INZONDEIUIEID TEN GEBRUIKE UU

BIJZONDERE R. K. SCHOLEN,

0^r W. J. F NUYENS,

�erkel�k goedgekeurd.

C. i.. VAN LANGKNHUYSEN,
tk. AMSTERDAM.

INZONDERHEID TEN GEBRUIKE BIJ

BIJZONDERE R. K. SC��0^TEN,

D^r W. J. F. NUYENS

Kerkelijk goedgekeurd.
------------------------------;--------

O. L. VAN LANGKNHTJ�SBN,
te AMSTERDAM.

De Vadcrlandsche Geschiedenis aoor de Jeugd, bewerkt door den
verdienstvollen N�YENs, wordt niet alleen gaarne door ons goed-
gekeurd, maar tevens, om de vele voortreffelijke eigenschappen,
voor het gebruik op de R. K. Scholen bijzonder aanbevolen.

Haahlem, 19 Sept. 1870. H. VAN BEEK.

Een mijner vrienden, een man, die onder de katholieken
een algemeen en welverdiend vertrouwen geniet; een man,
die zich van de onderwijskwestie eene studie heeft gemaakt,
en in eene der aanzienlijkste steden des lands, het katho-
liek onderwijs op alle mogelijke wijze behartigt en bevor-
dert: die vriend zeide tot mij , ruim een jaar geleden: � Schrijf
een dergelijk boekje (bij had de vaderlandsche geschiedenis
van het ISut van \'t Algemeen in de hand) voor onze katho-
lieke schooljeugd en ge doet er nog meer nut mede, dan
met nwe Geschiedenis der Nederlandsche Beroerten."

Ik dacht daarover na: ik overwoog rijpelijk, hoe de geschiede-
nis aan eene jeugd, die katholiek en Nederlandsen te gelijk is,
diende onderwezen te worden: ik overwoog het rijp en ge-
ruimen tijd. Toen nam ik het besluit, in een boekje, van
circa veertien vel klein 8°, eene schets van de vaderland-
sche geschiedenis te schrijven voor mijne eigene kinderen ,
voor twee knapen van tien tot twaalf jaar. Ik beproelde wat
zij begrepen , of wat hun zonder moeite begrijpelijk kon ge-
maakt worden.

Zoo is dit boekje ontstaan.

Ik heb het als vader voor mijne eigene kinderen geschre-
ven , met het voornemen, om het onder bereik van geheel
de katholieke jeugd in Nederland te brengen.

In dit kleine boekje heb ik, voor kinderen , alles zoeken
neder te leggen , wat een langdurige beoefening van de ge-
schiedenis in het algemeen, en die mijns vaderlands in het
bijzonder, mij geleerd had daarin op den voorgrond te moe-
ten stellen , en naar de methode, die mij als de beste is
toegeschenen.

Ik zal hier mijne zienswijze beknopt uiteen zetten.

De \'wereldgebeurtenissen (ss geschiedenis), worden geleid

door Gods voorzienigheid: de mensch kan, door zijnen vrijen
■wil Gods raadsbesluiten voor een oogenblik zoeken tegen te
■werken; maar God leidt de gebeurtenissen, ondanks des men-
schen verkeerdliedeu, gelijk Hij besluit.

Van daar dat de geschiedenis der maatschappijen, en de
geschiedenis van den godsdienstigen toestand der maatschap-
pijen niet van elkander kunnen gescheiden worden.

In de geschiedenis des Nederlandsclien volks is, sinds de
reformatie, het katholiek element te veel over het hoofd
gezien, de katholieke traditie vergeten of achterwege ge-
schoven.

In eene geschiedenis der Nederlanden, moet evenzeer ge-
let worden, op de Zuidnederlandsche gewesten van Neder-
landschen stam : b. v. op Brabant, Limburg , Vlaanderen ,
als op de Noordnederlandsche , Holland enz. Dit is in nage-
noeg alle boekjes voor de jeugd veronachtzaamd.

De geschiedenis moet niet uitsluitend zijn , de geschiede-
nis van vorstenhuizen , of van oorlogen , maar van alles wat
den maatschappelijken toestand eener natie belangt.

Dit alles kan evenzeer tot grondslag strekken voor een
klein boekje voor de jeugd, als voor een uitgebreide geschie-
denis des Nederlandschen volk.

Ziedaar den draad mijner gedachten , bij het schrijven van
dit boekje.

Een ieder weet, dat de wijze -waarop de geschiedenis des
Vaderlands, op niet-Katholieke scholen werd onderwezen,
eene der groote grieven der katholieken sinds jaren geweest
is, en nog is.

Wil men zich zelven gelijk blijven, dan moet men, ook
vooral bij het onderwijs der geschiedenis, den godsdiensti-
gen grondslag in het oog houden. Daarom is een schoolboek,
waarin alleen gezorgd wordt voor het niet kwetsen der
Roomsch-Katholieken onvoldoende.

WAT DE GESCHIEDENIS IS.

1. De geschiedenis noemt men liet verhaal van hetgeen vroe-
ger niet eenen persoon, met eene stad of mrt een geheel
volk is voorgevallen. De geschiedenis van eenen persoon noemt
men levensbeschrijving; de geschiedenis van eene stad stads-
geschiedenis ; terwijl de geschiedenis van landen genoemd
wordt, bij voorbeeld. Engeliche, Fransche, Duitsche geschie-
denis. Men heeft ook andere geschiedenissen, zooals de
Algcmeene geschiedenis, die de gebeurtenissen verhaalt van
alle volken der wereld; de Bijbelsche geschiedenis, die het
verhaal geeft van de gebeurtenissen, in het Oude en Nieuwe
Testament vermeld; de Kerkelijke geschiedenis, die verhaalt
wat er voorgevallen is met onze heilige Kerk. sinds de
Zaligmaker in de wereld verscheen. Van al deze geschiede-
nissen willen wij u thans niet spreken. Wij willen u onder-
houden over de geschiedenis van ons vaderland, van het
tegenwoordige koninkrijk der Nederlanden. Wij noemen die
vaderlandsche geschiedenis.

2. Het is van zeer groot belang voor u, mijne kinderen!
daarvan althans iets te weten. Hoe zoudt gij zoo onver-
schillig kunnen zijn, dat gij u niet bekomraerdet omtrent
hetgeen in vroegere tijden is geschied met het land, waarin
de goede God u heeft laten geboren worden? Het is een
heilige plicht voor ieder mensch, zijn vaderland te beminnen.
Groote, vrome mannen, van wie de H. Schrift spreekt,
beminden hun land met innige liefde. Hoe beminde koning
David zijn vaderland! Hoe treurden profeten, als Isa�as, om
het ongeluk van hun dierbaar land, van Judea! Hoe offerde

de vrome held Judas de Machabe�r zijn leven op voor zijn
vaderland\' Dit alles zult gij vel in de bijbelsche geschiede-
nis geleerd hebben of\' gij zult bet nog loeren. Wij zullen
u evenwel een nog oneindig heiliger voorbeeld van belde
voor het vaderland geven. Hoe beminde onze aanbiddelijke
Heiland tiet land, waarin bij op de wereld was verschenen;
hoe weende hij over het lot van Jeruzalem, dat hij in zijne
goddelijke wijsheid vooruit kende!

Het is derhalve uw plicht dat gij uw vaderland bemint.
En iioe zou men iets beminnen, wat men niet kent? En boe
zou men niet wdlen weten wat er vroeger is geschied niet
degenen, die men bemint? Vraagt gij soms niet met belangstel-
ling naar de vroegere lotgevallen uwer ouders? En zoudt
gij niet met belangstelling vragen naar de vroegere lotge-
vallen van uw vaderland?

3. (iij moet dus, zeg ik, nw vaderland beminnen; gij moet,
omdat gij het bemint, de geschiedenis van dat land begeeren
te kennen. Maar omdat gij uw vaderland bemint, behoed
gij niet alle daden van onze voorouders, dat is van de
�nenscheii, die vroeger in ons vaderland geleefd hebben , goed
te keuren, (iij weet dat de mensch gemakkelijk kan dwa-
len, dat bij niet altijd (iod en (jods geboden voor oogen
houdt, dat bij vaak in groote zonden vervalt. Xu zijn
onze voorouders meer dan eenmaal in groote verkeerd-
bedeu vervallen, evenals dit nu nog dagelijks met vele
volken geschiedt. Zulke verkeerdheden moet men niet goed-
keuren, al hebben onze voorouders die ook begaan. Kwaad
blijft altijd kwaad, door vvicn of bij welke gelegenheid het
wordt bedreven. De daden van vele Nederlanders, die vroeger
loeiden, inag men daarom veilig afkeuren, men moet het
doen wanneer zij kwaad zijn. De geboden Gods moeten
voor ons de maatstaf wezen, waaraan wij toetsen of iets
geoorloold of ongeoorloold is.

4. Wat meer is: mocht bet geschied zijn dat soms uit kwade
daden heilzame gevolgen voortsproten, mag men evenwel
nog niet zeggen dat die daden goed waren, wijl zij goede

uitkomsten opleverden. Goed hlijft goed en kwaad blijft
kwaad. Het is de oneindige goedheid Gods, die meermalen
iels, wat de menschen verkeerd doen, ten goede doet uit-
komen; maar liet is dan de wijze beschikking Gods, die
het goede veroorzaakt, niet de kwade daad der menschen.

Dit moet gij bij het leeren van de geschiedenis van uw
vaderland altijd in het oog houden.

len tweede moet gij niet vergeten dat gij uw vaderland
moet beminnen, al hebben onze voorouders ook soms ver-
keerde daden bedreven.

5. Er is nog iets, mijne kinderen ! wat gij nooit uit het oog
moet verliezen. Dal punt is zelfs van zulk groot gewicht, dat ik
enkel daarom voor ulieden deze geschiedenis schrijl. lleL is
het volgende: de menschen stellen maar al te dikwijls zaken
en daden, die in vroegere eeuwen zijn voorgevallen, geheel
anders voor dan zij inderdaad geschied zijn. Dit is vooral het
geval geweest met de voorstelling van de geschiedenis van
ons vaderland.

De eerste oorzaak daarvan is de volgende: men heelt sinds
vele jaren de geschiedenis van ons vaderland beschouwd,
zooals die vroeger door voorname protestantsche man-
nen werd beschreven. Maar die mannen beschouwden de
zaken geheel anders als wij. Zij erkenden de roeping van
de heilige katholieke Kerk niet. Zij vermeldden niets van
de ongerechtigheden, welke onze katholieke voorouders
hebben ondergaan. Nog meer: velen van hen stelden de
zaken in een geheel verkeerd licht. Door al te groote lielde
voor de Protestanten van vroegere eeuwen gedreven, duid-
den zij alles, wat die gedaan hadden, ten goede. Door al te
groote vooroordeelen tegen de Katholieken verblind, duid-
den zij alles, wat die gedaan hadden, ten kwade. Nu was
daarvan het gevolg, dat vele kinderen reeds in hunne prille
jeugd eene geheel verkeerde voorstelling van de gebeurte-
nissen , die in vroegere eeuwen in ons vaderland geschied,
zijn, verkregen.

6. Maar nu vraag iku, mijne kinderen! zoo iemand uit on»

wetendheid of\' uit boosheid zeer veel kwaad van uwe moe-
der, dit\' gij zoo bemint en die gij verplicht zijt zoo te be-
minnen , vertelde, zoudt gij het dan willen gelooven? Neen. �
Ik zal nog meer zeggen: gesteld eens, zeer vele menschen ver-
telden u van haar zooveel kwaad, dat gij het inderdaad
begont Ie gelooven, zoudt gij dan nog diezelfde achting aan uwe
moeder blijven schenken!\' Gij zoudt haar willen blijven be-
minnen, omdat zij uwe moeder was, doch gij zoudt haar
minder achten, omdat gij meendet dat zij dikwijls zeer kwa-
lijk gehandeld had. Maar zoo er nu iemand kwam, die u
zeide: al het kwaad, wat men van uwe moeder gespro-
ken heeft, is onwaar: ik zal u do zaak eens .\'echt duidelijk,
kort en bondig vertellen: zoudt gij dan niet opgetogen van
vreugde zijn.\'

Welnu, men heeft meermalen vroeger aan kindereu ver-
teld dat onze moeder, de heilige Kerk, in de Nederlanden
verkeerd gehandeld had: dit was eene dwaling. Vrome en
verstandige mannen wisten het wel beter. Zij hebben dan
ook gezorgd dat men u, kindereu! een onderwijs zou
geven, waardoor gij de waarheid zoudt hooren en opgeleid
«orden tot deugd en plichtsbetrachting. Die mannen, die
zooveel zorg voor uw welzijn dragen, die onderwijzers, die
u zooveel nuttigs en zooveel waars loeren, moet gij hoogach-
ten en hunne lessen moet gij in uw geheugen prenten. Gij
zult er u wel bij bevinden.

Na u dit als eene kleine inleiding gezegd te hebben, zal
ik thans overgaan tot de eigenlijke geschiedenis van ons va-
derland.

OVER DEN STAAT VAN ONS VADERLAND IN DE
VROEGSTE TIJDEN.

1. Ons vaderland, zooals gij op de kaart kunt zien, ligt
aan den noordwestelijken uithoek van het vasteland van

Europa. Het wordt ten noorden en ten -westen begrensd
door de Noordzee; ten oosten grenst liet aan Duitscliland,
ten /.uiden aan Belgi�. Het wordt van aile kanten door-
sneden niet rivieren, die uit andere landen naar ons vader-
land komen en zich daar in de zee uitstorten. De Rijn,
de Maas en de Schelde zijn de voornaamste dier rivie-
ren: hare verschillende zijtakken zullen wij niet noemen;
gij zidt ze uit de aardrijkskunde leeren kennen. De rivieren
nu, welke uit hoogere bergstrekcn van het tegenwoordige
Zwitserland en Frankrijk haren loop naar het noordwesten
nemen, hebben daar voor een lal van eeuwen, nog voor de
komst van onzen Heiland op deze aarde, telkens haar
slib achtergelaten, Zoo heeft zich later een groot gedeelte
van den bodem van Nederland gevormd. De vruchtbare klei-
streken van Holland, de zeeuwsche eilanden en andere ge-
deelten van ons land zijn op die wijze gevormd geworden.
Met recht kan men zeggen dat de grond van de Nederlanden
eerst door de wateren gevormd, toen door de wateren
overstroomd en later weder aan die wateren ontroofd is
ge v orden.

2. Immers toen zich eenmaal in den loop van eeuwen , door
de aanslibbing der groote rivieren, de grond van het tegen-
woordige Nederland, althans voor een groot gedeelte, had
gevormd, bleven diezelfde rivieren toen, evenals nog heden,
langs onze landen haren weg naar de zee volgen. Nu geschiedde
het dikwijls dat die rivieren overstroomden; bij die gele-
genheid vormden zij poelen, moerassen, ja. gehcele meren
Die overstroomingen moeten in vroegere eeuwen zeer dikwijls
plaats gehad hebben. Zooals u bekend is, bestaat ons va-
derland voor een belangrijk gedeelte uit droog gemaakte nie-
ren, en die meren hebben zich voor eeuwen herwaarts , vooral
door overstroomingen vanden Rijn, gevormd. Een ander ge-
deelte van ons vaderland, zooals een aanzienlijk deel der
provincie Limburg, is echter niet door die aanslibbingen der
rivieren gevormd geworden; ook is dat geen land, dat men
later droog gemaakt heeft; integendeel, het is van veel oudere

dagteekening. Het is land, dat reeds aanwezig was, toen mis-
schien Holland en Zeeland nog niet bestonden.

Daarentegen is ook veel van hetgeen vroeger land was
later weder zee of water geworden. Wat thans de Zuider-
zee is, \'«as voor achttien eeuwen voor een groot gedeelte
land. De Rijn stroomde niet verschillende takken door dat
land heen en liep hij Texel en Vlieland in de Noordzee uit.
Midden in dat land, wat thans de Zuiderzee is, lag het meer
Flevo (of Vliemeer). Allengs heeft de zee het land verzwolgen;
het meer Flevo heelt zich vereenigd met de wateren der zee, en
zoo is allengs de Zuiderzee ontstaan. Dit is niet op eens, maar
misschien in den loop van verscheidene eeuwen geschied.
In het jaar 12!>0 bestond de Zuiderzee geheel en al; twee-
honderd jaren vroeger was er nog een zeer groot hosch,
■waar in 1250 reeds alles water was.

Zoo heeft zich ook de Dollart in de provincie Groningen
gevormd, waar vroeger land was. Zoo is ook in het jaar
1412 de Biesbosch, tusschen Zuid-Holland en Noord-Brabant,
door eene verschrikkelijke overstrooming gevormd geworden.

3. De bodem van ons vaderland heeft derhalve, in den loop
van meer dan achttien eeuwen, eene zeer groote verandering
ondergaan. Waar thans zeer schoon en vruchtbaar land is.
■was toen water. Zeer veel land van vroegere eeuwen is
thans water. Maar ook in andere opzichten hebben zeer
groote veranderingen plaats gehad. Voor negentien eeuwen
waren er nog geen e steden en dorpen. Geheel het land was
overdekt met groote en dichte bosschen, waarvan het Haag-
sche bosch en de Haarlemmerhout nog overblijfselen zijn.
Ook waren er zeer uitgebreide moerassen. In dat boschrijke
en moerassige land leefden misschien niet eens zooveel men-
schep, als thans in de stad Rotterdam all��n.

4. Nog lang voor de geboorte van Christus leefde in het tegen-
woordige Drenthe een volk, dat de Kiinbren wordt ge-
noemd. Deze hebben die groote steenhoopen gemaakt, bekend
onder den naam van hunnebedden en waaronder waar-
schijnlijk hunne opperboolden begraven werden. Later werden

de verschillende gedeelten van ons vaderland door andere
volksstammen bewoond, die alle onder den gemeenschappe-
lijken naam van Germanen bekend geworden zijn. Die Ger-
manen bewoonden alle landen, die thans Duitschland, de
Nederlanden en Belgi� vormen. De Germanen varen in ver-
schillende kleinere volkeren of\' volksstammen verdeeld. De
grond van het tegenwoordige koninkrijk der Nederlanden
werd voornamelijk bewoond door drie volksstammen : de Frie-
zen, de Batavieren en de Menapi�rs.

5. De Friezen bewoonden het land , dat nu Noord-Holland,
Friesland, Groningen, Overijsel en Drenthe wordl gehecten,
en het land waar thans de Zuiderzee is. Ook bewoonden zij
een gedeelte der tegenwoordige provinci�n Zuid-Holland,
Utrecht en Gelderland. De Bataven woonden vroeger in
Duitschland, in de streek, die thans Hessen wordt gehee-
ten. Ongeveer eene eeuw voor de geboorte des Zaligmakers
verlieten zij dat oord en vestigden zich in het land tus-
schen den Rijn, de Waal en de Maas. Dat land noemden zij
Bal-ouwe, wat in hunne taal goeden grond beteekende. Zij
zelveu heetten Batouwen, en de Betuwe, tusschen de Maas en
de Waal in Gelderland , heeft naar hen haren naam behouden.
De Bataven (ook Batavieren gefieeten) bewoonden derhalve
een gedeelte van hetgeen nu de provincie Zuid-Holland ,
Utrecht en Gelderland is. De Menapi�rs woonden ten zuiden
van den Rijn en de Maas: in het land, dat thans de provinci�n
Zeeland, Noord-Brabant en een deel van Limburg vormt.
Deze Menapi�rs behoorden tot een grooter volk. dat ook
meerendeels van gerinaanschen oorsprong was en Belgen
werd genoemd. Het koninkrijk Belgi�, dat ten zuiden van
ons vaderland ligt, heeft van die volken, welke vroe-
ger dat land bewoonden, zijnen naam verkregen. Behalve
de Friezen, de Batavieren en Menapi�rs, woonden er op
onzen vaderlandschen grond nog eenige andere kleine volks-
stammen, waarover wij u evenwel niet behoeven te spre-
ken, wijl zij gering in getal waren en in het lot der drie
grootere volken deelden.

6. De bewoners van den Nederlandschen grond varen voor
negentien eeuwen nog zeer ruw en onbeschaaid. Zij hadden
liet ongeluk den waren (iod niet te kennen en daardoor
misten zij ook de ware beschaving.

Zij waren Heidenen. Zij aanbaden de krachten der na-
tuur en de belden van � hun voorgeslacht. Die hulden
hielden zij \\oor -ware goden, die over den hemel, de
aaide, de zee en alle natuurkrachten regeerden. Duuar (in
het Noorden Thor gehcetenj was de god¹ des donders; VVoden
(ot Wodan) de god des oorlogs; Freya (want die ongelukkige
heldenen meenden dat er godinnen waren evenzeer als
goden) was de godin, die de vruchtbaarheid schonk. Behalve
deze, hadden zij nog zeer vele andere goden en godinnen,
wien zij uur bewezen. Zij gelooidcn dat de dappere mannen,
die op hel slagveld stierven, naar cene plaats, het Walhalla,
gingen, dat hun hemel was en waar de grootste gelukzalig-
heid bestond in maaltijden en gevechten.

De hemel dier arme Heidenen was dus, naar hunne meeniiig,
niet de beloouing van vroomheid, deugd en zell\'verlooche-
ning, maar tan dapperheid in den oorlog\' De boozen gingen
naar eeue plaats van duisternis.

Du Friezen, Batavieren 1S1 \' Jlenapi�rs vereerden hunne
goden te luidden van groote bosschen, in zoogenaamde heilige
plaatsen. - Dikwijls brachten zij hun offers van �ncnscheii.
Op zulk een dwaalspoor had de booze geest hen ge-
bracht! Zij hadden priesters, wien zij groote eer bewe-
zen en die zij als waarzeggers beschouwden. Ook bewezen
zij groote eer aan du mannen, die de daden der dappere
helden bezongen. Die mannen noemden zij barden.

7. De Friezen, Batavieren en Menapi�rs woonden niet in
steden of dorpen, gelijk wij. Zij woonden bieren daarlangs
den zoom der rivieren of\' der bosschen. Op die plaatsen,
waar zij voor overstroomingen te vreezen hadden, bouwden
zij hunne woningen op hoogten, die terpen genoemd wer-
den. Zij kenden nog zeer weinig handel. Zij hadden geene
fabrieken, geene winkels, leder moest in zijne eigenu be-

hoeden en in die van zijn gezin voorzien. Zij hadden zelfs
nog weinig akkerbouw. Zij leefden voornamelijk van de vee-
teelt, van de jacht en van de visscheiij, Hunne woningen waren
niet anders dan tenten, vervaardigd van boomstaken en aan
elkander genaaide beestenvellen. Hunne kleeeding bestond
insgelijks uit beestenvellen en zeer grof gewevene stolfen.

�e jacht, de visscherij en veeteelt waren derhalve de
voornaamste bezigheden dier volken. Maar geen minder voor-
name bezigheid voor hen was de oorlog. Zij loetden in
voortdurenden strijd met hunne naburen. Zij waren zeer
dapper en geschikt tot het uitstaan der grootste vermoeie-
nissen en onverschrokken te midden der gevaren, lleeds
van hunne jongste jaren af werden zij in het paardrijden,
zwemmen, schieten met pijl en boog en worstelen geoefend.
Zoodoende werden zij geharde soldalen. Zij trokken te
velde onder opperhooldeu, die later nu eens koningen dan
weder hertogen genoemd werden. Deze opperhoofden hadden
zoolang de krijgstogt duurde het bevel over het geheele volk;
maar in vredestijd hadden zij weinig gezag. De strafl\'en, op over-
tredingen gesteld, waren niet vele. en de meeste misdaden
werden met boeten in vee of\' andere zaken van waarde ge-
straft. Gelijk alle volkeren, die het goddelijke licht des
Evangelies niet kenden, werden vele menschen. hetzij als over-
treders der wetten, hetzij als krijgsgevangenen, in slavernij ge-
bragt. Deze arme slaven werden, gelijk het redelooze vee,
als hel eigendom hunner meesters beschouwd, die hen kon-
den mishandelen en als een os of paard verkoopen.

8. De heidensche bewoners van onzen vaderlandschen
grond maakten zich vooral ook schuldig aan het misbruik
van sterke dranken, die zij uit koren en gerst brouwden.
Zij gaven zich over aan eene schandelijke dronkenschap
en aan een\' niet minder schandelijken hartstocht voor
dobbelspelen. Zij ontzagen zich niet om have en goed, ja
vrouw en kinderen te verdubbelen. Want bij die ongeluk-
kige heidenen hadden de vaders het recht, hunne eigene
vrouwen en kinderen te verkoopen! Aan het Christendom

all��n hebhen wij het te danken. dat alle menschen. arm
of rijk. mannen, vrouwen of kinderen, beschouwd worden
als gelijken, als -kinderen van onzen Vader, die in den
hemel is. allen verlost door den Zaligmaker!"

De heidenen bezaten evenwel ook vele natuurlijke deug-
den. Zij waren oprecht en getrouw aan hun woord. De kin-
deren eerden hunne ouders en allen eerden den ouderdom.
De vrouwen waren zedig en ingetogen. Zij werden zeer
hoog geschat en niet. zooals hij andere meer beschaafde
heidenen, geminacht of dikwijls mishandeld en verstoten. Zij
waren dan ook zeer arbeidzaam en huiselijk. In een woord:
hoe ruw en onbeschaafd onze heidensche voorouders waren .
zij muntten over het algemeen toch in vele opzichten uit
boven andere heidensche volken, die v��r en omtrent de
geboorte van Christus leefden.

DE KOMST DER ROV�F.TNEN IN ONS LAND.

1. In die tijden, toen ons land nog met bossrhen was be-
dekt, de grond voor een gedeelte nog niet anders was dan
moeras, toen eenige weinige ruwe en woeste bewoners er
slechts met moeite hun levensonderhoud vonden . heersehte
een machtig volk reeds overeen groot gedeelte van Europa,
Azi� en Afrika. Dat volk heette de Romeinen Hunne hoofd-
stad was Rome in Itali�. Even als alle andere volken,
de Joden uitgezonderd . waren zij heidenenen hadden allengs
gedurende zeven eeuwen nagenoeg alle toen bekende volken
aan zich onderworpen. Rome was de hoofdstad van een machtig
rijk. het machtigste dat er ooit geweest is. De goede f�od had
dat Romeinsche volk. dat alle andere volken aan zich onder-
wierp, gebruikt als een werktuig, om de wereld des te
geschikter te maken voor de verkondiging en verspreiding
van het Evangelie. Want dat Romeinsche rijk was juist het
machtigste en uitgebreidste in de tijden toen de Zaligmaker

der -wereld te Bethlehem werd geboren, en in die eerste
eeuwen, waarin bet Christendom overal werd verspreid.

2. Acht en vijftig jaren voor de geboorte van Christus kwam
een machtig Romeinsch veldheer, Julius Caesar, en onder-
wierp het land, dat toen bekend was onder den naam van
Gallie en nu Frankrijk wordt geheeten. Hij kwam ook oor-
log voeren in het land, dat door de Belgen werd bewoond
en nu Belgi� wordt genoemd. Door geweld van wapenen
onderwierp hij alle Belgische volkeu aan de heerschappij der
Romeinen. Hij wilde ook de Menapi�rs, die Belgen waren en,
gelijk wij verhaald hebben, hel land bewoonden, dat thans
Zeeland, Noord-Brabant en het noorden van Limburg is, aan
zich onderwerpen; maar de Meuapi�\'rs verscholen zich in
hunne uitgestrekte bosschen en tusschen de moerassen van hun
land, waardoor Caesar hen niet tol onderwerping kon brengen.
Bij gelegenheid van zijne krijgstochten kwam Caesar ook in
het land tusschen de Maas en de Waal , het eiland der
Batavieren. Hij onderwierp de Batavieren niet. zooals an-
dere volken, maar sloot met hen een verbond van vrede en
vriendschap. De Batavieren beloofden hem te helpen met
hulptroepen. Van nu al\' trokken velen van hen met de
Romeinsche legers mede en voerden oorlog tegen de vijan-
den der Romeinen. Door hunne trouw en dapperheid wa-
ren zij zoo geacht, dat de Romeinsche keizers hunne lijf-
wacht voor een gedeelte uit de Batavieren kozen. De bewo-
ners van onzen voorvaderlijken grond beschermden dus voor
nagenoeg bijna achttien eeuwen de heidensche vorsten van
Rome reeds tegen hunne vijanden, even als vele dap-
pere Nederlanders in onzen tijd den Heiligen Vader, paus
Pius IX.

3. De Friezen werden door Caesar niet bezocht; zij woonden
noordelijker dan hij ooit gekomen is. De Romeinsche veld-
heeren evenwel, die de grenzen des rijks tegen de invallen
der Gerinaansehe volken moesten beschermen, kwamen wel-
dra in aanraking en spoedig in oorlog met de Friezen. Dru-
sus, een Romeinsch veldheer, kwam, tien jaren na de ge-

boorte van Christus, in liet land, dat thans Gelderland,
Overijsel en Friesland lieet. liij dwong de Friezen zich
aan het Roineinsche rijk te onderwerpen en eeue schatting
in dierenhuiden te betalen. Zoo arm varen onze voorouders,
dat zij geene schatting van goud of zilver konden opbrengen.
Drusus liet door zijne soldaten een kanaal tusschen den Rijn
en den Usel graven, naar hein de Drususgraeht genoemd.

i. Het duurde evenwel niet lang of er ontstond een oorlog
tusschen de Romeinen en de Friezen, die zich aanvankelijk
onderworpen badden. De geweldenarijen der eers[genoemden
waren daarvan de oorzaak. Onder voorwendsel van de ver-
schuldigde schatting te vorderen, berooiden de Romeinscbe
landvoogden de arme Friezen. Zoo deze de gevorderde schat-
ling niet konden opbrengen, verkocht men hun have en
goed, lot zells hunne vrouwen en kinderen als slaven. Dit
gedoogden de Friezen niet. Zij grepen naar de wapenen,
doch moesten voor hel meerdere krijgsbeleid der Romei-
nen onderdoen en werden opnieuw overwonnen.

5. De Batavieren leefden aanvankelijk in goede eensgezind-
heid met de Romeinen; maar de knevelarijen van de laatstge-
noemden brachten eindelijk bet dappere Bataafschc volk ins-
gelijks lot opstand. Immers werden zij door de liomeinsche
landvoogden niet meer als vrije mannen en boudgenooten ,
maar als overwonuelingen en slaven behandeld. Ouder voor-
wendsel van hulptroepen, die de Batavieren volgens hun
verbond met de Romeinen leveren moesten, te lichten,
voerde men kinderen en grijsaards weg. Deze moesten zich
dan loskoopen of werden als slaven behandeld. Eenigen van de
voornaamsten onder de Batavieren werden ter dood gebracht;
anderen, onder welke Claudius Civilis, als gevangenen
naar Rome gevoerd, waar zij zich voor den keizer moesten
verantwoorden, want zij werden beschuldigd van oproer.
De keizer, voor w ien zij kwamen, was Nero! Deze vergenoegde
zich evenwel met de verontschuldigingen van Claudius
Civilis en zond hem en zijne gezellen naar hun land terug.

Toen Civilis in bet land der Batavieren teruggekeerd was,

zon hij op wraak tegen de Romeinen. Hij wist ettelijke andere
volken van Gennaansclien stam, die langs den Rijn woonden ,
tot een verbond tegen de Romeinen over te halen. Spoedig
weerklonk het oorlogsgedruisch bij alle volksstammen ttisschen
den Rijn en de Maas. Verscheidene kasteelen dei Romeinen
werden veroverd en de oorlog barstte uit. Dit geschiedde
in het jaar 69 na de geboorte van Christus. De Batavieren
behaalden met hunne bondgenooten aanvankelijk meer dan
��ne overwinning; maar hoe konden zij den strijd volhouden
tegen de Romeinen, die volleerd waren in de krijgskunde?
Eenige bondgenooten verlieten Civilis; hij en de Batavieren
leden op hunne beurt verliezen. Nu bood de Romeinsche
veldheer, Cerialis geheeten, hun den vrede aan. De Bata-
vieren waren geneigd dien aan te nemen, en het oude
bondgenootschap tusschen de beide volken werd weder
gesloten. De Batavieren bleven, als vroeger, hunne vrijheid
behouden, doch moesten aan bet Romeinsche leger eene bende
hulptroepen leveren.

6. Nu leefden de Friezen. Batavieren en andere volken, die
den nederlandscnen grond bewoonden, in vrede met de Romei-
nen. Zij volgden bet leger der Romeinsche keizers tot in de
verste landen, tot in Egypte; tot in Azi�. De Bataaf\'sche
ruiterij werd voor eene der dapperste afdeelingen des romein-
schen legers gehouden. De keizers, die zoo vaak door hunne
wreedheid en dwinglandij hunne onderdanen verbitterden,
steunden altijd op de trouw der Bataafsche troepen, die
hunnen persoon beschermden.

7, Gedurende de vier eerste eeuwen na de geboorte des
Zaligmakers heerschten dan de Romeinen, hetzij als meesters,
hetzij als machtige bondgenooten, over het land, dat thans
Nederland geheeten wordt. Zij lieten den volken, welke dien
grond bewoonden, hnnne oude zeden, wetten en gewoonten
behouden. De Friezen en Batavieren bleven voornamelijk
hun onderhoud zoeken in de jacht, vischvangst en veeteelt: bij
laatstgenoemden geraakte ook de landbouw meer in aanzien:
trouwens zij waren beschaafder dan de Friezen. De naam

Menapi�rs verdween in dien lijd geheel en al uit de ge-
sclnedcnis; andere Germaansche volksstammen , waaronder de
Tongeren, namen hun land in. Een e stad in Belgisch Lim-
burg, Tongeren, heelt haren naam aan dien volksstam ont-
leend.

Overal waar de Romeinen zieli nedcrzetl\'en, bouwden zij
versterkte legerplaatsen of kasteelen. Vele daarvan zijn in
het vervolg steden geworden; anderen zijn weder te niet
gegaan. Zoo is het bekend dat zijeene versterkte legerplaats
of kasteel gebouwd hebbeu ter plaatse waar nn het dorp
Voorburg bij \'s Gravenhage is. Ook op de plaats waar beiden
ligt of in die omstreken hebben zij cenestad gesticht. Nijme-
gen, Utrecht en Maastricht hebben insgelijks hun alleersten
oorsprong aan de itomeiuen te danken.

3. l)e domeinen waren een heidensch volk; maar het Chris-
tendom was reeds zeer vroeg, gelijk een vruchtbaar zaad,
onder hen gezaaid. He 1111. Apostelen Petrus en Paulus zelven
hadden in de stad Rome den gekruisigden enopgeslanen Heiland
verkondigd. De goddelijke leer onzes Zaligmakers werd zeer
spoedig door geheel iiet llomeinscbe rijk verspreid. Reeds
in de eerste eeuw na Christus\' geboorte werd het Evangelie
verkondigd in Galli�, die groote provincie des ilomeiuschen
rijks, die thans Frankrijk heet. liet zuiden van ous vader-
land, dat wil zeggen de provinci�n Noord-Brabant en Limburg ,
behoorde in die dagen tot Galli�. Wel is waar was dat gedeelte
juist het ruwste en minst bewoonde, maar toch waren
er reeds steden gebouwd, zooals Tongeren en Maastricht. Nu
kwam in de vierde eeuw na de geboorte des Zaligmakers een
heilig man, Maternus geheeten, aan die ongelukkige volksstam-
men, die nog verstoken waren van het licht des Evangelies, de
leer des Zaligmakers verkondigen. l)e 11. .Maternus werd bis-
schop van Tongeren en kwam later zijnen zetel in Maas-
tricht vestigen. Hij is dus de eerste christen-bisschop ge-
weest, die iu ons vaderland de katholieke lCerk heeft ge-
grondvest te midden van nog ruwe en onbeschaafde vol-
ken. Men moet evenwel niet denken dat al onze heiden-

scho voorvaderen, die het land, dat thans Noord-Brabant
uu LiiiiUurg lieet, bewoonden, zich terstond bekeerden; o
neen! «ie meerderheid, die in Dosscucu en afgelegen plaatsen
wounde, bleol hardnekkig aan de oude gewoonten lies hei-
dendonis vasthouden.

HET EVANGELIE WORDT IN DE NEDERLANDEN
VERKONDIGD.

1. liet iionieiiische rijk was een poel van ongerechtigheid
geworden. Het heidendom nad de volken diep bedorven;
alleen de Christenen boden tegenstand aan liet algemeene
beden\'. De al wijze (iod liet toe dat volken, die ook wel hei-
denen waren, maar niet /.uu diep bedorven als de Romei-
nen, het Uomeiusche rijk aantastten, vele landen veroverden
en nieuwe rijken sticiitten, die, het eeue voor, hut andere
na, den ciirislelijkeu godsdienst aannamen. Al die volken
waren Germanen: bijgevolg stamgenooten van de Friezen
en Batavieren. Ouder hen zullen wij slechts de Franken en
de Saksen noemen, wijl deze alleen niet de geschiedenis van
ons vaderland in verband slaan.

2. De Franken, die weder in twee stammen verdeeld wa-
ren, woonden langs den iliju en den i.lsel in het tegen-
woordige Uvenjsel. Die, welke langs den Usel woonden,
heel ten Sah�rs. Zij waren een zeer dapper, ruw volk, dat
bovenal zijne vrijheid beminde, iluiin drie en eene halve
eeuw na de geboorte van Christus verspreidden zij zich over
hel land, dat door de Batavieren bewoond werd, en de
naam van Batavieren verdwijnt uu in de geschiedenis. Waar-
schijnlijk hebbeu zij zich met de Franken vereenigd. Onge-
veer vier en eeue halve eeuw na de geboorte van Christus
hadden de Franken, nadat zij de Romeinen herhaaldelijk
geslagen en andere kleine lierinaausche volksstammen onder-
worpen hadden, een rijk gesticht, dat het Frankische rijk ge-

noerad werd. Het zuidelijke gedeelte van ons vaderland. Bel-
gi�, een gedeelte van Duitschland en geheel de noordelijke
helft van Frankrijk behoorden tot het Frankische rijk. Hun
koning Kloris had den christelijken godsdienst aangenomen,
en zijn volk met hein. De Franken bleven echter nog eeuwen
lang een woest en barbaarsch volk, dat all��n door de
II. Kerk en bare bisschoppen tot beschaving en zachtere
zeden kon gebracht worden.

3. De Saksen . een ander Oennaanscb volk . spreidden zich uit
langs de kusten van de Noordzee; zij namen ook een ge-
deelte van ons vaderland, ten noorden van den Rijn, in. De
Friezen. die; met de Franken in voortdurenden oorlog leef-
den, stonden daarentegen niet de Saksen meestal in goede
verstandhouding. De Saksen, die in hunnen tijd reeds on-
verschrokkcne zeevaarders waren, slaken, ongeveer vier en
eene halve eeuw na Christus\'geboorte, over naar bet eiland
Brittanni�, dat thans Engeland heet, en veroverden dat land.
De Friezen hadden een groot aandeel aan die verovering,
ofschoon zij onder den algemeenen naam van Saksen door-
gingen. Waarschijnlijk vertrokken de veroveraars van Brit-
tanni� van de kusten van ons vaderland.

4. Die Saksen waren de ruwste en onbeschaafdste volken
van den Gerniaanschon stam. Zij v\\aren verharde heidenen.
De h. paus Gregorius de Groote te Rome had medelijden
met de blindheid des heidendoins, waarin de Saksen van
Brittanni� leefden. Daarom zond hij, ruim vijf eeuwen na
Christus\' geboorte, vrome zendelingen naar dat verre land.
Deze bekeerden de beidensche Saksen . en binnen ��ne eeuw
was geheel het volk van Engeland katholiek geworden. In
groote kloosters wijdden zich duizende vrome mannen aan
den dienst van God en aan bet welzijn hunner evennaasten.

Deze vrome mannen waren er niet mede tevreden, dat
zij zelven het licht des waren gcloofs hadden; zij wilden
het ook mededeelen aan hunne stamgenooten, aan de bewo-
ners van het land boven den Rijn, waar onze voorouders
�woonden. Een gedeelte van dat land, bij voorbeeld dat waar

" hans de stad Utrecht ligt, gehoorzaamde aan de Frankische
\' Loningen. Deze vorsten waren reeds katholiek. Ruim zes
\' jeuwen na de geboorte van den Zaligmaker regeerde een

■ loning over de Franken, met name Dagobert. Deze koning
¹ iet zich zeer veel gelegen liggen aan de verspreiding van
^; iet Christendom onder de heidensche stammen. De Heilige
^: �ligius en de II. Amandus, twee vrome mannen van Fran-

lischen stam, kwamen het Evangelie prediken aan de hei-

■ lenen, die het zuidelijke gedeelte van ons vaderland bewoon-
len. Ruim zes eeuwen na Christus\' geboorte werd de eerste
Christenkerk boven den Rijn gesticht, ter plaatse waar thans
Ie Stad Utrecht gelegen is. Deze stad was in dien tijd reeds
lanwezig, maar was nog zeer onaanzienlijk en bestond slechts
uit ecnige schamele huizen.

5. De voornaamste verkondigers van het Evangelie aan de
bewoners van ons vaderland kwamen echter, gelijk wij
reeds gezegd hebben, uit Engeland. De H. Werenfried, de
H. Adelbert, de H. Wolfram en vooral de II. Willebrord
verkondigden de leer des Zaligmakers aan de woeste vol-
een, die nog te midden van de bosscben of in nietige dor-
jen en in zeer weinige onaanzienlijke steden leefden en nog

Ide afgoden aanbaden. De II. Adelbert predikte in de omstre-

jken van Velzen en waar thans Haarlem en Alkmaar liggen;

I Ie H. Werenfried in de omstreken , waar men thans Medemblik

n Enkhuizen vindt; de II. Willebrord door geheel Holland

.1 Utrecht en in nog andere streken. Hij trok naar Rome,

. aar paus Sergius hem tot eersten bisschop van Utrecht

\' /ijdde. De II. man mag met recht de Apostel der Neder-
anden genoemd worden. In zijnen ijver voor het heil der
zielen trok hij nog verder; hij stichtte in Luxemburg de
abdij van Echternach waar bij begraven ligt.

6. De II. Wolfram, een der getrouwe medehelpers van den
H. Willebrord, verkondigde het Evangelie aan Radboud, den
koning der Friezen. Deze wilde zich laten doopen. Dit zou
geschieden ter plaatse waar thans het dorp Hoogwoud in
Noord-Holland ligt. De koning was reeds gestapt in de

wijde kom, die lot Joopvont zou dienen, gelijk in die
dagen liet gebruik «as. Er in slaande vroeg hij den II. Wol-
fram, waar zijne voorouders waren, in de hel of in
den hemel. Toen de II. man antwoordde dat hij vreesde dat
zij in de hel «aren, antwoordde lladboud, dal hij liever
mi t zijne voorvaderen in de hel, dan met de Christenen in
den iiemel hegeerde te zijn, en wilde zich niet laten doopen.

7. Welke moeite en inspanningen de vrome zendelingen
zich ook getroostten, bleef liet Friesclie volk evenwel nog
voor verreweg het grootsle gedeelte aan de heidensclie dwa-
lingen verslaafd, liet gmg nog voort in zijne barbaarschhe-
den en ineuschenoflers. De Friezen droegen den Franken
een bitteren haat toe , en die booze hartstocht deed
hun de onwaardeerbare gave der waarheid versmaden. De
verkondigers van het Evangelie hadden dan ook te mid-
den dier onbeschaafde stammen met de grootste gevaren Ie
Lampen. Dit bewijst het droevige uileinde van den 11. Bo-
niiacius. Deze, evenals zoo vele andere vrome priesters
van zijnen tijd, uil Engeland gekomen, om aan de Frie-
zen het Evangelie te verkondigen, was een man, bla-
kende van godsdienstijver, vroom, geleerd en bereid zijn
leven voor den Zaligmaker op te offeren. Hij werd bisschop
van Utrecht; hij reisde naar Home tot den 11. Vader, oin
door dezen bevestigd en gesterkt te worden in zijne zware
taak: de bekeering der Friezen en van andere Duitsche
volksstammen. Hij stichtte het aartsbisdom van Mentz in
Duitschlaud. Eindelijk stierf hij als martelaar. Eene bende
woeste Friezen viel den 5 Mei 755 den 11. Bonifacius en
diens inedgeze�en, priesters en Christenen, aan en vermoord-
de hen allen. Dit geschiedde in de omstreken van de stad
Dokkimi in Friesland. De plaats zelven wordt thans nog
Mormerwoude, dat beteekent Moordemiarswoude, genoemd.

8. Het zuidelijke gedeelte van ons vaderland, en wel voor-
namelijk Limburg, was groutendeels bekeerd. De stad Maas-
tricht was zelfs een bisschopszetel, lotdat de II. Lambertus
dien zetel overbracht naar Luik. Trouwens Limburg en

JJoord-Brabant belioorden geheel en al tot bet rijk der
Franken, Utrecht en de streken van Zuid-Holland en Gel-
derland waren voor een gedeelte tot den christelijker! gods-
dienst bekeerd, maar hadden altijd nog veel te lijden van
de heidensche Friezen. De/.e, die het tegenwoordige Noord-
Holland, het land waar thans de Zuiderzee ligt, Friesland,
Gioningen en Drenthe bewoonden, bleven nog hardnekkig
den dimst der afgoden aankleven. Ruim eene eeuw was er
voorbijgegaan, sinds de eerste christen-prediking onder hen
plaats greep en de 11. Bonifacius vermoord werd. en nog
hieven zij grootendeels verhard in hunne dwaling.

Maar er hadden middelerwijl gewichtige veranderingen
plaats in het Frankische rijk. liet oude koningshuis, dat
afstamde van den eersten christenkoning der Franken, Glovis
geraakte van den troon. Een ander aanzienlijk geslacht, de
afstammelingen van Pepijn, werden op den koningstroon
geplaatst. Dit geslacht van Pepijn was allerwaarschijiilijkst
aikoinstig uit Brabant, en tot de streken waar zij het meest
hun verblijf hielden behoorden dat gedeelte van ons vader-
land, dat thans een deel uitmaakt van de provincie Lim-
hurg en niet ver van de steden Luik, Maastricht en Aken ligt.

De beroemdste vorst uit het geslacht van Pepijn was kei-
\'er Karel de Groote.

1. De afstammelingen van den frankischen koning Glovis had-
den, door luiheid en weelde verleid, het rijksgebied ver-
waarloosd. Gelijk wij zoo even verhaald hebben, werd
daarom over de Franken een ander geslacht op den troon verhe-
ien: het geslacht van Pepijn. Dit werd ook het Karolingisch»
kuis genoemd naar twee groote vorsten uit dat geslacht,
beide Karel geheeten De beroemdste van allen was Karel, die
Oaderhand de Groote is genoemd. Hij werd omstreeks de

helft der achtste eeuw in de omstreken van de stad Luik
geboren. Zijne geliefkoosde verblijfplaats was te Aken, in
de onmiddellijke nabijheid van het zuidelijkste gedeelte van
ons vaderland; ook hield hij zich veel op te Nijmegen. De
taal, welke hij sprak, was dezelfde als die, welke in die da-
gen in bet grootste gedeelte van ons vaderland werd ge-
sproken. Karel de Groote was dus in vele opzichten een
Nederlander.

2. Karel bezat het uitgestrektste rijk, dat er na den onder-
gang van het Romeinsche rijk in Europa geweest is. Geheel
Frankrijk, Belgi�, de Nederlanden, geheel Duitschland, tot
aan de rivier de Oder. Zwitserland en het noorden van
[talie gehoorzaamden aan zijne bevelen. Dit alles behoorde.
hetzij van oudsher, hetzij door overwinningen van Karel, tot
het rijk der Franken. Karel had gedurende geheel zijn leven
onophoudelijk te strijden. In het zuiden van Europa hadden
de aanhangers van den valschen profeet Mohammed geheel
Spanje veroverd en ook Frankrijk wilden zij aan zich onder-
werpen; maar Karel trok tegen ben te velde en versloeg hen.
Aan de oostelijke grenzen zijns rijks moest bij strijden tegen
een woest, heidensch volk, Slawen genoemd dat het tegen-
woordige Oostenrijk bewoonde. In het noorden eindelijk
had bij voortdurende oorlogen tegen de Saksers en de Frie-
zen te voeren. Eerstgenoemden bewoonden het deel van
Duitschland, tusschen de Eems, de Wezer en nog verder
tusschen de Elbe. Waar de Friezen woonden is u bekend.

3. Deze beide volken bleven, ondanks de ijverige pogingen
der christen-zendelingen, nog hunne heidensche goden
vereeren en een diepen afkeer koesteren van den gods-
dienst van onzen Zaligmaker. Zij overvielen de christelijke
gemeente aan de grenzen des Frankischen rijks, verbrandden
de kerken en vermoordden de geestelijken. Telkens deden
zij invallen in het gebied der Franken. Karel besloot hen
door de wapenen tot onderwerping te brengen; maar dit ging
niet gemakkelijk. Herhaaldelijk trokken de dappere Franki-
sche heerscharen te velde tegen de Friezen en de Saksers.

Deze werden iederen keer overwonnen; maar zoodra was niet
het leger der Franken teruggetrokken ol\'de Saksers en Frie-
zen stonden weder op en begonnen opnieuw den oorlog.
Eindelijk werden zij echter zoo door Karel ten onder ge-
bracht, dat zij zicli voor goed onderwierpen en den christe-
lijken godsdienst aannamen.

i. Het was Karel niet genoeg, die woeste, krijgszuchtige vol-
ken ten langen laatste onderworpen te hebben; hij wilde hen
ook beschaven. Want daarom vooral is Karel de Groote zoo-
veel bewondering en eerbied waardig, wijl hij niet slechts
een groot vorst en dapper veldheer, maar ook een weldoe-
ner zijns volks was en voor alles de uitbreiding van bet
rijk Gods onder de menseden beoogde. Hij zond niet alleen
zijne landvoogden en rechters, die hertogen en graven ge-
noemd werden, oin de onderworpene volken te bestieren,
maar bij zond ook vrome bisschoppen en priesters, om hun
den waren godsdienst te verkondigen : hij deed dit in overeen-
stemming en samenwerking niet den Paus van Rome. Te
Utrecht was reeds een bisdom. Karel richtte ook andere bis-
dommen op in liet land der Saksers en der Friezen. Wij
lichocven alleen van die van Munster en Osnabrug te spre-
ken; want eeu klein gedeelte van ons vaderland, mei name
een deel van Groningen en eeu deel van Overijsel werden
gebracht onder die beide bisdommen. Het kerkelijk rechts-
gebied van den bisschop van Utrecht, strekte zich uit over het
tegenwoordige Holland, Utrecht, Friesland en Gelderland,
het zuidelijkste gedeelte onzes vaderlands, de beide provin-
ci�n Noord-lirabant en Limburg, hoorden tot bet bisdom van
huik. Karel ondersteunde in al die bisdommen de bisschop-
pen en priesters in alles wat tot stichting en onderwijzing
der volken kon dienen. Hij liet kerken en kloosters bouwen �
"ij richtte scholen op; bij hielp zendelingen uitzenden, die
«e verspreide heidenen opzochten, om ben te bekeeren. Hij
"etoonde zicb een waar christen-koning.

5. Ook in het zuiden van zijn uitgebreid rijk betoonde Ka-
^rel zich als een beschermheer der Kerk. Een Gcrmaansch

volk, de Longobarden gcheeten. had, ongeveer vijf eeuwen
na de geboorte van Christus, in Itali� een rijk gesticht, dat
het Lombardische rijk genoemd werd. Nu was de Paus te
Rome allengs een schier onafhankelijk vorst geworden ; maai-
de Lombardische koningen wilden Home en den Paus aan
zich onderwerpen. De Paus evenwel, die door dezen on-
rechlvaardigen aanval der Lombardische koningen bedreigd
werd. zocht hulp hij de koningen der Franken, en niet
het minst bij Karel, toen de/.e koning geworden was. Karel
beoorloogden meer dan eens de Longobarden, onderwierp
hen eindelijk en liet, zich door ben koning kroonen, zoodat
ook geheel bet noorden van Itali� aan hein onderdanig werd.

C. Nu was sinds hetzellile tijdstip, waarop de Zaligmaker
geboren werd. de hoogste wereldlijke macht op de aarde
die der Romeinsche keizers. Nadat de Roineinsche heerschappij
door de Gennaansche volken vernietigd was. bleef bet Ro-
meinsche rijk in naam voortbestaan in die landen, welke
thans tot Turkije belmoren : maar inderdaad was het Romein-
sche rijk in geheel westelijk Europa vernietigd. De Paus be-
sloot toen om Karel, die de machtigste christen-vorst was,
die ooit bestaan bad: die de Mohammedanen in bet /.uiden
van Europa en de heidensche Saksers en Friezen in bet
noorden bad overwonnen; die den Heiligen Stoel beschermd
had legen onrechtvaardige aanvallen, tot keizer te verheffen.

Rit geschiedde in Kerstnacht van hel jaar 800. In dien
nacht plaatste de Paus-van Rome de keizerskroon op het
hoofd van Karel den firoote. De nieuw verkoren keizer be-
vestigde den Paus in zijn tijd. lijk gezag over de stad Rome
en schonk hem het gebied over eene uitgebreide streek van
Itali�, die later de Kerkelijke Staat is genoemd.

7. Keizer Karel bleef evenwel in zijne zeden en gewoonten
geheel en al een man van Duitschen stempel. Hij was en bleef
eenvoudig. Zijne geliefkoosde woonplaats bleef Aken en
de zuidelijkste streek van ons vaderland. Van uit die stad
Aken regeerde hij zijn machtig rijk. Hij gaf wijze wetten:
hij bevorderde de verspreiding der christelijke leer; hij

stichtte steden; hij beschermde kunsten en wetenschappen
en regeerde met verstand en vroom beleid de volken, die
door God aan zijne zorgen waren toevertrouwd. Hij bouwde
zich te Nijmegen een paleis met kapel, later het Valkhof
genaamd. Hij stierf in het jaar 814 en werd te Aken be-
graven.

8. Zijne opvolgers geleken hein op verre na niet in dapper-
heid en wijsheid. Zijn eenige zoon Lodewijk was een goed-
hartig en vroom vorst: maar hij was niet in slaat zulk een
groot rijk zoo te bestieren als keizer Karel dit gedaan had.
Lodewijk (wien de bijnaam van de Gotlrrurhlige werd ge-
geven) verdeelde het al Ie uitgestrekte rijk tusschen zijne
drie zonen. De oudst.- kreeg d.it gedeelte, waartoe het zui-
den van ons vaderland behoorde; de jongste dat gedeelte,
wat boven den Rijn ligt en waartoe bijgevolg het land der
Friezen moet gerekend worden. Het grootste gedeelte van het
tegenwoordige Frankrijk werd het deel van den tw(\'eden der
zonen van keizer Lodewijk. Ite oudste, tot wiens deel de zui-
delijke provinci�n van ons vaderland, Belgi�\' en het ooste-
lijke gedeelte van Frankrijk behoorden, welk deel Lotharingen
genoemd werd , bekwam ook Itali� en den titel van keizer.

9. Maar de opvolgers van deze drie kleinzonen van karel
den Gioole waren vorsten van niet groote geestkracht. Bo-
vendien hadden zij met groote moeielijkbeden te kampen.
hi bet noorden namelijk van Europa, in het tegenwoordige
Noorwegen en Denemarken, woonden volksstammen, die
nog ruwe, woeste heidenen waren: zij werden Noorman-
nen geheelen. Die Noormannen, een der dapperste volken
die ooit bestaan hebben, waren zeer stoutmoedige zeelie-
den. Op kleine scheepjes, niet grooter dan onze visschcrs-
Schuiten, waagden zij de gevaarlijkste tochten op den oceaan.
">j overvielen de kusten van andere landen, voeren de ri-
vieren op en plunderden, rooiden en moorden. Niets was
voor hen veilig. Hun grootste genot was de oorlog , bun
middel van bestaan was roof, en zij dachten dat zij hunnen
heidenschen hemel (die geen hemel was) verdienden door

dapperheid in liet gevecht. Ons vaderland \'had zeer veel
van hen te lijden. Zij voeren de rivieren op. Wijk bij Duur-
stede, dat in die dage eene rijke koopstad was, werd door
hen verbrand. Alom vernielden zij de kerken en vermoord-
den zij de priesters. Zoo vermoordden zij te Noord» ijk den
heiligen Jeroen, een vroom en deugdzaam priester. In de
omstreken van Alkmaar vestigde zich een hunner opper-
hoolden; anderen deden dit weder op andere plaatsen. l)it
deden zij langs de kusten van Belgi� en van Frankrijk; ja,
zij drongen plunderende en roovende door tol in de Middel-
laudselie zee. Het schijnt dat ook vele Friezen ouder die
veroverende Noormannen behoord nebben, want een groot
deel van de Friezen beminde nog boven alles avonturen,
en de (icrmaansche volkstammen, die aan de Noordzee woon-
den . «aren\'met elkander zeer nauw verbonden.

1. Zoolang Karel de Groote leefde had hij zijn uitgebreid rijk
met beleid en kracht weten te regeeren en te beschermen;
maar dit was het geval niet met zijne opvolgers. Noch zijn
zoon Ludewijk, noch diens opvolgers konden alle landen,
die onder hun gebied stonden, verdedigen tegen de talrijke
aanvallers. Hieronder behoorden, gelijk wij gezegd hebben,
in de voornaamste plaats de Noormannen. In onzen lijd stelt
een koning zijne gouverneurs aan over de verschillende %c-
westen, om die te beslieren; zendt hij generaals aan het
hooid van zijn legers, om die tegen den vijand te verdedi-
gen, en stelt hij rechtbanken aan, die recht uitspreken. Uit
was niet het geval in die tijden, waarover wij thans spre-
ken. De toestanden waren geheel anders, en onder de op-
volgers van den grooten keizer Karel ontstond allengs een
regeeriiigstelsel, dat bijna zeven eeuwen heelt geduurd en
het leenstelsel wordt genoemd.

2. De keiiers eu koningen, die Ka rel den Groote opvolgden
in zijne heerschappij, konden natuurlijk niet alles zel\\en be-
stieren, niet alle plaatsen huns rijks verdedigen of overal
recht spreken. Zij stelden derhalve ambtenaren aan. Uit had
keizer Karel de Groote ook wel gedaan; maar er «as groot
onderscheid tusschen de ambtenaren en veldoversten, die hij
aanstelde, en die door zijne opvolgers werden aangesteld.
Dit was hierin gelegen, dat de laatstgenoemden zich in vele
opzichten bijna geheel en al onafhankelijk gedroegen en de
vaardig lieden erlelijk in hunne fauiili�n wist :u Ie maken.

�e keizers en koningen, opvolgers \\an Karel den Groote,
benoemden dan over uitgestrekte landstreken, als bestierders
eu vooral om bevel over de legers te voeren , hertogen.
Ifet land werd verdeeld in verschillende onderdeden, die
men gouwen noemde. Over deze gouwen werd een ambte-
naar aangesteld, wiens voornaamste taak het was, recht te
spreken: die ambtenaren noemde men graven. Gewoonlijk
werden tot hertogen en graven van een land mannen be-
noemd, welke in dat land zelve grooteii invloed eu uitge-
breide bezittingen hadden. Karel de Groote hield die ambte-
naren in groote afhankelijkheid van zijn gezag; maar dit
verinochteu zijne opvolgers niet. Die ambtenaren (hertogen
en graven) begonnen al zeer spoedig, naargelang de keizers
en koningen hunne macht zagen verminderen, hunne eigene
macht te vergrooten. Zij wisten gedaan te krijgen dal hunne »
zonen hen in hunne macht zouden opvolgen, of die zonen
ielven stelden zich in bet bezit dier macht, zouder dat de
keizers of koningen dit kouden beletten. Zoodoende werden de
vaardigheden van hertogen en graven allengs erlelijk in
een geslacht.

In die tijden, waarvan wij thans spreken, was het geld
Uiterst schaarsch. liet was ook geene gewoonte, ambtena-
ren des vorsten met geld te betalen; evenmin deden die
^a"ibieuaren het hunne oudcrhoorijjen. Nu werd de grond
voor verreweg het grootste gedeelte beschouwd als de
^e\'geudom van den vorst, betzij keizer of koning. Ge-

schieddc het nu dat d<.\' keizer een ambtenaar, als graaf bij
voorbeeld, naar eene streek zond, dan trok deze, voor zijn
onderhoud, en dat zijner onderhoorige ambtenaren ol krijgs-
knechten, een opbrengst van den grond. Allengs werd liet eene
gewoonte dat de vorst geheele landstreken afstond aan dezen
ol\'genen hertog of graal\'tegen bepaalde voorwaarden. Die voor-
waarden kwamen gewoonlijk hierop neder, dat de graal\'bel land,
waarover liij gesteld was, moest bestieren, verdedigen en het
recht handhaven. Hiervoor werd bet gezag over en bel bezit
van die landstreek aan hem overgelaten. Hij mocht die
overdoen aan zijne opvolgers; maar hij moest aan den vorst
eenen eed afleggen van trouw; hij moest, wanneer zijn
vorst in oorlog geraakte, hein bijslaan in eigen persoon en
gevolgd door zijne onderhoorigen; hij moest eindelijk zekere
schatting betalen of zeker bewijs van hulde opdragen aan den
vorst. Daarvoor stelde deze hem in bet erlelijk bezit van
meer of\' minder uitgestrekte landstreken. Den vorst noemde
men leenheer; den hertog ol\' graal\', die op deze voorwaarden
in het bezit van eene landstreek gesteld werd. noemde men
leenman ol\' vassaal.

3 Die leenmannen echter hadden op hunne beurt weder
hunne onderhoorigen. die onder beu het land bestierden
of met ben aan het hooid der gemeene lieden ten strijde
togen. Aan deze stonden nu die leenmannen, hertogen of
graven ol\' hoe zij heetlen, op hunne beurt weder landerijen
af\'. Ook deze landerijen, werden op voorwaarde van eed van
trouw, van zekere dienst betooningen en v.m huid.; erlelijk
afgestaan. Men noemde dit aeltlerleenen. Wij zullen u dit
door een voorbeeld ophelderen. De keizer van het Duitsche
rijk was teenheer van al het land, dat thans ons vaderland
uitmaakt; maar de keizer had dat gedeelte, hetwelk thans
Holland beet. in leen gegeven aan den graaf van Holland.
Dus Holland was een Iren. De graaf van Holland had de
omstreken van Haarlem weder in leen gegeven aan de !iee-
ren van Brederode; Gorkum met zijne omstreken aan de heeren
van Arkel; Velzen aan de heeren van Velzen. Dus Urederode,

Arkel on Velzen viarenachterteenen. Dergelijke lieeren. als die
van Arkul enz., ■werden soms ook wel vrijlieeren, baronnen
genaamd.

Al deze personen, die de regeerders des lands waren,
noemde men te zamen genomen den adel.

i. In lateien lijd, ongeveer in de ellde en twaalfde eeuw.
kwam de gewoonte in zwang, dit mannen van adellijke
geboorte, die zich bijzonder verdienstelijk maakten in den
oorlog, met zekere plechtigheden tot ridders geslagen wer-
den. Ook wilden er toen verecnigingen van mannen, allen
ridders, gevormd met zeker doel, bij voorbeeld om het heilige
graf van den Zaligmaker te verdedigen, ol do Mohammedanen
te bestrijden. Deze vereenigingeil noemde men ridderorden.

5. In de tijden der opvolgers van Karel don Groote en
later nog. berusten nagenoeg allo wetenschap en beschaving
bij de geestelijkheid. Die geestelijkheid en vooral hare hooi-
den, de bisschoppen, verwierven allengs groote macht on
aanzien. Zij hadden gewoonlijk hunnen zetel gevestigd in
de voornaamste steden, en de inwoners dier steden gevoel-
den zich onder hunne bescherming veiliger dan elders-
liet gebeurde vaak dal die bisschoppen mannen waren van
aanzienlijken huizo on bezitters van uitgestrekte goederen.
Hunne bloedverwanten tui schonken dikwijls aan do bis-
schoppen uitgebreide bezittingen, bosschen, landhoeven enz.
Die bisschoppen gaven hunne eigene goederen aan hunne
kerken, zooals zij zich uitdrukten: dat is, dat die goederen
voortdurend beheerd zouden worden door den peisoon, die
°p den bisschopszetel gevestigd was. Keizers, graven, bij-
zondere personen vermeerderden die bezittingen door hunne
mildheid. Zoo geraakten de bisschoppen allengs in hot
wzit van zoor groote goedereu. Nu gold in die eeuwen
net recht, dat de bezitters van den grond te gelijk bet ge-
²\'!g over de bewoners uitoefenden, en zoo werden de bisschop*
Pon tijdelijke vorsten, evenzeer als de hortogen ou graven.

6. Maar do bisschoppen bezaten ook een groot gedeelte van
de goederen hunner kerken als kenen van de keizers en konin-

gen. Als dusdanig, namelijk als lijdelijke vorsten, bij voorbeeld
van het bisdom Utrecht, moesten zij den eed van trouw en
hulde doen aan hunnen leenheer, den keizer; /.ij moesten
dit niet doen als geestelijken. Want geen koning of\' keizer
ter wereld heeft het recht, /.ieh heerschappij over de gees-
telijke macht der Kerk aan te maligen; maar als bezitters
van tijdelijke goederen waren de bisschoppen vaak leenmannen
des keizers. Ook zij gaven, evenals de graven, op hunne
beurt, goederen in ach tcrleen aan anderen. Zoo was. bijvoor-
beeld, de burgtvoogd van Koevorden, zoo «as de lieer van
Zuyleu een leenman van den bisschop van Utrecht.

7. Evenals de bisschoppen in het bezit van uitgestrekte heer-
schappijen kwamen, zoo kwamen kloosters en abdijen in het
bezit van belangrijke goederen , niet minder dan aanzienlijke
baronnen. De abdijen en kloosters kwamen in dat bezit door
arbeid en noeste vlijt. Honderden bunders woeste gronden
werden door hen ontgonnen en vruchtbaar gemaakt. Vrije eige-
naars van hoeven, te zwak om zich zclven te verdedigen
tegen liet geweld van machtigen, plaatsten zich ouder be-
scherming dier kloosters en namen hunne bezittingen als
lcenen uit de handen der abten. Vrome lieden .schonken land
en goed: zoo werden de kloosters en abdijen aanzienlijke
grondbezitters. Veel hadden zij in bezit als adilerleencn.
en als dusdanig deden de kloosters oogden, voor die goede-
reu weder hunnen eed en hulde aan eenen leenheer; bij
voorbeeld aan den hertog van Brabant of aan den graaf\' van
Heiland.

8. De groote menigte des volks leefde. van de negende tot
de twaalfde eeuw, in den staat van lijfeigenschap, dat is:
zij was geen meester over haar eigen doen en laten, maar
afhankelijk van den adel. Zij , die den grond bebouwden of\'
de weinige nijverheid , die er bestond, dreven, moesten dit voor
een gedeelte doen ten voordeele van hunnen heer. Ken ge-
deelte slechts van de opbrengst van hunnen arbeid mochtan
zij als het hnnne beschouwen; de grond behoorde hun
niet toe. Een lijfeigene mocht niet eens den grond, dien hij

bewoonde verlaten en eene andere woonplaats kiezen,
zonder goedkeuring zijns meesters. Deze toestand was het
gevolg van de verovering van het Romeinschc rijk door de
Gennaansche volken. De overwinnaars, van welke de
adel afstamde, hadden de overwonnelingen onder het juk
gebracht en tot lijfeigenen gemaakt, die voor hen den grond
moesten bearbeiden en handwerken uitoefenen, maar daar.
tegenover ook veer het voorrecht der bescherming tegen
vreemde verdrukking genoten.

9. De lijfeigenschap drukte niettemin hard op de groote me-
nigte des volks. Maar de Kerk, die de beschaveresse der ruwe
overwinnaars en de beschermster der bedrukten was, verzachtte
dat lot. De kerken en abdijen waren de toevluchtsoorden
voor de zwakken en onderdrukten. Ieder, die door de Kerk
onder hare geestelijkheid werd aangenomen, werd een vrij
man; ieder, die leenman der Kerk werd of zelfs haar lijf-
eigene, werd zachtzinniger behandeld en met klem beschermd.
l)e Kerk verbood dal de heeren de huwelijken der lijfeige-
nen zouden scheiden, door echtgenooten van elkander te
verwijderen; ja. zij was het, die de sterkeren en machtigen
der wereld aanhoudend op de straffen wees, die God hier-
namaals bereid heeft voor hen, die geweld en onrecht ple-
gen en dit niet naar hun vermogen herstellen.

10. Het leenstelsel was de maatschappelijke vorm van bijna
geheel ons land gedurende de middeleeuwen. liet werd
echter allengskens meer gewijzigd en zachter. Er ontstonden
sleden. De inwoners dier steden wisten van de graven en
liertogen voorrechten te verkrijgen, privilegi�n genaamd. \'
"e voornaamste dier vo^n,Techten waren: dat de be-
woners der steden hunne eigene overheden en rechters moch-
ten kiezen; dat zij niet zonder hunne toestemming mochten
Maden wolden met belastingen; dat de persoonlijke veilig*
^ne\'d en eigendom beter gewaarborgd werden.

11. Allengs geraakten die steden tot machten aanzien, en
"^egonnen zij zells deel te nemen aan het bestuur des lands.
Meinere steden verkregen dezelfde rechten als de grootere.

De lijfeigenen, die burgers der steden konden worden,wer-
den vrije mannen. De steden bloeiden door handel en nij-
verheid en boezemden ont/.�ig in aan den machtigen adel door
de geoefendheid der burgerijen in den wapenhandel. Zij regeer-
den zich zelven, zij verdedigden zich zclven, en zoo ontstond
in den loop der eeuwen de derde stand. de stand del burgertien,
In enkele streken tan nis vaderland , te weten in Fries-
land en in dat gedeelte van Noord-Holland, dat wel eens
West-Friesland genoemd wordt, heelt het leenstelsel nooit
geheerscht, De verschillende gouwen of streken werden be-
stierd door de ingezetenen zeken , aan wier hoolil mannen
stonden, die in Friesland Grietmannen (dat is: groot e man-
nen) genoemd werden.

HET GRAAFSCHAP HOLLAND EN ZEELAND ONDER HET
HOLLANDSCUE HL\'lS.

1. De voornaamste landschappen, waarin ons land gedurende
den tijd van het leenstelsel verdeeld was, waren: het
graafschap Holland, waarmede Zeeland was verbonden; het
bisdom Utrecht; en het hertogdom (ielder; terwijl liet hertog-
dom Krab int, waarmede dat van Limburg nauw verbonden
was, voorliet grootste gedeelte tot het tegenwoordige Belgi�,
maar toch ook "voor een deel tot Noord-Nederland behoorde.

Algemeen wordt aangenomen dat de gift van eene streek
grouds langs de Noordzee-kusten, door den Frankischen koning
karel den Eenvoudige, als koning van Lotharingen in 922
aan zekeren Dirk of �iederik gedaan , den grond heeft gelegd
tot liet graafschap Holland. Zoowel door veroveringen op de
Friezen als door aanhechting van andere heerlijkheden heeft
dat graafschap allengs den omvang der tegenwoordige pro-
vinci�n. Noord- en Zuid-Holland verkregen. Van de drie
eerste graven: Dirk I, Dirk I! en Aruoud, weet men weinig.
De abdij-goederen van Egmond maakten toen het belangrijkste
en verreweg meest beschaalde deel van het graafschap uit.

De graven waren beschermheereu dier abdij, en dit was
het eerste begin vati bun aanzien en van bunnen macht.
Zij hadden veel te oorlogen mul de West-Friezen, die
bet noord-oostelijke gedeelte van liet tegenwoordige Nooid-
ilull in.l bewoonden. Graal Ai\'noud kwam in ecu gevecht
tegen hen. bij bet dorp Winkel. om bet leven. De oor-
zaak dier oorlogen was, dat de graven meenden dat de
West-F-iezen bun onderwerping schuldig waren; terwijl
deze hunne onafhankelijkheid handhaafden.

2. beu derden graal, die den naam van Dirk voerde, kan men
beschouwen als den eigenlijke stichter van bet graafschap
Holland. Deze bouwde in het jaar 1018 op een moerassi-
gen grond, waar verschillende rivieren, de Lek en de Maas
samenvloeien, eene stad. Dordrecht geheeten: de oudste stad
van Holland. Hij deed dit om tol te heffen van alle sche-
pen , die de rivieren zouden komen afvaren. De grond . waarop
Dirk die stad bouwde, behoorde aan liet bisdom van Utrecht.
Deze omstandigheid en ook dal graaf Dirk op eigen gezag de
kooplieden, die de rivier afvoeren, tol betalen bet, baalde
hem bet ongenoegen des keizers van �uitschland op den
hals. Dirk moest dezen als zijnen leenheer gehoorzamen,
doch de leenmannen waren weinig gewoon zich om recht
te bekommeren; zij deden wat hun goeddacht, zoolang zij
de sterksten waren. Dirk wist zich, ondanks zijne vijanden,
in het bezit van Dordrecht te handhaven. Hertog Gode-
vaert van Neder-Lotharingen, dat later Brabant genoemd is,
werd door den keizer opgedragen, den graaf van Holland tot
zijnen plicht te brengen ; doch de hertog werd in een gevecht
door Dirk gevangen genomen. Hij stelde hem echter in vrij-
heid, waarop hertog Godevaert de verzoening tusschen den
keizer en graaf Diik wist te weeg te brengen.

3. De opvolgers van Dirk lil waren zijne zonen Dirk iVen
Floris I. (lok deze voerden aanhoudend oorlog met de bis-
schoppen van Utrecht. Want, niet tot eer der graven van
Holland, zochten deze nu dit, dan weder dat, hetgeen die
bisschoppen toebehoorden, te overmeesteren. Aangezien nu

die bisschoppen te gelijkertijd wereldlijke vorsten waren
moesten zij hunne onderdanen beschermen.

De graven, die fip Floris I volgden, voerden alle, op ��n
na. de namen van Floris, Dirk of Willem. Wij zullen ze u
straks naar volgorde opgeven. Gedurende de minderjarigheid
van Dirk V voerde Godevaert (bekend als Govert met den
bult) van Neder-Lotharingen de voogdij over hein en stichtte
de stad Delft.

4. Op het einde der elfde eeuw, in het jaar 1090. begonnen
de kruistochten. Gelijk u bekend zal wezen, was het land,
waar onze Heer Jezus Christus op aarde geleefd had. in de
handen van ongeloovigen. volgelingen van den valschen pro-
feet Mohammed, gevallen. Su was het een vrome gewoonte
van velen: het Heilige Graf des Zaligmakers als pelgrims te
gaan bezoeken en daar te gaan bidden. Maar de Moham-
medanen mishandelden de Christenen, die derwaarts gingen ,
vreeselijk. Dit wekte de verontwaardiging hunner geloofs-
genooten in Europa op. Koningen, hertogen , graven en edel-
lieden, duizenden en duizenden ontzagen moeite noch geva-
ren om het Heilige Graf te verlossen uit de macht der
ongeloovigen. Zoo ontstonden die verbazende krijgstoch-
ten der w estersche volken naar bet Heilige Land, die wij
kruistochten noemen, omdat zij, die daaraan deelnamen,\'tot
teeken een kruis op hunne kleederen droegen.

De Christenen van het westelijke Europa werden het eerst
tot het ondernemen der kruistochten ontvlamd door de predi-
kati�n van eenen vromen man. Peter de Kluizenaar gehee-
ten , afkomstig uit Ami�ns in Frankrijk. Deze reisde groote
gedeelten van Europa door, om den Christenen den deer-
lijken toestand van het Heilige Land te schetsen. Duizenden
en duizenden namen daarop het teeken des Kruises aan uit
zijne handen en uit die van andere geestelijken. Al die
duizendtallen togen gewapend naar Azi�, om de Mohammeda-
nen te bestrijden en Jeruzalem en bet Heilige Graf uit de
handen der ongeloovigen te verlossen. Het voornaamste hoofd
van den eersten kruistocht was Godfried van Bouillon, mark-

graaf van Antwerpen: een Zuid-Nederlander of Belg. Onder
zijn beleid namen de kruisvaarders Jeruzalem in (1091) en
stichtten een christenrijk in Palestina.

5. De kruistochten duurden ongeveer twee eeuwen. Bijna
ieder jaar togen gewapende mannen naar het Heilige Land;
maar tot zeven koeren toe beproefden groote en machtige
legers, de Mohammedanen uit Palestina te verdrijven. Ein-
delijk waren de Christenen, na een bijna tweehonderdjarigen
strijd, genoodzaakt Jeruzalem en alle volkplantingen der
Christenen in Azi� geheel en al in de macht der ongeloo-
vigen te laten. De Christenen hadden evenwel te weeg ge-
bracht dat de volgelingen van den valschen profeet Moham-
med Europa voor langen tijd met rust lieten.

De graven en edelen van Holland , vrome en dappere
mannen, namen een werkzaam deel aan de kruistochten.
Kloris lil toog derwaarts, maar stierf eer bij nog bet heilige
land bereikte (1190). Graaf Willem I was tegenwoordig bij
de verovering van Damiate, eene stad in Egypte, die in 1219
door de kruisvaarders werd ingenomen. De Hollanders en.
Zeeuwen, toen reeds bekwame zeevaarders, behaalden bij
die verovering grooten roem.

6. Willem I was een broeder van graaf Dirk VII. Deze had
eene dochter, Ada, achtergelaten. Ada bad haren vader
moeten opvolgen; maar algemeen was de hollandsche adel
van meening, dat het graafschap Holland een zwaardteen
was, waartoe alleen mannen gerechtigd waren, en geen soil-
leleen. waarin ook vrouwen konden opvolgen. Willem I wist
zich in het bezit van het graafschap te handhaven tegenover
zijne nicht, gravin Ada.

7. De graven van Holland waren allengs toegenomen in
macht en aanzien, zoo zelfs dat Willem II, kleinzoon van
graaf Willem I. door den invloed van paus Innocentius IV
(1247) tot roomsch koning werd verheven. Deze waardigheid
was zooveel als bestierder en .vorst van geheel het mach-
tige duitsche rijk. Was die vorst eenmaal door den paus ge-
kroond, dan was hij duitsch keizer. Nu hadden, sinds meer

dan eene eeuw, verschillende duitsche keizers beproefd, den
paus van Home van zich afhankelijk te maken en hem
vervolgd en beoorloogd. De paus echter had all��n het recht
den duitschen keizer te kroonen; hij mocht dien ook, om
groote misdaden, vervallen verklaren van den keizerstroon.
Dit deed paus Innocentius IV den duitschen keizer Frede-
rik li, een groot vervolger der kerk. Willem II werd hierop
door hen, die het met de Kerk en den paus wel meenden,
tot opvolger van Frederik 11 verkozen: zoo groot in aan-
zien was toen reeds het hollandsche gravenhuis! Ongeluk-
kigerwijze leefde Willem 11 niet lang. Hij beoorloogde in
den winter (125G) de Westfriezen. Bij die gelegenheid ver-
loor hij het leven in het ijs nabij Hoogwoude, een dorp in
Noordholland. De Westfriezen vonden het lijk en begroeven
het op eene onbekende plaats. Later kwam graaf Floris V,
zoon van Willem, de Westfriezen beoorloogen. Toen hij hen
onderworpen had, vorderde hij het lijk zijns vaders. Een
oude Westfries wist de plaats waar Willem II lag begraven,
en zoo vond Floris het overschot zijns vaders , dat hij in
de abdij te Middelburg liet ter aarde bestellen.

Deze graaf Willem II bouwde in een boschrijk oord van
Zuidhollaiid een slot. Om dat slot vestigde zich allengs be-
woners. De graaf en zijne opvolgers hielden daar vaak hun
verblijf, en zoo ontstond rondom het hof van graaf Willem
de plaats, die thans het schoone \'s Gravenhage is!

8. Ook andere steden waren-allengs in het graafschap Hol-
land en Zeeland opgekomen en tot bloei gestegen. Dordrecht,
Delft, Haarlem, Alkmaar, Middelburg, Zierikzee en meer
andere plaatsen hadden reeds vroeger belangrijke voorrech-
ten ontvangen of ontvingen die van graaf Willem II en
diens zoon en opvolger Floris V. Die steden kregen van
hunne vorsten het recht om door hunne eigene schepenen
recht te laten spreken; zij verkregen belangrijke voordeelen
voor bunnen handel en hunne markten. De inwoners, die
men poorters noemde, omringden hunne steden met muren,
oefenden zich in den wapenhandel en leerden hunne eigene

stad beschermen en verdedigen. De burgerijen dier steden
badden menigmaal geschillen met de edelen en werden
dan door graal\' Willem en graaf Kloris V begunstigd. Deze
laatste was zoo in aanzien bij de burgerijen. dat men Item
� der keerlen god" noemde. Dit wekte grooten wrok der
edelen tegen Floris op. Nu geschiedde het dat de graal\' in
onmin was met den koning van Engeland. Benige edelen
spanden verradelijk met dien vreemden vorst samen, om
hunnen eigen wettigen leenheer gevangen te nemen en naar
Engeland te voeren. Gerard van Velseu, Herman van Woer-
den en Gijsbrecht van Amstel waren de voornaamste dier
edelen. Zij overvielen den graal\'op een valkenjacht, na eenen
maaltijd, waaraan zij zelven met hem aangezeten hadden.
Zij voerden hem gevaukelijk naar het slot te Muiden, waar
men nog de gevangenkamer van graal\' Floris V kan zien.
Zij wilden hem van hier naar Engeland voeren.

Zoodra evenwel de Westfriezen, de mannen van Water-
land en van bet Gooy vernomen hadden hoe meineedige
edelen hunnen beminden graaf gevangen bielden, snelden
die mannen gewapend toe, om hunnen heer te verlossen.
De edelen begrepen dat zij het slot niet lang tegen de ver-
ontwaardigde burgers zouden kinnen verdedigen. Zij wilden
nu den graaf naar Uraband voeren, doch op hunnen tocht
door de burgers achtervolgd, vermoordden zij den edelen
Floris, hunnen wettigen heer, wien zij trouw gezworen bad-
den (129G). De moordenaars werden later door de verbit-
terde burgers vervolgd en zwaar gestraft, ilunne kasteeleu
■werden ouder den voet gehaald en hunne geslachten gingen
te niet.

Onder de moordenaars van Floris V was ook Gijsbrecht
van Amstel. Hij was heer van eene moerassige strook lands,
■waar de Amstel in het IJ uitloopt. Hier ontstond eerst een
klein dorp onder bescherming der heeren van Amstel, dit
-werd langzamerhand eene stad, die in 1300 stadsrechten
ontving en thans Amsterdam is.

9. Floris V, de edele en dappere graaf, de beschermer der

steden en burgers, kwam zoo noodlottig aan zijn einde. Hij
werd opgevolgd door zijnen jongen zoon Jan I. Deze stierf
drie jaren later. Zijn naaste erfgenaam was de graaf van
Henegouwen, Jan van Avesnes, de zoon van eene zuster
van graaf Willem II. Met Jan I stierf, in 1299, liet graven-
geslacht in liet hollandsche luiis uit.

10. Graven van Holland zijn geweest: Dirk I. Dirk II, Ar-
noud. Dirk III. Dirk IV, Floris I, Dirk V. Floris II, Dirk VI.
Floris III. Dirk VII, gravin Ada, Willem l, Floris IV, Wil-
lem II, Floris V en Jan I (922�1299).

HET HFNEGOUWSCHE EN BEYEESCHE HUIS.

1. In vroegere eeuwen hadden de volken eene zeer groote
achting voor liet recht van erfopvolging. Zij zouden gerekend
hebhen dat zij eene groote zonde begingen, indien zij den wetti-
gen erfgenaam van hunnen overledenen vorst niet op zijne
beurt als hunnen vorst erkenden. Nu heerschte er dikwijls
zeer veel verschil over de vraag wie tot de erfopvolging ge-
rechtigd was. In sommige vorstendommen mochten vrouwen
de regeering aanvaarden, bij voorbeeld in Vlaanderen, in
Braband; in andere weder niet; in andere weder bleef de
zaak onbeslist. Dit was het geval met Holland en Zeeland. De
een beweerde dat all��n een.man regeerend graaf kon wezen,
dat Holland een zicaardleen was, gelijk men dit noemde; de
andere beweerde dat ook eene vrouw de regeering kon voe-
ren, wijl Holland een tpilleleen was. Dit gaf aanleiding tot
groote twisten en hevige burgeroorlogen, gelijk -»ij zullen zien.

2. Jan II, ook wel naar zijne geboorteplaats Jan van Aves-
nes geheeten, was de naaste mannelijke bloedverwant van
den overledenen graaf\' Jan I. Hij wist zich in het bezit van
het graafschap Holland en Zeeland te stellen; maar dit ge-
schiedde niet zonder vele moeielijkheden. De graven van
Vlaanderen meenden recht te hebben op een groot gedeelte

van Zeeland en ■wilden dit met de wapenen veroveren. Zij
drongen zelfs door tot in Holland in de nabijheid van Haar-
lem; doch hier werden zij overwonnen (1303). Slechts wei-
nigen keerden naar hun land terug. Jan II kon zoodoende
in het rustig bezit van het graafschap Holland en Zeeland
blijven en dit aan zijn zoon Willem III laten erven.

3. Deze Willem III werd de goede bijgenaamd. Hij was een
zeer goed en welmeenend vorst, die het welzijn zijner onder-
danen beoogde. Hij oefende gerechtigheid uit en beminde den
vrede. Hij werd dan ook algemeen door zijn volk ge�erd en
geacht. Hij zelf genoot in zijn land en daar buiten groote
eer en aanzien, en zijn volk leefde gelukkig. De handel en
nijverheid bloeiden in Holland en Zeeland: Dordrecht was
eene belangrijke koopstad, die grooten handel op Duitscbland
dreef. Ook sleden van andere gewesten, als Tiel, Deventer,
Harderwijk, bloeiden door den handel. De gerechtigheid, die
de goede graaf uitoefende, de vrijheden, die bij aan de bur-
gerijen schonk, waren oorzaak van dien grooten bloei: want
gerechtigheid loont alreeds zich zelve. De burgerij der ste-
den, overtuigd dat hun vorst voor \'s lands welzijn waakte,
waren nijver en arbeidzaam en verwierven zich daardoor
groote rijkdommen. De steden verkregen vele rechten van
den goeden graaf: waaronder een van de voornaamste was,
dat de burgers hunne eigene overheden mochten kiezen,
voor hunne eigene rechters te recht staan, zich zelven door
schutterijen mochten verdedigen, zicli te zamen mochten
vereenigen tot gilden.

4. Die gilden oefenden een grooten invloed uit op den bloei
en de welvaart der steden. Gitden, zoo noemde men de ver-
eeniging van lieden, die hetzellde ambacht dreven, en hunne
eigene belangen verzorgden. Zij werden bestuurd door de-
kens en overmannen, die zij uit hun eigen midden kozen. Zij
zonden in de meesten steden hunne bestuurders in de stads-
regeering , om daar hunne belangen voor te staan. Ieder gild
had zijn eigen vaandel: meestal in de hoofdkerk zijne eigene
kapel en stelde zich onder de bescherming van eenen hei-

lige als patroon. Zoo heette het schildersgild dikwijls het
St. Lucasgild. omdat de II. Lucas de patroon der schilders was.

5. Na den dood van Willem III volgde diens zoon Willem IV
hem op. Deze was oorlogzuchtiger en sneuvelde (1345) bij
Stavoren in een gevecht tegen de Friezen, die hij wilde
onderwerpen. Hij liet geene kinderen na. Zijne naaste erf-
gename was zijne zuster Margareta. Deze was gehuwd met
Lodewijk van Beyeren. die duitsch keizer was. Eigenlijk
kon. naar de meening van velen, geene vrouw regeerend gra-
vin van Holland zijn; doch haar man, die als keizer ook in
Holland groote rechten bezat, bevestigde haar in het bezit
van de erfenis baars broeders. Daar Margareta zelve het
bestuur moeielijk kon waarnemen over Holland en Zeeland,
liet zij dit over aan haren zoon Willem, op voorwaarde dat
hij haar jaarlijks de som van 10.000 schilden (toen eene zeer
groote som) zou uitkeeren. Het bleek alras dat Willem die
Som niet kon of wilde betalen, of dat de hollandscbe
onder/.aten, die dat geld moesten opbrengen, er weinig ge-
neigdheid toe beloonden. Willem kwam de voorwaarden niet
na, en dit gaf aanleiding tot de ergerlijkste oneenigheden
tusschen moeder en zoon.

0. Margareta. die weduwe geworden was, wilde de heer-
schappij over Holland en Zeeland weder aanvaarden: baar
zoon wilde deze niet afstaan. Ieder van hen werd bijgestaan
door sleden of door adellijke personen. Hierop ontvlamde
een vreeselijke, onnatuurlijke\'oorlog, tusschen burgers van
betzelfde land, tusschen moeder en zoon. Volgens de ge-
woonte dier tijden, nam iedere partij eene eigene kleur en
een bijzonderen naam aan: de aanhangers van Margareta kozen
de roode kleur en noemden zich lloekschen. De aanhangers
van Willem kozen de grijze kleur en noemden zich Kabel-
jauwschen. De oorzaak dier namen vindt men in de volgende
omstandigheden: even als de kabeljauw de kleine vischjes
verslindt, zoo beweerden de aanhangers van Willem, zouden
zij hunne vijanden vernietigen. De andere partij noemde
zich hoekschen, omdat de kabeljauw met een boek gevan-

gen wordt. Na hevige gevechten tusschen beide partijen
bleef\' Willem overwinnaar en in het bezit van Holland en
Zeeland, terwijl zijne moeder tot aan baren dood Henegou-
wen bleef besturen. Dit erfde Willem ook na haven dood.
Hij bad er echter weinig genot van, want hij werd krank-
zinnig, moest het beheer over alles, wat het zijne was. aan
zijn broeder Albrecht overlaten , en stierf, na dertig jaren
als krankzinnige opgesloten te zijn geweest! Zijn gedrag
jegens zijne moeder, tegen wie hij was opgestaan, had hem
geen zegen gebracht!

7. Willem IV was de eerste graaf van Holland. Zeeland en
Henegouwen, uitliet geslacht of huis van Bcyeren geweest. Dat
geslacht was in Holland niet inheemsen. Het was in zeden
en gewoonten meerfransch, want Henegouwen, waar het bij
voorkeur zich ophield, volgde fransche taal en /.eden. De
graven van Holland en Henegouwen behoorden tot de mach-
tigste heeren van hunnen tijd. Daardoor werden zij gevreesd
en zocht men hunne vriendschap. Zij sloten nauwe verbinte-
nissen met de fransehe koningen en groote fransche heeren.
De groote heeren van het fransche hof en ook de adel zagen
gewoonlijk met minachting op de burgerijen der sleden neder.
Zij benijdden de opkomende macht en rijkdom van deze,
en poogden die te onderdrukken. Dit gaf aanleiding tot
groote onlusten en burgeroorlogen. niet alleen in ons land,
maar ook in vele andere landen. De graven van Holland en
Hen egouwen uit het beyersche buis trokken de partij van
den adel tegen de burgerijen , en van de Hoekschen tegen
de Kabeljauwschen.

8. Want die noodlottige burgeroorlog bleef zelfs na den dood
van Margareta en haren zoon Willem voortduren. De Hoek-
schen waren meest machtige en aanzienlijke edellieden , die
niet konden gedoogen dat de burgerijen der steden in aan-
zien en macht toenamen. Tot de Kabeljauwschen behoorden
meest de deftige burgerschappen der steden, die door handel
en nijverheid rijk geworden waren en den adel ter zijde wilden
streven. Enkele steden, zooals Gouda, trokken echter het meest

partij voor de Huekschen. Enkele edellieden, zooals de mach-
tige Iieeren van Arkel en van Egmond, trokken daarentegen
partij voor de Kabeljauwschen. Uinstreeks demellden lijd
werden ook andere gewesten van ons land door burgeroor-
logen geteisterd, die\'uit dezellde oorzaken voortkwamen.

9. Ouder Albrecht en diens zoon Willem VI bleven die
burgertwisten voortduren. Het hevigst ontbrandden zij onder
Jacoba van Beyeren. Deze was de eenige dochter van Wil-
lem VI; haar vader stierf, toen zij nog maar zestien jaren
oud was. Zij was reeds vroeg gehuwd met een zoon van den
koning van Frankrijk: deze stierf\' ook zeer jong. Jacoba
kwam toen naar Holland, om bezit van baars vaders erlenis
te nemen; de Hoekscheii e. kenden haar als gravin, doch de
Kabeljauwschen niet. Deze beweerden dat Jan van Beyeren,
broeder van Jacoba\'s vader, de wettige vorst was. Nu ontstond
er een hevige burgeroorlog, tusschen Jacoba, aan het hoofd
der llockschcu en Jan van Beyeren, dien de Kabeljauwsclien
waren toegedaan. Jacoba huwde met Jan, hertog vau Bra-
baml. docli deze was een onbekwaam vorst; en Jacoba was
eerzuchtig en lichtzinnig genoeg, om zich al spoedig, tot
groole ergernis van alle weldenkenden, van haren man te
laten scheiden; ja zells gedurende diens leven met een en-
gelscheu prins een ander (gewaand) huwelijk aan te gaan.

De levensloop van Jacoba van Beyeren was zeer ongeluk-
kig. De lichtzinnigheid waarmede zij een huwelijk sloot, dat
tegen de "cboden van God en van de H. Kerk streed, ver-
dient zeker eene gestrenge afkeuring, maar het is toch een
aandoenlijk schouwspel eene zoo jonge vorstin, die meende
haar goed recht te verdedigen, te zien vervolgen door hen,
die hare natuurlijke beschermers waren, namelijk door
haren oom Jan van Beyeren en haren neef, Filips van Bour-
gondi�, die, elk op hun beurt, haar van haar erfdeel wilden
ontzetten, op den bedenkelijken grond, dat in Holland de
vrouweuregeering door de staatsregeling werd uitgesloten
(bl. 38, 36). Waarheid blijft intusschen, dat de oorzaken der
meeste rampen, waarmede de menschen bezocht worden >

hunne eigene booze hartstochten of die van anderen zijn.

10. Henegouwen, Holland en Zeeland waren jaren lang diep
ongelukkig door deze burgeroorlogen. heide partijen voerden
deu oorlog zeer wreed: zij schenen vergeten te hebbeu dat
zij Christenen waren. Men verhaalt, dat toi.n de lloekschen
de Mad en liet kasteel van Schoonhoven, waar men het met de
Kabeljauwschen hield, belegerden, zij den bevelhebber van het
kasteel gevangen namen. Deze man, Albrecht beyling gehee-
ten, zou door de wreede lloekscheu veroordeeld zijn om levend
begraven te worden! Hij had een uitstel van vier weken ver-
zocht om zijn gezin te bezoeken en zijne zaken te regelen,
en beloolde op zijn woord dan terug te keeren. uitweid hem
door den bevelhebber der lloekschen toegestaan. Albrecht
Beyling vertrok � en kwam, gelijk hij beloofd bad, terug,
en werd levend begraven. Aan de waarheid van dit bekend
verhaal wordt echter met grond getwijfeld.

11. Jan van beyeren stieit\', terwijl bij nog tegen Jacoba
oorlog voerde. Hij benoemde Filips; hertog van bourgondi�,
een vollen neef\' van moeders zijde van Jacoba, tot zijnen
erfgemaau. De Kabeljauw schen ei kenden nu Filips als graaf.

Filips, een der machtigste vorsten van zijnen tijd, beoor-
loogde Jacoba. Deze was tegen hem (die nog wel den bij-
naam van de Goede droeg) niet bestand. Zij moest vrede
sluiten, op voorwaarde van het beheer harer landen aan
Filips al te staan en niet zonder zijne voorkennis te huwen;
want haar gemaal, Jan van IJ ra hand. was reeds dood, en
de engelsche prins, hertog van (iloucestor geh^elen, had
haar reeds verlaten! Jacoba huwde echter in stilte meteen
zeeuwschen edelman, Frank van Borselen, die haar, in haar
ongeluk, met goed en bloed had bijgestaan. Filips, hierover
vergramd, wilde Frank van Borselen ter dood laten bren-
gen; hij deed dit echter niet, op voorwaarde dat Jacoba hem
(den hertog) als graal\' van Henegouwen, Holland en Zeeland
zou erkennen: wat zij deed. Zij ging nu meestal op helslot
van Teylingen bij Leiden ol\' bij Goes wonen, en stierf in
het jaar 1 l\'Mi.

12. De regeering van de graven uit het henegouwsche en
beyersche huis bracht Holland en Zeeland onder vorsten,
die, zoo als «ij reeds opmerkten, in taal en zeden veel
van den hollandsclien eenvoud verschilden; doch geluk
kig wisten onze vaderen, ondanks alle rampen, die hen
troffen, tocli hunne eigene voorvaderlijke taal te howa-
ren: wat onze zuidelijke nahuren niet zoo goed deden.
Onder die graven weid ons land wreed geteisterd, niet
alleen door dien rampzaligen strijd tusschen inwoners van
hetzelfde land, maar ook door hevige watervloeden. De
dijken «aren toen op lange na niet zoo wel ingericht als
thans. Op zekeren nacht, voorden feestdag van de 11. Eliznheth
(18 Noveniher 1421), braken de dijken bij Dordrecht cu Geer-
truidenherg door een heugen storm. Twee en zeventig dor-
pen werden door het water overstroomd en geheel en al
vernield: honderd duizend menschen verloren daarhij het
leven. Al dat land werd door het water verzwolgen, en
zoodoende de Bieshos gevormd. Men verhaalt dat hij dien
s\'ormd een kind in eene wieg kwam aanspoelen aan den
dijk, die nu nog Kinderdijk heet. Eene kat. die in dat wiegje
was g-.an liggen , had door heen en weder te springen het
evenwicht weten te bewaren, waardoor het wiegje niet om-
sloeg � God had het kind behouden.

12. Terwijl Jacoha gravin van Holland was, werd door Lou-
rens Janszoon, Schepen te Haarlem, en die aan het door
hem of door zijn voorvaderen hekleede kostersamht (toen-
maals een aanzienlijke post) den familienaam van Coster ver-
schuldigd was. de boekdrukkunst uitgevonden.

14. Graven en gravinnen uit het huis van Henegouwen,
12C0�1350.

Jan II. Willem 111, Willem IV, Margareta.

Graven en gravinnen uit het huis van lleyeren, 1350�1433.

Willem V, Alhrecht, Willem VI, Jacoba.

HET BISDOM VAN UTRECHT EN DE LANDEN DIE DAAR
ONDER BEHOORDEN.

1. Gedurende de middeneeuwen hadden de geestelijken over
het algemeen eene zeer groote macht. Zeer vele bisschoppen
en abten van kloosters, vooral in de landen, die tot het
duitsche rijk behoorden, waren te gelijker tijd geestelijken en
tijdelijke vorsten. Het is niet ondienstig. dat wij n een be-
knopt, maar duidelijk inzicht van deze zaak geven. Vooral in
de tijden, die op den dood van Karel den Groote volgden,
■waren de geringcn en zwakken zonder verdediging over-
geleverd aan het geweld der machtigen en sterken. Nu
oefende de geestelijkheid op het geloovige volk een grooten
Invloed uit, en gebruikte dien ter bescherming van de ver-
drukten. Deze namen dan ook hunne toevlucht tot de bisschop-
pen en tot de abten der kloosters. Zij maakten zich tot hunne
leenmannen, gelijk men het noemde: dat is: zij erkenden ben
voor hun hoofd. mits zij op hunne bescherming konden
rekenen. Zoodoende ontvluchtten zij het geweld: want ieder,
die de bezittingen der Kerk of hare dienaren aanrandde,
werd in den ban gedaan en door alle geloovigen geschuwd.
Zeer velen maakten zich tot leenmannen van dezen of
genen bisschop. Hit was eene eerste oorzaak hunner marht.

Eene tweede was, dat de bisschoppen en kloosters zich
reeds vroeg op het ontginnen van woeste landen . cp het
leggen van dijken, als anderzins. toelegden. Ongelooflijk veel
dorpen en verscheidene steden hebben hieraan bun eerste
ontstaan te danken. Dit land werd natuurlijk de eigendom
van hen. die het vruchtbaar maakten.

Eene derde en voorname oorzaak was de schenkingen der
keizers. Toen na den dood van Karel den Groote zijne opvol-
gers hun gezag niet meer wisten te verdedigen en te handhaven,
schonken zij groote gedeelten hunner landen aan graven, maar

ook aan bisschoppen. Geheele landstreken werden op die wijze
onder liet onmiddellijk gebied van geestelijken gebracht. Daar
deze in de nabijheid waren en algemeen werden ontzien,
waren zij beter in staat de armen en geringen te bescher-
men en hun recht te bedeelen dan de keizer, die ver af
was. Dat toekenuen« van wereldlijk rechtsgebied aan bisschop»
pen en ablen door verschillende keizers, zoowel van het
frankische als naderhand van het duitsche rijk, duurde
eeuwen lang.

2. Nu bestond boven den Rijn, sinds het jaar 635, de bis-
schopszetel van Utrecht. Al het land, dat tegenwoordig tot ons
vaderland behoort, ten noorden van de Schelde en de Maas,
erkende dien bisschop als zijn geestelijk opperhoofd. Vele heilige
en vrome mannen hebben dien bisschopszetel beklommen,
zooals de 11. Bonilacius en later de 11. Gregorius , en meer
anderen. Terwijl geheel het noordelijk gedeelte van ons vader-
land, met uitzondering van liet graafschap Holland (dat toen
veel kleiner was dan later), in regeeringloosbeid was, gaven
de duitsche keizers aan de bisschoppen van Utrecht het gezag
over die landen, liet gedeelte, dat thans de provincie Utrecht
voi mt, toen het Beneden sticht geheeten, kwam het eerst onder
het wereldlijk gezag der bisschoppen ; in de ellde eeuw ook het
zoogenaamde Boveinticht, thans de provincie Overijsel. Ook
Groningerlaud, Drenthe, Friesland en een gedeelte van Gelder-
land, dat thans de Veluwe heet en aan Holland behoorde, kwa-
men, allhans in naam, krachtens de schenkingen der duitsche
keizers, aan het bisdom van Utrecht. Die duitsche keizers,
vooral Ollo II, Hendrik 11 en Hendrik IV, hielden de bis-
schoppen van Utrecht in groot aanzien en namen menig-
maal hun verblijf in de stad.

3. De bisschop werd gekozen door de geestelijken der vijf
kapittelkerken: dat zijn de kerken waaraan kollegi�n van
kanunniken verbonden zijn. De kapittels vormden den bis-
schopsraad, zoowel in tijdelijke als geestelijke zaken. Iedere
bisschop echter, zou hij wettig bestierder der Kerk zijn,
moest door Z. H. den Paus bevestigd worden. Deze gaf

hem dan de mijter en staf, ten teeken dat hij de kudde
van den Zaligmaker moest hoeden. De keizer bezat alleen
het recht om den b\'isschop het tijdelijk gezag te geven.
Evenwel wilden vele keizers zich het recht aanmatigen,
zelven de bisschoppen te benoemen. Dit was eene onrecht-
vaardige aanmatiging; want zij hadden daartoe geen geiag
van God ontvangen. Die aanmatiging des keizers gaf gele-
genheid tot vele twisten.

4. De bisschoppen van Utrecht hadden ook dikwijls moeie-
lijkheden met hunne eigene onderdanen. Over het algemeen
waren zij zeer zachtzinnige vorsten; zij gaven aan de meeste
steden uitgebreide vrijheden, zoodat deze bijna onafhanke-
lijk werden van hunnen vorst, den bisschop. Groningen,
Zwol, Kampen en Deventer werden door hunne eigene stads-
raden, bijna geheel en al onafhankelijk van den bisschop,
geregeerd; ook de stad Utrecht zelve. Nu geschiedde het
dikwijls, dat vooral de burgerij der laatstgenoemde stad
zich wat veel aanmatigde en vandaar in onmin met den bis-
schop kwam..

Het meest evenwel hadden de bisschoppen te kampen met
de wereldlijke vorsten, hunne naburen, de graven van
Holland en Gelderland Eerstgenoemden ontnamen hun Gooi-
land en het land rondom Dordrecht; de laatstgenoemden de
Veluwe. Wat meer is, de graven van Holland maakten zich
in Utrecht zelve eene partij en wilden dikwijls, bij de keuze
van eenen nieuwen bisschop, door verkeerde middelen
deze naar hunnen zin doen uitvallen: dit gelukte hun soms;
maar mislukte ook meer dan eens. De bisschop Jan van
Arkel, die omstreeks 1350 den zetel van Utrecht bekleedde,
had zeer veel te kampen met die heerschzucht der holland-
sche graven.

5. Toen in Holland en Zeeland de hoeksche en kabeljauw-
sche twisten uitbraken, geraakte het sticht van Utrecht
insgelijks in burgeroorlog. Een gedeelte van den adel en de
steden hielp de Hoekschen een ander gedeelte de Kabel-
jauwschen. Dit gaf aanleiding tot treurige verdeeldheden,



		GOEDKEURING.

		De Vadcrlandsche Geschiedenis aoor de Jeugd, bewerkt door den verdienstvollen N�YENs, wordt niet alleen gaarne door ons goed- gekeurd, maar tevens, om de vele voortreffelijke eigenschappen, voor het gebruik op de R. K. Scholen bijzonder aanbevolen. Haahlem, 19 Sept. 1870. H. VAN BEEK. lib. eens.



		VOORREDE.

		Een mijner vrienden, een man, die onder de katholieken een algemeen en welverdiend vertrouwen geniet; een man, die zich van de onderwijskwestie eene studie heeft gemaakt, en in eene der aanzienlijkste steden des lands, het katho- liek onderwijs op alle mogelijke wijze behartigt en bevor- dert: die vriend zeide tot mij , ruim een jaar geleden: � Schrijf een dergelijk boekje (bij had de vaderlandsche geschiedenis van het ISut van \'t Algemeen in de hand) voor onze katho- lieke schooljeugd en ge doet er nog meer nut mede, dan met nwe Geschiedenis der Nederlandsche Beroerten." Ik dacht daarover na: ik overwoog rijpelijk, hoe de geschiede- nis aan eene jeugd, die katholiek en Nederlandsen te gelijk is, diende onderwezen te worden: ik overwoog het rijp en ge- ruimen tijd. Toen nam ik het besluit, in een boekje, van circa veertien vel klein 8°, eene schets van de vaderland- sche geschiedenis te schrijven voor mijne eigene kinderen , voor twee knapen van tien tot twaalf jaar. Ik beproelde wat zij begrepen , of wat hun zonder moeite begrijpelijk kon ge- maakt worden. Zoo is dit boekje ontstaan. Ik heb het als vader voor mijne eigene kinderen geschre- ven , met het voornemen, om het onder bereik van geheel de katholieke jeugd in Nederland te brengen. In dit kleine boekje heb ik, voor kinderen , alles zoeken neder te leggen , wat een langdurige beoefening van de ge- schiedenis in het algemeen, en die mijns vaderlands in het bijzonder, mij geleerd had daarin op den voorgrond te moe- ten stellen , en naar de methode, die mij als de beste is toegeschenen. Ik zal hier mijne zienswijze beknopt uiteen zetten. De \'wereldgebeurtenissen (ss geschiedenis), worden geleid



		HOOFDSTUK I.

		WAT DE GESCHIEDENIS IS. 1. De geschiedenis noemt men liet verhaal van hetgeen vroe- ger niet eenen persoon, met eene stad of mrt een geheel volk is voorgevallen. De geschiedenis van eenen persoon noemt men levensbeschrijving; de geschiedenis van eene stad stads- geschiedenis ; terwijl de geschiedenis van landen genoemd wordt, bij voorbeeld. Engeliche, Fransche, Duitsche geschie- denis. Men heeft ook andere geschiedenissen, zooals de Algcmeene geschiedenis, die de gebeurtenissen verhaalt van alle volken der wereld; de Bijbelsche geschiedenis, die het verhaal geeft van de gebeurtenissen, in het Oude en Nieuwe Testament vermeld; de Kerkelijke geschiedenis, die verhaalt wat er voorgevallen is met onze heilige Kerk. sinds de Zaligmaker in de wereld verscheen. Van al deze geschiede- nissen willen wij u thans niet spreken. Wij willen u onder- houden over de geschiedenis van ons vaderland, van het tegenwoordige koninkrijk der Nederlanden. Wij noemen die vaderlandsche geschiedenis. 2. Het is van zeer groot belang voor u, mijne kinderen! daarvan althans iets te weten. Hoe zoudt gij zoo onver- schillig kunnen zijn, dat gij u niet bekomraerdet omtrent hetgeen in vroegere tijden is geschied met het land, waarin de goede God u heeft laten geboren worden? Het is een heilige plicht voor ieder mensch, zijn vaderland te beminnen. Groote, vrome mannen, van wie de H. Schrift spreekt, beminden hun land met innige liefde. Hoe beminde koning David zijn vaderland! Hoe treurden profeten, als Isa�as, om het ongeluk van hun dierbaar land, van Judea! Hoe offerde 1



		■1

		de vrome held Judas de Machabe�r zijn leven op voor zijn vaderland\' Dit alles zult gij vel in de bijbelsche geschiede- nis geleerd hebben of\' gij zult bet nog loeren. Wij zullen u evenwel een nog oneindig heiliger voorbeeld van belde voor het vaderland geven. Hoe beminde onze aanbiddelijke Heiland tiet land, waarin bij op de wereld was verschenen; hoe weende hij over het lot van Jeruzalem, dat hij in zijne goddelijke wijsheid vooruit kende! Het is derhalve uw plicht dat gij uw vaderland bemint. En iioe zou men iets beminnen, wat men niet kent? En boe zou men niet wdlen weten wat er vroeger is geschied niet degenen, die men bemint? Vraagt gij soms niet met belangstel- ling naar de vroegere lotgevallen uwer ouders? En zoudt gij niet met belangstelling vragen naar de vroegere lotge- vallen van uw vaderland? 3. (iij moet dus, zeg ik, nw vaderland beminnen; gij moet, omdat gij het bemint, de geschiedenis van dat land begeeren te kennen. Maar omdat gij uw vaderland bemint, behoed gij niet alle daden van onze voorouders, dat is van de �nenscheii, die vroeger in ons vaderland geleefd hebben , goed te keuren, (iij weet dat de mensch gemakkelijk kan dwa- len, dat bij niet altijd (iod en (jods geboden voor oogen houdt, dat bij vaak in groote zonden vervalt. Xu zijn onze voorouders meer dan eenmaal in groote verkeerd- bedeu vervallen, evenals dit nu nog dagelijks met vele volken geschiedt. Zulke verkeerdheden moet men niet goed- keuren, al hebben onze voorouders die ook begaan. Kwaad blijft altijd kwaad, door vvicn of bij welke gelegenheid het wordt bedreven. De daden van vele Nederlanders, die vroeger loeiden, inag men daarom veilig afkeuren, men moet het doen wanneer zij kwaad zijn. De geboden Gods moeten voor ons de maatstaf wezen, waaraan wij toetsen of iets geoorloold of ongeoorloold is. 4. Wat meer is: mocht bet geschied zijn dat soms uit kwade daden heilzame gevolgen voortsproten, mag men evenwel nog niet zeggen dat die daden goed waren, wijl zij goede



		3 uitkomsten opleverden. Goed hlijft goed en kwaad blijft kwaad. Het is de oneindige goedheid Gods, die meermalen iels, wat de menschen verkeerd doen, ten goede doet uit- komen; maar liet is dan de wijze beschikking Gods, die het goede veroorzaakt, niet de kwade daad der menschen. Dit moet gij bij het leeren van de geschiedenis van uw vaderland altijd in het oog houden. len tweede moet gij niet vergeten dat gij uw vaderland moet beminnen, al hebben onze voorouders ook soms ver- keerde daden bedreven. 5. Er is nog iets, mijne kinderen ! wat gij nooit uit het oog moet verliezen. Dal punt is zelfs van zulk groot gewicht, dat ik enkel daarom voor ulieden deze geschiedenis schrijl. lleL is het volgende: de menschen stellen maar al te dikwijls zaken en daden, die in vroegere eeuwen zijn voorgevallen, geheel anders voor dan zij inderdaad geschied zijn. Dit is vooral het geval geweest met de voorstelling van de geschiedenis van ons vaderland. De eerste oorzaak daarvan is de volgende: men heelt sinds vele jaren de geschiedenis van ons vaderland beschouwd, zooals die vroeger door voorname protestantsche man- nen werd beschreven. Maar die mannen beschouwden de zaken geheel anders als wij. Zij erkenden de roeping van de heilige katholieke Kerk niet. Zij vermeldden niets van de ongerechtigheden, welke onze katholieke voorouders hebben ondergaan. Nog meer: velen van hen stelden de zaken in een geheel verkeerd licht. Door al te groote lielde voor de Protestanten van vroegere eeuwen gedreven, duid- den zij alles, wat die gedaan hadden, ten goede. Door al te groote vooroordeelen tegen de Katholieken verblind, duid- den zij alles, wat die gedaan hadden, ten kwade. Nu was daarvan het gevolg, dat vele kinderen reeds in hunne prille jeugd eene geheel verkeerde voorstelling van de gebeurte- nissen , die in vroegere eeuwen in ons vaderland geschied, zijn, verkregen. 6. Maar nu vraag iku, mijne kinderen! zoo iemand uit on»



		9 hoeden en in die van zijn gezin voorzien. Zij hadden zelfs nog weinig akkerbouw. Zij leefden voornamelijk van de vee- teelt, van de jacht en van de visscheiij, Hunne woningen waren niet anders dan tenten, vervaardigd van boomstaken en aan elkander genaaide beestenvellen. Hunne kleeeding bestond insgelijks uit beestenvellen en zeer grof gewevene stolfen. �e jacht, de visscherij en veeteelt waren derhalve de voornaamste bezigheden dier volken. Maar geen minder voor- name bezigheid voor hen was de oorlog. Zij loetden in voortdurenden strijd met hunne naburen. Zij waren zeer dapper en geschikt tot het uitstaan der grootste vermoeie- nissen en onverschrokken te midden der gevaren, lleeds van hunne jongste jaren af werden zij in het paardrijden, zwemmen, schieten met pijl en boog en worstelen geoefend. Zoodoende werden zij geharde soldalen. Zij trokken te velde onder opperhooldeu, die later nu eens koningen dan weder hertogen genoemd werden. Deze opperhoofden hadden zoolang de krijgstogt duurde het bevel over het geheele volk; maar in vredestijd hadden zij weinig gezag. De strafl\'en, op over- tredingen gesteld, waren niet vele. en de meeste misdaden werden met boeten in vee of\' andere zaken van waarde ge- straft. Gelijk alle volkeren, die het goddelijke licht des Evangelies niet kenden, werden vele menschen. hetzij als over- treders der wetten, hetzij als krijgsgevangenen, in slavernij ge- bragt. Deze arme slaven werden, gelijk het redelooze vee, als hel eigendom hunner meesters beschouwd, die hen kon- den mishandelen en als een os of paard verkoopen. 8. De heidensche bewoners van onzen vaderlandschen grond maakten zich vooral ook schuldig aan het misbruik van sterke dranken, die zij uit koren en gerst brouwden. Zij gaven zich over aan eene schandelijke dronkenschap en aan een\' niet minder schandelijken hartstocht voor dobbelspelen. Zij ontzagen zich niet om have en goed, ja vrouw en kinderen te verdubbelen. Want bij die ongeluk- kige heidenen hadden de vaders het recht, hunne eigene vrouwen en kinderen te verkoopen! Aan het Christendom



		*■21*

		Deze werden iederen keer overwonnen; maar zoodra was niet het leger der Franken teruggetrokken ol\'de Saksers en Frie- zen stonden weder op en begonnen opnieuw den oorlog. Eindelijk werden zij echter zoo door Karel ten onder ge- bracht, dat zij zicli voor goed onderwierpen en den christe- lijken godsdienst aannamen. i. Het was Karel niet genoeg, die woeste, krijgszuchtige vol- ken ten langen laatste onderworpen te hebben; hij wilde hen ook beschaven. Want daarom vooral is Karel de Groote zoo- veel bewondering en eerbied waardig, wijl hij niet slechts een groot vorst en dapper veldheer, maar ook een weldoe- ner zijns volks was en voor alles de uitbreiding van bet rijk Gods onder de menseden beoogde. Hij zond niet alleen zijne landvoogden en rechters, die hertogen en graven ge- noemd werden, oin de onderworpene volken te bestieren, maar bij zond ook vrome bisschoppen en priesters, om hun den waren godsdienst te verkondigen : hij deed dit in overeen- stemming en samenwerking niet den Paus van Rome. Te Utrecht was reeds een bisdom. Karel richtte ook andere bis- dommen op in liet land der Saksers en der Friezen. Wij lichocven alleen van die van Munster en Osnabrug te spre- ken; want eeu klein gedeelte van ons vaderland, mei name een deel van Groningen en eeu deel van Overijsel werden gebracht onder die beide bisdommen. Het kerkelijk rechts- gebied van den bisschop van Utrecht, strekte zich uit over het tegenwoordige Holland, Utrecht, Friesland en Gelderland, het zuidelijkste gedeelte onzes vaderlands, de beide provin- ci�n Noord-lirabant en Limburg, hoorden tot bet bisdom van huik. Karel ondersteunde in al die bisdommen de bisschop- pen en priesters in alles wat tot stichting en onderwijzing der volken kon dienen. Hij liet kerken en kloosters bouwen � "ij richtte scholen op; bij hielp zendelingen uitzenden, die «e verspreide heidenen opzochten, om ben te bekeeren. Hij "etoonde zicb een waar christen-koning. 5. Ook in het zuiden van zijn uitgebreid rijk betoonde Ka- ^rel zich als een beschermheer der Kerk. Een Gcrmaansch



		*■ii*

		dan eene eeuw, verschillende duitsche keizers beproefd, den paus van Home van zich afhankelijk te maken en hem vervolgd en beoorloogd. De paus echter had all��n het recht den duitschen keizer te kroonen; hij mocht dien ook, om groote misdaden, vervallen verklaren van den keizerstroon. Dit deed paus Innocentius IV den duitschen keizer Frede- rik li, een groot vervolger der kerk. Willem II werd hierop door hen, die het met de Kerk en den paus wel meenden, tot opvolger van Frederik 11 verkozen: zoo groot in aan- zien was toen reeds het hollandsche gravenhuis! Ongeluk- kigerwijze leefde Willem 11 niet lang. Hij beoorloogde in den winter (125G) de Westfriezen. Bij die gelegenheid ver- loor hij het leven in het ijs nabij Hoogwoude, een dorp in Noordholland. De Westfriezen vonden het lijk en begroeven het op eene onbekende plaats. Later kwam graaf Floris V, zoon van Willem, de Westfriezen beoorloogen. Toen hij hen onderworpen had, vorderde hij het lijk zijns vaders. Een oude Westfries wist de plaats waar Willem II lag begraven, en zoo vond Floris het overschot zijns vaders , dat hij in de abdij te Middelburg liet ter aarde bestellen. Deze graaf Willem II bouwde in een boschrijk oord van Zuidhollaiid een slot. Om dat slot vestigde zich allengs be- woners. De graaf en zijne opvolgers hielden daar vaak hun verblijf, en zoo ontstond rondom het hof van graaf Willem de plaats, die thans het schoone \'s Gravenhage is! 8. Ook andere steden waren-allengs in het graafschap Hol- land en Zeeland opgekomen en tot bloei gestegen. Dordrecht, Delft, Haarlem, Alkmaar, Middelburg, Zierikzee en meer andere plaatsen hadden reeds vroeger belangrijke voorrech- ten ontvangen of ontvingen die van graaf Willem II en diens zoon en opvolger Floris V. Die steden kregen van hunne vorsten het recht om door hunne eigene schepenen recht te laten spreken; zij verkregen belangrijke voordeelen voor bunnen handel en hunne markten. De inwoners, die men poorters noemde, omringden hunne steden met muren, oefenden zich in den wapenhandel en leerden hunne eigene



		38 lige als patroon. Zoo heette het schildersgild dikwijls het St. Lucasgild. omdat de II. Lucas de patroon der schilders was. 5. Na den dood van Willem III volgde diens zoon Willem IV hem op. Deze was oorlogzuchtiger en sneuvelde (1345) bij Stavoren in een gevecht tegen de Friezen, die hij wilde onderwerpen. Hij liet geene kinderen na. Zijne naaste erf- gename was zijne zuster Margareta. Deze was gehuwd met Lodewijk van Beyeren. die duitsch keizer was. Eigenlijk kon. naar de meening van velen, geene vrouw regeerend gra- vin van Holland zijn; doch haar man, die als keizer ook in Holland groote rechten bezat, bevestigde haar in het bezit van de erfenis baars broeders. Daar Margareta zelve het bestuur moeielijk kon waarnemen over Holland en Zeeland, liet zij dit over aan haren zoon Willem, op voorwaarde dat hij haar jaarlijks de som van 10.000 schilden (toen eene zeer groote som) zou uitkeeren. Het bleek alras dat Willem die Som niet kon of wilde betalen, of dat de hollandscbe onder/.aten, die dat geld moesten opbrengen, er weinig ge- neigdheid toe beloonden. Willem kwam de voorwaarden niet na, en dit gaf aanleiding tot de ergerlijkste oneenigheden tusschen moeder en zoon. 0. Margareta. die weduwe geworden was, wilde de heer- schappij over Holland en Zeeland weder aanvaarden: baar zoon wilde deze niet afstaan. Ieder van hen werd bijgestaan door sleden of door adellijke personen. Hierop ontvlamde een vreeselijke, onnatuurlijke\'oorlog, tusschen burgers van betzelfde land, tusschen moeder en zoon. Volgens de ge- woonte dier tijden, nam iedere partij eene eigene kleur en een bijzonderen naam aan: de aanhangers van Margareta kozen de roode kleur en noemden zich lloekschen. De aanhangers van Willem kozen de grijze kleur en noemden zich Kabel- jauwschen. De oorzaak dier namen vindt men in de volgende omstandigheden: even als de kabeljauw de kleine vischjes verslindt, zoo beweerden de aanhangers van Willem, zouden zij hunne vijanden vernietigen. De andere partij noemde zich hoekschen, omdat de kabeljauw met een boek gevan-



		3!)

		gen wordt. Na hevige gevechten tusschen beide partijen bleef\' Willem overwinnaar en in het bezit van Holland en Zeeland, terwijl zijne moeder tot aan baren dood Henegou- wen bleef besturen. Dit erfde Willem ook na haven dood. Hij bad er echter weinig genot van, want hij werd krank- zinnig, moest het beheer over alles, wat het zijne was. aan zijn broeder Albrecht overlaten , en stierf, na dertig jaren als krankzinnige opgesloten te zijn geweest! Zijn gedrag jegens zijne moeder, tegen wie hij was opgestaan, had hem geen zegen gebracht! 7. Willem IV was de eerste graaf van Holland. Zeeland en Henegouwen, uitliet geslacht of huis van Bcyeren geweest. Dat geslacht was in Holland niet inheemsen. Het was in zeden en gewoonten meerfransch, want Henegouwen, waar het bij voorkeur zich ophield, volgde fransche taal en /.eden. De graven van Holland en Henegouwen behoorden tot de mach- tigste heeren van hunnen tijd. Daardoor werden zij gevreesd en zocht men hunne vriendschap. Zij sloten nauwe verbinte- nissen met de fransehe koningen en groote fransche heeren. De groote heeren van het fransche hof en ook de adel zagen gewoonlijk met minachting op de burgerijen der sleden neder. Zij benijdden de opkomende macht en rijkdom van deze, en poogden die te onderdrukken. Dit gaf aanleiding tot groote onlusten en burgeroorlogen. niet alleen in ons land, maar ook in vele andere landen. De graven van Holland en Hen egouwen uit het beyersche buis trokken de partij van den adel tegen de burgerijen , en van de Hoekschen tegen de Kabeljauwschen. 8. Want die noodlottige burgeroorlog bleef zelfs na den dood van Margareta en haren zoon Willem voortduren. De Hoek- schen waren meest machtige en aanzienlijke edellieden , die niet konden gedoogen dat de burgerijen der steden in aan- zien en macht toenamen. Tot de Kabeljauwschen behoorden meest de deftige burgerschappen der steden, die door handel en nijverheid rijk geworden waren en den adel ter zijde wilden streven. Enkele steden, zooals Gouda, trokken echter het meest



		"2-6\'^



		.



		\' il» ■ -



		43

		IX. HET BISDOM VAN UTRECHT EN DE LANDEN DIE DAAR ONDER BEHOORDEN. 1. Gedurende de middeneeuwen hadden de geestelijken over het algemeen eene zeer groote macht. Zeer vele bisschoppen en abten van kloosters, vooral in de landen, die tot het duitsche rijk behoorden, waren te gelijker tijd geestelijken en tijdelijke vorsten. Het is niet ondienstig. dat wij n een be- knopt, maar duidelijk inzicht van deze zaak geven. Vooral in de tijden, die op den dood van Karel den Groote volgden, ■waren de geringcn en zwakken zonder verdediging over- geleverd aan het geweld der machtigen en sterken. Nu oefende de geestelijkheid op het geloovige volk een grooten Invloed uit, en gebruikte dien ter bescherming van de ver- drukten. Deze namen dan ook hunne toevlucht tot de bisschop- pen en tot de abten der kloosters. Zij maakten zich tot hunne leenmannen, gelijk men het noemde: dat is: zij erkenden ben voor hun hoofd. mits zij op hunne bescherming konden rekenen. Zoodoende ontvluchtten zij het geweld: want ieder, die de bezittingen der Kerk of hare dienaren aanrandde, werd in den ban gedaan en door alle geloovigen geschuwd. Zeer velen maakten zich tot leenmannen van dezen of genen bisschop. Hit was eene eerste oorzaak hunner marht. Eene tweede was, dat de bisschoppen en kloosters zich reeds vroeg op het ontginnen van woeste landen . cp het leggen van dijken, als anderzins. toelegden. Ongelooflijk veel dorpen en verscheidene steden hebben hieraan bun eerste ontstaan te danken. Dit land werd natuurlijk de eigendom van hen. die het vruchtbaar maakten. Eene derde en voorname oorzaak was de schenkingen der keizers. Toen na den dood van Karel den Groote zijne opvol- gers hun gezag niet meer wisten te verdedigen en te handhaven, schonken zij groote gedeelten hunner landen aan graven, maar



		4l>

		zelfs zoo dat iedere partij -ecnen bisschop koos, ofschoon slechts ��n de wettig gekozene kon zijn. Men kon trou- wens altijd «eten wie de wettige was: namelijk, hij die door den Paus van Home als dusdanig werd erkend. Toen ein- delijk Fiiips van Buurgondi� graal van Holland werd, kwam ook een persoon uit liet huis van liourgondi� op den bis- schopszetel van Utrecht, en hielden de oneenighedeu tus- schon de graven van Holland en de bisschoppen op. G. Do provinci�n Friesland en Groningen, die na den on- dergang van het fricsche koningrijk tot liet rijk van Karel den Groote kwamen, werden in de ellde eeuw en later door de duitsche keizers wel is waar aan den bisschopszetel van Utrecht gevoegd ; maar over \'t algemeen oefenden de bisschop- pen in die streken weinig gezag uit. Groningen werd eene nagenoeg onafhankelijke stad. Het overige gedeelte werd door edelen gelegeerd, die weder een hooidinan, welken nipodes- taul noemden, als bunnen algenieenen aanvoerder kozen; de friesche steden werden geregeerd door hare eigene over- heden. De Friezen, waartoe ook de Groningerlandeis gere- kend werden, waren langen tijd het onbeschaafdste volk van deze landen. Zij waren zeer vrijheidlievend, en kwamen daardoor in botsing met de beerschzuclit der hollandsche graven. 7. Deze toch beweerden dat hun de macht over Friesland toekwam. Eeuwen lang voerden zij krijg, om de Friezen te doen buigen. Eerst beoorloogden zij de West-Friezen, die het tegenwoordig Xoord-llollaud bewoonden. Wij hebben u reeds verhaald hoe Willem II, graaf van Holland, in een gevecht tegen hen, bij lloogwoude , poduod werd. Endelijk werden de West-Friezen onderworpen; zij hadden dit voornamelijk te wijten aan de doorbraak der Zuiderzee, die hen van de Friezen, van de tegenwoordige provincie Friesland, scheidde. De graven uit het henegouwsche en beyvrsche huis, Wil- lem IV en Albrecht, trokken over de Zuiderzee, om de Frie- zen tot onderwerping te brengen. Zij gingen met groote legeis derwaarts. Willem IV werd bij Stavoren door de



		47

		Frieten gedood. Albreclit braclit lien voor een oogenlilik tot onderwerping: maar zoodra was de giaal\' van Holland niet weder naar zijn land teruggekeerd, of de Friezen verjoegen zijne ambtenaren en weigerden verdere gehoorzaamheid. Zoo bleven zij vrij van vreemde overlieersching. Maar hunne eigene booze driften veroorzaakten hun veel kwaad. Omstreeks denzellden tijd dal de hoeksche en kabel» jauwsche twisten in Holland uitbraken, geraakte Friesland in gioote verdeeldheid door de partijen der Schiei ingers en Vetkoopers. Die twisten werden veroorzaakt door den naijver van de kleme , behoeftige grondbezitters jegens de rijken en machtigen en door de trotschheid der laatsten. Ile sehieraal, een zeer goedkoope viseh, was liet voedsel der belioel�igeu; daarom noemde men de eene partij , die der mindere mannen, Schieringers; de anderen werden, om hunne rijkdommen in land en vee, Vetkoopers genoemd. Deze beide partijen bevochten elkander met giojte woede en wreed- heid. Wanneer echter de hollandsche graven tegen Fries- land optrokken, vergaten zij voor een oogenblik hnuue bin- nenlandsche twisten; maar vervielen al spoedig weder daartoe, zoodra de Hollanders naar hun eigen land terug- gekeerd waren. Die burgeroorlog lusschen de Schieringers en Velkoopers duurde nagenoeg even lang als de hoeksche en kabcljauwsche twist en eindigde ongeveer terzelfder tijd. X. GELDERLAND. 1. Een ander gewest in ons vaderland , dat in vroegere eeuwen zijne eigene vorsten had, is Gelderlrnd. Hetgeen wij thans onder de provincie van dien naam rekenen is slechts «en gedeelte van het voormalige hertogdom Gelderland. Het grootste gedeelte van Nederlandsen-Limburg met de steden Uoeruiond en Venlo behoorde vroeger er insgelijks loe: oven zoo een gedeelte, dat thans ouder Pruissen behoort en



		48

		waarin de stad Gelder ligt. Deze stad heeft den naam aan het geheele gewest gpgeven. 2. De eerste graaf van (�eldcr of Gelderland was een dm\'t- sche vorst uit het huis van Nassau: dus uit hetzelfde ge- slarhl . waarvan onze tegenwoordige koning afstamt. Hij heette Otto en vereenigde het graafschap Zutfen . naar de stad van dien naam geheeten, met Gelderland, waarmede het sindsdien tijd is verpenigd gehleven. Deze graaf Otto regeerde omstreeks het jaar 1076 Zijne opvolgers breidden hunne macht en hun aanzien uit. Zij vereenigden de landstreek, die de Veluwe wordt genoemd, met Gelder. Otto II. die ornslreeks denzelfden tijd als graaf Willem II van Holland leefde, was een zeer dapper vorst, die zijn land macht en aanzien wist te geven. Hij ijverde voor de belangen der burgerijen en gaf aan de steden Harderwijk . Wageningen en Arnhem vele voorrechten : ook vereenigde hij Nijmegen , dat vroeger lot het duitsche rijk behoorde, met Gelderland. 3. Zijn opvolger heette Reinoud I. Deze voerde met de her- togen van Brahand een oorlog om het bezit van Limburg. Die oorlog viel ongelukkig voor hem uit; hij werd met zijn le- ger bij Woeringen geslagen. Die slag hij Woeringen is in die dagen zeer beroemd geweest. Dezelfde Reinoud I gaf insge- lijks aan de burgerijen der steden groote en uitgebreide voor- rechten. Dit wekte het ongenoegen en de afgunst van de adelljjke geslachten op, die in Gelderland zeer talrijk en machtig waren. Deze beweerden dat graaf Reinoud krank- zinnig was en wilden dat zijn zoon , insgelijks Reinoud ge- heeten, de regeering zou aanvaarden. Die zoon was ontaard genoeg om tegen zijnen vader op te staan, en hem met behulp van die adellijke geslachten van de regeering te berooven , ja, hem in eene gevangenis te laten bewaren, waarin de oude graaf in 1326 overleed. 4. Reinoud II, die op zulke misdadige wijze tot de regee- ring was gekomen, was de eerste hertog van Gelderland. Zijne voorgangers haddep slechts den titel van graaf ge- voerd. Reinoud II begeerde den hoogeren titel van hertog\'.



		1!)

		dorgelijken hoogeren titel mocht in die eeuwen all��n de pausof de keizer geven. Reinoud ontving dien van den Duitschen keizer Lodewijk van Beyeren, den gemaal van de hollandsche gravin Margareta. Gelderland werd dus (in 1339) een hertogdom. Reinoud II. die zijn eigen vader zoo oneerbiedig behan- deld had, stierf, en onder zijne kinderen braken dezelfde onnatuurlijke verdeeldheden en twisten uit, welke hem aan de regeering hadden geholpen. Wat hij tegen zijn eigen vader had gedaan, deden zijne zoons tegen elkander. Zijn zoon Reinoud III was hem als hertog opgevolgd, doch diens jongere broeder Eduard stond tegen hem op en wilde hem van de regeering berooven. Dit gaf aanleiding tot een vreese- lijken burgerkrijg in Gelderland, welke die der Heeckerens en Rronkhorstcn wordt genoemd. Die burgerkrijg woedde omstreeks dezelfde tijden als de hoeksche en kabeljauwsche twisten in Holland. De oorzaken waren ook dezelfde. Rei- noud III begunstigde sterk het adellijk geslacht der Rronk- horstcn; Eduard daarentegen het geslacht der Heeckerens. Vandaar dat de namen dier twee geslachten aan de beide partijen zijn gegeven. Maar Reinoud begunstigde ook voor- namelijk de oude en machtige adelijke geslachten, die daarom ook bij den burgeroorlog zijne zijde kozen. Eduard daaren- tegen zocht hulp bij de minder aanzienlijke geslachten en vooral bij de steden. De afgunst van den machtigen adel jegens de opkomende macht en het aanzien van de burgerijen der steden gaf dus ook hier in Gelderland aanleiding tot ramp- zalige twisten; want juist doordat ieder van de beide broe- ders, die elkander beoorloogden, aanhangers vond, die el- kander haat en afgunst toedroegen, konden zij elkander be- oorloogen. Eduard overwon zijnen broeder Reinoud III in 13G1 bij Tiel en wierp hem in eene nieuwe gevangenis op het slot Nyenbeek. Maar tien jaren later kwam diezelfde Eduard in een gevecht tegen de Brabanders om het leven. Hierop werd Reinoud III weder hertog, maar stierf spoedig daarna in 1371, zonder kinderen na te laten, waarop het hertogdom Gelder in een ander geslacht overging. 4



		50

		5. Eene dochter namelijk van llciuoud il was gehuwd ge- dweest met i enen hertog van Gulik in Duitschlnnd. Nu wilde de partij der Bronkhorsten dat een zoon der hertogin van Gulik, Willem gelieelen, als hertog van Gelderland zou er- kend worden; maar de partij der Heeckerens wilde dat men eene andere dochter van Rcinoud II, Malhilda geheeten, die ouder was dan de hertogin van (iulik. als hertogin zou aannemen, liet was derhalve ook hier alweder de strijd of eene vrouw, als erfgename erkend, de regeering zou kun- nen voeren, dan wel of men den naasten mannelijken erf- genaam tot opvolger van den overledenen vorst moest kie- zen. De burgeroorlog tusschen de Bronkhorsten en Heecke- rens kwam derhalve geheel en al overeen met dien, welke in Holland woedde: de Uronkhorsten kwamen overeen met de Uoekschen, de Heeckerens met de Kabeljauwschen. Om- streeks dienzelfden tijd had men insgelijks dezelfde burger- oorlogen in Vlaanderen, waar insgelijks eene partij het voornamelijk met den adel. de andere hel voornamelijk met de burgerijen der steden hield. 6. In Gelderland behaalden eindelijk Willem van Gulik en de Bronkhorsten, na zevenjarige verschrikkelijke oorlogen. de overwinning op de parlij der Heeckerens. Willem werd algemeen als hertog erkend. Hij werd dit ook gedaan dooi- den keizer van het Uuitsche rijk, die als leenheer het recht bezat, bij uitsterven van het regeerend vorstengeslacht, een ander geslacht met het hertogdom te beleenen, dat is, tot hertog te maken. Deze Willem van Gulik liet geene kinde- ren na; derhalve volgde hem zijn broeder Reinoud IV als hertog op. Toen deze in 1423 zonder kinderen stierf, ver- gaderden de staten van Gelderland (dat is , de voornaamste edellieden en afgevaardigden der steden) te Nijmegen en ver- kozen Arnoud van Egmond, een verren bloedverwant van den gestorven hertog, tot hunnen vorst. Onder dezen duurden den rampzalige burgertwisten, waar- door de Gelderschen onderling verdeeld werden, nog steeds voort. 11e haat, afgunst en wraakzucht verdeelden de adclijke



		51

		geslachten en do steden onderling. Door hunne booze harts- tochten verblind, hoorden zij noch naar de geboden vanden godsdienst, noch naar hun eigenbelang en dat van hun vaderland. 7. Het v\\as alsof de vijandschap en haat, die burgers tegen burgers, edelen tegen edelen, geheel Gelderland door. op- zett\'en, ook altijd het vorstelijk geslacht, dat het landschap regeerde, moesten verdeden. Een ontaarde zoon, Adolf, durfde zijn eigen vader, hertog Arnoud van Gelderland, booor- .logen , evenals vroeger dit Reinoud II zijnen vader Rei- noud 1 had gedaan. Geholpen door zijns vaders tegenpartij, beproefde hij zich van de regeering meester te maken. Hoo- rende naar den raad van laaghartige vleiers , sloeg de ont- aarde Adolf de hand aan zijn eigen vader, nam hem ge- vangen en sleepte hem in den barren winter over het ijs naar liet kasteel van Buren en sloot hem daar op. Maar de straf volgde spoedig op de misdaad. Karel , her- tog van llourgondi�, over vvien wij later zullen spreken j trok parlij voor den ouden hertog, nam op zijne beurt den schuldigen Adolf gevangen en liet hem in een kasteel te Vilvoorden opsluiten. Dit geschiedde in 1470. 8. Zoo veroorzaakten familie-twisten, voortgesproten uit heerschzuchl en uit gemis aan eerbied van kinderen voor hunne ouders of aan belde tusschen broeders onderling, de geduchtsle rampen. Zij, die de schuldigen hielpen en bijston- den, berokkenden zich zclven niet minder groole ongelukken. Zoo werd Gelderland gedurende meer dan honderd jaren diep rampzalig ten gevolge van de misdaden der vorsten en de verkeerdheden der aanzienlijken, wijl deze eerder gehoor gaven aan booze hartstochten dan aan de bevelen des Evan- gelies. Bit toch gebiedt eerbied voor zijne ouders, liefde voor zijne broeders, en verbiedt allen nijd en afgunst jegens, anderen. -



		52

		XI. BRABANT EN LIMBURG. 1. Tot liet koninkrijk Belgi�, dat ook wel de zuidelijke Ne- derlanden wordt genoemd, behoort het grootste gedeelte van het lr.ndschap, dat vroeger Brabant heette. Een gedeelte daarvan echter behoort tot ons vaderland en heet thans nog Noord-Brabant. Ook behoorde vroeger tot de zuidelijke Nederlanden een landschap . met name Limburg. Het voor- naamste gedeelte daarvan is thans het zuidelijk deel derNe- derlandsche provincie Limburg. Daarom moet men, bij het behandelen van de geschiedenis van ons vaderland, ook over Brabant en Limburg spreken. 2. Na den dood van Lodewijk, den zoon van Karel den Groote, werd hel groote Frankische rijk onder de zonen van Lo- dcwijk verdeeld (843). Het land, dat tusschen de Maas en den Rijn ligt, werd het deel van Lothaar, zoon van Lode- wijk. Men noemde het Lother-rijk of Lotharingen. Later werd het weder verdeeld in Opper-Lotharingen, dat thans tot Frankrijk behoort, en Xeder-Lotharingen. Dit laatste strekte zich uit over het grootste gedeelte van het tegenwoordige Belgi�. .\'i. Neder-Lotharingen werd bestierd door hertogen. Onder die hertogen muntte vooral uit Godfried, die, om zeker lichaamsgebrek, de Bultenaar werd genoemd. Deze was een zeer dapper en beroemd vorst, die in oorlog kwam met den llollandschen graaf Dirk V, omdat deze zich bezittingen van den bisschop van Utrecht had toege�igend. (�odfried deed reizen naar Itali� en huwde daar met eene zeer beroemde vorstin , Mathilda van Toskane geheeten. Deze Mathilda is daarom zoo vermaard, wijl zij paus Greg�rius Vil, toen deze door zijn vijand, den duitschen keizer Hendrik IV, vervolgd werd, beschermde en ondersteunde. Godfried werd door een sluipmoordenaar gedood, zonder kinderen na te laten.



		sa

		4. Ofschoon het grootste deel van het tegenwoordige Belgi� �en ook Noord-Brabant tot Neder-Lotharingen behoorden, va- ren er nog andere kleinere vorstendommen, zooals het mark- graafschap Antwerpen en het graafschap Leuven. Het eerste behoorde aan Godfried den Bultenaar. Na diens dood kwam het markgraafschap Antwerpen, waartoe misschien een deel van ons vaderland (de omstreken van Breda) behoorde, aan God- fried van Bouillon, neef van Godfried den Bultenaar. Deze was de groote held, die aan het hoofd der kruisvaarders in 1099 het heilige graf ujt de macht der Mohammedanen verloste. 5. Het hertogdom Neder-Lotharingen werd in verloop van tijd in vele kleine landschappen verdeeld; als: liet graaf- schap Leuven, het hertogdom Limburg, het graalschap Na- men en meer andere. De graven van Leuven strekten allengs hun gebied uit over dat gedeelte lands, hetwelk thans de Belgische provinci�n Zuid-Brabant en Antwerpen en de Ne- derlandsche provincie Noord-Brabant vormt. Eenen van hen, Godfried geheeten, werd door den Duitschen keizer in 1106 de titel van hertog gegeven. Hij noemde zich hertog van Brabant. Hij woonde te Leuven. Later gingen zijne opvol- gers in Brussel wonen, dat op die wijze de hoofdstad van Bra- bant en eindelijk van geheel Belgi� werd. Godfried Hl, hertog van Brabant, was een groot liefhebber van de jacht. Nu was er in het noordelijkste gedeelte van zijn gebied een zeer boschrijk oord, Orten geheeten. Uier bouwde hij een slot, om er te vertoeven wanneer hij ging jagen. Allengs bouwden ook andere lieden huizen in de nabijheid van dat slot. Zoo werd in 1184 eene stad gesticht, die den naam verkreeg van \'s Hertogenbosch. 6. Limburg bleef geruimen tijd een afzonderlijk hertogdom. Het strekte zich uit over het stadje Limburg, hetwelk thans tot Pruisseu behoort, en het zuidoostelijk gedeelte van onze Nederlandsche provincie Limburg, waar men thans de dorpen Waals, Kerkrade, Valkenburg enz. vindt. Toen in 1282 de laatste erfgenaam der hertogen van Limburg stierf, voerden de hertog van Gelder, Reinoud I, en de hertog van Bra-



		5!

		bant. Jan I, een verwoeden oorlog om liet bezit van dat land. In 1288 kwam bet bij Woerden tot een slag, waarbij de hertog van Brabant overwinnaar bleef\'. Hierdoor kwam Limburg aan Brabant, 7. Brabant was langen tijd bet aanzienlijkste gewest der Ne- derlanden, liet bloeide door handel, maar vooral door (abrie- ken. Leuven was eenc der voornaamste fabrieksteden van Europa. De Brabantsche burgers waren in bet bezit van zeer uitgebreide vrijheden. Iedere nieuwe hertog moest, wan- neer bij door zijne onderdanen gehuldigd werd, zweren dat bij die vrijheden zou ontzien en niets tegen de rechten der burgers ondernemen. Hij moest bovendien beloven dat hij geenc belastingen zou hellen, zonder toestemming zijner onderdanen. Men noemde de we�rzijdsche verplichtingen, waaronder de hertog en zijne onderdanen zich legden, de blijde inkomstc. omdat zij bezworen werden bij gelegenheid van de plechtige komst van den nieuwen hertog in de steden van zijn land. 8. Evenals Holland, Gelderland en andere gewesten, werd ook Brabant in de veertiende eeuw geweldig door burger- oorlogen geteisterd. In de steden waren de handwerkslieden zeer machtig, maar ook zeer woelzick. Doordat zij veel geld ver- dienden, waren zij zeer overmoedig geworden. Nu woonden in de meeste steden oude en aanzienlijke geslachten, en deze voer- den de regeering der stad. Dit konden de vereenigingen der handwerkslieden of gilden, gelijk zij genoemd werden, niet ge- doogen. Zij stonden op. maakten herhaaldelijk oproer, omdat zij wilden dat de regeering der steden naar hunnen zin zou handelen. Wanneer zij overwinnaars waren, maakten zij ziel» aan vele buitensporigheden schuldig, terwijl zij, wanneer zij overwonnen werden, zware straften ondergingen. Ook was de adel gewoonlijk in onmin met de steden. Zoodoende ont- stond er veel twist en strijd, die aan velen bet leven en aan nog meerderen hunue welvaart kostten. Ondanks die veel- vuldige burgertwisten bleef Brabant toch bloeien. Dit kwam door de buitengewone nijverheid der bevolking, die, even-



		55

		als de bevolking vati Vlaanderen, in fabriekw erken verre bij andere landen van Europa vooruit was. De Brabnntsche lakenweverijen waren vooral beroemd. 9. Nadat Jan III zonder zonen gestorven was, kwam zijne dochter Johanna aan de regering. In de zuidelijke Nederlan- den, Vlaanderen en Brabant, maakte men minder zwarigheid eene vrouw te gehoorzamen dan in Holland. Deze Johanna benoemde den tweeden zoon van Filips I, hertog van Bour* gondi�, die in verre bloedverwantschap tot haar stond, tot haren erfgenaam. Deze zoon, Anthonie geheeten, volgde haar in 1406 als hertog van Brabant op. Aldus kwam het huis van Bourgondi� op den hertogszetel van Brabant. 10. De zoon van Anthonie was Jan IV. Deze huwde met Jacoba van Beyeren, die reeds gravin van Henegouwen, Hol- land en Zeeland was. Brabant, Henegouwen, Holland en Zeeland waren dus door het huwelijk van hunne vorsten met elkander verbonden. Hadden Jan IV en Jacoba kinderen gehad, dan zouden deze hen opgevolgd zijn. Dan waren al die landschappen onder ��n vorst met elkander vereenigd geweest. Doch Jan IV en Jacoba van Beyeren kregen geene kinde- ren. Hun huwelijk was hoogst ongelukkig. Het was gesloten geheel en al om wereldscue inzichten van macht en aanzien. Hertog Jan was traag, onbekwaam en onwetend. Jacoba daar- entegen eerzuchtig, lier en behaagziek. Dit gaf groote verwij- dering tusscben hen beiden. Nu trok een gedeelte des adels en des volks in Brabant partij voor den hertog, de anderen voor zijne vrouw. Zoodoende geraakte Brabant, evenzeer als Holland, Zeeland en Henegouwen, in twist en verdeeldheid. Eindelijk verliet Jacoba vau Beyeren haren echtgenoot, den hertog, en huwde met eenen Engelschen vorst, den hertog van Gloucester, gelijk wij reeds vroeger gezien hebben. Vele harer onderdanen keurden deze zondige handelwijze, die tegen de geboden van God en van de II. Kerk streed, al\' en wil- den haar niet meer ondersteunen. Jan IV stierf kinderloos. en zijn broeder Filips, die hein opvolgde, insgelijks. NuwaS



		5(i

		de naaste bloedverwant van de overledene hertogen van Bra- bant Filips, hertog van Bourgondi�, die reeds graaf van Vlaanderen «as. Deze volgde hen in 1430 op. XII. VLAANDEREN. 1. Een gedeelte van ons Vaderland , dat thans onder de pro- vincie Zeeland wordt gerekend en vroeger Staats- Vlaanderen werd genoemd, behoorde tot Vlaanderen: een landschap, waarvan verreweg het grootste deel thans tot het koninkrijk Belgi� behoort. In dat landschap werd vroeger en wordt thans nog de Xcderduitschc taal gesproken. Men heeft dus redenen om de geschiedenis van Vlaanderen, bij het beoe- fenen van de, geschiedenis van ons vaderland, niet te vergeten. 2. Vlaanderen was in de middeleeuwen een zeer groot en machtig landschap\', het werd geregeerd door graven, van welke de eerste omstreeks het jaar 802 door den koning der Franken, Karcl, de Kale bijgenaamd, met een gedeelte van het tegenwoordige Vlaanderen werd beleend. Deze eerste graaf heette Boudewijn. Zijne opvolgers breidden hunne be- zittingen uit over eene groote streek lands tusscheu de Noordzee, de rivier de Schelde en de zeeuwsche stroomen. Zij maakten ook aanspraak op de zeeuwsche eilanden Wal- cheren en Noord- en Zuid-Beveland. Waarschijnlijk hebben die eilanden inderdaad een tijd lang tot het graafschap Vlaanderen behoord. 3. Vlaanderen had in de middeleeuwen zeer vele machtige en dappere edellieden en vele groote en rijke steden. Er is een tijd geweest, tusschen 1300 en 1500, dat de Vlaamsche koop- en fabrieksteden de rijkste en machtigste van ge- heel het westelijk Europa waren. Vandaar dat Vlaanderen wijd en zijd beroemd werd, zoo zelfs dat in verre landen alle Nederlanders gewoonlijk Vlamingen werden genoemd. De eerste roem van Vlaanderen werd door geheel Europa,



		57

		ja tot in Azi� verspreid door de kruisvaarders. Boudewijn van Ylaaudereu was een der voornaamste christen-veldheeren, die in het jaar 1099 de Mohainmedanen uit Jeruzalem verjoeg en liet graf\' van den Zaligmaker veroverde. Een andere graaf van Vlaanderen werd zells keizer van Konstantinopel. 4. liij de kruistochten betounden dus de Vlamingeneen moed en eene dapperheid, die door geen ander volk werden overtrof- fen; doch onder die Vlamingen waren gewoonlijk zeer vele bewoners van streken, die thans tot ons vaderland hehooren. Meer echter nog dan door de dapperheid zijner edellieden, werd Vlaanderen wijd en zijd vermaard door den handelende nijverheid zijner burgers, llrugge was een tijd lang de rijkste koopstad van westelijk Europa, toen Amsteidam nog niet meer was dan een zeer onaanzienlijk plaatsje. Londen dreef toen veel minder handel dan llrugge. Ue haven van die wijdberoemde koojjstad was Sluis, hetwelk thans onder de provincie Zee- land wordt gerekend. De rijkdom van de kooplieden van Brugge was zoo groot, dat eene koningin van Frankrijk, die de stad bezocht, verwonderd zcide: \'ik meende all��n ko- ningin te zijn, maar de vrouwen der kooplieden van Brugge zijn rijk getooid als koninginnen.\'\' Gent was nog machtiger dan Brugge. Het was bijna tweehonderd jaren lang (1300�1500) de grootste labriekstad van Europa, liet zond zijn laken en linnen naar verre landen. 5. Maar evenals elders, verviel ook Vlaanderen in groote rampen door den naijver tusschen den adel en de burgerijen. De eerste graven van Vlaanderen betoonden zich voorstan- ders van de rechten en den bloei der steden; zij gaven aan Gent, aan Brugge en aan vele andere steden uitgebreide voor- rechten. �e burgers bielpen hunne vorsten dan ook getrouw in hunne oorlogen, zooals bij voorbeeld in dien tegen Holland, onder graaf Jan II, waarvan wij reeds gesproken hebben; maar andere graven hielden het meer met den adel. Daarbij kwam dal de koning van Frankrijk, Filips, bijgenaamd de Scboone. in 1301 zich zelven tot graal\' van Vlaanderen wilde maken. Een groot gedeelte van den adel koos toen de partij



		58

		der Franscheu: men noemde hen Leliaerts, naar de lelie, welke de Fransche koningen in hun wapen voerden. De machtige steden: Brugge, Gent, Yperen, wilden echter niets van de Fransche overheersching weten. Men noemde ze en die met haar partij trokken Klauwaertt, naar den leeuw, die in het wapen van Vlaanderen slond. De burgerijen der Vlaamsche sleden, waartoe in die eeuwen ook Sluis. Sas van Gent en Hulst behoorden, waren zoo manmoedig en dapper, dat zij bij Kortrijk het gebeele leger der Franschen versloegen. Elfhonderd Fransche edellieden verloren daarbij het leven. Daar de overwinnaars de gouden sporen, welke die edellieden droegen, buit maakten, werd die slag de slag der gouden sporen genoemd. 6. In het begin der veertiende eeuw was er een hardnekkige en vreeselijke oorlog tusschen Frankrijk en Engeland uitgebar- sten. Vlaanderen werd daarin betrokken. Do Fransche koning was leenheer over Vlaanderen, evenals de Duitsche keizer het was over Holland, Brabant enz. De graven van Vlaanderen en de meeste edellieden trokken partij voor Frankrijk; maar de burgerijen der rijke en machtige steden : Gent, Brugge en Yperen. hielden het veel meer niet de Engelschen. De reden hiervan was, dat deGentsche fabrieken vooral uit lakenweve- rijen bestonden; nu leverde Engeland, waar veel wol ge- wonnen werd, die wol aan de Vlaamsche fabrieken. Was er nu oorlog met Engeland, dan was de handel in wol ge- stremd , dan konden de Gentsche fabrieken niet meer aan den gang blijven, dan leden duizende werklieden ar- moede; want Gent was zoo volkrijk, dat het vijftig duizend man onder de wapenen kon brengen. Die duizende burgers �waren alle in den wapenhandel geoefend , en zij verzamel- den zich, zoodra er onraad was, onder geleide van de gilden- hoofden, onder hun eigen vaandel. Wanneer de Gentenaars dan zagen dat zij zoo groot in getal en zoo wel gewapend waren, ontzagen zij niets. Dikwijls streden zij dan met moed voor hun eigen recht, maar dikwijls ook uit trots en uit naijver op Brugge of op hunnen vorst. Dan kozen zij



		.-,.\')

		zicli een eigen opperhoofd, dat dikwijls meer macht bezat dan de graai\' van Vlaanderen zelf. Het beroemdste dier hoof- den -«as Jacob van Artevelde. 7. Toen de Franschen en Engelschen in 1336 elkander be- oorloogden en Lodewijk, graal\'van Vlaanderen, partij voor de Franschen trok, wilden de Gentenaars zijn gezag niet meer erkennen, maar sloten een verhond met Eduard III, koning van Engeland. Deze kwam zelf, landde te Sluis en ging van daar naar Gent. Hier sloot Jacob van Artevelde , die door de Gentenaars tot hun opperhoofd gekozen was , met hem een verbond, leder vreesde en ontzag de mach- tige stad Gent, omdat hare burgers zoo dapper en te gelijk zoo arbeidzaam waren en zoo voor hunne vrijheid streden; maar de Gentenaars waren ook twistziek, altijd naijverig op anderen, wilden slecht gehoorzamen en leenden het oor aan valsche mannen, die hen van vrijheid spraken, maar wan- orde stichtten. Dit berokkende Vlaanderen veel onheil: de- zellde Gentenaars, die Jacob van Artevelde tot bun opper- hoofd verheven hadden, vermoordden hem later. 8. De laatste graaf van Vlaanderen was Lodewijk, naar zeker kasteel Lodewijk van Male gehceten. Hij had veel te kampen met zijne eigene onderdanen. De oorzaak hiervan was, dat Lodewijk zeer onzedelijk leefde en groote verteringen maakte; ook beminde hij de Franschen meer dan zijne eigene onder- danen. Van deze vorderde hij zware belastingen. Hij zag, hoe de koning »::�> Frankrijk zijn volk zooveel liet betalen aan belastingen als hij begecr\'de, en wilde dit navolgen. De Vla- mingen echter waren er niet toe geneigd, meer belastingen te betalen dan zij goeddachten. Volgens hunne rechten mocht de vorst hun geene belasting alvorderen, waarin zij zelven niet toegestemd hadden. Hadden de burgerijen zich hierbij gehouden, dan hadden zij hun eigen recht \\erdedigd; maarzij waren dik- wijls oproerig en halsstarrig. Zoodoende werd het land door groote partijschappen verdeeld en ondervond vele rampen. 9. Dus was Vlaanderen tusschcu Leliaarts en Klauwaarts verdeeld en het tooneel van burgeroorlogen, omstreeks de-



		60

		zelfde tijden toen de Iloeksclien en Kabeljauwschen in Hol- land en de Bronkhorsten en Ueeckerens in Gelderland elkander beoorloogden. De oorzaken ■waren ook dezelfde: de naijver tusschen den adel en de burgerijen der steden, die allengs meer macht en aanzien kregen, terwijl die van den adel verminderden. 10. Lodewijk van Male liet slechts eene dochter na, Mar- gareta. Deze was gehuwd met Filips, bijgenaamd de Stoute, hertog van Bourgondi�\'. In Vlaanderen kon eene vrouw de regeering voeren. Zoodoende werd de hertogin van Bour- gondi�\' gravin van Vlaanderen. XIII. VORSTEN UIT HET BOURGONDISCHE HUIS. 1. BouPgondi� is een landschap in het oosten van Frankrijk: de hool�stad heet �ijou. Filips de Stoute, die, gelijk wij ge- zien hebben, met de eenige dochter van den graaf van Vlaan- deren huwde, was door zijnen vader Jan, koning van Frank- rijk, tot hertog van dat rijke land gemaakt. Deze Filips de Stoute werd door zijn huwelijk met Margareta insgelijks graaf van Vlaanderen en van Artois: eenlandschap, dat thans tot Frankrijk behoort en Atrecht (Arras) tot hoofdstad heeft. Filips, bijgenaamd de Goede, was de kleinzoon van dezen Filips den Stoute. Hij kwam aan de regeering na den dood van zijn vader. Jan van Bourgondi�, in het jaar 1419. Bij den aan- vang zijner regeering was hij in hevigen oorlog met den koning van Frankrijk en in nauw verhond met den koning van Engeland, Hendrik IV, die bijna geheel Frankrijk ver- overd had. 2. Filips de Goede was een der machtigste vorsten van zijnen tijd. Zijn roem was over geheel Europa verspreid. Zelfs bij de Turken was zijn naam vermaard. Deze noem- den, hem den >grooten hertog van het westen". Zeker is het dat Filips de Goede machtiger was dan vele koningen van



		Gl

		zijnen tijd. Want niet alleen was liij hertog van Bourgondi� en hertog en graaf van vele andere streken van Frankrijk , maar hij werd langzamerhand meester van bijna alle Neder- landsche gewesten. Zooals wij gehoord hebben , was zijn grootvader reeds graaf van Vlaanderen. Na den dood van zijnen neef Filips , den laatsten hertog van Brabant en Limburg, werd hij diens opvolger. Ook wist hij zich tot erfgenaam van het graaf- schap Namen te maken; Luxemburg verviel insgelijks door erfenis aan hem. Holland. Zeeland en Henegouwen waren de graafschappen van zijne nicht Jacoba van Beyeren , wier moeder eene zuster van zijn vader was; doch bijgestaan door de Kabeljauwschcn, gelukte het Filips den Goede zich meester te maken van hare bezittingen. Zoo waren in 1436 de meeste Nederlandsche hertogdommen en graafschappen in zijn bezit, uitgezonderd Gelderland en het bisdom Utrecht met de landschappen , die daartoe behoorden. Maar ook in dat bisdom wist hij groote macht te verkrijgen door een zijner zoons, David, tot bisschop te doen benoemen. Gelderland alleen stond dus niet ouder het buis van Bour- gondi�. 3. Van nagenoeg alle Nederlandsche gewesten had Filips zich dus meester gemaakt. Dit had hij grootendeels te danken aan ziju recht van erfgenaam; want in vroegere eeuwen kon men land en volk erven, evenals huis en hof: en door huwelijksver- bintenissen was het Bourgondische huis zoo rijk en machtig geworden. Om zich evenwel meester van al die landen te maken, bedreef Filips vele oneerlijke daden. Immers bij wist zijne nicht Jacoba van Beyeren nog meer door list dan door geweld van haar erfdeel te berooven. Ook beging hij veel onrecht en vele wreedheden, om zich in het bezit van al die landen te handhaven. Daarom zal het misschien verwon- dering baren, dat hij tle Goede is bijgenaamd. De reden hier- van was dat hij groote zorg droeg voor den bloei eu bet welvaren zijner onderdanen. Hij legde dezen wel zware be- lastingen op, die dikwerf oproeren veroorzaakten, maar hij



		02

		zorgde voor de handhaving der justitie; hij vilde niet ge- doogen dat machtige edelen de burgers en de plattelandsbevol- king onderdrukten. Ook beschermde hij den handel zijner on- derdanen. De Hollanders dieven toen reeds zeer groot en han- del op de Oostzee, van waar zij veel graan haalden, dat zij op andere plaatsen met rijk gewin aan de markt brachten. IS\'u rooiden de bewoners der Oostzeekusten in 1438 de llol- landsche schepen. Onmiddellijk rustte hertog Filips eenc vloot uit, om den liullandschen handel te beschermen. De veiligheid der llollandsehe schepen werd aldus hersteld: en tot leeken van hunne overwinning, voerden de schepen, die de roevers der Oostzeekusten gestraft hadden, een bezem inden mast. ■wijl zij de see schoon geveegd hadden, gelijk zij zeiden. 4. Filips zorgde dus voor het welzijn van zijne onderdanen, ofschoon de zware belastingen, welke hij vorderde, zijne op- roeren veroorzaakten. In Holland was de partij der lloek- schen zeer verbitterd op hein. Zij bracht oproeren te weeg in Amsterdam en Leiden; deze werden echter bedwongen en de aanleggers streng gestraft, liet machtige Gent geraakte in nog grooter oproer en voerde zelfs oorlog tegen den her- tog. Die ��ne stad was toen zoo machtig, dat zij twee jaren lang den oorlog tegen Filips en al zijne andere onderda- nen volhield! Eindelijk werd zij overwonnen en streng ge- straft. 5. Filips leefde somtijds in zijne Franscbe staten, doch meestal in de stad Brussel of Brugge in Vlaanderen als een rijk vorst. Zijne hofhouding was de prachtigste van geheel Europa ; maar om die pracht te voeden, maakte bij zich dikwijls schuldig aan het afpersen van geld \\an zijne onderdanen. En dit gaf dan aanleiding tot die oproeren, waarover wij reeds gespro- ken hebben. Om nog meer luister aan zijn bof bij te zetten, stelde bij, naar de gewoonte dier tijden, een e nieuwe rid- derorde in. Die ridderorde werd bet Gulden rites geheeten, omdat de ridders tot kenteeken een gouden lammetje aan eenen ketting om hunnen hals droegen. Alleen zeer aanzien- lijke mannen kouden ridders van het Gulden vlies worden\'.



		(il!

		die liet -waren, niocslen beloven, de macht en liet aanzien van het Bourgondische huis te vermeerderen. In zeden en gewoonten waren Filips en zijn zoon Karel Fransclien, geene Nederlanders. Bijna de helft hunner staten had eetie bevolking die de Fransche taal sprak. Zij voer- den te Brussel aan hun hol\' Fransche taal en zeden in, waar- door de Nederduitsche taal bij onze zuidnederlandsche nabu- ren veel is verbasterd: iels, vat later nog erger is geworden. Ook -Haren de Fransche zeden veel losser dan de Nederlan- sclie. Op Holland en Zeeland oelende de Bourgondische heer- schappij niet zooveel nadeel ten opzicbte van taal en zeden uit als op Vlaanderen en Brabant. Dit is daaraan toe te schrijven, dat Holland en Zeeland verder afgelegen waren en niet zooveel met de hovelingen en het gevolg van Filips in aan- raking kwamen. Ook bracht er toe bij, dat elk gewest zijne eigene wetten en gewoonten behield. Want erkenden alle die gew eslen ook denzelfden man als hunnen vorst, toch beschouwde ieder gewest zich bijna als een afzonderlijken slaat, die volgeus eigene wetten en gebruiken geregeerd werd. 6. Filips de Goede stierf in 1467 , in den ouderdom van twee en zeventig jaren. Hij had slechts ��n zoon, Karel, die hem opvolgde. Deze Karei was een zeer heerschzuchtig vorst; bij beminde niets anders dan den oorlog. Daardoor heeft hij zijnen onderdanen en anderen de grootste onheilen berokkend; eindelijk is hij zelf het slachtoffer geworden van zijne krijgs- en hcersch- zucht. Het doel van Karel, die de Stoute werd bijge- naamd, om zijne stoutmoedigheid in het gevecht, was een machtig koningrijk te stichten. Maar hij vergat de les van de li. Schrift, dat koninkrijken bloeien door gerechtigheid. Hij wilde door geweld zich het gebied van anderen toe- eigenen. Het eerst beproefde hij dit met Oelderlmid. Wij hebben reeds vernomen, hoe de ontaarde Adolf zijn ouden vader Ar- noud, hertog van Gelderland, in eene gevangenis wierp. Adolf deed dit, om zijn vader van diens bezittingen te



		64 berooven. Toen Karel de Stoute dit vernam, wist hij Adolf tot zich te laten komen, -waarop hij hem in eene gevangenis ■wierp. Dit was de billijke straf voor den ontaarden zoon: maar Karel maakte zich meester van het land Aan Arnoud en Adolf, dat hem niet toebehoorde. Zoo kwam Gelderland voor een lijd onder het bewind van het Bourgondische huis. Na den dood van hertog Karel geraakte Adoll\' weder vrij; maar kort daarop stierf hij een geweldigen dood op het slagveld. 7. Ook Karel de Stoute kwam ellendig om. Hij wilde de vrije Zwitsers met geweld onder zijne heerschappij brengen; maar dat dappere volk liet zich geen geweld aandoen. Het versloeg [varels leger bij Xancy, eene stad in Frankrijk. Karel zelf viel door bet ijs en werd door een soldaat dood- geslagen. De Zwitsers maakten een rijken buit en Karel ver- loor alle zijne rijkdommen, zijne kroon en zijn leven. Dit ge- schiedde in 1477. Karel was. wanneer zijne heerschzueht hem niet vervoerde, een rechtvaardig vorst. Hij beschermde zijne onderdanen tegen geweld en oefende streng recht jegens mis- dadigers. Maar wat baatte dit wanneer hij de rechtvaardig- heid vergat, zoodra zijne hartstochten en belangen in het spel waren! De grootste overwinning, die de mensch be- halen kan. is zijne eigene zondige begeerten te overwinnen. Nu ontzag Karel niets wanneer hij eenmaal meende dat zijne heerschzueht bevredigd kon worden. Daardoor werd hij. die, wat zijne zeden betrof, allen lof verdiende, een geesel voor zijne onderdanen; daardoor berokkende hij veel onheil aan lieden, die hem nooit iets misdaan hadden; daardoor kwam hij ellendig om het leven. 8. Karel de Stoute liet als eenige erfgename na eene doch- ter, Maria van Ikmrgondie. Deze was bij haar vaders dood twin- tig jaren oud. liet onverwachte alsterven van den hertog, ha- ren vader, bracht alle landen, die hem als vorst erkenden, in de grootste verwarring. Karel de Stoute had de rechten en vrijheden der burgerijen geminacht. Aan de steden had hij wil- lekeurig belastingen opgelegd. Nu rekenden zijne onderdanen.