water, melk of bouillon uit kalf- of
rundvleesch, of van visschen met pepton en keu-

1) Bij temperaturen boven 26" C. wordt de gelei
vloeibaar, met gelatine, die met agar boven 40O, bloedse-
rum evenwel in \'t geheel niet meer.

kenzout; hierdoor wordt eene vloeistof verkregen
welke universeel gebruikt kan worden voor allerlei
soorten van organismen ; soms wordt hieraan nog
de een of andere stof toegevoegd wanneer zij
voor den groei van een bepaald organisme voor-
deelig is. Terwijl de vloeibare en vaste voedings-
substraten voor de meeste bacteriën zwak alka-
lisch gemaakt worden, houdt men die voor gist-
vormen en schimmels zwak zuur en neemt tevens
in plaats van bouillon mout-extract, zooals het
bij de bierbrouwerij verkregen wordt, of een moes
van pruimen, tamarinde enz. die van nature
reeds zuur reageeren. Heeft men nu deze voe-
dingsstoffen, volgens eene der later te beschrijven
methoden kiemvrij of z.g.n. steriel gemaakt, in
reageerbuisjes welke met een prop watten gesloten
zijn, dan gaat men bij het kweeken en isoleeren
der organismen als volgt te werk. Men maakt
den inhoud van een buisje voeding-gelatine bij
zachte warmte vloeibaar, voegt eene zeer kleine
hoeveelheid der te onderzoeken stof toe en ver-
deelt deze nauwkeurig in de vloeistof, welke
daarna uitgegoten wordt in platte glazen doozen
of wel op glasplaten, vooraf kiemvrij gemaakt.
Spoedig stolt de gelatine weder en zijn dus de
enkele mikroörganismen gefixeerd, welke zich
dan ontwikkelen kunnen tot kolonies. Na ver-
loop van eenigen tijd ziet men dan ook hier en
daar witte of gekleurde puntjes optreden, welke
zich min of meer uitbreiden, al naar mate hunne
groeiwijze is. (Zie titelplaat.) Deze geeft eene

voorstelling van de ontwikkeling der in water
voorkomende soorten in natuurlijke grootte. De
kolonies met het cijfer i gemerkt doen de gela-
tine spoedig vervloeien, die met 2 doen het lang-
zamer, waarbij tevens de vervloeiing trechtervor-
mig plaats heeft; de kolonies 3 stellen den groei
eener coccensoort voor welke op de opper-
vlakte in den vorm van porseleinachtige glinste-
rende puntjes groeit, terwijl de soort met 4 ge-
merkt binnen in de gelatine slechts langzaam
opkomt. We kunnen dus reeds op grond van
deze uiterlijke kenteekenen vier verschillende
soorten onderscheiden. Verder ziet men bij ia
dat de eene soort eenige kolonies van eene
andere soort overwoekert, bij 2a en 30 zijn twee
kolonies in elkander gegroeid.

Men kan nu met behulp van een gegloeiden
platinadraad een spoortje van een dergelijke
kolonie nemen, op een klein dun glaasje in ge-
destilleerd water verdeelen, dit na verdamping van
het water door eene vlam halen, waardoor zij
aan het glaasje blijven kleven, en dan met be-
hulp van aniline kleurstoffen, die alle bacteriën
hardnekkig vasthouden, kleuren en onder het
mikroskoop bezichtigen. Of wel men kan ook de
vloeibaar gemaakte gelatine eerst uitgieten in een
glasdoos en daarna met behulp van een platina-
draad, de te onderzoeken stof er behoedzaam
over uitstrijken. Heeft men nu op de een of
andere wijze eene cultuur van de verschillende
soorten verkregen, en wil men van eene zekere

specie de groei-
wijze nagaan bv.
in gelatine, dan
neemt men een
buisje met vaste
gelatine, verwij-
dert daarvan den
watten prop, na
de noodige voor-
zorgsmaatrege-
len tegen ver-
ontreinigingvan
buiten af geno-
men te hebben,
en steekt den
platinadraad er
in welke te vo-
ren even in de
te onderzoeken
kolonie gedoopt
is.(Zie figuur n).
Men krijgt zoo-
doende na ont-
wikkeling der
cultuur een
beeld van den
groei in gelati-
ne, soms een

Het enten van een buisje met

voedingsgelatine z.g.n. steekcultuur.

dig kenmerk
voor de identificeering van de eene of andere soort;

deze cultuurmethode noemt men Steekcultuur. Wil
men den groei aan de oppervlakte leeren kennen,
dan laat men het buisje, terwijl zijn inhoud nog vloei-
baar is, in hellenden stand bekoelen, (zie figuur i2j
en strijkt over de aldus verkregen groote opper-
vlakte iets van de kolonie uit de glasdoos;
men ziet dan het organisme in zijne
groeivvijze aan de oppervlakte z. g. n.
Streepcultuur. Men kan dit procédé nog
op velerlei wijzen variöeren, doch het
zoude ons te ver voeren die hier alle
op te sommen.

In het bovenstaande was reeds eenige
malen sprake van kiemvrij of steriel
gemaakte voedingsstoffen, we komen
hiermede tot het bespreken der metho-
den hoe de een of andere stof steriel
gemaakt kan worden, d. w. z. hoe men
de daarin of daarop aanwezige organis-
men kan dooden, want na al het aan-
gevoerde zal het wel duidelijk zijn, dat
men, om tot zuivere resultaten te ko-
Fig. 12. men, beginnen moet er voor te zorgen,

met voedings- dat geen vreemde kiemen in het onder-
schuinsche zoekingsmateriaal kunnen komen, dus
\'stoid voor in de eerste plaats, de voor de kwee-

streepculturen. ^ _gebruikte _stoffen _vrij _van _le.

vende organismen moeten wezen. De methoden
om hiertoe te geraken kan men in \'t kort tot
vier rubrieken brengen. i^e. De verhitting in droge
lucht tot op i6ö°2oo° C. 2^e. De verhitting in

stroomenden waterdamp van ioo" C. en hooger.
3^e. Door chemische middelen. 4^e. Door filtratie.

Het is gebleken dat alle bakterién zonder uit-
zondering bij eene verhitting in droge lucht tot
op 160" zeker afsterven benevens hunne sporen,
welke, zooals wij vroeger zagen, zooveel meer
weerstand bieden aan ongunstige invloeden.

Alle voorwerpen, welke tegen deze manipulatie
bestand zijn, zooals metalen, glazen, porseleinen
etc, worden dus het eenvoudigst op deze wijze
steriel gemaakt. Is de stof daar echter niet tegen
bestand, zooals dit met de voedingsstoften het
geval is, dan neemt men zijn toevlucht tot stroo-
menden stoom van de gewone dampkrings-drukking
dus van ioo° C. of wat nog beter is, tot gespannen
stoom van 2 a 3 atmospheeren, dus van ruim 120°
C. Daar stoom beter doordringt, en de warmte
beter geleidt, worden bij die temperatuur ook de
sporen gedood. In toepassing wordt deze methode
gebracht bij de desinfectie-ovens waarin kleederen,
beddegoed enz. door lijders aan besmettelijke
ziekten gebruikt, bevrijd worden van de daarin
zich bevindende ziektekiemen, om verdere ver-
spreiding der ziekte te voorkomen.

De stoffen, welke tot de derde categorie be-
hooren, zijn legio, nog jaarlijks levert de ruste
looze scheikunde eenige nieuwe op, welke meestal
niet veel beter of slechter dan haar voorgangsters
zijn. Enkele van deze zijn hevige vergiften, en
daardoor is hun gebruik vrij beperkt, al moet
men toegeven dat zij, wat hunne kiemdoodende

kracht aangaat, niet overtroffen worden, hiertoe
behooren voornamelijk de oplosbare kwikverbin-
dingen.

Tot de minder gevaarlijke rekent men de
lichamen welke uit den steenkolenteer verkregen
worden, met name het carbolzuur, de kresolen,
het salicylzuur enz. Als een uiterst werkzaam
desinfectiemiddel wordt in den laatsten tijd aan-
gewend, voor het desinfecteeren van geheele ver-
trekken met alles wat zich er in bevindt, het
Formaldehyde, dat naast zijne betrekkelijke on-
giftigheid (ten minste zoolang het niet ingenomen
wordt, de inademing is niet zoo gevaarlijk) het
groote voordeel heeft gasvormig te wezen en
daardoor overal in te dringen, wat voor de vloei-
bare middelen minder gezegd kan worden, en
van de vaste in het geheel niet. Bovendien
tast het meubels, tapijten en behangsel niet aan,
wat verreweg de meeste andere middelen wel
doen, soms zoo, dat een desinfectie met eene ge-
heele vernieling gelijk staat. Het lijdt dan ook
geen twijfel dat er voor het Formaldehyd nog
eene groote toekomst is weggelegd in de reeks
der kiemdoodende middelen.

Bij de methode der filtratie, waarvoor dus
alleen vloeistoffen in aanmerking komen, wordt
gebruik gemaakt van holle cylinders uit onver-
glaasd porselein of wel uit Diatomeeèn schalen
het z. g. n. Kieselguhr gebakken, welke in den
handel komen onder den naam Chamberland
bougies of Berkefeld filters. De poriën dezer

materialen zijn zoo fijn dat de bacteriën, zelfs
de kleinste mikrococcen, er door teruggehouden
worden en alleen de vloeistof doorloopt. Zij
zijn voornamelijk in gebruik voor het zuiveren
van drinkwater; vooral bij het leger, in streken
waar het water zeer vervuild is en vaak besmet-
telijke ziekten epidemisch optreden, zooals cholera,
typhus enz., hebben zij onschatbare diensten be-
wezen.

HET GEBRUIK VAN BACTERIËN IN DE VER-
SCHILLENDE INDUSTRIËN.

Zooals wij vroeger zagen, komen de mikro-
organismen op de meest verschillende stoffen
voor, een bewijs dat zij in de keuze van hun
voedsel niet zeer kieskeurig zijn; inderdaad
kan elk product van dierlijken of plantaardigen
oorsprong in hunne behoeften voorzien. Sommige
soorten schijnen wel aan wat engere grenzen ge-
bonden en daardoor in hunne levensvoorwaar-
den meer beperkt te zijn, maar de meerder-
heid kan op de meeste verschillende stoffen van
organischen oorsprong voortkomen. Bij hunne
opname van het voedsel veroorzaken zij daarin
scheikundige omzettingen, welke de chemicus
ontleding noemt, zij breken de verschillende
samengestelde stoffen als het ware in stukken
van veel eenvoudiger samenstelling, z. g. n.
splitsingsproducten. Somtijds evenwel bezitten zij
naast het vermogen om af te breken ook dat

van opbouwen, m. a. w. zij kunnen uit de meer
eenvoudige lichamen zulke van meer gecompli-
ceerden bouw vormen. In elk geval is het aan-
tal der stoffen, welke hun ontstaan te danken
hebben enkel aan den groei der mikroörganismen,
en de daarmede samenhangende stofwisseling,
enorm groot. En hoe klein elk organisme op
zichzelf wezen moge, door hun buitengewoon
groot voortplantingsvermogen zijn zij in staat in
korten tijd ingrijpende veranderingen te doen
plaats hebben in het substraat, dat zij bewonen, en
daarin eene menigte stoffen te doen ontstaan, welke
het gevolg van hun groei zijn ; en hieraan hebben
zij dan ook de belangrijke rol te danken welke
zij in de wereld spelen. Hunne macht om de
aangeboden voedingsstoffen in chemische betee-
kenis te kunnen vernietigen is op zichzelf reeds
van niet weinig belang, maar de nieuwe door hen
gevormde producten, \'t zij door op te bouwen
of af te breken, spelen een rol in de huishouding
der natuur, welke wij thans eerst van lieverlede
in haren vollen omvang beginnen te overzien.
Op het vermogen meer samengestelde stoffen te
ontleden is eene geheele rubriek van industrieën
gebaseerd, welke men met den naam van Mace-
ratieindustriën zou kunnen bestempelen, omdat
ternauwernood eenige dierlijke of plantaardige
stof aan hun verweekenden invloed kan weer-
stand bieden.

Toepassing van het ontledingsvermogen
der bacteriën in de nijverheid.

Vlas. Hennip. Jute. Deze in de textiel-industrie
gebruikte stoffen zijn de bastvezels van planten
bij de botanici bekend onder de respectieve
namen Linum Usitatissimum, Cannabis sativa
en Corchorus capsularis. De Jute is in \'t neder-
landsch ook bekend onder den naam van gonje.
De stengels dezer planten bestaan echter op verre
na niet geheel uit deze vezels, maar bevatten nog
eene menigte kortere breekbare houtvezels, welke
voor de nijverheid geene waarde hebben In-
tusschen zijn deze twee soorten in de plant
zoo vast aan elkander verbonden, dat zij onmo-
gelijk langs mechanischen weg gescheiden kun-
nen worden. Al de plantencellen zijn namelijk
aan elkander gehecht door eene soort cement,
dat waarschijnlijk uit een kalkzout bestaat van
het pectinezuur. Wil men nu de, voor de techniek
geheel waardelooze korte houtvezels scheiden van
de langere en taaiere bastvezels, om deze verder
te kunnen bewerken, dan moet het bovenge-
noemde cement opgelost worden en hiertoe wor-
den de bacteriën te hulp genomen. Men stelt de
vezels daartoe bloot aan de inwerking van vocht
en warmte, waardoor spoedig een rijke bacteriën-
groei ontstaat; men kan dat doen door hen
uitgespreid op het land, aan dauw en regen bloot
te stellen, of wel door hen gedurende een paar
weken in stilstaand water onder te dompelen.

Er heeft dan eene rotting plaats waarbij de kleef-
stof wordt opgelost, welke de vezels bij elkander
houdt. Het geheele proces is bekend onder den
naam van roten" ; na droging worden dooreen
eenvoudig mechanisch procédé de twee soorten
vezels gescheiden. Het geheel is een typisch
gistingsproces; van de rottende vezels stijgen
uiterst onaangename geuren op, en het water
bevat na afloop der gisting eene groote hoeveel-
heid stoffen, welke als meststof gewaardeerd wor-
den. Nog niet zeer lang geleden is het geheele
proces eerst nauwkeurig bestudeerd geworden en
daarbij de bacillus gevonden, welke de oorzaak
is van de ontleding der pectinezure kalk. Tot
op dit oogenblik is nog geen enkel procédé ge-
vonden, dat op even doeltreffende wijze de beide
vezelsoorten scheidt, en ons dus van de hulp
der bacteriën ontslaat.

Wat voor de hierboven genoemde drie vezel-
stoffen gezegd werd, geldt ook voor cocosvezels,
welke verkregen worden van het omhulsel der
cocosnoten, hiervoor wordt een rotings"proces
gevorderd van minstens zes maanden tot een
jaar. Dan zijn de vruchtvezels zoo week geworden
dat zij van elkander gescheiden kunnen worden
om verder de bewerking te kunnen ondergaan,
die hen geschikt maakt voor de fabricage van
vloermatten, vloerzeilen, borstels enz., alle zoo
hoog geroemd om hunne stevigheid. Natuurlijk
moet er bij het rotings"proces maat gehouden
worden en kan men het niet willekeurig lang

uitstrekken omdat dan de vezel te veel aangetast
werd; want het kan niet ontkend worden, dat
het reeds plaats grijpt gedurende den vrij korten
tijd der roting en het lijdt geen twijfel, dat,
wanneer er een mechanisch procédé bekend
werd, waarbij op even doeltreffende wijze de
twee vezelsoorten gescheiden konden worden,
een product verkregen werd, beter dan thans
het geval is. Ook bij de praeparatie der Sponzen
wordt gebruik gemaakt van de eigenschap der
bacteriën organische stoffen te ontbinden. De
sponzen zijn oorspronkelijk de woningen van
zeedieren ; de poriën, welke men er in vindt, zijn
gedurende het leven geheel gevuld met de weeke
deelen van het dier, welke vóór het gebruik ver-
wijderd moeten worden. Daartoe worden zij slechts
aan de zonnewarmte blootgesteld, en weldra treedt
de bacteriënvegetatie op, welke de weeke deelen
aantast; nadat dit plaats gehad heeft, worden
zij eenvoudig uitgewasschen en zijn dan voor
gebruik geschikt.

Nuttige toepassing der stofwisselings-
producten van bacteriën.

Van hoeveel belang enkel de ontledende kracht
der mikroörganismen ook moge zijn voor de in
het vorige hoofdstuk genoemde takken van nijver-
heid, nog veel belangrijker zijn de daarbij ge

vormde splitsingsproducten of wel de uit deze
opgebouwde lichamen door de bacteriën, welke
dan als stofwisselingsproducten kunnen beschouwd
worden. Overal waar zij maar groeien op organi-
sche stoffen en daaruit hun voedsel trekken, kan
men er zeker van wezen, nieuwe scheikundige
verbindingen tegen te komen, gedeeltelijk door
splitsing der voorhandene, gedeeltelijk door ge-
heel nieuwe constructie ontstaan en wel van den
meest verschillenden aard. En niet alleen dat die
groote verscheidenheid afhangt van den aard
der voeding, ook van de bacteriën, zoodat ver-
schillende soorten, welke hetzelfde materiaal be-
werken, geheel verschillende lichamen te voor-
schijn roepen ; omgekeerd kunnen dezelfde bac-
teriën bij opname van verschillend materiaal ook
verschillende stoffen produceeren. Sommige van
deze nieuwe producten zijn vergiftig, andere
geheel onschadelijk ; eenigen zijn gasvormig, an-
dere vloeibaar. Verscheidene hebben een bijzon-
deren geur, zooals men kan opmerken aan een
stuk vleesch dat in ontbinding verkeert, terwijl
weder andere een eigenaardigen smaak hebben,
we herinneren slechts aan den wildsmaak, de z.
g. haut gout dien vleesch aanneemt in de eerste
stadiën van ontleding. Geheel langs empirischen
weg, lang voordat men bekend was met de rol
welke bacteriën hierbij spelen, had men reeds
geleerd op welke wijze het best deze stoffen
ontwikkeld kunnen worden, om er in \'t eene of
andere geval partij van te trekken. Geheele in-

dustrieën wier producten naar duizenden en
duizenden kilo\'s tellen zijn gebaseerd op dit
vermogen der bacteriën, bij zeer vele misschien
zonder dat de mensch zich bewust was, welke
machtige bondgenooten hem ter zijde stonden.

De Mikroörganismen in de gistings-
[ndustrie.

De gistingsnijverheid heeft tegenwoordig in de
beschaafde wereld een zoo reusachtigen omvang
aangenomen, en is een zoo gewichtige factor ge-
worden, dat wij allereerst haar moeten behandelen.
Zij is voor het grootste gedeelte gebaseerd o]>
den groei eener klasse van organismen, welke wij
in het begin van deze schets reeds vermeldden
onder den naam van spruitzwammen of Saccha-
romyceten. Zij staan op een ietwat hoogeren trap
dan de echte bacteriën of Splijtzwammen. Zoo-
als reeds medegedeeld werd, bestaat hun verschil
in de wijze van vermenigvuldiging, nl. door knop-
vorming, terwijl zij door hun vermogen, schei-
kundige veranderingen teweeg te kunnen brengen
in het substraat waarin zij groeien, zeer nauw
verwant zijn met de bacteriën. Gewoonlijk is al-
kohol het begeerde product, en hoewel dit een
enkele maal ook door bacteriën wordt geleverd,
maakt men toch in de techniek slechts gebruik
van gist. Niettegenstaande dus gist de hoofdrol
speelt bij het gistingsproces, spelen bacteriën toch

v. D. Marck, Bacteriën. 4

een belangrijke rol, daar zij soms een minder
gewenschten invloed uitoefenen, doordat zij het
geheele proces in de verkeerde richting kunnen
laten loopen. B.v. wanneer een bierbrouwer het
verkregen mout, of een wijnbouwer het druiven-
sap wil laten vergisten tot bier of wijn, wenscht
hij dat dit plaats grijpe enkel door zuivere gist
zonder bacteriën ; is dit het geval dan krijgt hij
een uniform en zuiver product. Maar reeds lang
was het dezen bekend dat er soms onregelma-
tigheden in het verloop der gisting optreden en
hoe ook gezocht werd, men kon de oorzaak niet
opsporen; eerst in de laatste jaren was het aan
de bacteriologen gegeven den sluier op te lichten
en dan ook het geneesmiddel aan te wijzen. De
hoofdoorzaak bleek meestal te liggen in de on-
zuiverheid der gist, welke met bacteriën besmet
was, wier invloed op het eindproduct bier of
wijn meer of minder zorgvuldig bestudeerd werd.
Sommige van hen maken het product zuur, andere
bitter; weder andere ontwikkelen eene slijmerige
stof, welke het bier of den wijn kleverig maken.
Ofschoon in de meeste gevallen de soorten welke
deze verschijnselen doen ontstaan voor bier en
wijn verschillend zijn, heeft men toch eenige ge-
vonden, welke zoowel in de brouwerij als bij de
wijnbereiding hun verderfelijken invloed doen
gelden. Het ligt in den aard der zaak dat heden
ten dage, nu onze kennis zoo vermeerderd is in
dit opzicht, zulke verkeerde gistingen veel minder
voorkomen dan vroeger, omdat men de methoden

heeft leeren kennen hoe zij te vermijden zijn;
de wijnbouwer verkeert nog altijd in iets slech-
tere conditie dan de bierbrouwer, daar hij ge-
bonden is aan de specifieke gist welke op zijne
druiven voorkomt, terwijl de brouwer, met zijn
mikroskoop gewapend, terstond zijne gist kan
monsteren, daar hij slechts van twee soorten ge-
bruik maakt, de zoogenaamde Ondergist en Boven-
gist.

Zooals we zoo even zagen is de wijnbouwer
min of meer geheel gebonden aan de specifieke
gist welke op zijne druiven voorkomt; die gist-
cellen, hoewel zij onder elkander niet veel ver-
schil vertoonen bij beschouwing, zoowel in hunne
cultuur als onder het mikroskoop, leveren uiterst
verschillende producten bij de gisting en moet
daaraan voornamelijk worden toegeschreven het
verschil in geur en smaak der verschillende wijn-
soorten, het zoogenaamde bouquet" van den wijn.
Wanneer dit eenmaal als vaststaande wordt aan-
genomen dan volgt logisch daaruit dat men in
staat zal zijn, bij overenting van die soorten,
welke een zeer bouquetnjken wijn opleveren, in
druivensap dat gewoonlijk wijn van inferieure
qualiteit geeft, men den verkregen wijn zeer zal
verbeteren, en werkelijk hebben de proeven in
die richting genomen zeer veel succes opgeleverd,
al is het ook niet in die mate als men wel ver-
wacht had; want de invloed van den bodem
zijne gesteldheid, bemesting, de soort der druif
enz. zijn allemaal factoren welke eveneens eene

groote rol spelen en die veranderen natuurlijk
niet. De grootste aanwinst in de gistingsindustrie
is voorzeker wel de gebleken mogelijkheid zelfs
uit mout, dat anders slechts bier oplevert, wijn
te maken, zooals Sherry, Madera, etc, door het
onder zekere voorzorgsmaatregelen te laten ver-
gisten door de gist welke op de Xeres en Madera
druiven voorkomt, en welke wijnen thans in den
handel gebracht worden onder den naam Malton-
wijnen.

Het handelsbelang van den azijn, hoe groot
het ook zij, kan natuurlijk niet vergeleken worden
met dat van de producten der alkoholische gisting.
Onder azijn verstaat men eene slappe oplossing
van azijnzuur in water, soms nog in vereeniging
met andere stoffen welke aan de verschillende
azijnsoorten een typischen geur en eene kleur
geven, afhankelijk van het materiaal waaruit zij
bereid zijn. Steeds echter is de gewone alkohol
het uitgangsmateriaal; hij wordt eenvoudig door
zuurstof uit de lucht geoxydeerd. Hoewel ook
langs zuiver scheikundigen weg deze oxydatie
kan verkregen worden, b. v. door middel van
platinaspons, toch is deze methode practisch on-
uitvoerbaar.

Bij de bereiding gaat men uit van verschillende
slappe oplossingen van alkohol door gisting ver-

kregen, zooals mout, wijn, cider en soms van
slappen alkohol waaraan wat suiker en mout toe-
gevoegd is. Wanneer\' deze oplossingen gedurende
eenigen tijd aan de lucht zijn blootgesteld, worden
zij langzamerhand zuur, doordat de alkohol van
lieverlede in azijnzuur overgaat en dus ten slotte
geheel verdwenen is. Evenwel niet alle alkohol
wordt als azijnzuur teruggewonnen, omdat de
oxydatie niet stil blijft staan bij dit punt. Het
azijnzuur kan namelijk nog verder geoxydeerd
worden en daarbij overgaan in koolzuur en water,
waarvan het eerste gasvormig ontwijkt. Dit oxyda-
tie-proces nu wordt veroorzaakt door den groei
van bacteriën in de vloeistof; wanneer het regel-
matig verloopt vindt men aan de oppervlakte
eene dikke viltachtige massa, bekend onder den
naam van azijnmoer", en bestaande uit eene
groote menigte bacteriën die de eigenschap heb-
ben de zuurstof uit de lucht over te dragen op
den alkohol. In den beginne dacht men dat
slechts ééne soort dit verschijnsel teweeg bracht,
welke men Mycoderma aceti noemde, doch latei-
onderzoek bewees dat verschillende soorten hier-
aan deelnemen, ofschoon zij nog op verre na
niet alle nauwkeurig bestudeerd zijn. ledere
soort schijnt onder bepaalde omstandigheden het
best te werken, de eene doet het langzaam, de
andere vlug; de eerste leveren echter aan het
eind het grootste bedrag aan azijnzuur. Er moeten
evenwel zekere grenzen in acht genomen worden
zoowel wat het alkohol-gehalte als het bereikte

zuurgehalte aangaat; is het eerste te hoog dan
groeien de bacteriën niet, daar hij doodend
werkt in die sterkte, heeft het zuurgehalte eene
zekere hoogte bereikt, dan werkt het eveneens
doodelijk op de organismen, die dan sterven in
hun eigen stofwisselingsproduct en de nog aan-
wezige alkohol blijft verder onaangetast; de grens
van het zuurgehalte ligt bij ongeveer 15 °/₀.
Gewoonlijk neemt men hiervoor hooge cylinders,
gevuld met houtkrullen, waarover men langzaam
alkohol laat druppelen; nadat de alkohol er over
heen geloopen is komt aan den bodem eene
vloeistof te voorschijn welke voor het grootste
gedeelte uit azijnzuur bestaat, en dan een tweede
vat in dezelfde wijze passeert, totdat alle alkohol
geoxydeerd is. Men heeft nu wel getracht het
geheele proces als van zuiver scheikundigen
aard voor te stellen daar de alkohol over een
zoo groote oppervlakte verspreid wordt, doch dit
is eene dwaling. Want men is genoodzaakt de
houtkrullen eerst te drenken met warmen azijn ;
laat men den alkohol er zoo terstond over heen
loopen, dan heeft geene azijnvorming plaats, en
kan men dus niet anders aannemen dan dat het
proces zijn ontstaan te danken heeft aan den
groei tier bacteriën.

Evenals in de brouwerij en de wijnbereiding
ziet men soms ook hier ongewenschte neven-
verschijnselen optreden : het gevolg van de aan-
wezigheid van vreemde bacteriën, wier werking
zich uit door verandering van den smaak en

den reuk van het product, en hoewel de azijnfa-
brikanten niet zoo kieskeurig zijn in hun uit-
gangsmateriaal als de brouwers, heeft toch het
experiment geleerd dat met zuivere cultures de
beste resultaten bereikt worden.

Melkzuur en uoterzuur.

De bereiding dezer beide zuren heeft op verre
na niet dien omvang als de azijnfabricage. Beide
worden in de techniek weinig gebruikt, alleen
als geneesmiddel en grondstof voor de bereiding
van vruchten aroma\'s hebben zij eenige betee-
kenis. Ook hier is de mensch weder geheel op
de bacteriën werking aangewezen, want hoewel
ook langs scheikundigen weg deze zuren te ver-
krijgen zijn, zoo is dat procédé toch te omslach-
tig en kostbaar om er technisch van gebruik te
kunnen maken.

Het melkzuur is zooals we later zien zullen
het zuur, dat gevormd wordt bij het zuur worden
der melk; en hieraan neemt niet slechts ééne
bepaalde soort van organismen deel, want zooals
het onderzoek geleerd heeft zijn er verscheidene
in staat uit allerhande stoffen dit zuur te pro-
duceeren; in elk proefje zuur geworden melk
zal men dus eene menigte van deze organismen
kunnen aantreffen. Bij de fabricage kan men
dus uitgaan van melk, maar om spoediger tot
een zuiverder product te geraken neemt men

meestal rietsuiker, welke door verwarming met
een zuur omgezet wordt in invertsuiker. en dan
bedeeld wordt met eene kleine hoeveelheid zure
melk of rottende kaas. Natuurlijk voert men bij
deze handelwijze ook eene menigte bacteriën in,
welke geheel andere omzettingen zouden teweeg-
brengen, zoo zij niet door de zeer snel groeiende,
melkzuur vormende soorten overwoekerd en
verdrongen werden, omdat deze ten eerste in
overheerschend aantal aanwezig zijn en ten
tweede in de vloeistof in de gunstigste conditie
geplaatst worden. Het enten met eene zuivere
cultuur zoude dus in dit geval niet zeer veel
verschil in het eindproduct opleveren. Nu zijn
er van het melkzuur, waarop wij het oog hebben,
drie verschillende modificatie\'s bekend, welke
zich van elkander voornamelijk onderscheiden
door de werking welke zij op het gepolariseerde
licht uitoefenen. Eene soort draait namelijk het
polarisatie vlak naar rechts, eene tweede draait
het naar links, terwijl de derde optiscli onwerk-
zaam is, omdat het zuur feitelijk bestaat uit eene
vereeniging van de rechts en links draaiende
modificatie. Deze eigenschap, het polarisatie vlak
te draaien, is alleen het gevolg van de verschil-
lende rangschikking der atomen in het molecule,
en nu is het merkwaardig dat men door uit te
gaan van verschillende soorten van bacteriën
uit dezelfde grondstof de verschillende soorten
van zuur kan verkrijgen.

Zoo produceert de Mikrococcus acidi paralac-



		Dl NATUUR I HARE W1DII POPULAIR-WETENSCHAPPELIJK E-BIBLIOTHEEK. Prijs per No. f 0.90. Geb. f 1.25.

		CLODD, EDWARÜ. De Geschiedenis van den Oorspronkelijken Mensch, met een woord vooraf van Dr. B. C. Goudsmit. GRANT ALLEN. Oe Plant en haar leven, met een voorrede van Prof. Huuo de Vries. SNIJDERS, Dr. A. J. C. De Soheikunde in het üagelijksch leven. MARCK, L. J. B. van der. De Wereld van het oneindig kleine, (Bacteriën). BIBLIOTHEEK UNIVERSITEIT UTRECHT

		A06000030571321B

		3057 132 1



		21

		tijd. Komen zij daarna weder in gunstige condi- tie dan kiemen zij uit en vermenigvuldigen zich alsof er niets gebeurd ware.

		Beweging. Sommige soorten van bacteriën hebben het vermogen zich te kunnen bewegen en zelfs ver- bazend vlug, zoodat men bij beschouwing onder het mikroskoop het beeld van een dansenden muggenzwerm krijgt. Deze beweging wordt ver- oorzaakt door uiterst fijne, draadvormige aan- hangsels, z.g.n. jlagella of zweepjes, welke in nauw verband staan met het protoplasma. De plaatsing en het aantal dezer zweepjes is zeer verschillend. Sommige hebben één aan het einde, of twéé aan ieder eind één, of meerdere aan een eind, weder andere hebben vele zweepjes aan elk einde, of over het geheele lichaam verspreid. Bij de beweging maken deze draadjes eene golvende beweging, waardoor het lichaam vooruitgedreven wordt.

		Inwendige bouw. Hoe nauwkeurig ook het uiterlijk der splijt- zwammen moge bestudeerd en beschreven zijn, over hun inwendigen bouw weten wij nog uiterst weinig en wat daaromtrent vermeld is geworden,



		IOI

		der voedingsmiddelen, hoe zij van den toestand waarin zij alleen geschikt zijn als plantaardig voedsel, overgebracht worden in een staat dat zij voor het dierlijk organisme geschikt zijn en weder terug tot den eersten toestand, en zooals wij zullen zien, zijn het de bacteriën welke bij dit proces de hoofdrol spelen. Ter illustreering van het bovenstaande diene het bijgevoegde diagram waarvan hieronder de toelichting volgt : Onder aan den cirkel in fig. 13 bij A vinden

		PRODUCTEN VAN HET DIERLIJK LEVEN

		BODEM-NITRATEH

		Flg. 13. Diagram aangevende den kringloop der voedingsstoften in de natuur ; verklaring in den tekst. we aangegeven de verschillende stoffen welke in den bodem voorkomen en plantenvoedsel uitma- ken; een gedeelte wordt bovendien nog uit de



		III

		wordt met stikstofvrij water, dan vindt men na verloop van zekeren tijd dat de plant een aan- merkelijk bedrag aan stikstof in hare weefsels heeft vastgelegd. De eenige plaats van herkomst kan dus niet anders dan de lucht wezen welke de bladen en de wortels in den grond omgeeft. Dit feit in den beginne tegengesproken, maar later als volkomen waar erkend, bleek bij nader onderzoek te berusten op eene sa- menwerking tusschen de plant en zekere soorten van bacteriën. Men vindt aan de wortels van deze planten kleine knobbeltjes, bekend onder den naam van wor- telknolletjes of tuberkels : zij variëeren in grootte tusschen een speldekop en eene groote erwt of nog meer zie fig. 14. Wanneer men deze lichaampjes on- derzoekt met het mikros- koop vindt men hen ge-

		Fig. 14. Wortel der I.upine met wortelknolletjes.		vuld met geheele nesten

		van bacteriën fig. 15. Door het indringen van deze vreemde lichamen wordt het celweefsel in de omgeving in hooge mate ge-



		141

		de voornaamste representanten dezer twee klas- sen en der door hen uitgeoefende werking. Zoo geeft fig. 17 een beeld van den bacillus welke de bekende en gevreesde keelziekte Diph- j>* ^^ therie veroorzaakt. Hij groeit «Ss-¹⁵^^ 1 op de slijmhuid of even onder . °^ \\ de oppervlakte, en geeft daar t,\'\'°b aanleiding tot de ontwikkeling ^ ^<====> der z. g. n. valsche membra- SLl\'ijSSMdJS ^nen- ^In d«e ^vliezen- ontstaan vormen. Vergr. ~~\'^2I>"~~. uit transsudaten, groeit hij ui- terst snel onder vorming van zeer hevig wer- kende vergiften welke met den algemeenen term Toxinen bestempeld worden, en bij opname in den bloedsomloop de ziekteverschijnselen veroor- zaken. Het zelfde geldt voor den Tetanusbacillus de oorzaak van den wondkramp waarvan fig. 18 ons een beeld geeft. Ge- ... woonlijk wordt deze soort 1 ^ in de aarde gevonden »j» \\ y
	en van daar, door een *^ "Vj. ^


		er mede besmet voor- *\\ ^
	werp, in de eene of 4^5^

		andere wond overge- Jr^* bracht. Hierin groeit hij f f zeer gemakkelijk maar " blijft beperkt tot den ^Fi«- ^l8- Tetanus-badllen met , j , , sporen. Vergrooting B omtrek, dus zonder de \' overige weefsels aan te tasten. Ook hij geeft aanleiding tot de vorming van vergiften welke tot de hevigst werkende behooren die bekend



		DE-NATUUR-EN\'-* HAREiWONDEREN POPULAIRWETENSCHAPPEbUKE BIBLIOTHEEK

		JLBVANDERMARCK ^; DE WERELD VAN HET- 0NEINDI6KI F INF SAcrêffiËN



		VOORBERICHT.

		De Bacteriologie, oorspronkelijk eene weten- schap alleen door geleerden beoefend, heeft in de laatste jaren eene zoo hooge vlucht genomen, en zoo menigvuldige toepassingen op velerlei gebied gevonden, dat zij allengs ook onder het bereik van het groote publiek gekomen is. Dagelijks komen wij in aanraking met produc- ten, welke verkregen worden door de hulp der mikro-organismen, of zien wij processen in de natuur optreden, welke geheel aan hunne wer- king moeten worden toegeschreven en voor den leek zoo al niet geheel onbegrijpelijk, dan toch altijd iets geheimzinnigs behouden. Het leek mij dan ook niet ondienstig voor hen, welke de leer van het rerum cognoscere causas" huldigen, in een zéér beknopten vorm eene schets te geven van de levensvoorwaarden en -verschijnselen dier laagste planten. Bij de samenstelling daarvan steunde ik vooral op een dergelijk werkje in het Engelsch verschenen onder den titel The Story of Germ life (Bacteria)" door H. W. Conn. Zooals gezegd, is deze schets zoo beknopt mogelijk gehouden; teneinde den lezer niet te



		II VOORBERICHT

		vermoeien door bijzaken, is van alles zoo veel mogelijk alleen de hoofdzaak aangestipt en het meeste gewicht op de feiten gelegd, om zoo weinig mogelijk in theorieën te vervallen. Het was echter ondoenlijk deze geheel te vermijden, waar zij dienen moesten tot verduidelijking der feiten, zooals b.v. bij de bespreking van het ontstaan der ziekten en de middelen tot tegen- weer van het aangetaste organisme. Dat er tegen de daar gegeven theorieën bedenkingen kunnen geopperd worden, zal ik terstond toestemmen. Wijl echter die theorieën loopen over een gebied waarvan wij tot op dit oogenblik nog zoo bitter weinig positief weten, heb ik niet lang geaarzeld de behandelde aan te nemen, omdat zij mijns inziens den leek nog het beste inzicht geven in het proces dat hij ziet afspelen. Moge het boekje bij velen er iets toe bijdra- gen hunne kennis omtrent de zoo hooginteres- sante plantenafdeeling der lagere Zwammen te vermeerderen. V. D. M.



		Inleiding

		Gedurende de laatste twee tientallen van jaren is onze kennis van geene enkele afdeeling der planten zoo ontzachlijk vermeerderd, als die van de Zwammen, en meer bepaald der onderafdee- ling Splijtzwammen of Bacteriën. Die vooruit- gang is zelfs zoo groot dat de studie dier orga- nismen langzamerhand een afzonderlijken tak van wetenschap is gaan vormen, nl. de bacteri- ologie. Het is niet zoo zeer uit een botanisch oogpunt dat deze groep uit het plantenrijk zoo belangrijk is maar wel de groote macht welke deze nietige wezens ontwikkelen in hun voort- durend hervormingswerk in de natuur. Het zou dan trouwens ook uiterst moeilijk vallen in het geheele plantenrijk eene afdee- ling of familie aan te wijzen, welke een zóó overwegenden invloed in de huishouding der natuur uitoefent als juist de bovengenoemde; v. d. Marck, Bacteriën. I



		2 zelfs kan zonder overdrijving gezegd worden dat zij in belangrijkheid alle andere groene planten te zamen evenaart. Hoe klein de organismen dezer afdeeling ook mogen zijn, hunne kracht kan moeielijk overschat worden ; want op hunne onophoudelijke werkzaamheid is het voortdu- rende bestaan van dieren- en plantenrijk geba- seerd. Na een zéér beknopt historisch overzicht zullen we in \'t kort nagaan, waar deze planten gevonden worden, hunne kweeking en vernieti- ging ; de toepassing hunner biologische eigen- schappen in de nijverheid en den landbouw; de rol welke zij in de natuur spelen ; vooral als oorzaak van vele ziekten en de middelen tot hunne bestrijding.

		Historisch overzicht. Men kan zeggen dat de studie der bacteriën zoo oud is als de uitvinding van het mikroskoop. Reeds in 1675 zag onze landgenoot, Leeuwen- hoek, met zijne vrij gebrekkige lenzen voor \'t eerst de wezentjes welke wij thans bacteriën noemen en wel duidelijk genoeg om ze te kun- nen beschrijven ; veel licht werd door hem evenwel niet ontstoken. In de volgende 150 jaren richtte wel menig natuuronderzoeker zijn mikroskoop op deze organismen, maar de meer- derheid van hen was reeds tevreden met eene



		9

		gelijke resultaten door verschillende onderzoekers. Van het oogenblik af dat deze methoden werden ingevoerd is de studie der bacteriën zoo enorm snel vooruitgegaan, de daarbij opgedane erva- ringen en feitenkennis zijn zoo overweldigend groot dat er weer een chaos dreigde te ontstaan. Er was eenvoudig geen tijd om al die ontdek- kingen te ordenen en in hun verband te be- schouwen ; zoo zijn nog heden ten dage eene menigte feiten bekend, wier beteekenis nog alles behalve duidelijk is. Doch voorzeker zal in de toekomst het oogenblik komen dat ook die, thans nog duistere dingen opgehelderd worden en het geheel zich aan ons oog in het helderste licht zal voordoen.

		DE VORMEN\' DEK BACTERIËN. Ofschoon de leek meer belang stelt in de feiten welke hem een inzicht geven in de groote macht door de bacteriën ontwikkeld in de Na- tuur, en de vraag naar de verschillende vormen waaronder zij zich aan ons oog voordoen, als van ondergeschikt belang door hem geacht wordt, is het toch onmogelijk een juist begrip zich te vormen, zonder het geringste van hunne vormen en vindplaatsen af te weten, daarom willen we de beschrijving ervan vooraf laten gaan. In hun vorm zijn de bacteriën wel de meest eenvoudige lichamen die men zich voorstellen kan. Ofschoon



		\'7

		straat bv. op een voedingsvloeistof welke door middel van gelatine tot stolling gebracht is, dan verspreiden de nakomelingen van een enkel organisme zich in verschillende wijze over de oppervlakte of in de gelatine, daar zij niet in staat zijn zich als in eene vloeistof in alle rich- tingen te kunnen bewegen ; zij blijven bij elkander en vormen zoodoende eene kolonie. En daar nu de wijze van deeling en hunne groepeering voor de onderscheiden soorten verschillend is, zullen de verschillende kolonies ook een verschillend uiterlijk vertoonen. (Zie fig. 9). Daar nu deze

		Kig, 9. Uiterlijk voorkomen van verschillende bacterie-colonies op een vasten voedingsbodem.

		eigenschap voor de verschillende soorten stand- vastig is, stelt zij ons menigmaal reeds in staat met het bloote oog te bepalen met welke soort wij te doen hebben.

		V. D. MARCK, Bacteriën.



		i8

		Sporenvorming. Behalve door deeling kunnen sommige soorten van bacteriën zich ook nog vermenigvuldigen door vorming van sporen. Hieronder verstaat men ronde of ovale lichaampjes welke uit het protoplasma gevormd worden, en die in staat zijn weerstand te bieden aan invloeden, welke de gewone bacterie zouden vernietigen. Men onderscheidt hierin twee soorten a: Endo- gene sporen, b : Arthrogene sporen. a Endosporen. Deze ontstaan in het lichaam der staafjes- of spiraalvormen. In het begin doen zij zich voor als lichte, korrelige massa of als donkere stippen (Zie fig. 10) welke zich meeren

		Fig. io. Miltvuur.bacillen met sporen . i; -. ft vergrooting ^

		meer differentieeren van de rest van het lichaam. Soms vormt zich binnen in het staafje eene sterk



		22

		is nog ver van uitgemaakt. Men meent gezien te hebben dat zij eene huid hebben welke met cellulose overeen komt, en die een protoplasma klompje omsluit. In dit protoplasma beweren sommigen een kern gezien te hebben, anderen zijn de meening toegedaan, dat het geheele lichaam één kern is zonder protoplasma. Feitelijk is onze kennis op dit punt nog even ver als twee eeuwen geleden, toen zij ontdekt werden, en zijn onze beste mikroskopen van den tegenwoordigen tijd nog niet in staat ons den sluier op te lichten, welke dat gedeelte omhult.

		Zijn bacteriën dieren of planten? Over bovenstaande vraag is in den loop dezer eeuw heel wat getwist en geschreven, wat ons niet verwonderen kan wanneer wij in aanmer- king nemen de uiterst lage plaats die zij in de reeks der georganiseerde wezens innemen, onge- veer daar, waar het dierenrijk en het plantenrijk divergeeren, wanneer men volgens de tegen- woordige beschouwing der levende natuur aan- neemt dat beide rijken van een gemeenschap- pelijken oervorm afstammen. De eigenschap zich vrij te kunnen bewegen, welke zooals wij boven zagen, aan zoovelen van hen toekomt, gevoegd bij hun leefwijze op zeer samengestelde voedings- stoffen zijn zonder twijfel geschikt hen onder de dieren te rangschikken. Maar hun algemeene



		24 Verdeeling dek bacteriën. Terwijl men het thans wel algemeen eens is dat de bacteriën tot het plantenrijk behooren, is iedere verdere onderverdeeling in familiën, ge- slachten en soorten eene uiterst moeielijke taak gebleken, omdat het voor de onderzoekers zoo bezwaarlijk is typische kenmerken te vinden voor de verschillende groepen of familiën, wegens hun buitengewoon eenvoudigen bouw. Hoezeer zij echter ook op elkaar gelijken, toch is er geen twijfel aan dat er vele verschillende soorten bestaan, omdat zij bij onderzoek zoo zeer van elkaar afwijkende eigenschappen vertoonen. Maar volgens welke kenmerken moest die verdeeling plaats hebben? Ziedaar de moeielijk- heid. Moest er op het verschil in grootte, op de wijze van voortplanting of vorming der sporen gelet worden ? Zoo heeft men bv. tot het geslacht bacillus gebracht alle staafjesvormige bacteriën welke endogene sporen vormen. Voor de verdere onderverdeeling van dit geslacht was er dus volgens de zooeven vermelde wijze niet te komen. Men heeft toen andere kenmerken te hulp genomen, zooals den vorm in het uiterlijk voorkomen der colonie op vaste voedingssub- straten, zooals gelatine, agar, aardappels enz. De eigenschap nitrieten in nitraten om te zetten, dus het oxydeerend vermogen, verder of zij de eene of andere ziekte kunnen doen ontstaan; zooals men ziet alles meer physiologische en



		■ \', 5



		,., f.



		= 5

		biologische . dan morphologische eigenschappen. De gevolgen zijn dan ook niet uitgebleven; door het gebruik maken van zoo variabele ken- merken als de laatste zijn tot het determineeren is heel wat verwarring gesticht en het vraagstuk der classificeering tot heden nog verre van op- gelost. Het aantal soorten, wier karakter zoo scherp omlijnd is dat zij gemakkelijk herkend kunnen worden, is zeer gering ; de groote meer- derheid der mikroörganismen welke gevonden zijn in den loop der onderzoekingen is nog zoo slecht bestudeerd, en zijn hunne eigenschappen nog zoo vaag bekend, dat het onmogelijk is hen terstond van elkander te kunnen onderscheiden. Gewoonlijk houden de bacteriologen dan ook ieder eene lijst der organismen welke zij bij het een of andere onderzoek tegenkomen, waarop zij de opgemerkte eigenschappen noteeren. Uit den aard der zaak heeft zoodanige lijst slechts waar- de voor hem die haar samenstelde en is wegens de onvoldoende gegevens voor een ander van weinig belang. Zoo gebeurt het dan soms dat verschillende soorten slechts door één onder- zoeker zijn gevonden en beschreven, misschien wel gedoopt; maar ook kan het gebeuren, dat dezelfde soort door twee of meer onderzoekers gevonden en beschreven is, en wel onder ver- schillende narflen, omdat door de gebrekkige ge- gevens de resultaten moeielijk te vergelijken waren en de identiteit niet kon vastgesteld wor- den. En wanneer dit proces eenige malen her-



		26

		haalil is, kan de lezer zich voorstellen, welke verwarring er heersenen moet in de nomen- clatuur der bacteriën.

		Het variëeren dek bacteriën. Zagen wij in het bovenstaande reeds eenige oorzaken, waardoor het determineeren der ver- schillende soorten bemoeielijkt wordt, in nog hoogere mate is dit het geval door de aan vele toekomende eigenschap onder veranderde levens- omstandigheden, hunne karakteristieke kenmerken te veranderen. Er was zelfs een tijdperk in de geschiedenis der bacteriologie, dat men algemeen geloofde dat geene enkele soort standvastig was, dat zij zich onder verschillende vormen kan voordoen als coccus, bacillus etc. en verschillende eigenschappen bezat. Het is duidelijk dat het eene bij uitstek gewichtige vraag is, want daar- mede staat en valt het geheele systeem, maar zelfs tot op dit oogenblik is zij nog niet ten volle beantwoord en is niet te voorspellen wat het laatste woord daarin zal zijn. Van sommige soorten is zonder eenigen twijfel aangetoond dat zij in staat zijn hun physiologisch karakter te veranderen. Ziekte veroorzakende bacteriën b.v. verliezen die eigenschap onder zekere omstandigheden ; andere, welke melk zuur maken, of gelatine groen kleuren, of zelf kleur- stoffen ontwikkelen, eveneens. En daar dit soms



		«9

		te geven, eensdeels omdat hij meestal niet in de gelegenheid is alle verschenen bacteriologische verhandelingen en tijdschriften op te diepen, anderdeels omdat de beschrijving zelden zoo nauwkeurig en volledig is dat daarop terstond eene soort herkend kan worden. Deze methode van nummeren heeft bovendien het voordeel dat zij volstrekt geene verwarring schept, omdat zij de mogelijkheid ontloopt eene zelfde soort met twee of meer namen te doopen. Zijn naderhand alle te bepalen kenmerken voldoende bekend, dan kunnen zij vergeleken worden met wat door anderen gevonden is en blijkt dan dat zij niet er mede overeenkomen, dan is er nog steeds tijd en gelegenheid te over tot het geven van een naam.

		Waar bacteriën gevonden worden. In de geheele natuur is geene plant bekend welke zoo algemeen en veelvuldig voorkomt als de bacteriën, en juist aan deze eigenschap, ge- paard met hun verbazingwekkend productiever- mogen, danken zij hun grooten invloed in de georganiseerde wereld. Zij komen bijna overal op de oppervlakte der aarde voor; in den bodem, vooral daar waar deze vochtig en veel organische stof bevat, in groote hoeveelheid, hoewel slechts tot op geringe diepte, slechts weinige soorten leven dieper dan 1,5 M. Hun aantal wisselt af



		32

		of op andere wijze hun een halt geboden wordt. Door hunne alom tegenwoordigheid en hun ver- mogen scheikundige omzettingen teweeg te bren- gen in hun voedingsmateriaal, veroorzaken zij een voortdurende wisseling in de natuur. Alvorens daartoe over te gaan, willen we echter in \'t kort eerst een overzicht geven van de wijze waarop zij gekweekt en geisoleerd worden, en hoe men hen kan vernietigen.

		KwEEKING I>ER BACTERIËN; ReINCULTURES ; Kweekbedden. Zooals reeds in de inleiding dezer schets werd aangetoond, was eene der hoofdoorzaken der groote verwarring en tegenstrijdigheid der resul- taten bij bacteriologische experimenten verkregen, de groote moeielijkheid eene bepaalde soort te isoleeren en verder te kweeken onder zulke om- standigheden, dat zij de haar oorspronkelijk toe- komende eigenschappen behield en niet varieerde. In het vorige hoofdstuk zagen we dat de mikro- organismen overal op aarde voorkomen, zoodat het geene verwondering kan wekken als men in de een of andere materie een zeker aantal soor- ten bij elkaar aantreft. Ten einde nu uit te ma- ken welke van deze de oorzaak is van een of ander opgemerkt verschijnsel, \'t zij het ontstaan eener scheikundige verandering, het veroorzaken eener kleuring of eener ziekte, is natuurlijk in de



		35 welke telkens voor het enten van nieuwe kolfjes of buisjes met kiemvrije voedingsvloeistof genomen wordt slechts één organisme aanwezig is. Maar ook dan blijft de uitslag steeds zeer twijfelachtig. Hoe- veel kolfjes zouden er niet geënt moeten worden, om met wiskundige zekerheid, volgens de leer der waarschijnlijkheid, te kunnen voorspellen, dat er minstens één bij is dat het gezochte organisme bevat, vrij van alle andere soorten. Maar behalve deze onzekerheid doet zich nog eene andere voor, n.1. dat men soms eene hoeveelheid vloeistof krijgt om te enten welke geen enkele kiem be- vat, een ander maal eene welke twee of drie of meer bevat. Het is en blijft steeds eene omslach- tige, tijdroovende en zeer onzekere methode. Het was dan ook reeds eene groote schrede voor- waarts toen Schröter de vaste voedingssubstra- ten invoerde in den vorm van kiemvrij gemaakte aardappelschijfjes. Op deze vaste onderlaag wor- den de bacteriën gedwongen op de eenmaal in- genomen plaats te blijven, en kunnen zij zich daar vermenigvuldigen. Zorgt men nu slechts bij het uitstrijken van het entmateriaal dat dit zoo goed verdeeld wordt dat de verschillende orga- nismen elk eene afzonderlijke plaats innemen, te- vens ver genoeg van elkander verwijderd om aan de ontstaande koloniën ruimte te laten voor hunne ontwikkeling, dan is men reeds vrijwel nabij de oplossing. Slechts een nadeel hebben deze vaste substraten, zooals aardappels, rijstbrij, enz. zij zijn ondoorzichtig. Het kan zich dus voordoen 3*



		₄o

		deze cultuurmethode noemt men Steekcultuur. Wil men den groei aan de oppervlakte leeren kennen, dan laat men het buisje, terwijl zijn inhoud nog vloei- baar is, in hellenden stand bekoelen, (zie figuur i2j en strijkt over de aldus verkregen groote opper- vlakte iets van de kolonie uit de glasdoos; men ziet dan het organisme in zijne groeivvijze aan de oppervlakte z. g. n. Streepcultuur. Men kan dit procédé nog op velerlei wijzen variöeren, doch het zoude ons te ver voeren die hier alle op te sommen. In het bovenstaande was reeds eenige malen sprake van kiemvrij of steriel gemaakte voedingsstoffen, we komen hiermede tot het bespreken der metho- den hoe de een of andere stof steriel gemaakt kan worden, d. w. z. hoe men de daarin of daarop aanwezige organis- men kan dooden, want na al het aan- gevoerde zal het wel duidelijk zijn, dat men, om tot zuivere resultaten te ko- Fig. 12. men, beginnen moet er voor te zorgen, Cultuurbuisje . . met voedings- dat geen vreemde kiemen in het onder- schuinsche zoekingsmateriaal kunnen komen, dus \'stoid voor in de eerste plaats, de voor de kwee- streepculturen. ^ _gebruikte _stoffen _vrij _van _le. vende organismen moeten wezen. De methoden om hiertoe te geraken kan men in \'t kort tot vier rubrieken brengen. i^e. De verhitting in droge lucht tot op i6ö°2oo° C. 2^e. De verhitting in



		₄6

		Er heeft dan eene rotting plaats waarbij de kleef- stof wordt opgelost, welke de vezels bij elkander houdt. Het geheele proces is bekend onder den naam van roten" ; na droging worden dooreen eenvoudig mechanisch procédé de twee soorten vezels gescheiden. Het geheel is een typisch gistingsproces; van de rottende vezels stijgen uiterst onaangename geuren op, en het water bevat na afloop der gisting eene groote hoeveel- heid stoffen, welke als meststof gewaardeerd wor- den. Nog niet zeer lang geleden is het geheele proces eerst nauwkeurig bestudeerd geworden en daarbij de bacillus gevonden, welke de oorzaak is van de ontleding der pectinezure kalk. Tot op dit oogenblik is nog geen enkel procédé ge- vonden, dat op even doeltreffende wijze de beide vezelsoorten scheidt, en ons dus van de hulp der bacteriën ontslaat. Wat voor de hierboven genoemde drie vezel- stoffen gezegd werd, geldt ook voor cocosvezels, welke verkregen worden van het omhulsel der cocosnoten, hiervoor wordt een rotings"proces gevorderd van minstens zes maanden tot een jaar. Dan zijn de vruchtvezels zoo week geworden dat zij van elkander gescheiden kunnen worden om verder de bewerking te kunnen ondergaan, die hen geschikt maakt voor de fabricage van vloermatten, vloerzeilen, borstels enz., alle zoo hoog geroemd om hunne stevigheid. Natuurlijk moet er bij het rotings"proces maat gehouden worden en kan men het niet willekeurig lang



		47 uitstrekken omdat dan de vezel te veel aangetast werd; want het kan niet ontkend worden, dat het reeds plaats grijpt gedurende den vrij korten tijd der roting en het lijdt geen twijfel, dat, wanneer er een mechanisch procédé bekend werd, waarbij op even doeltreffende wijze de twee vezelsoorten gescheiden konden worden, een product verkregen werd, beter dan thans het geval is. Ook bij de praeparatie der Sponzen wordt gebruik gemaakt van de eigenschap der bacteriën organische stoffen te ontbinden. De sponzen zijn oorspronkelijk de woningen van zeedieren ; de poriën, welke men er in vindt, zijn gedurende het leven geheel gevuld met de weeke deelen van het dier, welke vóór het gebruik ver- wijderd moeten worden. Daartoe worden zij slechts aan de zonnewarmte blootgesteld, en weldra treedt de bacteriënvegetatie op, welke de weeke deelen aantast; nadat dit plaats gehad heeft, worden zij eenvoudig uitgewasschen en zijn dan voor gebruik geschikt.

		Nuttige toepassing der stofwisselings- producten van bacteriën. Van hoeveel belang enkel de ontledende kracht der mikroörganismen ook moge zijn voor de in het vorige hoofdstuk genoemde takken van nijver- heid, nog veel belangrijker zijn de daarbij ge



		5-

		groote rol spelen en die veranderen natuurlijk niet. De grootste aanwinst in de gistingsindustrie is voorzeker wel de gebleken mogelijkheid zelfs uit mout, dat anders slechts bier oplevert, wijn te maken, zooals Sherry, Madera, etc, door het onder zekere voorzorgsmaatregelen te laten ver- gisten door de gist welke op de Xeres en Madera druiven voorkomt, en welke wijnen thans in den handel gebracht worden onder den naam Malton- wijnen.

		Azijn. Het handelsbelang van den azijn, hoe groot het ook zij, kan natuurlijk niet vergeleken worden met dat van de producten der alkoholische gisting. Onder azijn verstaat men eene slappe oplossing van azijnzuur in water, soms nog in vereeniging met andere stoffen welke aan de verschillende azijnsoorten een typischen geur en eene kleur geven, afhankelijk van het materiaal waaruit zij bereid zijn. Steeds echter is de gewone alkohol het uitgangsmateriaal; hij wordt eenvoudig door zuurstof uit de lucht geoxydeerd. Hoewel ook langs zuiver scheikundigen weg deze oxydatie kan verkregen worden, b. v. door middel van platinaspons, toch is deze methode practisch on- uitvoerbaar. Bij de bereiding gaat men uit van verschillende slappe oplossingen van alkohol door gisting ver-



		55

		den reuk van het product, en hoewel de azijnfa- brikanten niet zoo kieskeurig zijn in hun uit- gangsmateriaal als de brouwers, heeft toch het experiment geleerd dat met zuivere cultures de beste resultaten bereikt worden.

		Melkzuur en uoterzuur. De bereiding dezer beide zuren heeft op verre na niet dien omvang als de azijnfabricage. Beide worden in de techniek weinig gebruikt, alleen als geneesmiddel en grondstof voor de bereiding van vruchten aroma\'s hebben zij eenige betee- kenis. Ook hier is de mensch weder geheel op de bacteriën werking aangewezen, want hoewel ook langs scheikundigen weg deze zuren te ver- krijgen zijn, zoo is dat procédé toch te omslach- tig en kostbaar om er technisch van gebruik te kunnen maken. Het melkzuur is zooals we later zien zullen het zuur, dat gevormd wordt bij het zuur worden der melk; en hieraan neemt niet slechts ééne bepaalde soort van organismen deel, want zooals het onderzoek geleerd heeft zijn er verscheidene in staat uit allerhande stoffen dit zuur te pro- duceeren; in elk proefje zuur geworden melk zal men dus eene menigte van deze organismen kunnen aantreffen. Bij de fabricage kan men dus uitgaan van melk, maar om spoediger tot een zuiverder product te geraken neemt men



		57

		tici het rechts draaiende zuur, de Bacillus acidi laevolactici het links draaiende, terwijl de Ba- cillus acidi lactici het optisch onwerkzame zuur levert; dat echter door hoogere Schimmels zoo- als Penicillium glaucum ontleed kan worden in zijne twee componenten ; de schimmel gebruikt hierbij het links draaiende zuur als voedsel, en laat het rechtsdraaiende onaangetast, zoodat het ten slotte overblijft. Het Boterzuur wordt op dezelfde wijze ver- kregen, daarbij wordt ook eerst melkzuur ge- maakt, doch dan treden andere mikroörganismen in werking, welke het gevormde melkzuur verder tot boterzuur omzetten.

		Indk;oiiereidixg. Zooals men weet verstaat men onder Indigo de donkerblauwe kleurstof, welke uit het sap van planten gemaakt wordt, die hoofdzakelijk tot het geslacht Indigofera behooren. Daartoe brengt men de gekneusde planten in gemetselde bakken, stampt ze er vast in en laat hen ver- volgens aan de zeer spoedig intredende gisting over, gedurende veertien dagen. Bij deze gisting heeft het volgende plaats: in het plantensap komt eene stof voor welke Indican genoemd wordt en vrij samengesteld van bouw is : door de werking van eene specifieke bacteriënsoort, welke reeds op de bladeren der plant voorkomt,



		58 wordt dit Indican gesplitst in de eigenlijke blauwe kleurstof Indigo en eene suikersoort, genaamd Indigglucine. Door de reduceerende kracht der suikersoort, of misschien tengevolge van andere processen welke nog plaats vinden in de gistende massa, wordt de Indigo, welke in water onoplos- baar is, omgezet in eene kleurlooze verbinding, welke wel oplost. Men laat dan de vloeistof afloopen in een tweeden bak, waarin zij vlijtig omgeroerd wordt. De zuurstof der lucht zet dan de kleurlooze verbinding weder om in de blauwe Indigo, welke bij rustig staan bezinkt en ver- zameld wordt. Dat het proces bepaald verloopt op de aangegeven wijze, dus een echt fermen- tatie-proces is door de werking der bacteriën is bewezen geworden, door steriel gemaakte planten in steriel water te plaatsen, er heeft dan geene indigovorming plaats. Brengt men er dan eene kl eine hoeveelheid der bacteriën in, zoo begint de gisting reeds spoedig en verschijnt de indigo kleurstof. Bacteriën hij de fermentatie der Tabak. Een analoog proces, hoewel van eenigszins anderen aard als bij de indigobereiding, heeft plaats bij de bewerking welke de Tabak onder- gaat eer zij geschikt is om gerookt te worden. In de tabaksbladen komt namelijk, evenals in alle andere planten, eene vrij groote hoeveelheid



		59

		eiwitstoften voor. Wanneer deze nu niet ver- wijderd werden, zouden de bladen bij liet bran- den, in plaats van de welriekende geuren, welke zij na de toebereiding afgeven, een lucht van brandend hoorn ontwikkelen, dus verre van aan- genaam. Maar behalve deze verandering spelen nog zeer vele andere factoren daarbij mede, ten deele processen van scheikundigen of physischen aard. Gewoonlijk worden de tabaksbladen, na afgesneden te zijn, zorgvuldig gedroogd, dan laat men hen weder vochtigheid opnemen uit de atmospheer, en zet hen daarna op hoopen. Reeds zeer spoedig ziet men de temperatuur in den hoop rijzen, eene aanwijzing dat er een gistings- proces plaats heeft; na verloop van zekeren tijd worden de hoopen omgezet, zoodat al wat eerst boven op lag, dan onder komt, en dus alle deelen gelijkmatig door het proces veranderd worden. Is dit hoofdproces afgeloopen, dan wordt de tabak naar de verschillende fabrikanten ver- zonden, waar zij nog eene verdere bewerking ondergaat, afhankelijk van het product dat men er van krijgen wil, \'t zij rook- of snuiftabak. Maar in elk geval zijn het gistingsprocessen ; zoo wordt b.v. de snuiftabak aan een veel meer gecompliceerde bewerking onderworpen dan rook- tabak; soms wel, na gemalen en met sommige ingrediënten vermengd te zijn, aan twee of drie verschillende bewerkingen, welke weken of maan- den kunnen duren. Gedurende het laatste gis- tingsproces wordt de bijzondere reuk en kleur



		6o

		der snuif ontwikkeld, evenals bij de oorspronke- lijke of opvolgende gisting die van rooktabak. Intusschen heeft de tabakplanter ook met eene menigte organismen rekening te houden, welke het geheele proces kunnen doen mislukken. Wanneer gedurende het drogen en het fermenteeren de temperatuur, de vochtigheid en het toetreden dei- lucht niet zorgvuldig geregeld worden, ontstaan terstond ziekten in het product, welke zijne waarde kunnen doen dalen of zelfs geheel vernietigen ; dit schijnt door verschillende organismen ver- oorzaakt te worden, hij moet dus voortdurend op zijne hoede zijn tegen deze vijanden en daar- om is de geheele bereiding der tabak, van het oogenblik dat zij geoogst wordt af, tot dat zij geheel geschikt is voor gebruik, eene zeer moeite- volle operatie, welke licht mislukt, indien niet de grootste voorzorgen genomen worden. Zooals iedereen bekend is, hangt de waarde van de tabak in de eerste plaats af van de geur die zij bij het branden ontwikkelt en ten tweede van de kleur; en aangezien het bewezen is dat deze zich gedurende de gisting ontwikkelen, tengevolge van de levensprocessen der bacteriën, zoo lag het voor de hand te besluiten, dat de verschil- lende, qualiteiten der tabak grootendeels toege schreven moesten worden aan de werking van verschillende soorten van mikroörganismen. Het getal bacteriënsoorten, welke op de tabaksbladen gevonden worden, is dan ook zeer groot. En dit is geene zaak van ondergeschikt belang; tot op



		6i

		zekere hoogte heeft de proefneming bewezen, dat bepaald de waarde der tabak afhankelijk is van de soort van organismen welke aan het gistingsproces deelnemen. Uitgaande van deze onderstelling, hebben som- mige bacteriologen getracht, tabak, welke onder gewone omstandigheden eene inferieure qualiteit oplevert, te laten fermenteeren met organismen, gecultiveerd van bladen, welke eene zeer supe- rieure qualiteit geven. En naar zij berichten zijn hunne proeven met succes bekroond. Het gaat hier evenwel mede als met de verbetering van wijn, door gistsoorten te gebruiken, welke de beste wijnen opleveren ; evenals daarbij nog alles verre van volledig bekend is, zelfs de scheikun- dige verbindingen welke het bouquet van den wijn veroorzaken, onbekend zijn, om te zwijgen van de wijze waarop zij ontstaan, zoo ook bij de tabak. De specifieke aroma\'s welke bij het rooken zich ontwikkelen, zijn geheel onbekend, evenmin de stoffen waaruit zij ontstaan, en zoolang dit niet voldoende opgehelderd is, kan er ook geen sprake zijn eene rationeele fermentatie in te voeren door middel van zuivere cultures, juist omdat men niet weet welke stoffen ontwikkeld moeten worden en welke niet. Hierbij zoude dan nog komen dat het groote aantal bacteriën, dat op de tabaksbladeren voor- komt, volledig bekend zoude moeten zijn in al zijne biologische en physiologische eigenschap- pen. Zoodra echter onze kennis in dit opzicht



		62

		wat meer vooruitgegaan zal zijn, zal er onge- twijfeld ook hier eens eene geheele hervorming optreden, zooals deze reeds heeft plaats gehad in de brouwerij en spiritusfabricage. Geheel en al zal echter het verschil in qualiteit nooit op- geheven kunnen worden ; de verscheidenheid in anatomischen bouw der bladen, in scheikundige samenstelling, als gevolg van de botanische soort of van invloeden van den bodem en het klimaat kunnen nooit geheel gecompenseerd worden door eene fermentatie met andere bacteriën.

		Ongewenschte gistingen en ontledingen. Voor dat wij van dit onderwerp afstappen, willen we nog even een en ander opmerken over sommige veel last en moeite veroorzakende gistingen en omzettingen, welke in verschillende takken van nijverheid optreden, welke bizondere methoden vereischen, soms zelfs eene geheele industrie wederom in het leven geroepen hebben, om hun optreden te verhinderen. Als de oor- zaak van alle ontledingen kunnen de bacteriën, hoe gewenscht hunne aanwezigheid soms ook moge zijn, toch vaak ook veel last doen ont- staan wanneer zij in materiaal geraken dat men juist tegen deze ontledingen en gistingen wil vrijwaren. Juist omdat zij zoo overvloedig overal voorkomen, kan men er vast staat op maken, dat geene stof, voor gisting geschikt en blootge-



		63

		steld aan de lucht of aan water, van hun aanval verschoond blijft. Daar vandaan dat het onmo- gelijk is vruchten, vleesch, groenten enz. gedu- rende langen tijd te bewaren, zonder hulp van bizondere methoden. Geconserveerde vleesch wa- ren of groenten of vruchten, zijn dus niets anders dan vleesch of groenten beschut tegen de in- werking van mikroörganismen. Op grond van het vroeger aangeroerde over de levensvoor- waarden en het dooden der kiemen is de zaak buitengewoon eenvoudig in theorie. Of men verwarmt het te conserveeren materiaal tot op eene hooge temperatuur waardoor de aanwezige kiemen gedood worden, en sluit het hermetisch af van de lucht terwijl het nog heet is, zoodat geen nieuwe organismen kunnen toetreden. Op deze wijze wordt aan de zuurstof, door de verwar- ming uitgedreven, het weder binnendringen belet en daarmede een hoofdfactor voor bacteriëngroei uitgesloten. Of wel men onttrekt het voor iederen groei zoo noodige water, men droogt dus de stof uit (gedroogde groenten, vleesch enz.) of men brengt haar in eene ruimte waar de temperatuur dicht bij het vriespunt ligt in ijskelders en ijskasten, waaraan de geheele kunstmatige ijsindustrie hare opkomst te danken heeft of men stelt haar bloot aan den rook van smeulend hout, waardoor de bacteriën gedood worden door de in dien rook voorkomende dampen van scheikundige verbin- dingen welke als sterke kiemdoodende middelen bekend zijn, nl. phenol en zijne homologen.



		64

		Tevens wordt hierbij het eiwit in de buitenste lagen voorkomend, in een onoplosbaren staat gebracht, waardoor het dan tevens eene beschut- tende laag vormt tegen latere indringing van nieuwe kiemen en tegen de verdamping van het water waardoor het vleesch geheel zoude uit- drogen binnen korten tijd. Of wel men legt het vleesch in eene sterke zoutoplossing (pekel) welke ook eene groote antiseptisehe kracht bezit. Het is nu toch een merkwaardig feit dat de meeste dezer methoden om vleesch te conser- veeren reeds lang in de praktijk toegepast waren voor men iets van den samenhang wist tusschen rotting en bacteriën en de praktijk dus een heel eind vooruit was op de theorie. Soms echter zijn de bacteriën van waarde in onze voedingsmiddelen; zoo zouden de liefheb- bers van haut-goiit aan wild zich daarvan moeten spenen zonder bacteriën ; onze huismoeders geen zuurkool krijgen zonder hunne hulp omdat zij slechts ontstaat door eene melkzuur gisting, wij allen den zoo hooggewaardeerden fijnen smaak der boter en der verschillende kaassoorten mis- sen zonder hunne assistentie; hierover zullen we in een volgend hoofdstuk nog een en ander mededeelen.



		65

		De rot. der Bacteriën in de Zuivel- i5ereiding. Deze tak van nijverheid is wel een der oud- ste, welke de mensch beoefend heeft; van het oogenblik af dat hij zich huisdieren hield is hij er mede vertrouwd geworden, en heeft gedurende al die eeuwen welke ons van dat tijdstip schei- den, louter door ervaring, de meest geschikte bereidingswijzen leeren kennen, zonder dat hem de oorzaken, het waarom en hoe bekend waren. Uit den aard der zaak was deze nijverheid in vroegere tijden, bij de slechte middelen van ver- voer, de minder dichte bevolking enz. van veel minder belang, daar zij slechts het product in beperkten kring kon afzetten. Maar sedert de aanwas der bevolking in de steden zoo reusach- tig toegenomen is en aldaar geene of niet noe- menswaardige zuivelbereiding plaats heeft, de middelen van vervoer oneindig veel verbeterd zijn, zoodat het mogelijk is de producten in ge- schikte transportmiddelen over groote afstanden te verzenden, heeft zij eene uitbreiding en be- teekenis gekregen welke moeielijk overschat kan worden. Tegelijkertijd bleek het meer en meer dat de oude empirische methoden, waarbij zoo vaak allerlei onverwachte tegenspoed ondervon- den werd, zonder dat de oorzaak kon opge- spoord worden, op een meer wetenschappelijke basis behoorden opgebouwd te worden. En zoo- doende leerde men allengs dat die nieuwe me- V. D. Marck, Bacteriën, 5



		66

		thoden, alleen door toepassing der ontdekkingen op bacteriologisch gebied, konden gevonden worden ; het bleek dan ook al ras dat de fabri- kanten der melkproducten meer afhankelijk zijn van de bacteriën en hunne werking dan misschien eenige andere klasse van industriéelen. In de hedendaagsche zuivelbereiding speelt dan ook het tegengaan van den groei der mikroörganis- men in melk, en het bevorderen van den groei in room, boter en kaas eene hoofdrol.

		OORSPRONC; DER BACTERIËN IN MFXK. Om te beginnen willen wij opmerken dat de melk op het oogenblik van afscheiding in de uiers der gezonde koeien, geheel vrij van bacte- riën is. Zooals wij reeds in een der vorige hoofdstukken zagen worden de bacteriën, hoe zeer zij ook overal verspreid zijn, niet gevonden in het bloed en de lymphe van gezonde dieren en worden zij niet afgescheiden door hunne klieren; daarom is de melk, afgescheiden door de melkklier, vrij van bacteriën. Het heeft lang geduurd eer het bewijs voor dit feit geleverd werd, doch ten slotte is men er in geslaagd het onomstootelijk vast te stellen. In de tweede plaats heeft men aangetoond dat alle veranderingen welke in de melk plaats grij- pen na hare afscheiding veroorzaakt worden door den groei van bacteriën. Dit werd even-