-ocr page 1-



		■■ ^

		*0/AZ*



		■



		**

-ocr page 2-

...

w-^s

■

-ocr page 3-



		&»

		Wieuwerd en zijn historie. »-.»«- Wieuwerd is een net dorpje, klein van hui- zen en als de meeste kleidorpen, gelegen op een vrij hooge terp. Tot in de kom van \'t dorp strekt zich. een vierkant stuk weiland uit met huizen aan drie der zijden door een breede straat er van gescheiden; de langste huizenrij vindt men langs den weg van de kerk naar het zoogenaamde BosJc", () waar hot vermaard geworden Thetimja-slot* of Walta- huis heeft gestaan en thans drie boerderijen worden gevonden. De weg is er hollend, aangezien de onllig- gendo terpen alle zijn afgegraven, ook die midden in het dorp, welke vrij zeker vroeger als kaatsveld heeft dienst gedaan. De wegen loopen er niet door, en do hoofd- weg loopt dood in het aangrenzende Brits- werd; de kerk staat er niet midden in \'t dorp, maar aan \'t begin of \'t einde al naar men het neemt en hoc oud het dorp ook moge zijn, antieke gebouwen ziet men er niet meer of het moest de kerk zijn, doch zien kan mon dit niet, wijl do oude muren van (* Vroeger Labadis*en-Bosch geheeten, doch thans spreekt men kortweg van Bosk en Bosker boeren.
		A


		tëSB»;
		»:«?

-ocr page 4-



		#Se>..................:...■-:...■."..■..:■.............................■■■.....................■<& 2 zware friozen grootendccls met nieuwe muren zijn omtrokken. Alleen do noordermuur, die van don weg af niet in het oog valt, vertoont nog zijn oud eerwaardig karakter. De zucht naar het nieuwe on moderne, blijkbaar gesteund door een welvoorzieno beurs, heeft allo sporen der oudheid zooveel moge- lijk uitgewischt. De stompe toren is gevallen, doch zijn eer- bied waardige beeltenis blijft nog bewaard in de kerk op een prent achter glas en in lijst; fijn gevoeld en aardig bedacht was het van eene Haagschc dame, deze schildering boven den doodcnkelder te sieren met eenige afhangende witte kunstrozon. Do moderne scherpe toren met zijn bonte lijnen en figuren van kleursteenen, hoewel in zijn soort niet leelijk en goed van proportie, passend zelfs bij het dorp, waar het oude is voorbijgegaan en alles nieuw geworden, hooft niet onzo sympathie. Inzonder te dezer plaatse hadden kerk en toren \'t antieke karakter die- nen te behouden, zulks mot het oog op den antieken kelder binnen hare muren, waarin de dooden getuigen van wonderen, welke se- dert anderhalve eeuw duizenden vrcemdelin- gen hebben getrokken. Do mummicn passen in de lijst dor aneion- nitcit. *

		Kerkelijk is Wieitwerd of Wijwerd werd" is wier of hoogte vereenigd met Britswerd.
		É

		Si3«
		ü«gfF

-ocr page 5-



		In dit laatste dorp, waar kerk en toren even- eens zijn gemoderniseerd, zoodat de antieke poort en ringmuur zijn verdwenen, woont de predikant, die om den andoren Zondag dienst doet in de beide dorpen, welke niets hebben van tweelingen. Zoo ruim en vierkant Wieu- werd is, zoo lang en smal is Britsiverd. Enkel de torens en kerkgebouwen gelijken elkander, gerestaureerd als zo zijn vermoedelijk uit de- zelfde weivoorziene kerkcbeurs en omstreeks denzelfdon tijd. \'t Is er alles keurig in orde zoowel in als om de Godsgebouwen, maar Wieuwerd, hoe- wel verre het kleinste der beide dorpen, heeft veel forscher toren, dubbel zooveel ramen in zijn kerk en als entree tot den doodenakker een paar statige treuresschen, in wier schaduw stedelijke rustbanken zijn geplaatst. Blijkbaar met het oog op de ontvangst van zoovele vreemdelingen, is aan Wieuwerd dit min of meer internationale aanzien gegeven. Hoewel er van Britsiverd nog al een en ander was op te merken, der vermelding waard, willen we ons verder bepalen tot Wieuwerd, in meer dan een opzicht historisch ver- maard tot in het ver verleden. Eerstens door zijn omvang in den ouden tijd, toen het nog meer dan 180 huizen telde, meest bewoond door visschers, gelogen als het destijds was aan de Middelzee ; later door het drukke verkeer op schaatsen, tengevolge het Britswerdermeer, waaraan het paalde ; vervol- gens door de Labadisten, die hier woonden

		-«8?4

-ocr page 6-



		*p ~~^..........................^........................■........~~:~~==^=~~_:«g-\|.

		op Thetinga-state met de rijkbegaafde Anna Maria Schuurman als eeno der hoofdpersonen, zoomede door den oud-adellijken stam der Walta\'s; eindelijk door zijn merkwaardigen grafkelder en laatst door de hoogst belang- \|j rijke vondsten, uit zijn terpen te voorschijn gebracht, bekend geworden tot ver over de jl grenzen van ons vaderland. In vele binnen- en buitenlandsche geschrif- I ten van vroeger en later tijd, tot op den dag van heden, vinden we Wieuwerd genoemd, ij zijn historie min of meer uitvoerig beschre- von, zijn merkwaardigheden afgebeeld. Door ji tal van geleerden is hot dorpje voor en na bezocht en dikwijls hebben er wetenschappe- lijke onderzoekingen plaats gehad. Zoowel van het een als het ander uit heden en ver- leden wenschen wij iets mede te declen, op- dat de Friezen in de eerste plaats daaruit mogen leeren kennen een stukje plaatselijke historie uit eigen gewest. * * * Wij hebben het dorpje dezer dagen bezocht. Kort bij de nette herberg in de kom lazen we op den gedenksteen in een gevel deze woorden: Jaag naar Geregtigheid, Godzalig- heid, Geloof, Liefde, Lijdzaamheid, Zacht- moedigheid. 1 Tim.\'6 vs. 11. Verder dat: Mej. Barendina Margaretha Boekhoudt, dochter van den W.E. Z.G. Heer W. W. Boekhoudt, de eerste steen had gelegd dezer pastori;, ojj Vrydag 4 April 1846 en

-ocr page 7-



		5

		daaronder de namen van den bouwmeester en van Heeren Kerkvoogden Deze pastorie voor tijdelijk gebruik is niet zoo groot als de vrij groote gedenksteen zou doen vermoeden. Het is een zeer bescheiden huisje, doch wij houden wel van die inscrip- ties, welke sprekeu tot het nageslacht, tot ieder en allen, al behelzen ze nu juist geen roemrijke daden of groote gebeurtenissen, maar slechts eenvoudige stukjes dorpsgeschiedenis, die anders zoo ras, vaak maar al te ras, wor- den vergeten. Heel wat bizonderheden zijn op deze wijze bewaard gebleven uit den ouden tijd en nog gedurig komt de wensch, had men maar wat meer memories gesteld in de meeste onzer dorpen, wij zouden minder onkundig zijn gebleven met menige bizonderheid. Wat heeft de eenvoudige steen, bij Beetgum gevonden, uit den tijd van omstreeks Christus geboorte, in weinige woorden niet een oigenaar- dig licht geworpen op do verhouding van do Friezen tot de liomeinen ; hoe interessant is het kreupelrjjm op een bord in de kerk te Boxum over den bloedigen veldslag aldaar tegen de Spanjaarden en zoo is het met de inscriptie op een steen in den kerkemuur te Bronrijp ter gedachtenis aan Eise Eisinga, met het, ge- deukteekon voor Gysbert Japix in do kerk te Bolsward en voor Menno van Coehoom te Wy eicel. Te G-rouw spreken de kopstukken der Broarren Halbertsma tot het nageslacht en te Wons is een memorie gesteld ter eere van

-ocr page 8-




	T	6 Salverda, gelijk op de doodenakkers te Leeu- warden en Rijperkerk voor G. Golmjon en A. Boonemmer. Nu behoeven de meraoriesteenen niet zoo enorm groot te zijn als die op de Dille geplaatst in 1837 na de uitdieping der Sneeker-trekvaart, waarop wel een 20 of 30 personen vereeuwigd zijn geworden, zonder groote daden verricht te hebben, maar toch blijft op deze wijze een in zijn tijd belangrijke gebeurtenis voortleven in de herinnering; in dit geval het uitdie- pingswerk, dat op den steen vermeld staat, met cijfers van lengte, diepte en kosten. Als een molen gelijk op het Vliet te Leeu- warden tot tweemalen toe door het vuur ver- teerd wordt, dan is daarin bij den wederop- bouw een gedenksteen wel op zijne plaats, waarop is afgebeeld de Fenix, uit zijne asch verrijzende, met deze inscriptie: Rees de feniks uit de kolen En des vaders assche weer: Zoo doet ook deez nieuwe molen, Twee verslond het vmir weleer, enz. Waren er te Wieuwerd maar wat meer Memories gesteld in vroeger tijd, het nage- slacht zou er dankbaar voor kunnen zijn. Wel is uit oude geschriften een en ander tot ons gekomen betrekkelijk dit merkwaar- dige dorp, maar hoeveel vragen zijn er ook niet te stollen, waarop geen bevredigend ant- woord is te geven. Waar is het graf van de beroemde Anna


		;:Se^

-ocr page 9-

Maria Schuurman, wanneer is do merkwaar-
dige grafkelder gesticht, wie hebben daar
een laatste rustplaats gevonden, welke lijken
kan men daar nog aanschouwen, behoorde de
kelder aan het adellijk geslacht Walta of aan
de Labadisten ?

Zoo zijn er tal van vragen gesteld in den
loop der tijden, waarop men niet dan na veel
nasporens een min of meer twijfelachtig ant-
woord heeft kunnen geven.

Er zijn geen desbetreffende Memories ge-
steld, niet op de kisten, niet in of op den
kelder, noch in de kerk of in geschriften.
Wel vindt men enkele gegevens in onze oude
geschiedboeken over het dorp zelf en menig
schrijver, die zijn bezoek aan Wiemverd te
boek stelde, heeft daaruit geput voor zijne be-
schrijving en zich in bespiegelingen verdiept.

Tot de oudste bronnen gaande vinden we
vermeld: Wieuwerd was oudtijds een schoon
en bloeiend dorp van ivel 180 huizen, meent
door visschers beivoond.

Dit is zoo overgenomen door de Teg Staat
van 1786; inden Fr.Volksalman van 1843 vindt
men dezelfde mededecling in anderen vorm terug
bij A. Wassenbenj en tien jaar later is hot Dr.
J. Ledder van Leeuwarden, die zich in de Vrije
Fries dl. VI meer dichterlijk aldus laat hooren :
Stil en eenzaam, afgescheiden van de

woelingen des levens, aan een smallen, in

den winter bijna geheel onbruikbaren land-

weg, ligt het weinig aanzienlijke dorp

Wieuwerd

sa»:

S4Bf

-ocr page 10-



		s

		Wanneer men in eenen rustigen zomer- avond, terwijl de zon het andere wereld- halfrond verlicht en de kimmen gloeiend kleurt, daar is neergezeten, kan men nau- welijks geloof hechten aan de geschiedenis, welke ons Wicuwerd schetst als een plaats, vroeger gelegen nabij de Middelzee en be- woond door eenvoudige visschers, die van hunne vangst leefden." In het Tijdschrift D» Natuur, laatste afi. 1895, is het de heer J. J. M. M. van den Ben/h to \'s-Hage, die zijn snaren nog ietwat hooger spant als hij met zijn ouderhou- deudo beschrijving tot do zee is genaderd. Do toestanden en reisgelcgenhoden hebben zich sedert hot bezoek van Dr. Ledder veol gewijzigd, doch overigens komt hot volgende vrijwel overeen met het voorgaande: Wanneer men langs de spoorlijn Leeu- wardenStavoren reist, dan komt men tus- schon de stations Bozum on Mantgum aan de halte Wicuwerd. Hier den trein verlatende bereikt men na een wandeling van tien minuten het kleino, doch uiterst nette dorpje Wieuwerd. Dat Wieuwerd was in lang vervlogen tij- den een aanzienlijk visschersdorp. Hot lag aan do Middelzee en telde 180 huizen, bo- woond door een mccronilcols vrij welva- rondo bevolking." Waar eens de golven dor Middelzee ruisch- tcn, of met donderend geweld de kusten

-ocr page 11-



		9

		beukten, waar gedurende vele eeuwen die zee hare grootsche en indrukwekkende sym- phonie zong, daar heeft zij zelve in den loop dor tijden, door voortduronden toevoer van slib, een uitgestrekt polderland gevormd, bekend onder den naam van de Nieuwe lan- den". (Zegge : Nijldn tegenover dldldn, welk nijlan" zich uitstrekt ongeveer van het dorpje Nijland bij Sneek tot aan de Noordkust van ons gewest met inbegrip van het Bildt.)

		Met de Middelzee verdwenen natuurlijk de visschers on werd het landbouwbedrijf hoofd- bron van bestaan voor do inwoners. Er had zich iutusschen een Meyrke" gevormd, dat nog al naam hoeft gehad. Het was een ver- zamelplaats van de schaatseiirijdonde jeugd, als in later jaren de Dille" is geweest. Dit meertjo had zijn naam ontleend aan het grootsto der tweelingdorpen, hoewel het evenzeer tot Wieuwerd hoorde. Aan don be- roemden geschiedschrijver Schotanus danken we de volgende mededeeling: Het Meyrken van dit dorp (Wieuwerd) wordt \'s winters wanneer \'t glad is van de jeugt rijdende op schrickschoenen (in de gemene taele dezer Lantschappe reden ghe- noemd) veel bezocht, insonderheid op Son- dagen. Dacr sietmon dan Mans- endo Vrouws- pcrsoucii van wijd on sijdt te saomen. Dat schricken en rijden op houten schoenen met smalle ijsors, is een dingh bewonderonsweerdt;

-ocr page 12-



		sfeSfr\'

		8

		10 Y j gheon poort is so snol in \'t lopon ; \'t maeckt cortc Hiylen op glad ijs; een wintersenen. dach brengt haor vorder dan oon wagon doen eau op den langston dach van don somer. Lieden uit vreemde landen dit aen- schouwende staon verbaesd. Schotanus kon het weten. Zijn vador Be- rend Schotanus was kort na 1G06 predikant geworden te Britswerd en Wieuwerd en daar overleden in 1(<ü3. Chrusliaan, do oenigo zoon, geboren in 1603, later professor, heeft er zijn jougd doorgebracht en van Wieuwerd dusal- licht meer te bock gesteld dan van andere dorpen. Van don grafkelder maakt hij evenwol geen melding. Hoogst vermoedelijk is deze gebouwd in 16ÜÜ, dus in zijn jougd en van de Laba- distou co Wieuwerd kon hij niet schrijven, aan- gezien deze zich daar hebben gevestigd eeui- go jaren na zijn overlijden. (1676) Bij Occo Scarlensis en Petrus Thaborita vin- j den we over Theümja-state of Wulta-slot, zoo- mede over het geslacht Walta, ook cenige bi- zondorheden. »Siot en geslacht verdienen bij oenc beschrij- j ving van Wieuwerd bizoudere attentie, zulks met hot oog op de Gereformeerde en van de Waereld afgescheiden Gemeente, zooals do La- i badisten zich noemden, welko op dit slot heb- ben gewoond en gewerkt on van zich hebbon j\| doen spreken tot op dezen tijd. In de vrouwelijke linie zijn de WalkCs nauw betrokken bij de Labadislen en dezo ii

-ocr page 13-




		rrr^r^rrrrrrr:^r^rrrrrrrrr............:-.................^^.^«f	i-V

		.^;


		11 weder bij den bizonderen grafkelder, gelijk nader zal blijken. \'t Geslacht Walta is zeer oud. Onder de achttien mannen, die volgens Occo Scarleusis in 1181 te Bolswerd werden doodgeslagen, bevond zich do oude Tjerk Walta. Schotanus, die de bronnen, waaruit hij putte, nog heeft kunnen toetsen aan de mondelinge overlevering, verhaalt ons de verwoesting van Wiemverd en Walta-slot door den Zwarten Hoop" den 19 Mei 1514. Wij lezen: Zij troc- ken van Bolswardt te schepe en te lande . . . alle dorpen vast, die se aenquamen, hebben ze in kolen gezet als . . . Bozttm, Wïeuwerdt, Britswerdt en Oosterlittens. Opdat er geen quaet afsoude komen, m. a. w. dat de vijand er zich niet in zou kunnen nos- telen, stak Douwe Peters Walta, de eigenaar en bewoner van Walta-huis, dit zelf in brand. Den 22 Aug. 1522, nadat hot weder was op- getrokken, bestormde Heerke Feikes, een Oel- dersch gezind Heerschap van Marston, mot zijne krijgsknechten Walta-huis en begost het weder vast te waken (te versterken), om de passage tusschen Leeuwarden, Franeker, Har- lingen on Sneek te beletten. (Het scheen rtos- tijds alzoo oen kruispunt van verkeer te zijn, doch thans ligt do plaats geheel buiten route.) Drie dagen na de verovering verscheen do Stadhouder George Schenck. van TouUnburg met knechten ende burgers end-e grof geschut nyt Leeuwerden, nam het slot met schieten ende

		8

-ocr page 14-



		fe»ë		»««*


		12

		stormen in, ende sloegh alles doodt, uytgenomen een of tioee, die gevangen zijn. Petrus Thaborita verhaalt nog: Des ande- ren daghes doe wort daer één ghehangen ende doe staken sy dat dack aen brant, ende sy woerpen dat muerwerck onder den voet, ende rodent tot. Ende daer (was) een in den schoer- steen gheclommen om sin liif te berghen; ende doe dat muerwerck dael viel, doe viel hy oeck mede doet. (Kennelijk is hierin nog do friesche taal.) Zoo was dan Waltahuis weder in vlammen opgegaan en verwoest en we hebben ons te verbazen, hoe spoedig niet alleen eenvou- dige huizen, maar zelfs sterke stinsen met dikke muren weder uit de assche verrezen. Ten derden male binnen weinige jaren word Walta-huis weder opgetrokken en opnieuw betrokken door Douwe Peters Walta. Keizer Karel V .vestigde een meer geregelde orde van zaken in deze landen en er brak een tijdperk aan van vrede en welvaart. Meor dan een kwarteeuw deelde Walta nog in dien voorspoed. Hij stierf in 1549. Naast het doophek in de kerk te Wieuwerd dekt een rijk gebeitelde zerk van dubbele grootte zijn laatste overschot en vermoedelijk dat van zijn cchtgcnoote Ilylck v. Dekarna. In groote letters geeft het randschrift te lezen: Anno 1549 den 22 Octobris, stierf de eerbare Heerschap Douwe van Walta en Anno 1560 ... (het overige is door het doophek bedekt.) Douwe v. Walta had vijf kinderen.

-ocr page 15-



		Naast den vorigen steen vindt men een van gelijke grootte, waarop nog te lezen is : Anno 1555, 12 September, stierf de eerbare Pieter van Walta. Deze Pieter was een zoon van Douwe en uit zijn huwelijk met Ydt van Donia werden drie kinderen geboren, waaronder weder een Douwe, getrouwd met Luts van Botnia. . Friesland was weder in beroering gekomen (80 j. oorlog) en Douwe vluchtte met zijn gezin. Hij stierf in ballingschap even als zijn echt- genoote. Hun zoon Pieter trouwde in 1602 met Frouck van Juckema, uit welk huwelijk wer- den geboren twee kinderen Luts en Douwe. De laatste stierf jong en ongehuwd en Luts trouwde met Frangois van Aerssen. Drie freules uit dit geslacht v. Aersen van Sommelsdijk, vriendinnen van Anna Maria Schuurman, hebben zich bij de Labadisten aangesloten en van den broeder dezer freules, gouverneur van Suriname, mede die secte toe- gedaan, is Walta-huis of Thetinga-state over- gegaan in eigendom aan de Labadisten. De bizondere grafkelder zal behoord heb- ben tot Walta-slot. * * * Door wien en wanneer is deze kelder ge- sticht ? Hoogst vermoedelijk in 1609. Daarvoor pleiten meer dan ééne aanwijzing. Eerstens het jaartal 1609, dat in groote cij- i fers even boven den kelder aan de binnen- g^e>...................................SH££.............................^^................,

-ocr page 16-



		*■ftB=.-=^~~........~~_^^^^s^^^^^^^**

		zijde van den kerkemuur is aangebracht. Had dit jaartal betrekking op de verbouwing der kerk, allicht zou men het dan buiten do kerk en op een andere plaats hebben gesteld. Ten tweede is op ecne der oudste kisten de letter I gevonden, mogelijk de voorletter van Juckema. Wij hebben gezien dat Pieter van Walta huwde met Frouck van Juckema. Dit huwe- hjk werd voltrokken 11 April 1602. Vier jaren later stierf de éénige zuster van Walta\'s echtgenoote, Anna geheeton, in den bloeienden leeftijd van 20 jaren, waardoor het gehcele en zeer aanzienlijke vermogen der familie Juckema in het bezit kwam van het echtpaar, dat Walla-statc bewoonde. Walta bekleedde eeue hoogc betrekking en i dit gevoegd bij zijn rijkdom en het droeve af- stervon van Anna op zoo hoopvollen leeftijd, kan Walta en zijn Echtgenoote allicht hebben bewogen, als eerste bewoners van het dorp en in navolging van het gebruik der tijden, tot het stichten van oen familiegrafkelder in het koor der kerk. Deze uitgeleaenc plaats zal vóór de stichting van den kelder waarschijnlijk reeds gebruikt zijn voor de tcraardobestelling der afgestorven slotbewoners. Synodale besluiten toch van het \\ jaar 1292 toonen aan, dat de eerste begraaf- plaatsen in de kerk bewaard moesten bljjvon mede voor de eerste Heeren van het dorp. Deze geven o. a. te lezen : In de kerken, of achter derzelver koortralien (de kelder te Wieuwerd

-ocr page 17-



		15

		is daarachter en geheel ondor het verheven kooi\') dulde men geen ongeregelde, willekeurige verkiezing van begraafplaatsen voor de afge- storvene lichamen, uitgezonderd voor die van Heeren der dorpen .... mitsgaders voor hunne vrouiven .... door ivelke de luister der kerken zeer kennelijk en bestendig is toegenomen. Hoewel de kerkhervorming in 1600 ook te Wieuwerd haar beslag roods had gekregen (men kan het jaartal van den ommekeer van Ka- tholieke in Protestantsehc kerken voor Fries- land stellen op 1580 of daaromtrent), kan met voorbeelden worden aangetoond, dat bo- vengenoemde bepaling zoo al niet van kracht is gebleven, dan toch is gevolgd in de prak- tijk. Trouwens, wie anders dan de rijke slotbo- woners dor dorpen konden betalen de schatten gouds, welke dikwerf betaald zjju geworden voor do uitgclozono begraafplaatsen in het oos- ten van den Tempel, zulks met het oog op do opstanding en do verschijning van Christus op den jongsten dag. Om dezelfde reden" vervolgt Dr. Led- der vindt men de lijken met do voeten gekeerd naar het Oosten, ten einde deze Heor- lijkhoid te kunncu aanschouwen." De moest gezochte plaatsen waren die in het koor, aan den voet van het altaar, in do na- bijheid van een heiligen martelaar, of wol aan den voet van do avondmaalstafel. In veel kerken van ons gewest hebbon we ons daarvan kunnen ovortuigon, doch tevens vonden we

-ocr page 18-



		16 ook, gelijk te Wieuwerd, in den toren grafzer- ken met de namen van hoogadellijke per- sonen, () zoomedo wel op de kerkhoven, wat ons tot heden niet is opgehelderd geworden. Op de hoven van kleine dorpen en gehuch- ten, waar do kerken vervielen tot ruïnes (na 1700 vooral) en spoedig geheel verdwenen, als te Dijken* hij Lant/weer, is dit vorschijn- sel gemakkelijk te verklaren, maar in dorpen als Wirdum, Deinum, Joneerd enz. hebben we te vergeefs naar eene bevredigende oplos- sing gezocht. Hoe \'t zij, het jaartal 1579 op de zerk van Walta in den toren maakt het meer dan waar- schijnlijk, dat do kelder na dat jaar is gesticht; Dr. Ledder stelt dit op 1609. Wellicht is hot lijk van Wulta\'s Echtgcnoote of hare zuster Anna daarin het eerst bijgezet," volgons dezen onderzoeker on zal hot dit lijk geweest zijn, dat omstreeks anderhalve eeuw later aau- lciding heeft gegeven tot die geruchtmakende sensatie, waardoor de grafkelder als \'t ware bestormd is geworden door nieuwsgierige be- zookers. Woordelijk laten we hier volgen, wat des- tijds (1765) in de Leeuw. Courant werd geschro- (*) Een waarop men kon lezen: Anno 1579 den 22 Jan. stierf de eerzame Frans P i e t e r Cz. Walta. Pit predicaat eerzame" is ook al niet moer wat het geweest is. Wat eens den adelijken landheer kroonde, werd later den oeiivoudigen boer als onderscheiding toeg-o- kend. Zoo veranderen de tijden! i
		■:■

-ocr page 19-

ven over het opzienbarende geval. Hot Blad had
destijds nog geen datum van uitgifte, slechts
een volgnummer. En zoo lezen we in 110.
410 het volgende bericht, niet met telegrafi-
schen spoed ingezonden:

Leeuwarden, 9 Maart. Onlangs" heeft
men in het dorp Wieuwerd een lijk opge-
graven, waarvan men meent volkomen ze-
ker te zijn, dat dit het lijk is van de door
hare geleerdheid beroemde Anna Maria
Schuurman, welke aldaar in den Jaare 1678

Zeldzaam is het, dat het in

begraven

deszelfs geheele gedaante is gevonden, kun-
nende de leden, gelijk als van een levend
monsch, verbogen worden, en zijnde do klce-
ren gelijk aan het klatergoud, welk aan
zeker klein gewas, bijna als mosterdzaat,
waarvan do kist vol was, toegeschreven
wordt. Verscheidene geleerden, welke het
bezigtigd hebben, getuigen eenparig, nooit
iets dergelijks gezien te hebben!

Van deze Anna Maria Schuurman, welke
op den 5 Nov. 1607 te Keulen geboren is,
uit een oude en aanzienlijke familie, worden
zeer vele zeldzaamheden bij verscheidene
gevonde. Zij sprak niet alleen zeer gemak-
kelijk de Fransche, Engelsche en Italiaan-
sche taal, maar verstond ook de Latijnsche,
Griekscho en Hcbrecuwscho. In do Geo-
graphie, Philosophio, Mathesis en Theologie
was zij, zoowel als in de Scliildci*- on Beeld-
houwkonst en het Muziek bedreven. De

:««&

-ocr page 20-



		*So:

		18

		grootste mannen van haren tijd rekenden hot zich con oer Briefwisseling met liaar te houden.\' Indien zij genegenheid voor het huwelijk gehad hadde, zoude zij de vrouw van den Raad-Pensionaris Jacob Cats ge- worden zijn. Op het laatst van haar loven omhelsde zij do begrippen van J. de Ldbadie en volgde hom op zijne rcize; na doszelfs dood begaf zij zich na Wieuwerd, alwaar zij den 5 May 1678 overleed. Onder hare nagolaaten geschriften is ook eeno verhan- doling een onderzoek behelzende of de vrou- wen studecron moeten. In de Tegenw. Staat, een vertrouwbare bron, van \'t jaar 1786, staat het volgende aange- teekend betreffende deze merkwaardige ont- dekking: In den jaro 1765 werd in een der graven, in do kerk te Wieuwerd, een gaaf vrouwenlijlc gevonden, \'t welk op cene eon- voudigo wijze gebalzemd, 100 en meer jaren was begraven geweest. Straks ging de valscho mare uit, dat dit het lijk was van Anna Maria Schuurman, on dezelve voud geloof bij zulken, dio niet wisten dat liet lijk dezer vermaarde vrouwe op \'t Kerkhof begraven lag. Intusschon kwam hierdoor zoo groot een toevloed van allerlei nieuwsgierigen to Wieu- werd, dat men ter voorkoming van allo wan- orders, het lijk wederom ter aarde deed bestellen. Ken ander schrijver (Itusching) meldt in een werk van 1775 : \'t Is gebeurt omstreeks 100 (!) j. geleden, dat in de kerk te Wieuwerd een

-ocr page 21-



		I^E-.......................~^:...............\'^<a^ⁱÉ\' 19 f vrouwenlijk werd gevonden, dat nog geheel on gaaf uit don grond werd öpgedolven, hoe- wel de kist geheel vergaan was(!).. De Grietman gaf bevel het weder ter aardo te bestellen, zonder door iemand meer gezien te mogen worden. Er zijn in Friesland meer voorbeel- den geweest, als te Sneek in 1498, te Frane- ker in 1546, enz." Tot dusver is er slechts sprake van één lijk" te Wieuwerd gevonden en eerst in deze eeuw wordt er melding gemaakt van onder- scheidenc" lijken. V. d. Aa (1849) geeft bijna woordelijk weer, wat we uit de Tegenw. Staat hebben mede- gedeeld, doch noemt verder den kelder bij name, waarvan zoo gaat hij voort men den toegang weder sloot, vooral omdat som- migen den in grafgewelven zoo natuurlijken eerbied voor lijken geheel vergetende, in het begin onderscheidene lijken deerlijk hebben geschonden, door als het ware tot een gedach- tenis stukken er van af te scheuren en mede te nemen." Jacobus Scheltema to \'s-Hage, die Wieuwerd en den kelder persoonlijk bezocht, zegt in de Vad. Letteroef. van 1804 pag. 691, dat het gevonden vrouwenlijk gebalsemd was en door i het doodkleed enz. blijken droeg van pracht en zorg." Verder : dat sommige lijken, die in het water hebben gestaan, zijn vergaan, doch andero, die hooger stonden zonder balseming I in de kisten zijn uitgedroogd. 1 jbt>~~...................................-SS-S!.................~~~~.............................~~<«g

-ocr page 22-



		*$»

		20 Dr. Ledder deelt in 1853 ongeveer dezelfde bizonderhcden mee, doch uitvoeriger of liever duidelijker dan al de vorige schrijvers is de Heer Van den Bergh te \'s-Hage, die verleden jaar den grafkelder bezocht en or een beschrij- ving van gaf met afbeeldingen in Be Natuur van- 15 Dec. jl Daaraan ontleenen wij het volgende: Eenige timmerlieden, die in 1765 bezig waren, herstellingen binnen de kerk te doen, waren de eerste ontdekkers van dit merk- waardige feit (Het wonder van Wieuwerd"). Zij bemerkten, dat de deur van den kelder zonder moeite geopend kon worden en de nieuwsgierigheid dreef hun daar binnen eens een kijkje te nemen. Daar zij wisten (!) dat de kelder in honderd jaren niet geopend was geworden, dachten zjj daar niets te vinden dan eenige vergane overblijfselen van menschen, beenderen en kisten. Groot was daarom hunne verbazing, toen zij elf houten lijkkisten vonden, staande op schra- gen, welke kisten alle geheel gaaf waren en er als nieuw uitzagen. Toen zij echter een van do kisten open- den, vonden zij daarin een geheel gaaf lijk, wat hen zoo deed ontstellen, dat zij in al- lerijl vluchtten. Of zij nu, boven gekomen, zich geschaamd hebben over die ongemoti- veerde vrees, dan wel of hunne nieuwsgie- righeid grooter was dan die vrees, wordt niet door de overlevering gemeld. Zeker is

		■$»-

-ocr page 23-



	f~~...............................................~~~~__==J=~~^ ; : echter, dat zij zich vermand hebben, om ten tweeden male in den kelder af te dalen, waar zij achtereenvolgens in iedere kist een lijk vonden even gaaf en ongeschonden als het eerste. Zij verklaarden zelfs, dat, wan- neer er personen bij waren geweest, die zij in leven gekend hadden, zij die zonder twij- fel herkend zouden hebben. De kisten wa- ren van binnen allen met linnen bekleed en zoowel dat linnen als de doodskleederen der lijken waren nog in goeden staat. Onder de lijken vond men ook dat eener vrouw, in kostbaar lijnwaad gewikkeld. Op de kist stond de letter S". Men hield het voor het lijk van A. M. Schuurman.* Verder volgt eene aanhaling uit het cou- rantenbericht van 1765, hiervoren volledig I vermeldt. Wij wandelen in raadselen, bjj \'t lezen van al deze berichten en hadden gaarne de bron- nen vermeld gezien, waaruit de steeds was- sende klaarheid is geput. Do Leeuw. Courant met haar onlangs" als eerste bron spreekt van kleederen gelijk aan klatergoud", van slechts één lijk", dat is opgegraven", van geen kelder, van geen ge- vluchte timmerlieden als de ontdekkers, die manmoedig terugkeerden na het vinden van het eerste lijk en vervolgens al do elf kisten gingen openen, evenmin van balseming* waarop de Teg. Staat wijst, van bekleeding der kisten of van doodskleeding, die blijken

		*&
*#a.................^^^........................................^...............^:.............**

-ocr page 24-



		"f
		*■=&£:**


		\| droeg van pracht en zorg" als Scheltema meldt, noch van kostbaar lijnwaad" enz. Dr. Ledder vond in de kist, waarop een groote S was geschreven, een geheel uitge- droogd mannenhjk, blijkens den baard, dien hij nog zeer duidelijk kon voelen. Wellicht gaf j die S aanleiding tot het bekende valsche ge- rucht", zegt hij. De heer V. d. Bergh spreekt stelliger: men hield het lijk in die kist voor dat van A. M. Schuurman. Doch dit is niet wel mogelijk, die kist werd immers ter aarde besteld kort na de ontdek- king van den kelder! Zoo zijn er vele op- en aanmerkingen te maken. Wat precies onvervalscht waar en klaar is valt niet met zekerheid te zeggen bij gebrek aan desbetreffendo Memories uit den tijd zelf. Zoo dunkt ons. Scheltema vond in 1804 de lijken tot op de helft verminderd, dus tot 5 of 6; Wassenbergh schrijft in 1850: eenige jaren geleden waren er nog 5 of 6 lijken in den kelder, welke nog prijken met hoofdhaar, windsels on doeken als ten tijde der begrafenis; Dr. Ledder meidtin 1853: mij bleek dat slechts vijf kisten ieder een lijk bevatten en de overige zes eenige sterk uitgedroogde beenderen of geheel ledig waren. De heer V. d. Bergh (1895) vond vijf lij-\' ken, allen verdroogd, doch overigens volkomen in den vorm, waarin zij eeuwen to voren daar waren neergelegd. Enkelen haddon veel geleden, anderen waren bijkans of geheel gaaf. 1

-ocr page 25-



		23 Wij hebben er nog slechts vier geteld. Scheltema achtte in \'t begin dezer eeuw den kelder t6 Wieuwerd het nauwkeurig onderzoek van bekwamere mannen dan hij, opzettelijk waardig. Op zeer onhandige wijze werd daar- aan gevolg gegeven. Een dor twee tegenover elkander staande openingen in de muren van den kelder werd dicht gemaakt, en nu zag men de lijken allengskcns vergaan. De procfnemers waren nu toch zoo wijs, het ge- sloten luchtgat weder te openen, \'t Raadsel bleef onopgelost. Een meer ernstig en wetenschappelijk on- derzoek werd ingesteld door Dr. Ledder, ge- adsisteerd door den Heer W. Albarda te Leeuivarden, gedurende eenige jaren en op ver- schillende tijden van \'t jaar. Al deze onder- zoekingen zijn te boek gesteld, \'t Slot luidt: De hoofdoorzaken der uitdroging zijn te zoe- ken in de beide tochtgaten, waardoor de stof is onderworpen aan eene langzame ontbinding (verwesung), waarbij echter nog wijzigingen plaats grijpen, ivelke de scheikunde of om mij juister uit te drukken, ik althans, niet weet te verklaren. En hoe luidt hot laatst gepubliceorde resul- taat? Ik geloof niet, dat do galen in den kelder, als de eenige oorzaak van het verschijnsel zijn aan te merken, hoewel zij zeker het hunne er toe zullen hebben bijgedragen", zoo spreekt de heer V. d. Bergh, die zwijgt over de on- derzoekingen van Dr. Ledder, doch verwijst
		i

-ocr page 26-



		24 naar een Engclschen Lord, welke in het kerkje op zijn landgoed een grafkelder liet bouwen, precies gelijk aan dien te Wieuwerd. Het eenige" zoo besluit de schrijver waarin deze nagemaakte kelder verschilde van den onzen, was, dat al wat zijn lordschnp er in bracht, niet verdroogde gelijk te Wieuwerd, maar tot ontbinding overging, als ovoral el- ders." De heer V. d. Bergh toont vervolgens nog aan dat de bederfwerende eigenschap van den kelder in \'t geheele kerkgebouw aanwezig is. Eerstens wijst hij op het orgel, in welks wind- laden in 1885 een spreeuw is gevonden, zoo gezegd in heer en veer", vervolgens op den nog geheel gaven houten vloer in de kerk, die er al over de honderd jaar ligt, en einde- lijk op het eikenhouten beschot met fraai snij- werk, op den keurig besneden predikstoel en de verdere kerkmoubelen, die nergens ecnig spoor vertoonen van molm of verval. Zelfs de kisten in de graven buiten op het kerkhof moeten, naar mij word medegedeeld, meer dan tweemaal langer in goeden staat blijven dan die van andore kerkhoven", zegt hij. De schrjjver zoekt de oorzaak van het won- der te Wieuwerd in de allereerste plaats in den bodem, waarop kerk en kelder gebouwd zijn. Het is niet onmogelijk," zegt hij, dat uit dien bodem zekere gassen opstijgen, die de eigenschap bezitten om volkomen allo boderf te weren." Onmogelijk is dit niet, maar .... als een g___________________________. ê ■$i@&.........................-.-.-.-..-.................................................^«aSJfc

-ocr page 27-



		25 der openingen van den kelder gesloten wordt, gaan do lijken tot ontbinding over, eikenhou- tcn predikstoelen en beschotten, minstens zoo oud als die te Wieuicf.nl, zijn in tal van ker- ken gaaf gebleven, hoog als deze gebouwen staan en op de ruimte, de spreeuw, in de windladen van \'t orgel gevonden, droeg geen datum van sterven en men vindt deze vogels ook wel elders verdroogd, terwijl doodkisten beneden of juister in \'t grondwater geplaatst, gelijk veeltijds te Wieuwerd het geval is, naar mij werd medegedeeld, ook elders, b.v. te Leeuwarden, na een kwart eeuw weer zoo goed als gaaf uit den grond te voorschijn komen. Bovendien vindt men in de kerk niet die luchtgaten, waarmede de bizonderaeigenschap- pen van den kelder staan en vallen. Schijnbaar hebben de beweringen van den Heer V. d. Bergh allen grond, doch in \'t we- zen der zaak brengen ze ons geen schrede vorder tot do oplossing van het raadsel. Aanbeveling zou hot verdienen, om gelijk de Lord in Engeland deed, op het kerkhof te Wieuwerd of in den toren een tweeden kelder te bouwen gelijk aan de bestaande; zulk een vergelijkende proefneming zou over de bizon- dere eigenschappen van den bodem grooten- deels kunnen beslissen. Ook ware het wonschehjk on \'t verwondert ons dat dit idee bij al do aangewende pogin- gon. om tot meer licht te komen omtrent W/euwerd^,s wonder", niet is toegepast, dat onderzocht word, of zich onder de dubbelgroote
		êi

		*$ho=^:*

-ocr page 28-



		26 zerken der WaltcCs bij het doophek mogelijk ook kelders bevinden on of de bodem daar ook van bizonderen invloed is geweest op het al of niet vergaan der kisten en lijken. * * Gelijk bekend, is het oostelijk gedeelte der meeste kerken hoekig rond, voortijds was het wol geheel rond, ongeveer gelijk aan een hal- ven cirkel. Hier bevond zich het koor. Zoo ook te Wieuwerd. Onder het koor, door een hokje van de overige kerkruimte gescheiden, bevindt zich de kelder. De toegang is in het midden en gemakkelijk gemaakt door een trapje. Dr. Ledder schrijft: Door dezen in- gang kojnt men terstond in den gewelfden zelfs bij daglicht vrij duisteren kelder, waar de lucht koel is en zuiver, en geen de minste onaangename reuk wordt waargeno- men. Afgescheiden van de woelingen der we- reld, bevindt de grafbezoeker zich daar, en een plogtigc ernst vervult het gemoed, wan- neer men daar elf lijkkisten ontwaart, elf, die geeno kenteekenen dragen, dat zij on- derworpen zijn aan de wetten der ontbin- ding, maar die allen nog hecht en sterk de eeuwen schijnen te kunnen trotseereu. Al de kisten zijn van zwaar eikenhout ge- maakt en rusten op twee in de lengte van den kelder gemetselde steenen rigchels. (Van later tijd wegens het binnendringen van wa- ter.) Vijf der kisten hebben platte (van

		*H%&:*
		:«**

-ocr page 29-



		i«Se>~~........................~~~~-■-■■~~~~....................~~~~r^-.~~~~.............................................~~-^j 27 boven eenigszins afgerond als de tegenwoor- dige koffers), zes verheven deksels in den vorm van een kuisdak, bestaande uit twee of drie planken. In \'t laatste geval sluit het smalle horizontaal geplaatste plankje do beide scheef opstaande, welke rusten op do zijplanken. Aan geen van deze bovenstuk- ken vindt men eonig spoor, dat zij verbin- ding onderling of met de kist hebben. (Bij de ontdekking waren deze dus gemak- kelijk te openen, wie weet of anders het won- der der uitdroging wel aan \'t licht gekomen zou zijn.) Dr. Ledder veronderstelt evenwel, dat deze kisten met losse deksels van later datum zijn, nadat men de bizondere eigen- schappen van den kelder reeds had leeren ken- nen, doch dan zouden, dunkt ons, de namen der daarin bijgezette personen wel met zeker- beid bekend zijn gebleven. Volgens Wassenbergh is het laatste lijk, in den grafkelder geplaatst, dat van een zilver- smid te Leeuwarden. Dit geschiedde volgens hem in 1757. De kelder is eerst geopend in 1765 of lie- ver sedert het begin van dat jaar dagteekent de bekendwording van het wonder", zoodat de veronderstelling van Dr. Ledder over do losse deksels weinig of geen grond houdt. Vreemd is het, dat de Teg. Staat niets meldt over dien zilversmid. Scheltema maakt or twintig jaar later gewag van (1804) Voor

		eenige jaren," zegt deze, zijn er de lijken		ê

-ocr page 30-



		28

		van con zilversmid en zjjne vrouw bijgezet." Volgens Dr. Ledder, die zijn informatiën kreeg van Jelluma, destijds belast met het toezicht op den kelder, moet" ruim honderd jaren ge- leden (dus vóór 175Ü) het laatste lijk zijn bij- gezet, en volgons do meening van sommigen, dat lijk geweest zijn van een goudsmid uit het Nauw te Leeuwarden. Zoo vaag en strijdig zjjn de berichten uit den verleden tijd, doch anno 1895 heeft de Heer V. d. Bert/h te \'s-Hage ons meer licht gegeven. Bij eeue afbeelding schrijft hij: De hierbijgaande fotografie nam ik van het lijk van den Heer Stellingwerf, een dor Labadisten, die ua de ontbinding dezer secte zich metterwoon te Leeuwarden vestigde en in liet Nauw" aldaar het be- roep van zilversmid uitoefende. Hij overleed daar een paar. eeuwen gele- den (dus omstreeks 1695) en had in zijn uiterste wilsbeschikking den wensch kenbaar gemaakt, om in den kelder te Wieuwerd te worden bijgezet, aan welke begeerte door zijne betrekkingen is voldaan." Wij zouden gaarne de bron kennen, waaruit de hoer V. d. Bergh deze bizonderheden geput heeft. Zijne beschrijving, door goed geslaagde foto- graüsclie afbeeldingen toegelicht, is de meest boeiende van alle beschrijvingen, die we vonden over dit onderwerp, doch wat hoofd- zaak is bij dergelijke navorschingen: vermei-

-ocr page 31-



		29 ding der bronnen, deze heeft de schrijver ge- heel uit het oog verloren, zoodat zijn stuk op een vrije\'\' vertaling gelijkt van anderen, die over hetzelfde onderwerp hun licht hebben laten schijnen. De beschadigingen der lijken" gaat de heer V. d. Bergh voort zijn het werk van baldadige bezoekers. Zooals gewoonlijk, geeft de overlevering ook hier weer de schuld aan de Engelschen, dio wel eens een hand of voet of hoofd moerden". Als mondelinge overlevering, gewoonlijk overdreven, kunnen we hier vrede mede heb- ben, doch vorder lezen we: voornamelijk waren het echter de medische studenten uit Franeker en, in het laatst der vorige eeuw, de Franschen, die zich schuldig maakten aan het medenemen van souvenirs, waardoor zes van de elf lijken spoorloos verdwenen en an- deren beschadigd werden." Hoe aannemelijk deze beschuldiging moge klinken voor den op- pervlakkigen lezer, zij is toch verre van be- wezen. Waar zöö werd huisgehouden jaren achtereen, dat zes lijken spoorloos" ver- dwenen, zou naar onze meening geen enkele mummie gespaard of in zijn geheel zijn ge- blovcn! Vrij zeker zou Scheltema, die kort na do geweldige revolutie en nog tijdens het Fran- sche bewind, kerk en kelder inspecteerde, er melding van hebben gemaakt en I)r. Ledder, die jaren lang zich onledig hield met naspo- ringen, anders zoo uitvoerig in zjjn mededee- ffl__________________ ■SMS».TT^.-^T^-~~.......................................................~~^,3^

-ocr page 32-



		30 lingen en beschouwingen, er stellig niet over hebben gezwegen. Niet dat we voor Engelschen, Studenten en Franschen vrijspraak willen pleiten, maar waar zijn de ooggetuigen, in dezen de tijdgenoo- ten, die iets tegen hen bewijzen. Zeker is het intnsschen, dat menig lijk ge- schonden is in den loop der tijden en om ook eens \'n fataal stukje uit den huidigen tijd te geven, melden we hier, wat een kermisreiziger ons verhaalde, dien we ontmoetten bij Ooster- wierum en vroegen naar den weg naar Wieu- tverd. Stil \'t nei de kelder f* zei hij. Ja, dat was het doel. Ben je er bekend?\' Dat scoe \'k tinke. Ik kom er nou al tritich jier oanien. Wieuwerd is üs léste merk, dan lizze we op for de winter.¹¹ Ben je ook wel eens in den kelder geweest?" Faker as ienkear, meastal nei \'t ófrinnen f en \'e merke; de léste kear wie \'k er mei in kammeraed, dy \'t in slokje op hie en dy ding it mdl. Hy krige ien f en de lyken üt \'e kiste en sei: dou heste salang al op \'e rech lein jonkje, ik scil dy ris omkeare l Wie \'t net troch alles hinne f* Voor de waarheid dezer overlevering" kun- non we instaan ; of het feitelijk gebeurd is, laten we\'in \'t midden. De mogelijkheid be- staat en zij deed bij ons de vraag rijzen: ■Waarom de lijkkisten voor jaren niet reeds gedekt met glazen, al ware het slechts hal- verwege, zóó dat do lucht vrijen toegang be- hield, doch de schendende hand niet in ver- zoeking werd gebracht ?

		*m>i*

-ocr page 33-



		31

		Terecht merkt de heer V. d. Bergh op: Het is te hopen, dat het kerkbestuur van Wiewoerd door een gestreng toezicht op de bezoekers dergelijke roovenjen (en schende- rijen voegen wij er bij) in het vervolg onmo- gelijk zal maken. Dat het tegenwoordig Bestuur zorg toont te dragen voor den kelder, bleek ons op over- tuigende wijze. Het grondwater, dat sedert dertig jaren, na de demping der gracht om het kerkhof, gedurig in den kelder dringt en gevaar oplevert voor de lijken, zal men trach- ten af te leiden; diep in den grond was men bezig om er buizen voor de afwatering te leggen. Dit werk is nu volbracht. Bij \'t graafwerk is men nog op enkele kis- ten gestuit van vuren hout, waaronder gaaf gebleven planken. Ook inwendig is de kelder, die er hei- beierig uitzag, thans geschoond en opgered- derd. De kisten met mummieën zijn in goede orde naast elkander geplaatst en de fragmenten anderszijds bijeen gebracht. Bij dezen schoonmaak zijn een paar bizon- dere vondsten gedaan. Eerstens is daarbij te voorschijn gekomen een groote kies met wortels, die voortijds aan een zilverdraadje zou hebben gehangen in eene der kisten, bevestigd aan een plankje, waarin een gaatje. Tweedons is gevonden een prachtig kunst-

-ocr page 34-

*>:

gebit, wat naar een raadsel gelijkt. Iemand,
die liet gezien heeft, vertelde ons heden
(Maandag 7 Sept.) dat tanden en kiezen alle
uit één stuk been bewerkt zouden zijn. In
dat geval zal de vaardige hand der hoogst be-
gaafde Anna Maria niet vreemd zijn aan dit
kunstwerk. Zij was tandeloos.

Zijn tanden en kiezen met zilverdraad in de
kaak bevestigd, gelijk een ander mededeelde,
ook dan blijft men denken aan deze merk-
waardige vrouwe, die in alles uitmuntte.

Wij hebben getracht de vondsten" te zien,
doch do kerkvoogd, wien ze waren afgedragen
en dien we niet thuis troffen, had zo wegge-
sloten in do brandkast, zoodat we er op mo-
ment niet meer van kunnen zeggen, dan ons
verhaald is.

De mogelijkheid blijft intusschen bestaan
dat een der vele vreemde bezoekers van den
kelder het kunstgebit hier heeft verloren of
wel dat een grappenmaker de hand in \'t spel
heeft gehad.

"Waarschijnlijk is dit evenwel niet,

Bij den schoonmaak vond men nog twee
planken, waarin glazen van 25 cM. lang en
20 cM. breed. Deze ruiten waren aangebracht
op hot hoofdeneind van don roef.

De planken hebben oen dikte van 8 cM. on
men vindt er, die 2,20 ïi 2,33 M. lengte heb-
ben. Gelijk men mogelijk weet, rekent men
nu voor een grooto kist 1,80 M.

In don kelder vond men ook nog een goot
en oen riool naar do voormalige gracht en

...\'■ S=,

-ocr page 35-



		33 ■wat wjj nog vergeten hebben te melden, is bet vierkante luik met koker, zich bevindend in \'t plafond van den kelder, waardoor de ruim- ten van kerk en kelder met elkander in ver- binding gesteld kunnen worden. Dit losse luik is al oud en heeft als lucht- koker dienst kunnen doen, doch kan ook zijn aangebracht met hot oog op eventueel schijn- dooden, waarover in vroeger tijden meer ge- sproken werd dan tegenwoordig. De losse deksels van vele kisten geven eenigon grond tot dit vermoeden. Bezig met graven en het leggen van afwa- teringsbuizen, zei een dor omstanders: als het wonderlijk geheim van de uitdroging der lijken ten langen leste maar niet geheel ver- loren raakt door zulke kunstmiddels". Zeker brengt elke verandering van den bodem in en om den kelder gevaar mee, doch als een noodwendig gevolg van de demping der gracht diende er middel gezocht om het water uit den kelder te weren. Had men vroeger voor \'t behoud der oude toestanden zorgvuldiger gewaakt en dio be- stendigd, Wieuwerd\'s wonder" baarde minder vrees te loor te zullen gaan. \'t Is waar, ook te Bremen en elders vinden we dezelfde verschijnselen bij lijken, als in ons friesche dorpje, zoodat ze niet éónig" zijn, maar de mummiën uit Egypte, die we te Londen hebben gezien en de uitgedroogde lijken in den Bleikeller te Bremen, die we eveneens hebben kunnen bewonderen, ze ________ m >~~....................^■~~£5~~..........................................^~~:t :in^:«gffi 5

-ocr page 36-



		f
		31 mootcu onder doen voor die te Wïeutverd.


		Al is liet getal der mumniiën alhier gcrin
		r>\'


		kleur en uitdrukking schijnt ons sterker, dut is natuurlijker, dan elders, zoodat de heer V. d. Bergh zelfs kon schrijven: In cene der kisten vond ik het lijk eener vrouw, die onder hevige pijnen moot zijn overlc- den en zoo verstijfd. Zij ligt op den rug. Het hoofd is eenigszins ter zijde gebo- gon. Het gelaat is door angst en smart geheel verwrongen en de mond wijd ge- opend. Ook de beeuen zijn in kramp vor- wrongen, zoodat do hielen geheel naar ol- kander gebogen zijn. Blijkbaar heeft deze lijderes, gillende van do smart gedurende een hevigon aanval van kramp, den laatsten adem uitgeblazen. Ondanks deze onmiskeu- bare teekeiien van het vrccselijkste lijden o]) liet oogenblik, dat do dood haar daaraan ontrukte, liggen de handen dezer vrouw over elkander gevouwen, zoo als men dat gewoonlijk" bij de dooden doet." Het muuuciilijk hier naast, waarschijnlijk het laatst in don kelder bijgezet en aangewc- zen als dat van den goudsmid Stellingwerf, is het best bewaard geblcveu. Sprekend is nog zijn gebogen neus, kalm de uitdrukking van het gelaat, natuurlijk hei geheel. De heer V. d. Berg/i heeft er een welgeslaagde foto- grafie van genomen, niet in den kelder, maar in de kerk. Ik nam het lijk zoo schrijft hij & _______ . \' $>

-ocr page 37-



		35 zeer voorzichtig\' uit de kist eu op beide armen droeg ik het zonder de minste moeite naar boven. Van buigzaamheid der lede- maten gelijk de L. Crt. meldde (bijna anderhalve eeuw geloden, weinige jaren na de teraardebestelling) geen sprake. Het lijk was geheel stijf en zou bij geweldda- dige poging om het te buigen door midden zijn gebroken, liet was uiterst licht, ik schatte het op een paar kilogrammen. De huid heeft op hot gevoel veel van perka- ment...... Toen onze goede hoer Stel- lingwerf nog in leven was, zal hij zeker niet gedacht hebben, dat hij nog eens uit zijn graf zou komen, anderhalve eeuw na zijn dood. Nog minder zou hij geloofd heb- ben, dat in nog geen twee seconden ziju portret vervaardigd zou worden! * * * Dr. Ledder heeft den inhoud van elk der kisten onderzocht en geeft een nauwkeurig resumé van zijne bevindingen. Zoo vond hij in een der kisten een geschon- den mannen]ijk, waarvan de rechter onderarm was afgescheurd, in een andore een dito lijk nog in zijn geheel, benevens een gedeelte van het nog vrij sterke wit gekleurde linnen bo- klcedsel der kist en voorts een weinig groen gekleurde hop. JIop vond hij ook in andere kisten en in sommige nog goed bewaard hooi. Klecdingstukken ontbraken geheel. Waartoe en van waar hop en hooi ?

-ocr page 38-



		*S»2E

		30

		Die vraag laat de onderzoeker, anders op alles bedacht, onbeantwoord. (Thans is de bodem der kisten bedekt, schijn- baar met een soort vermolmd zeewier.) De zwaarte van het best bewaarde lijk be- droeg ruim 3 kilo. In de buik- en borstholten der lijken vond hjj een vormlooze, verdroogde massa. Eene der platte kisten bevatte onder meer andere beenderen niet minder dan vijf sche- dels, waarvan drie, te oordeelen naar vorm en grootte, van het vrouwelijk geslacht en van vrij hoogen ouderdom. De onderzoekende doctor stelde zich de vraag ter beantwoording, of de kelder de eigenschap tot uitdroging zou hebben behouden ? Te dien einde werden er een snoek en een stuk lever in den kelder opgehangen, \'t Was zomer en maar kort duurde het, of het ver- derf verspreidde zich dermate in de kerk, dat beide objecten verwijderd moesten worden. In Oct. van dat jaar (1848) werd de proef herhaald met een baars en een goudpluvier. Nu begon de uitdroging zeer spoedig, inDec. was zij reeds ver gevorderd en na een tijds- verloop van een jaar volkomen. Beider gewicht bleek teruggebracht tot \'/■* Op denzelfden dag van October, dat baars en pluvier in den kolder waren opgehangen, plaatste do onderzooker ook twee pluvieren op zijn eigen zolder in een luchtstroom, vrij wel onder dezelfde omstandigheden. Ook deze droogden uit, maar bleven veel zwaarder.

-ocr page 39-



		Daarna sloot hij een verschen haas in een goed sluitende doos met een weinig hooi en op dezelfde wijze een baars, welke doozen op de kisten in den kelder werden gezet Dit geschiedde 20 Jan. 1850. Eenigen tijd bleven beide dieren onveranderd, doch bij het stijgen der warmte sprong een der doozen open ten- gevolge het loslaten der lijm. Het was die van de baars en deze nu droogde geheel uit als de lijken, doch de haas in de dicht geblc- ven doos ging tot bederf over. Vervolgens worden in den kelder opgehan- gen verschillende soorten vleesch en vet In het vleesch nestelde zich de bedervende vlieg, doch het vet bleef onveranderd. Herhaald werd deze proef met vleesch \'n een bus van kopergaas, zoodat de vliegen geweerd werden, doch nu ging de uitdroging veel langzamer. Meer dergelijke proeven met vleesch in den kelder en elders opgehangen, zijn er genomen, doch telkens met het resultaat, dat er in den kelder nog iets anders plaats heeft, dan het verwijderen der vloeibare deelen, die eenmaal voorhanden waren in de weefsels. En daar schuilt het onopgeloste raadsel, waarop de Heer V. d. Bergh dit antwoord geeft: niet onmogelijk dat uit den bodem zekere gassen opstijgen, die de eigenschap bezitten om volkomen alle bederf te weren. Die zekere gassen" laten de kwestie nochtans vrij wel in \'t onzekere." Dr. Ledder zegt nog: op de eeuwige wet der ontbinding vinden wij te Wieuwerd de

-ocr page 40-



		3S hoogst belangrijke uitzondering, dat zij zeer langzaam voortgaat, zoodat men een voortdu- rend bestaan zou durven aannemen, maar ein- delijk keert do stof ook hier tot hare begin- selon terug en do waarheid vervat in de Heilige Schrift: Stof zijt (/ij, o mensch t en tot stof zult i/ij wederkeeren, vindt ook te IVieu- werd hare bevestiging. Eindelijk zullen do thans nog bestaande lij- keu (slechts 4 meer in getal) worden outbou- den, even als de andere, wier beenderen thans reeds in do grooto en kleine kisten beslo- tcn zijn." Een dezer kisten had men voor jaren reeds dichtgespijkerd. Waarom die ééne gesloten, werd er vaak gevraagd, soms op zoo gcheim- zinnigen toon, dat er wel iets aehtcr moest schuilen. De oplossing werd gevonden: In die kist lag ecu gausch misvormd lijk, dat aanleiding moest geven tot spot en daarom niet gezien mocht worden ! Eenigo werklieden, gedreven door den trek naar \'t geheimzinnige en verbodene, hebben in 1801, na de kerk gesloten te hebben, die kist geopend en ■ daarin niets gevonden dan eene verzameling beenderen van verschillende lijken. * * * Nog ééne vraag willen we trachten te be- antwoorden on wel deze: zijn het leden uit het oud-adelljjk geslacht van Walta, die in den kolder zijn bijgezet of wel zijn het La- badisten ?

-ocr page 41-



	3\'J Dr. Ledder gelooft, dat do Labadisten den kolder niot hebbeu gekoud en dat er de Wultd\'s zijn bjjgezet. In de geschriften dor Labadisten toch, meest allen zeer omslachtig, inzonder wat betreft - hun gehechtheid, broederlijke eensgezindheid en bizondere voorrechten door den Heer ge- schonken aan de broeders en zusters, vindt men nergens melding gemaakt van den kol- der. Ware deze benut geworden voor de lc- den hunner secte, dan zou hun do wonderbare eigenschap van den kelder niot onbekend zijn gebleven en zij zouden daarin een bizonder voorrecht, een blijk van Goddelijke bestiering hebben gezien en dit allerminst hebben ver- zwegen, toen hun zedeljjko kracht merkbaar aan het afnemen was. Bovendien zou het lijk der hoogst begaafde vrouwe Anna Maria v. Schuurman, eene der eerste personen onder de Labadisten, stellig een laatste rustplaats hebben gevonden naast hare broeders en zus- ters in den geloove. Bij \'t loven vereenigd te zjjn geweest in den geest en onderlinge be- langen en na den dood gescheiden te worden, dit lag niet in haar aard en streven. En toch weten we uit goede bron, dat haar stoifelijk overschot, overeenkomstig hare laatste begeerte, is begraven onder de kerkemuur, waartoe ex- pres een gat gemaakt is, met het hoofd buiten de kerk, het gezicht naar het oosten en het ver- dere gedeelte van het lichaam onder de. muur en in de kerk.¹¹ Deze mededcoling dankt Sehel- tema aan een eigenhandige aanteekening van

		■
ê ._____ I

■$a»>;E^^~~i^........^^^^^~~in^^^^n^^

-ocr page 42-



		■Aa»~~.......................................................................................~~■\'~~...........~~:~~.....~~-eau, 40 A. F. van Schuurman, (1) de laatste telg uit dit geslaeht, die verscheidene kunstgewrocnten en geschriften van Anna Maria legateerde aan de Hoogeschool te Franeker, thans in het ge- restaureerde stadshuis hewaard en ter bezich- tiging gesteld. (2) Op een glasraam in de woning van den or- gelmaker Radersma te Wiemcerd stond in 1850 te lezen : Den 31 Aug. 1779 hier geweest A. F. v. Schurtnan, Canumek des Capittels van St. Marie, enz. Wij hebben dit glasruitje gezien, voorzich- tigheidshalve uitgesneden en zorgvuldig be- waard. Het is oorspronkelijk afkomstig uit eene der kerkeramen en daar is dus de Me- morie gesteld, ter gedachtenis aan het bezoek van den kleinzoon van Anna Maria\'s broeder, den laatsten mannelijken telg van dit geslacht, wat verder op het glas vermeld staat. In de kerk zou het weder op zijne plaats zijn. Beter nog wellicht, dat er een Memorie ge- steld werd, gelijk elders en laatst voor Con- stantijn Huygens te \'s-Hage is geschied, waarin het nageslacht zijn vereerendo waardcering uitsprak voor eene vrouwe, zoo groot van gave

		(1) Overleden to Heerenveen in 1783. (2; De kos!cr to Wieuwerd, die in 1800 dit ambt 5? jaren had bediend, heeft Ds. Schotsman f e Sneek destijds medegedeeld, dat het lijk van Anna Maria eerst op het kerkhof is ter aarde besteld, doch later naar den kelder is overge- bracht, volgens verklaring der voorgaande kosters, die elk ook over de 50 dienstjaren telden.

		f djjiate--^^^^-^^^ ~~......................~~	i

-ocr page 43-



		■..........................................................................................■■~^<&k f 41 f en vroom geloof als Anna Maria dit getoond heeft te zijn in woord en daad. Slechts ter loops zij die gedachte hier uit- gesproken. Geen versiering, lofspraak of klaagrede vindt men op de oudste zerken. En waar vindt men een steen, veel minder dus een grafschrift op eene der Labadisten te Wieuwerd of elders? Een der grootste steunpilaren Du Lignon, die te \'s-Hage stierf, werd naar Wieuwerd vervoerd en zijn lijk daar ter aarde besteld, volgens de overlevering, in den kelder. Van Stellingwerf en zijn echtgenoote wordt eveneens gemeld, dat deze als Labadisten in den kelder zijn bijgezet. Niettemin zijn en blijven het gissingen. Het feit, dat Anna Maria niet in den kelder, maar op het kerkhof is begraven, pleit sterk voor het beweren van Dr. Leddcr, dat de Labadisten den kelder niet hebben gekend, maar hoe te verklaren, wat de heer V. d. Bergh meldt omtrent den uitersten wil van den La- badist Stellingwerf te Leeuwarden om bij zjjn geloofsgenooten in den kelder te worden bij- gezet ? Dat het geslacht Walta in den kelder is te vinden en de Labadisten dezen niet gekend hebben, is op zijn minst twijfelachtig. Zouden de Waltd\'s den kelder niet hebben gedekt met een zerk, gelijk hunne vaderen hadden gedaan, die in de nabijheid ter aarde besteld zijn ? SS _________ _______________ j____ I

-ocr page 44-



		42 In de moeste kerken toch vindt men kel- ders, die gesloten zijn mot fraai gebeitelde stcenen, oven konstig als kostbaar. Zouden ze een kolder hebben gesticht en verder vreemd zijn gebleven aan allo uiterlijke praal ? Diende bij het stichten van den kelder het adellijk wapen niet in eere gehouden ? Zou men op de kisten geen grafplaten hebben gehecht mot namen on datums van geboorte en overlijden ? Een en ander was destijds gebruikelijk on- der de eerste adellijke standen, liet was oen tijd vati weelde en wapens. Menig ridder in Friesland ziet men afgebeeld op zijn zerk in volle wapenrusting. Zelfs eigenerfde boeren en bodrijfslui schitteren met geïmiteerde adel- lijko onderscheidingen op hunne graven. Om slechts een voorbeeld uit vele te noemen. Klaas Tjallinijs, mr. Smit en Paardekoper, overleden auno 1727 in \'t aangrenzende Oos- terwierum en aldaar begraven, heeft op zijn zork zulk eon deftig wapen met de halve arend, een paard en een aambeeld. En zouden nu do Walta\'s, die oen kelder stichtten zoo groot als het gchcclo koor der kerk, overigens zooveel bescheidener zijn ge- wocst dan hun voorvaders, adellijke standge- nooten en eenvoudige tijdgonooten ? Slechts twee der hoogst eenvoudige meest platte kisten toonden even eenvoudige teekens, de letters I en S. De merkwaardige eenvoud van kelder en kisten doet veeleer denkeu aan de Labadisten, wier leer en loven gericht was tegen alle uiter- %______________ &

-ocr page 45-



		43 lijke pracht en praal, zelfs tegen allo versiering. Dit was ook het streven geweest der eerste Christenen. Uit de 2o en 3e eeuw zijn de voorbeelden daarvan te Rome nog te aanschou- wen. Deze begroeven de dooden bij hunne broeders, de gemeente moest vereenigd zijn zoowel na als in dit leven. De kostbare gewaden, de bekleeding der kisten en de balseming van sommige lijken, waarvan vroegere schrijvers gewagen, sluiten weer niet met der Labadisten eenvoud en vreemd, zeer vreemd is het dan ook, dat een goudsmid behoorde tot deze secte, die in haar strijd tegen allen opschik, zoover ging, dat zelfs bewerkte kanten, kragen en mutsen in den ban werden gedaan. Geen der goloovigen of leden der broederschap mocht werkzaam zijn in dienst van de weelde of iets produceeren van dien aard. Hoe daarmede te rijmen het beroep van een goudsmid, van een volgeus zijn uitersten wil oprecht Labadist, wiens arbeid gericht was op de ijddheid der menschen, die voedsel gaf aan de hoov aardij ? Wat is waar in dezen ? Met zekerheid valt er niets te constateeren. Het oene vermoeden heeft al evenveel voor en tegen als het ander. Amiemelijk blijft, dat de kelder gesticht is Anno 1609, aannemelijk op dien grond, dat er Walta\'s in zijn bijgezet en niet onwaarschijn- lijk, dat enkele eersten onder de Labadisten, als Du Lignon en mogelijk d,e Freules Von

-ocr page 46-



		~~................".............".............................-...........-.....-.....~~f 44 Aerssen, er een laatste rustplaats hebben ge- vonden. Met de overdracht van \'t slot aan de La- badisten zal ook de kelder zijn overgegaan, die er bij behoorde. Ruim een halve eeuw kon de kelder benut zijn door de familie Walta voor hare afgestorvenen en voor dat tjjdsver- loop schijnt ons het getal van elf lijken wel wat groot, mede reden, dat er vermoedelijk ook Labadisten in zijn bijgezet, welke er even- eens een halve eeuw hebben gewoond.

		Beter ingelicht zijn we omtrent de Laba- disten zelve, en aangezien Wieuwerd, welks historie het geldt, daarbij ten nauwste is bo- trokken, willen we over deze secte, haar ont- staan, streven en ondergaan in een volgend no. nog een en ander mededeelen, dat der Friezen bizondere aandacht verdient. DE LABADISTEN. \'t "Was een tijd van godsdienststrijd en ze- denverval. De bier- en brandewijnhuizen waren ge- opend, en de dronkenschap zag hare tempelen gevuld, terwijl het huis des Heeren weinige bezoekers telde" Placcaten daartegen, van overheidswege uitgevaardigd, bleken machte- loos. Eenerzijds toenemende zedeloosheid bij de menigte, anderzijds afscheiding van enkelen, om in afzondering en gemeenschap voedsel te zoeken voor het hart. In de kerken en onder

-ocr page 47-



		45

		leeraars en professoren een bittere strijd over Waarheid en Geloof. Anna Maria van Schuurman, reeds op jaren gekomen, zag als zoovele geloovigen de toe- komst donker in, maar bleef de hope op beter behouden, meer dan anderen. Zij zeide: Is lust ook nu niet als ten tijde van den pro- feet, dat er als hij meende dat geheel het volk in den afval van Jehovah deelde, toch nog zeven duizend waren, die hunne knieën niet hadden gebogen voor Baal ? Als de Heere om tien regtvaardigen .het goddelooze Sodom zoude hebben gespaard, dan mogen wij ook wel vertrouwen, dat Hij ons niet zal begeven of verlaten." Zoo sprak zij tot de eerste professoren van den lande, die vroegen: wat te doen ? Anna Maria antwoordde o. m.: De hoof- den zijn warm en de verbittering is groot. De harten zijn verkleumd en de liefde is ge- weken..... Wij moeten de verstrooiden wederom vergaderen; o, als de leeraars, in plaats van altijd te spreken over den twist, die er heerscht, de zondaren opriepen totbe- keering, de bekommerden opbeurden en de vromen vertroostten.....Als men den hui- selijken godsdienst in eere hield, wanneer men in gezelschappen niet altijd redetwistte, maar vroeg naar de wateren des levens . . . "Weg met alle strijdschriften. Hervorming moet er komen. Indien er slechts iemand was, die met vaste hand, met heiligen moed en met vurig gebed het werk der hervorming begon,

-ocr page 48-



		»2

		46 hij zoude zegen vinden op zijnon arbeid.\'

		* * *

		Het oog der vrome vrouwe was gericht op Jean de Labadie, over wien haar broeder gedurig schreef aan haar. Zij waagde het den beroem- den leeraar zelve te schrijven en smeekte hem over te komen en een beroeping naar Middel- burg te aanvaarden. Een mijner vurigste wenschen is zjjn aangezicht te aanschouwen voor ik sterve! O, ik heb nog goeden moed, zoo lang de Koning der Kerk zulke dienst- krachten uitzendt te onzer, behoudenis." Zoo sprak zij ; haar wensch werd vervuld. Jean de Labadie liet zich bewegen over te komen naar ons land. In Frankrijk had hij reeds grooten naam gemaakt, veel geleden en gestreden. Laatst predikte hij te Genève, waar geen einde kwam aan de beden", hem te behou- den voor de gemeente, doch vruchteloos. De gevierde prediker gaf gevolg aan de roepstem van Anna Maria en beloofde haar eerst Utrecht te zullen bezoeken, waar zij destijds woonde. Aller hoofd en hart was vervuld over de komst van Be Labadie en meu kan zich moeilijk een denkbeeld vormen van de geestdrift, die alle vromen bezielde. De redding der Kerk werd van dezen Godsgezant verwacht. Tien dagen bleef De Labadie te Utrecht. Verbazend groot was do toevloed van men- schen van binnen en buiten de stad, om den ge- vierden leeraar bij zijn eerste optreden to hooren,

-ocr page 49-



		47 Do scharen verdrongen elkander, doch nau- welijks had de spreker den kansel beklommen of er volgde een doodelijke stilte. Wat is het, mijne broeders," zoo begon hij, dat u hierheen heeft gevoerd om een man te hooren spreken, die verfoeid van zijn leermeesters, gehaat door zijne betrek- kingen, vervolgd en versmaad door zijne vrienden, een balling is en verdreven van den dierbaren geboortegrond? Was het de zucht naar het vreemde, die u hierheen drong ? Neen, ik weet het, het is de vreeze des Heeren, die uwe harten vervult, en de begeerte naar de Wateren des Heils brengt u hier. Maar waartoe ben ik zelf hier ? Heeft ook mij de zucht aangegrepen, om vreemde lan- den te zien, en heb ik daarom mijn Genève verlaten, dat mij zoo liefderijk had opgono- men en mij hot gemis van mijn vaderland zoo dubbel had vergoed ? Noen, ik heb de stemrno des Allerhoogsten gehoord, die mij geroepen heeft, om als een tweede Abraham maagschap en vrionden te verlaten, om in het vreemde land, dat Hij mij wijzen zoude, de kennis van Zijnen naam te bewaren. Hij sprak verder van zijn lijdon en over zijn ballingschap, zoodat de menigte tot tranen geroerd werd. _f De Hoer is nog lankmoedig onder u vervolgde hij. Hij laat in uw midden de stem der vermaning nog hooren, opdat

-ocr page 50-



		48 go u bekeeren moogt van uwen dwazen weg. Wat zult gij doen ? Zal uw oog ge- sloton blijven voor zijn licht en zal uw oor niet luisteren naar zijne stem ? . . . . Zoo ge u niet bekeert, de Sodoras zullen onder- gaan in verderf, maar de Engelen Gods zullen een Soar der behoudenis openen voor de vromen. Daar is hervorming noodig, voor een iege- lijk onzer, voor de regeering der gemeente en voor de gemeente zelve. Ik voor mij ben vastelijk besloten de wereld den oorlog aan te doen en maak mij gereed, haar uit de gemeente des Heeren te verdrijven, of van haar uitgedreven te worden. Welke gemeenschap heeft Christus ook met de wereld ? Zoo ging hij voort in bezielende taal en aan het slotwoord gekomen, beefden zijn lip- pen en was het alsof oene heilige siddering hem had aangegrepen. Bij de laatste woor- den had hij zijn oog gesloten als tot gebed: Wij willen o God, voortaan niet willen, wij willen zelfs niet zijn, dan voor zoo ver Gij het wilt. O, mogen wij voor U verdwijnen en doen alsof wij niet meer waren, opdat Gij alleen in ons moge zijn, als in onze plaats. Dat wij ons zei ven zoo weinig mo- gen zien, ons zelve zoo weinig vinden, zoo weinig aan ons zelve denken en ons zelven zoo weinig behagen alsof wij werkelijk niet meer waren, dan zouden wjj noch eigen

-ocr page 51-



		49 begeerte, noch vermaak, noch bekommering voor ons zelven hebben, omdat wij niet zouden zijn wij zelven en als van U geschei- den, enz. Men was geroerd, opgetogen, getroffen en bewogen en bij elk nieuw optreden verdron- gen zich steeds grooter scharen en klimmend bleef de spanning en opgewondenheid der toehoorders. Wij zijn voor deze plaats wel ietwat uit- voerig geweest in \'t mededeelen van aanhalin- gen uit De Labadie¹ s eerste rede, doch dit vindt hierin zijn reden : wij zien in die woorden den hoofdman reeds van een nieuwe secte, die der Labadisten, welke te Wieuwerd zooveel van zich zou doen spreken in later tijd. * * * De Labadie toog naar Middelburg, waar de kerkelijke gemeenten van wego de twisten in diep verval waren. Als te Utrecht had hij een overweldigend succes. Zijn roem steeg met den dag. Van alle zijden vloeiden scha- ren tot hem. Vele predikanten zagen dit met leede oogen aan en het duurde maar kort, of de Synode trad tegen hem en zijne leeringen in het krijt. Er volgden strijdschriften over en weer. De Labadie werd eerst geschorst en later zelfs afgezet. Ook aan zijn leerlin- gen Yvon, Du Lignon en De Menurei werd de kansel ontzegd. Anna Maria had zich ook tijdelijk te Mid- delburg gevestigd en zoo tal van adellijke en

		7

-ocr page 52-

hooggeplaatste personen, louter om De Labadie.
Anna bracht zelfs elke predikatie van den
Hervormer zoo getrouw mogelijk in schrift.

Na de uitzetting" stichtte De Labadie een
eigen gemeente, als die der Doleerenden. Vóór
dien tijd was hij met zijne scharen bij verras-
sing de kerk zelfs binnon gedrongen, wat bijna
oproer ten gevolge had. Onlusten en partij-
schappen groeiden intusschen dermate aan, dat
de Magistraat over De Labadie en zijne mede-
apostels het banvonnis uitsprak.

Het naburige Veere ontfermde zich over de
bannelingen. Hier werd de prediking voort-
gezet.

Middelburg scheen als uitgestorven. De
vreemdelingen, in grooten getale om De La-
badie daar gekomen, volgden hun voorganger
naar Veere. Middelburg leed alzoo groote
schade en Veere kwam ras in aanzien en bloei.
Vele aanzienlijke familiën vestigden zich hier
mot der woon. De kwijnende hoofdstad, naijve-
rig op don onverwachten bloei van bet kleine
Veere, wendde zich tot de EdelMogenden van
Zeeland om hulp en het gelukte haar dezen ten
lange leste te bewegen aan de Labadisten het
verblijf ook binnen Veere te ontzeggen.

De Magistraat van hot stadje kwam wel in

dat bevel, maar toen oen for-

tegen

verzet

meele belegoring van het stadje door de Mid-
dolburgers te duchten was en de Veerenaars
de wapenen ter verdediging reeds hadden op-
gevat, trad De Labadie do oprocrigc schare te
gemoet. Mou verwachtte een oorlogskreet uit

-ocr page 53-



		*■»£

		51 zijnen mond! en dat hij do zegon zou uitspre- ken over hunne wapenen, doch hierin werd men teleurgesteld. Hij sprak: Mannen hroeders! Het koningrijk van mij- nen dierbaren Heiland, dat ik wil uitbreiden, is niet van deze wereld. Niet in oorlog en burgerknjg, maar in den vrede en in de liefde is onze God! Legt uwe wapenen neder! Uwe regten en vrijheden zullen niet worden gekrenkt, want de Heer roept mij vrijwillig deze plaats te verlaten. Het burgerbloed worde gespaard...." Allen onderwierpen zich en daarop trok de Leeraar naar de vergadering der achtbare re- geering en zeide: Ik heb eenen dank aan u, eenen raad aan u en een bede tot u. Ik dank u voor den moed en de trouw, waarmede gij mij met de burgers uwer stad wilt verdedigen, waarmede gij goed en bloed waagt voor mij en mijne vrijheid .... Ik breng u tevens mijnen raad. Bewaart uwe stad voor den burgerkrijg en voor het vergieten van zooveel dierbaar bloed. Ik zal heengaan om des v redes wille en ben tot u gekomen met de ootmoedige bede mij te ontslaan van de betrekking tot u en uwe gemeente en uwe stad. De Heer roept mij . ..« De Raad was tot tranen toe bewogen en hoewel ongaarne gaf hij hem den afscheidsbrief alleen uit reden der uiterste noodzakelijkheid. Dit geschiedde in den jare 1669. * * *

-ocr page 54-



		52

		De Gemeente vestigde zich nu te Amster- dam, waar zij met blijdschap werd begroet. Zijne drie leerlingen trokken als zendelingen naar Rotterdam, \'s-Hage en Utrecht om daar zielen to winnen voor de kerk van hun meester. Anna Maria voegde zich bij De Labadie, gelijk zoovele andere mannen en vrouwen van geboorte en naam. Er werd een huiskerk ge- sticht met gemeenschappelijke inwoning. Zelfs predikanten werden daariu opgenomen. Groot waren ook hier weder de scharen en het succes, doch bitter werden de strijdschrif- ten, die voortdurend het licht zagen. Hoe vast de gemeente stoud, gesteund als zij werd door de hooge regeering der hoofd- stad, door schrijvers van naam en niet het minst door Anna Maria, dreigden er toch nieuwe gevaren. De Waalsche en Nederduitsche gemeenten begonnen zichtbaar te lijden onder den invloed der nieuwe secte, die de menigte tot zich trok. Zij dreigden ten onder te zullen gaan. Han- nibal stond voor de poorten en de predikan- ten, die hunne kerken bedreigd zagen, wend- den zich mot ootmoedige beden" totdeover- heid, ter voorkoming van scheuring, oproer en dergelijke, om De Labadie met zijn aanhang, die scheurzieke menschen", toch te verbannen. \'t Ging hier als te Middelburg en te Veere en do vuige, laster word zelfs te baat genomen om den gehaten vijand onschadelijk te maken. * *

-ocr page 55-



		53

		Er werden eindelijk bevelen uitgevaardigd door de stad, dat geene andere dan leden van het talrijk huisgezin van De Labadie zijne predikatiën en oefeningen mochten bijwonen, doch deze beperking zou de dood gelijk zijn voor de kleine kloostergemeente. Het Evangelie diende verbreid. "Waar het land der vrijheid gevonden ? Er kwamen vele aanbiedingen tot De La- badie, waaronder van eene Duitsche Prinses, die reeds sinds jaren briefwisseling had gehou- den met Anna Maria. Even als deze had de prinses kunsten en wetenschappen beoefend en zoowel hierover als over de godzaligheid, hadden de vrome dames met elkander gecor- respondeerd. Nu en dan had de edele prinses hare beroemde vriendin zelfs persoonlijk be- zocht. Zij waren elkander zeer genegen en de Prin- ses, hoewel gewaarschuwd tegen de afge- dwaalde secte", wendde zich rechtstreeks tot Anna Maria. Zij schreef onderricht te zijn van het voornemen harer vrienden, om zich uit de banden van alle aardsche zaken te ontworstelen, om de Chr. Ger. Godsd. met groote zuiverheid en vrijheid in het gezelschap der vromen te oefenen, om zoo de laatste han- deling van haar leven gelukkigljjk te bestu- ren, dat zij daarom haar en allen, die met haar waren, eene openbare en vrije uitoefening van den godsdienst toestond, onder haar hoog en onbepaald gezag, in hare heerschappij van Her ford."

-ocr page 56-



		54 Met vreugde werd deze uitnoodiging be- groct en dra daaraan gevolg gegeven. * Te Amsterdam werd een broeder achterge- laten om aan te kweeken wat gezaaid was en De Ldbadie en de zijnen gingen scheep om hun Kerkje Gods" over de ontrouwe baren te voeren naar vrediger en veiliger oorden. Zoude het do haven der ruste vinden? Honderden waren tegenwoordig bij de af- reize en de geliefde Leeraar sprak hen bemoe- digend toe : zoo dit land van kommer en tra- nen ons niet weder bij eikanderen ziet, wjj zullen dan daar boven elkander begroeten .. . daar is het Vaderland!" Een laatst vaarwel volgde met groeten en wuiven, tot het scheepje in de verte uit het gezicht verdween. Voorspoedig was de tocht, die verkort werd door oefening en gezang. Te Bremen kwam men aan land en met rij- tuigen werd de reis voortgezet naar Herford. Alles behalve hartelijk was de ontvangst van de zijde der dorpelingen, die niet veel goeds hadden gehooid van deze om hun ketterij uit Nederland verdreven vreemdelingen. De Prinses daarentegen toondo zich hunner zeer geuegen en omhelsde hare vriendin Anna Maria. Woonde men vroeger bijeen en leefde ieder op eigen kosten, te Herford werden de Laba- disten één huisgezin, waarin allen het belang

-ocr page 57-



		*

		55 der gemeente behartigden en allen gezamenlijk de vruchten trokken van elkanders bezitting of arbeid. De broeders en zusters werden voor altijd aan de gemeente verbonden. Zij gaven zich zelven en al het hunne ten offer en leef- den voortaan in volle gemeenschap van goederen. De leer van het huidige socialisme of com- munisme zag men hier belichaamd in de prak- tijk met Christus als hoeksteen of fondament. De gemeente gevoelde nu eerst recht hoe goed en liefelijk het was, als broeders sadm te wonen. Behalve het avondmaal, dat op lustige" wijze gevierd werd onder zingen, dansen en geestelijke omhelzingen, gaf vervolgens de wijze, waarop de huwelijken gesloten werden onder en door de Labadisten, veel opspraak en grooten aanstoot. Yvon trouwde juffr. Martini, Du Lignon juffr. Van der Haer, doch De Labadie en Anna Maria, hoewel lasteraars het tegendeel hebben beweerd, bleven ongehuwd. De Menuret, de derde apostel van De La- badie, was na oen onbeantwoorde liefde van do begaafde Anna de Veer van Dordrecht, krankzinnig geworden en na een vreeselijk lijden van twee maanden nog in Holland ge- storven. Avondmaal en huwelijk hadden intusschen tengevolge, dat vele broeders on zusters de Huisgemeente verlieten en de Luthersche pre- dikanten van Herford drongen er bij de hooge Begeering des lands met kracht op aan, dat

-ocr page 58-



		&»>~~.....................................................................................................~~ i 56 de opspraak wekkende secte uit hare land- palen verwijderd zou worden. Prinses Elizabeth bleef de Labadisten zeer genegen en stond hen zelfs haar kasteel af, dat door een groot gedeelte der Huisgemeente betrokken werd. Daarop trok do Prinses naar het Hof van Berlijn, om de verbanning van hare Gottes-Kinder te voorkomen. * * * Het jaar 1672 brak aan: het bange jaar der oorlogen, en de Labadisten, zich niet veilig meer achtende, na de Prinses hun hartgron- digen dank betuigd te hebben voor de genoten bescherming en gastvrijheid gedurende de twee jaren van hun verblijf te Herford, verlieten Duitschland. "Waar zouden de arme zwervers nu hunne tenten opslaan ? Als Abraham trok- kon zij heen naar een onbekend land. Goeds- moeds onder Gods veilige hoede, hieven ze van tijd tot tijd reisliederen aan, de heilige zangers van Israël nagozongen, als Ps, 121, 124, 133 e. a. Do Heer was met hen, waar- voor zouden zij vreezen ? Hij zoude hun wel de plaats hunner bestemming aanwijzen. Men kwam in het land van Altona, in De- nemarken. Hier besloot men voorloopig te blijven en af te wachten, welke plaats van vaste woning God hun zoude aanwijzen," doch plotseling viel De Labadie in oen zware en langdurige ziekte, zoodat men niet kon ver- trekken. Mot volhardende trouw waakten do broeders en zusters over den geliefden kranke,

		Ï«S#

-ocr page 59-



		57

		die eindelijk, zich den dood nabij wanende, al de leden zijner gemeente aan zijne sponde riep, om hen zijn sterfbeds-zegen te geven. Met vurige opwekking en heilzame vermanin- gen sprak hij ieder toe naar zijn bizonderen toestand, om God lief te hebben boven alles. Tegen verwachting herstelde de kranke, na eene ziekte van vijf maanden. Hij begon nu weder te prediken. Allen roemden zeer den buitengewonen zegen des Geostes, die zich uitstortte over de Gemeente. De Goddelijke genade ging niemand voorbij; maar één hart en ééne ziel deed God allen te zamen voet voor voet eene gestalte van Christus opwassen." Buiten de stad werd dra een grooter huis betrokken, vervolgens een tweede er naast gehuurd. \'t Liet zich aanzien, dat men nu het land der ruste had gevonden, men gevoelde zich overgelukkig. Anna Maria schreef hier het eerste deel van hare Encleria of _vDe keus van het beste deel, gedrukt op de eigen drukkerij der La- badisten. () Geschreven in hot Latijn, is dit hoogst be- langrijke geschrift in onderscheidene talen overgebracht. * * * De Labadie,. na zjjne herstelling werkzamer (*) Aan deze Eucleria heeft H. v. Berkum grootendeels do stof ontleend voor zijn boeiend werk De Labadie en de Labadisten", waaruit wy ons resumé geput hebben.

		**:<£&***

-ocr page 60-



		58 dan ooit, had een voorgevoel, dat zijn taak toch weldra zou zijn afgeweven. Hij sprak gaarne niet zijne vrienden over den dood. Ge- rust betoonde hij zich over het lot zijner kudde, wanneer hij niet moor met haar zoude zijn : Allen kennen den lieer, loven en dienen Hem, ik sterf veryenoeyd ! zeidc hij meermalen. Wij gelooven, dat zijn harte meende, wat hij sprak" zegt de onpartijdige geschiodvorseher -- hij was geen huichelaar." 6 Febr. 1674 overviel De Labadie* weder een ziekte, die 7 dagen daarna eindigde met den dood. Hij stierf juist op zijn 64sten verjaardag, omringd door zijn vrienden, in de armen van Anna Maria. Zijn sterven was dat eens Chris- tens zijne vijandon zelfs hebben dit erkend. Hij is geweest een man van grooto geleerd- heid, zijne geschriften getuigen op iedere blad- zijde van belezenheid ; als prediker oogstte hij welverdienden lof wegens zijne verwonderlijke welsprekendheid ; als herder was hij nauvvge- zet en ijverig, streng jegens andoren, maar ook jegens zich zelven. Als stichter eeuor nieuwe gemeente heeft do tijd zijn werk reeds geoordeeld. In een klooster gevormd, stichtte hij een klooster, op anderen grondslag, doch de hervormer leed schipbreuk. Als mensch had hij veel wat hem aanprees: welgemaakt, beschaafd, spraakzaam, lovondig en aangenaam in den omgang. Trouw was hij voor vrienden, scherp jegens tegenstanders. De man des Go- loofs toonde te zijn een man van moed, met de gestrengheid van Calrijn. Diens gezag had i ___ ___ m

-ocr page 61-



		■\'

		*y~~.........................\'................^^^⁵^~~^^s<f** hij niet, zjjn ijver was vaak zonder verstand en hij gaf meer toe aan het gevoel dan aan de rede. Hij had vele vijanden, die hem las- terden, vele vrienden die hem vergoodden. Een dezer schreef onder zijner afbeeldsel: Zie hier het ware beeld van Labadie gegeven, Die ons weer heeft herleid tot \'t eerste Christen- leven, Niet dat hij door zich zelf dit werk zich onder wand, Hij diende maar alleen tot werktuig in Gods hand. De vertaling is van Foeke Sjoerds ; korter en krachtiger is de oorspronkelijke tekst van Anna Maria in het Fransch, geplaatst onder zijn beeltenis, door haar geschilderd. * * * Yvon word als opvolger aangewezen van De Labadie. Hij nam het bestuur der gemeente op zich in overleg met De Lignon en andere voorgangers. Anna Maria, in de wandeling Moeder Anna genoemd, werd bovenal geraad- pleegd. Hare woorden waren reeds voor De Labadie als orakeltaal en do uitspraken eener profetes geweest. Stil en vreedzaam snelden do dagen henen, de kleine gemeento blocido en de sterfdag van De Labadie kou een volgend jaar mot blijden weemoed worden herdacht. Doch dra werden zo weder opgeschrikt uit hun rustige rust door den oorlog, die dreigde uit te breken tusschen Denemarken en Zweden. Zij besloten in tjjds de rampen van den krijg

-ocr page 62-



		*»>~~■\'■~~~~...................................................-.........................^.................~~<g& f 60 te ontvlieden. Hun oog viel op Walta-slot* te Wieuwerd; drie zusters Anna, Maria en Lucia, uit de vrouwelijke lijn der Waltds, die zich bij de Labadiston hadden aangesloten, gaven daartoe gereede aanleiding. Bij hot slot behoorden uitgestrekte landerijen, eigendom der genoemde zusters en van hun broeder Cor- nelis, later gouverneur van Suriname, mede de leer der Labadisten toegedaan. Bij overeenkomst werd Thetinga met andere goederen overgedragen als erfdeel aan de zusters en door deze aan de Huisgemeente der Labadisten, alzoo in de gemeenschap" opge- nomen. IN FRIESLAND. In Mei 1675 vinden we de nieuwe gemeente reeds te Wieuwerd en het slot kreeg naar zijn hoog geboomte sedert den naam van Laba- diste-bosk en de bewoners dien van Boskliuwe. Die laatste benaming getuigt nu juist niet van bizoudcre ingenomenheid met de vreemdelingen. Groot was de ergernis der meeste predikanten en de Friesche synode trad spoedig tegen de kudde van De Labadie in \'t harnas, evenals te Middelburg, Veere, Amsterdam en elders reeds is gezien. Commissies werden benoemd, rapporten uitgebracht, de Staten in \'t geval betrokken, ook uit huu midden gecommittecr- den benoemd, professoren daarin opgenomen en vervolgens een onderzoek ingesteld. Yvon werd op 23 punten gehoord en meesterlijk heeft hij, zij het dan ook niet steeds met duiven-oprecht-

-ocr page 63-



		heid, zijn antwoorden gesteld en zoo \'t drei- gend gevaar van verbanning" weten af te wenden en het goed recht van bestaan zijner gemeente weten te handhaven. Het bleek der H.E.Mogenden na onderzoek, dat de Labadis- ten stille, vrome en werkzame menschen wa- ren, die zuiver in de gereformeerde leer zich te Wiemverd hadden vereenigd, om God te beter te kunnen dienen." Zij mochten o. m. hunne godsdienstoefenin- gen houden in het openbaar, haren aanvang met klokgelui aankondigen en hunne huwelij - ken zelve voltrekken. Inplaats van tegenstand vonden de Laba- disten alzoo steun bij de Staten der Provincie. Anna Maria en de zusters uit het geslacht Walta, verwant aan den Frieschen adel en aan den Graaf van Nassau, zullen daarbij niet weinig gewicht in de schaal hebben gelegd. De Synode bleef niettemin ageeren tegen de nieuwe gemeente, doch besloot in 1679, nadat alle pogingen om de Staten voor hare klach- ten te winnen, vruchteloos bleken, met zachte middelen zooveel mogelijk te verhinderen, dat de leden der gereformeerde kerk overgingen tot de Labadisóen." De in haar oog dangereuse (gevaarlijke) secte, gescholden voor oen rot oproermakers" en vergeleken bij de Munster- sche wederdoopers", nam jaar op jaar in bloei toe en zag de machtelooze woede dezer tegen- standers zonder eenige bekommering aan. Schrijvers van gezag oefenden niettemin een scherpe kritiek uit tegen der Labadisten leer,

-ocr page 64-



		62 handel en wandel, zoo vinnig, dat Yvon naar de pen greep en trachtte te weerleggen de 40 dwalingen en de 12 hoofdzonden, zijne afge- scheiden gemeente ten laste gelegd. Strijdschrift op strijdschrift zag het licht, doch hoe vinnig de Labadisten ook werden aangevallen, uit alle stroken van Friesland bleven de geloovigen naar Wieuwerd trekken. Velen, die zich niet bij hen wilden aansluiten, gingen toch te Wieuwerd wonen, om de gees- telijke oefeningen op Thetinga bij te wonen. Dagelijks, maar vooral des Zondags, waren de wegen als bezaaid met rijtuigen en voetgan- gers, uit alle oorden der Provincie. In 1677 bezocht de vermaarde stichter der kwaker-gemeente William Penn de Labadisten en sprak lang en veel met Yvon en Anna Maria, doch kon niet besluiten zich bij de broeders en zusters aan te sluiten. * * Wieuwerd nam, gelijk te denken is, zeer in bloei toe. De inwoners worden hun zeer ge- negen. De Gereformeerde Gemeente smolt bijna geheel weg en toen er oen nieuwe pre- dikant benoemd moest worden in 1677, hadden de Labadisten door hun bezit en invloed de macht een leeraar te beroepen geheel in hun- nen geest. De keus viel op Johannes Hesener, wiens broeder de nieuwe leer reeds had om- helsd. ïïij kwam over, doch de classis van Sneek ontzette hem weldra uit zijne bediening, wegens onrechtzinnigheid in de Leer.

-ocr page 65-



		f⁵»~~"...................................................................~~s=«5& 63 Hij voegde zich nu bij de Labadisten en kreeg eene plaats onder de sprekende broeders. Balthazar Colerus, predikant te Nijega en Elahuizen, mede ontslagen uit zijn ambt, liet zich eveneens opnemen in de huisgemeente der Labadisten, doch schikte zich niet in den hem opgedragen arbeid, dien hij beneden zich achtte, verliet Wiemoerd en stierf kort daarna. Ook Regnerus Copper, pred. te Duisburg, toog, na afgezet te zijn wegens onrechtzinnigheid, naar Wieuwerd en werd opgenomen onder de Labadisten. Hij was een vroom, eenvoudig man, vroeger vol leven en vuur, doch te Wieuwerd als een kaarse onder een mudde vat". Later heeft hij gereisd om de verspreide broeders in het geloof op te bouwen. Mede sloot zich bij de Labadisten aan Pe- trus Dittelbach, die reeds veelmalen aanzat bij de broeders te Wieuwerd en de Eucleria van Anna Maria vertaalde. Hij hoopte te Wieuwerd voor zijne kindcrs, dio al groot be- gonnon to worden, een geschikte leerschool to vinden, doch zijn vrouw stond het loven op Thetinga spoedig togen en toen hij later, na het klooster weder verlaten te hebben, de pen opvatte tegen de kleine gemeente, zegt hij van de opvoeding zijner kinderen: dat ze om een haverstroo werden gegeesseld en zich dan nog dankbaar moesten betoonen voor de kastijding. Do man, die met do zijnen het brood der gemeento had gegeten, schold en belasterde zijne vroegere geestverwanten op zoo ergerlijke $ _ _ __ i

-ocr page 66-



		64 wjjze, dat de Labadisten het beneden zich achtten, daarop te antwoorden. Een der meest beteekenisvolle figuren onder de Labadisten was Hendrik van Deventer, ge- boren te \'s-Hage in 1651. Van den begin- ne af is hij te Wiewoerd bij hen aangesloten geweest. Zijne echtgenoote oefende de ver- loskunde uit. Zelf legde hij zich met ijver toe op de heelkunst. In 1679 opereerde hij De Lignon met goed succes. Hij was de doctor van het gesticht en maakte grooten naam, zoodat hij een Europeesche vermaardheid heeft verworven. Op Walta-slot had hij een eigen chemisch laboratorium en zijne pijnstillende en zweetpillen werden in het gansche land gevraagd en brachten groote winsten aan voor de groote huishouding van omstreeks vier- honderd personen. Ook als Godgeleerde maakte Van Deventer naam. In 1688 verliet hij Wieuwerd en deed op verzoek van \'s Konings lijfarts een reis naar Denemarken. Vervolgens zette hij zich te \'\'s-Hage neder, waar hij de wetenschap op- voerde tot een ongekende hoogte. De vermaarde genees- en verloskundige had een eigen drukkerij en schreef onderscheidene godgeleerde werken, die een hoogen eerbied doen opvatten voor hem als mensch en als christen. In alles wat hij schreef, ook in zijn medische werken, vindt meu don nederigen man des geloofs. Niemand verkettert hij, al- len omvat hjj in zijne liefde, getuigt v. Ber- ê ____ §

-ocr page 67-



		65 : kum. Ook als dichter heeft hij eenigcnnaam gemaakt. Bij do Labadisten was hij een levendig, welsprekend prediker. * * * Tot de sprekende broeders Labadisten be- hoorde nog Cornelis v. d. Meiden, boekbinder van beroep. Hij beoefende ook de dichtkunst en is later als zendeling in den lande werk- zaam geweest. Van Peter Schluter, Jasper Dankers en Thomas Servaasz, die eveneens het woord voerden in de gemeente, hooren we straks nader. LANDVERHUIZING. In 1680 werd de kolonie Suriname eigen- dom van de West-Ind. Compagnie, de stad Am- sterdam en den heer Cornelis van Sommelsdijk, ieder voor een derde. v. Sommelsdijk werd Gouverneur-Generaal der kolonie. Hij was een man van genie en van een ondernemen- den geest. Gelijk wij weten, waren zijne drie zusters i tot de Labadisten overgegaan en opgenomen in de gemeenschap te Wieuwerd. Zelf behoorde hij tot de voorstanders van de nieuwe leer en wat lag nu meer voor de hand, dan dat de Labadisten bedacht waren * op uitbreiding van hunne Kerk ook in de West. De blijde boodschap van Christus kon gebracht worden tot de Heidenen en als het !■ geval wilde, dat ze eens uit Wieuwerd moch- %&>~~.................^rr~~^~~.............................._:~~---~~v.................■............~~<ag 9

-ocr page 68-



		66 ten verdreven worden, dan bleef ginds een haven in zicht. Zij beschouwden de zaak als een Goddelijke aanwijzing en besloten, in over- leg met den heer v. Sommelsdijk, eenige broe- ders op verkenning uit te zenden. Deze ver- trokken met den Gouverneur. Het resultaat van onderzoek bleek niet eenstemmig ; sommi- gen prezen het land ten hoogste, anderen spra- ken van niets dan ellende, van bavianen, slangen en muskieten, doch do eersten vonden geloof en werden geprezen. Men neemt gewoonlijk gaarne aan wat men het liefste wenscht. Yvon had weldra eenige uitverkorenen zij- ner kudde bereid gevonden, den tocht te aan- vaarden, daaronder zelfs van de voornaamste huisgenooten. Geen onkosten werden ge- schroomd voor de uitrusting, waaronder veel timmergoreedschappen. Het vertrek der broe- ders werd oen feestdag op Thetinga. Met ge- juich en gelukwensch toog de schare heen. Bobijn stond aan hot hoofd on was vol goost- drift, en Hesener vergezelde als horder de dochtcron, doch was treurig en ternedorge- slagcn. Jonkvrouwe Lucia v. Sommelsdijk toonde meer moed. Zij riep de achtcrbhjvendon toe: De Hcerc roept ons tot groote dingen on hij geeft er ons ook een groot hart toe." Ook onderscheidene kinderen gingen mede ; broeder V. d. Meiden had een van zijn lievo- lingcn daarvoor afgestaan en andoren deden als hij, hoewel zij zei ven achterbleven. Do


		W______________________________________		w

		^jCgB.-^rrr^rr:..................■....:.....■.......■.,.."-rrr^.-^^^.jg,

-ocr page 69-



		67 kinderen zouden gemakkelijk de taal derHei- denen leeren en tevens aan \'t klimaat gewend raken, dus in de toekomst van grooten zegen kunnen worden voor gemeente en kolonie. De overtocht ging naar wensch, de ontvangst was hartelijk. De Gouverneur stond hen met raad en daad bij. Hij ried de broeders aan, dicht bij het fort te blijven, doch naar zijn raad werd niet geluisterd. Men trok de rivier op. De heerlijke plantengroei bracht allen in verrukking. De Heidenen dienden gezocht, zij moesten hot Evangelie hoorcn ! Daarvoor was men gekomen. Men waande zich in een tweede Eden. Veertig uren van het fort verwijderd werd een plantage aangelegd, De Voorzienigheid geheeten. Te Wieuwerd ontving men dra de heerlijkste tijdingen. V. d. Meulen bezong het schoone land, zoo vol goede verwachtingen. Slaven werden aangeschaft voor het zware werk. Dit was wel tegen hunne leer, maar \'t kon niet anders. Met zachtheid trachtte men hen te leiden, doch dra bleek een harde tucht noodzakelijk. Voor het Evangelie had- den ze geen ooren. Dit was voor de broederen een groote te- leurstelling. Ook do grond, dien ze hadden uitgekozen, viel deerlijk tegen, terwijl de wilden eindelijk in opstand kwamen, zoodat geen blanke meer veilig was voor hunne pijlen. Nacht en dag moest er wacht worden gehouden. Daarbij

-ocr page 70-



		I es * kwamen ziekte en dood. Hoop en vertrouwen weken, de eensgezindheid werd verbroken en de wrevel liet zich hooren. Do voorgangers ver- loren zelfs hun gezag bij velen.

		Intussehen was er, nog onder den indruk van de eerste hoopvolle berichten, eene tweede schare uit de Labadisten te Wieuwerd bereid bovonden uit te trekken naar het land der vroemdelingschap. Jasper Dankers, een der sprekende broeders, kwam aan het hoofd te staan dezer tweede groep, waarvoor hot getal liofhebbers zelfs grooter was dan dat der bo- schikbare plaatsen. Eerst door stormon langen tijd opgehouden bij Texel, staken ze eindelijk in zee, doch wer- den weder naar don wal gedreven in Zeeland. Weer in \'t ruime sop gekomen trof hen groo- ter ramp. \'t "Was op een Zondag. De ge- meenschappelijke oefening zou beginnen. Een matroos uit het want riep: een zeil vooruit! Allo schepelingen zagen het naderen. Men hoopte en giste. Tijding uit het Vaderland of..... De kapitein vreesde zeeroovers en allen werden door den schrik overmeesterd. Men knielde neder en bad, vol angst en be- vingo, het ergste vreezende. Inderdaad bleek het een zeeschuimer te zijn. Hij klampte zich aan boord, toonde zijn over- macht en eischte overgave. Do kapitein on- derwierp zich en de hoofdman der roo vers ge- bood de arme Labadisten en het scheepsvolk

-ocr page 71-



		69

		over te gaan op zijn ouden en wrakken bodem, terwijl hij het landvorhuizerssehip in bezit nam en mot de zijnen don aftocht blies. Geld en spijs en voor eenige duizenden guldens ge- reedschappen gingen aldus verloren voor de ongolukkige broeders en zoo weinig voedsel en drank hadden ze daarvoor in ruil gekregen, dat ze met moeite on ontbering eindelijk het beloofde land bereikton. Nog hadden ze van geluk te spreken zoo goed aan de gevaren te zjjn ontkomen. Het lijden was geleden en hoopvol scheen hun de naaste toekomst. De broeders waren nabjj. Hot Eden in zicht! Doch wolk oen bittere teleurstelling moet hot geweest zijn in zoo blijde verwachting een hospitaal te vinden, waar de liefde geweken bleek en de ontevredenheid zich in bittere klachten liet hooren. Onder de nieuw aangekómenen bevond zich ook een timmerman, Pieter Gerritsen, die ziek werd en langen tijd op krukken sprong. Di- rect na zijne aankomst gaf hij te kennen, te- rug te zullen keeren, zoodra hem dit mogelijk zou zijn. Als een furie stond do huisvrouw van Bobijn nu tegen hem op, doch hij hield woord en arriveerde woder te Wieuwerd na verloop van maanden, met slechte tijdingen. Yvon wilde hem oen kleine straf toedienen om der gemeente-wil, doch Gerritsen weigerde elke vernedering en verliet het gesticht en zijn bruid, met wie hij sinds lang verbonden was geweest. Het vertrek van Gerritsen uit Suriname werd

-ocr page 72-



		f"
		**&


		door vele broeders aldaar gevolgd, anderen von< den ginds hun graf en de volksplanting ging eindelijk geheel te niet. De heer Van Sommelsdijk, die veel ten goede had hervormd in de Kolonie en wiens zoon Francois er de cacao ontdekte, werd na een regeering van vier jaren door de inlanders vermoord. * Geen moed verloren. Men besloot nu een proef te nemen met kolonisatie in Amerika en wel in de buurt van New-York, oorspronkelijk een Hollandsche nederzetting. Schluter en Dankers trokken derwaarts op onderzoek en kochten er land. Ze noemden dit Nova Bohemia. Labadisten uit Wieuwerd volgden. Slaven en slavinnen werden gekocht, bosschen uitgeroeid, velden ontgonnen en de moeitevolle arbeid vond rijke belooning. Men leefde er geheel als te Wieuwerd, maar dreef er in strijd met de leer handel in brandewijn en tabak en zelfs in ... . slaven. Eens is Schluter, die aan het hoofd stond, in \'t Vaderland terug geweest, doch de ge- meente ginds zal ten onder zijn gegaan om- streeks denzelfden tijd, dat die te Wieuwerd heeft opgehouden te bestaan. Hoewel de vruchten der kleine gemeente in Suriname en Amerika weinige zjjn geweest, te wijten aan tal van omstandigheden, waarop we hier niet verder kunnen ingaan, zij op haar van toepassing: Men reken d¹ uitslag niet, S@e>~~...............................................~~-~~.......................................................~~

-ocr page 73-



		71 maar telV het doel alleen! Het pogen was goed en groot en worde in dankbare nage- dachtenis gehouden. HET HUISELIJK LEVEN der Labadisten op Walta-slot te Wieuwerd is weinigen bekend. "Wie wel eens een oude stins heeft bezien, weet, dat er groote zalen en vele vertrekken in waren, zoowel onder als boven en in de kelders. Om het trotsche gebouw bevonden zich dubbele grach- ten, afgesloten van den weg door een zware steenen poort, die \'s avonds gesloten werd. Langs de grachten singels met hooge stam- boomen. Daar binnen tuinen en boschages, terwijl de eigenlijke slottuin meestal aan de overzijde van den weg was aangelegd in den vorm van een groot vierkant. Naast het slot een boerderij. Er voor zoo als gezegd de poort, waarin groote deuren en een kleine met klopper"; daarboven legio duiven, \'t Ge- heel in hoog geboomte verscholen. Toen de Labadisten Walta-slot betrokken, zeker meer dan honderd personen sterk, welk getal tot vierhonderd personen aangroeide, moest er in den loop der tijden heel wat ver- en bijgetimmerd worden, om allen onderdak te verschaffen. Wij lezen dan ook, dat on- derscheidene grootere vertrekken in kleine cellen vordeeld werden en dat er vele nieuwe gebouwen langs do grachten wer- den getimmerd, die laag en lang waren, zegt Scheltema. Ook moesten er werkplaatsen
		J§

-ocr page 74-



		72 zijn. Onderscheidene vakken van bedrijf wer- den er uitgeoefend en de landbouw er in \'t groot gedreven. Men kan begrijpen, dat de bouwerij en de boerderij van omvang zijn geweest. Aan land hadden ze geen gebrek. Vele boerderijen in den naasten omtrek behoorden aan de gemeen- schap. Wie zich aan de gemeente verbond had geen eigendom meer. Alle kleeding en huis- raad en geld der nieuwe leden werden door de herders in ontvangst genomen; wat over- tollig was werd verkocht, wat men gebruiken kon bewaard. Had men vaste bezittingen el- ders, deze werden doorgaans te gelde gemaakt en de opbrengst aan het beheer der Herders overgegeven. Ieder gezin had zijn woning, kleiner of grooter al naar de behoefte, doch alle kamers moesten steeds toegankelijk blijven voor de zoogenaamde opzieners, in naam dor herders.

		De kleoding was hoogst eenvoudig; alle overtollig sieraad werd geweerd, om niet den schijn to hebben van gelijkvormigheid aan de wereld. De hoogten van den wereldlijken geest moesten worden ter neder geworpen." Niets mocht den schijn hebben van opschik, alle kantwerk, linten en strikken achtte men uit den booze. Kwam er een vrouw onder het gehoor der prediking, die iets van deze verfoeiselen" aan hare Friesche muts had,
		i

-ocr page 75-



		**<êm-\\***
		:■«&


		^v 73 7 dan leende men haar, zoolang de oefening duurde, een andere, om geen ergernis te geven aan de bijeenkomst. Bezat iemand iets, dat naar wereldsche ijdelheid zweemde, dan mocht dit zelfs niet worden verkocht, opdat anderen niet tot ijdelheid zouden worden verleid. Na- tuurlijk dat het dus verboden was handel te drijven in goederen van sieraad of pracht, veel minder die te fabriceeren. De Herders gaven aan elk der leden hun- nen arbeid en bezigheid. Sommigen gingen over de kleeding, anderen over de spijs, weer anderen over de kranken. Op alles was orde en regel gesteld, tot de boterhammen" incluis. Herders, leeraars en do voornaamste zuster- bestuurderessen, aten doorgaans aan ééne tafel met de als broeders ingeschreven leden der gemeente. De spijs was zeer eenvoudig. De overige huisgenooten nog in voorberei- ding zaten aan verschillende tafels, volgens anciënniteit of bevordering. Aan een dezer tafels had de leoraar Strauch het bestuur, aan een andere Ds. Hesener, tot zijn vertrek naar Amerika. De leeraar aan elk dezer tafels hield door- gaans een korte rede en er werd een Psalm of lied gezongen. Voorsnijdors on tafoldienaars hielpen do tucht moe handhaven. Bepaalde regelen werden gogeven, hoe men behoorde te eten en te drinken, hoe de lepel moest wor- den gehouden en nedergelegd, enz. Gesproken werd er bjjna geen woord. Recht broederlijk kon de maaltijd dus niet \| _______ __________________ n

-ocr page 76-



		74 heeten. Vele aanzittenden kenden elkander nauwelijks of in het geheel niet. Dikwijls at men maanden met elkander aan éénen disch zonder elkanders naam te kennen. Behalve Nederlandei\'s uit allo provinciën, vond men Duitschers, Engelschen, Polen en Italianen on- der de leden der Huisgemeente. Aan den broederdisch was het gesprek vrij: daar werden na toespraak en gezang dikwijls levendige en aangename gesprekken gevoerd. De tucht behoefde er niet streng te zijn, veree- nigd als men was door de liefde als broeders en zusters. Hier werd gewoonlijk Pransch gesproken en waar vertaling noodig mocht zijn, geschiedde dit dikwijls door juffrouw Van Schuurman. Yvon heette in de wandoling papa, de lidma- ten frères en sceurs. Echtgenooten noemden elkander bij uitnemendheid tnon f rere of ma soeur en zij, die nog den broeder- of zuster- graad niet hadden verkregen, werden of mijn- heer of bij hun naam genoemd. * Het getal inwonenden op Walta-slot steeg tijdens don hoogstcn bloei tot 400 personen. Alzoo een dorp op zich zelf. Al deze hon- derden moesten gekleed en gevoed worden en groot bovendien waren de reiskosten en der- gelijke, zoodat er schatten noodig waren, om in alles behoorlijk te voorzien. Gelukkig had- den vele broeders en zusters groote sommen of rijke bezittingen in do gemeenschap ge- m_____________________________ê

-ocr page 77-



		r~~........^:.................................................~~«j 75 bracht. Uit de inkomsten hiervan konden de uitgaven evenwel op lange na niet bestreden worden. Der Labadisten leer was, dat men van het geloof niet kon leven, maar dat er naarstig gearbeid moest worden, opdat men zijn eigen brood mocht eten. Nu, zij betoon- den zich over \'t gemeen vlijtig en werkzaam. A. M. v. Schuurman zegt: Het is bijna on- gelooflijk in wat fraaie order, met welke gemakkelijkheid en rust, ook de zwaarste en moeielijkste werken door de onzen gedaan worden, daar de Christelijke liefde, die zich zelve niet zoekt, alles bestuurt en voortzet. Door een bizonderen zegen van God gebeurt het, dat de onzen in éénen dag meer werk afdoen, dan andere arbeiders van hetzelfde slag in drie of vier dagen." Landbouw was een der hoofdbronnen van bestaan, waartoe de omliggende landerijen van Walta-slot hen in de gelegenheid stelden. Op een der boerderijen, waar weidvee werd gehou- den, had men een zetmeijor geplaatst. Andere landerijen werden doels bebouwd, waartoe de grond zich evenwel minder goed leende, deels beweid met molkvee. Behalve landbouw en veeteelt dreven de Labadisten allerlei handwerken en ambachten. Reeds te Amsterdam hadden ze een eigen drukkerij, waarop te Wieuwerd vele geschrif- ten zijn gedrukt en herdrukt. Zelfs verbond men aan de drukkerij een lottergieterij, waar- van de eerste proef mislukte, omdat de let- ters te dun geslepen bleken te zijn en

-ocr page 78-



		76 dus te dicht in elkander kwamen te staan. Voorts beproefden ze zeep te maken en zeem- ledcr to bereiden. Moer zaken van dien aard namen ze ter hand, doch niet alle deze onder- nemingen leverden gewenschto uitkomsten. Vermaard is geworden de zoogenaamde La- badistewol, die krimpvrij, langen tijd zeer ge- zocht werd en nog Vr^rel bij name bekend is. Men zag eene menigte vrouwen spinnen, brei- den en allerlei vrouwelijke handwerken drij- ven. Dit gaf goede winst. Natuurlijk had men een eigen wolkammerij. Bovendien had men er bakkerijen en brou- werijen. Voorts een smederij, waarin haarden of kachels werden gemaakt van ijzeren platen. Ook had het huis zijn eigen korenmolen. Eindelijk vond men er weefgetouwen voor wollen en linnen stoffen. Als ijverige honigbijen van den gemeen- schappelijken korf worden nog genoemd : met- selaars, timmerlieden, schoen- en kleermakers. Bij een gedurig toenemende bevolking was er voor dozen steeds volop werk. Hendrik van Deventer en zijn echtgenoote oefenden de verloskunde uit; Van Deventer ook de heelkunde en had zelfs een bizonderen corrector van den opium. Van zijn wereld- beroemde en winstaanbrengende pillen hebben we reeds gesproken. Eenvoud is het kenmerk van het ware ; alle pracht is werelddienst en uit den booze. Zoo dachten de Labadisten en zij pasten die leer toe op alle handwerken en ambachten, die in RSfj^..................................................^rJ":.......;.....................................

-ocr page 79-



		"^
		ss»~~....................................~~~~■■■--~~~~.........~~-

		77 het huis der Labadisten werden gedreven. Niet alleen gouden on zilveren versierselen, maar ook schilderijen, tapijt- en kantwerken worden op het slot niet toegelaten. Wie der leden vroeger de wereld had gediend om het brood, door t°ï werken voor de pronk, moest zijn beroep laten varen en een ander kiezen. Zoo was de beroemd geworden doctor v. De- venter voorheen goudwerker geweest. Dergelijke beroepen dienden de zonde, den hoogmoed en de overdaad" en gaven aanlei- ding tot begeerlijkheid, uitspattingen en on- geoorloofde vermaken." De borduurnaald, het penseel en de gra- veerstift van Anna Maria, zijn dan ook niet meer gebruikt, nadat deze hoogst begaafde vrouwe zich bij de Labadisten had aangeslo- ten. Hare kunst ging onder in het geloof. ** * Over het geestelijk leven zullen we kort zijn. Om lidmaat te worden moest men eerst kennis hebben van Christus en zich zelven. Die kennis moest een verlangen naar Christus uit- werken en dit getoond worden in de zelfver- loochening, in de dooding des vleesches, in de afsterving van alle lusten en begeerten. Om b.v. den hoogmoed te dooden, zag men hier een vooimaligen predikant, in een boe- renkiel gekleed, aan het waschvat staan, daar een aanzienlijk jongeling steenen dragen, el- ders een zoon van aanzienlijken huize de seha- pen hoeden.

-ocr page 80-



		F»~~.......................................................................................^gaa~~ 78 Men werd voorts gedrongen tot een open bare biecht van zonden, exatnen genoemd, ge- durig herhaald. Ieder was verplicht voor de volle vergadering al zijne booze gedachten, woorden en werken te belijden. Men moest komen tot een geheele overgaaf en rust in God." Men had dan zelf geen wil meer en geen wensch. Zoo volgden er nog drie stadiums. \'t Hoogste was de verzekerdheid des geloofs. Naarmate men wies in \'t geloof, werd men in hoogere bedieningen gesteld en eindeljjk onder de broeders en zusters opgenomen. Zel- den ging dit getal de honderd te boven. Tegenover de belooning voor de goeden had men de straf voor de ongehoorzamen, bestaande in mindere kleeding, lagere bediening, ver- plaatsing naar een andere tafel of eindelijk in wegzending uit het broederhuis, waarvan zij niet waren." Eiken dag werd op Walta-slot gepredikt in een eigen kerkje, waarvan de spits nog op de huidige boerderij: Thetinga" gezien kan wor- den. Vooral Zondags was de toevloed van buiten groot. De preektrant was losser en vrijer dan men in die dagen gewoon was. Gewoonlijk worden Psalmen gezongen, maar aan tafel ook wel liederen van De Labadie. Van Yvon vinden we zulk een lied, waaruit we hier een paar verzen laten volgen: \'t Is lang genoeg gezucht al onder \'t juk der zonden; Laat ons van stonden aan, Ons heel daarvan ontslaan,

-ocr page 81-



		79 En vlieden mijne ziel, al \'t geen ons houdt gebonden. Helaas ! mijn God, wat groote razernij! Ik heb mijn boeien lief en mijne slavernij. Het Niet wordt hoog geacht. Het Al is van geen Wat is het hart verkeerd waarde; Dat God aldus onteert! \'t Is koud als ijs voor God, en vol van vuur voor de aarde. Dat liefde, uw gloed, dien ik zoo weinig eer, Dat ijs versmelt, dat brandend vuur verteer.

		Omstreeks 1680 bereikte de Huisgemeente te Wieuwerd haar toppunt van bloei. "Wie zich na dien tijd bij haar aansloten, waren meest armen en behoeftigen. Voorname dames in Holland, hoewel één met de Labadisten in het geloof, hadden allerlei voorwendsel en verontschuldiging, waarom zij zich niet van de booze wereld afzonderden, \'t Getal kin- deren op het slot vermeerderde, de behoeften werden grooter en de werkkracht bleef daar- aan niet geëvenredigd. Stierf er een der rijke broeders en zustors, dan keerden de vaste goederen tot de familie terug, geen testament kon de wetten des lands in dezen krachteloos maken. De landverhuizing¹\' had veel geld verslon- den en weinig opgebracht. Eerst hadden ze jaarlijks f 1200, later f 1500 lasten aan do Provincie te betalen; \'t bezit van het Slot was hen niet langer verzekerd, dan gedurende het leven der jonkvrouwen Van Sommelsdijk, kortom alle deze en nog vele andere omstan- i_____________ffi

-ocr page 82-



		80 dighedon -waren niet bemoedigend voor de toe- komst der Broedergemeente, reden mede van de landverhuizing en de vestiging in Suriname en Amerika. Groote ontsteltenis in de gelederen bracht het besluit van Hendrik van Deventer, om de gemeenschap te verlaten. Hij ;;ag bezwaar in de toekomst zijner kinderen. Zij zouden arm en hulpeloos staan als hij stierf en het huis eens te gronde ging, waarvoor sommigen met recht begonnen te vreezen, gelijk reeds is aangetoond. Er werd vergadering op vergadering gehou- den over de vraag wat te doen? Besloten werd eindelijk : de gemeenschap van goederen op te heffen, die twintig jaar had bestaan. Ontroerd deelde Yvon dit besluit aan de Huisgenooten mede. Mijne kinderen," zeide hij, gewichtige redenen en dringende nood- zakolijkkeid hebben ons doen besluiten, de ge- meenschap te ontbinden, hoe zwaar hot ons valt." Zijne gemeente te Wieuwerd vorgeleek hij bij die te Jeruzalem, ook eenmaal in gemeenschap verbonden, doch later vorstrooid. Toen ver- rezen er vele gemeenten en zoo moeten ook wij," zeide hij. Groot was de ontsteltenis en onder tranen en snikken verliet men de bijeenkomst. Er waren velen, die de wereld ontwend, ongeschikt waren om daarin terug te gaan, grijsaards, die uit de haven der ruste verdre- ven, een zwervend leven zoudon moeten lei- ^8»i5SSSgSnSHS........^.....-■«.................................;-;vv;-^\|

-ocr page 83-



		81 den, vrouwen, die met smart de heilige ge- meenschap zagen verbroken en zelfzuchtigen, die gaarne deelden in den overvloed, dien ze vroeger zoo niet gekend hadden. De slag was groot, maar er kwamen ver- zachtende omstandigheden. De gemeenschap van spijs en goederen was wel opgeheven, doch een iegelijk werd de vrij- heid gelaten op Walla-slot te blijven. Ieder kon zijn eigen cel of kamertje behouden en er een kookplaats laten maken. In geen der afzonderlijke vertrekken werd vroeger gestookt zelfs niet in de nijpendste koude. Men ging aan het verdeelen, niet gelijk op, maar elk kreeg terug wat hij had ingebracht, met een vierde korting. Er was niet meer. Velen verlieten het Huis. Hendrik van De- venter bleef nog eenigen tijd, doch vertrok toen \' naar Denemarken en vervolgens naar \'s-Hage. Zij die vertrokken, behoorden meerendeels tot de mindergegoedon en onder de blij venden bevonden zich de voornaamste dames. Hoewel in het goed gescheiden, bleef men in den geest toch een en zoo kwam er in de godsdienstige leefwjjze geen verandering. In dit opzicht ging alles als te voren. Dat duurde zoo nog een twintig jaar, doch toen trof de gemeente de zwaarste slag, dien zij kon vreezen. Yvon, haar hoofd en herder, haar steun en troost scheidde uit dit leven (1707). Yvon was klein en tenger van gestalte en altijd zwak geweest. Het was een man van I _______ ____, & ^^~~r^^^~~^-z~~^rrr.~~~~.................._;-^~~:~~^.....-...........~~Z-agjffi 11

-ocr page 84-



		82 studie en groote geleerdheid, ondernemend van geest en volhardend. Hoewel zeer gestreng, was hij hartelijk bemind bij de zijnen. De beroemdste tijdgenooten verkondigen zijn lof. Zijn lijfspreuk was Dies diem docet (do eene dag is de leermeester van den anderen). Anna Maria was gestorven in 1678, Du Lignon, mede een steunpilaar, in lf>79 ; drie- maal was deze geopereerd van een kanker- achtig gezwel, waaraan hij bezweek na een lang en smartelijk lijden. Tc \'s-IIage gostor- ven, werd zijn stoffelijk overschot naar Wieu- werd vervoerd on volgens zeggen in den kei- der bijgezet. Ook Ycon zal hier begraven zijn.

		Yvon werd opgevolgd als hoofd door Thomas Servaasz, bijgestaan door Coenraad Bosman, een der verstandigste leeken. Nieuwe loden worden or niet meer aangenomen, geen doop meer bediend, geen avondmaal moer gehouden. Servaasz eti Bosman rekenden zich daartoe niet bevoegd, omdat zij geen kerkelijke wij- ding hadden ontvangen. Intusschon bleven de broedors en zusters in stille afzondering bijeen : haast vergeten van de wereld. Do dood minderde langzaam, maar zeker hun aantal. Ook Servaasz stierf, wien men het niet kon vergeven, dat hij ter willo der Labadistcu, zijn vrouw verliet, over wier kommervolle omstandigheden hij zich weinig of in het geheel niet bekommerde. Wegens zijn ijver voor do zaak en zijn geestdrift voor


		B

	I
	F^.............................^r77^^T\'..............-T^^rrr^r-^.................r.-.-.gjg;

-ocr page 85-



		3 83 De Labadie en do zijnen, stond hij bij de broe- ders in hooge achting. Zoo was Bosman alleen als hoofd overge- bleven, doch huiselijko redenen drongen dezen Wieuwerd eindelijk te verlaten. In 1732 ves- tigde hij zich te Leeuwarden, waar hij hoog werd geacht om zijn stille en ongeveinsde vroomheid. Twaalf jaar later ontsliep hij. Tot omstreeks 1725 hebben de Labadisten Walta-slot nog bewoond, vermoedelijk met do of eene der beide jonkvrouwen Van Sommels- dijk. Ook de dochtergemeente te Amsterdam ging te niet met den dood van den leider Bardowitz. * * * Het oordeel over de Labadisten, hoewel ver- schillend, is over \'t gemeen zeer gunstig. Hun leven was voorbeeldig. Zij waren stilte, eer- ljjke, werkzame burgers, die met ijver hun aardschc belangen voorstonden, maar bovenal het Koninkrijk Gods zochten en zijne gerech- tigheid. Wij omkransen de kleine gemeente met eene aureole van lof zegt Van Berkum in na- volging van Foeke Sjoerds. Zelfs Koelman, dio hun loer bestreed, roem- de hunne vroomheid en toonde later berouw, dat hij zoo scherp tegou hen was opgetreden. *_* Na den dood der v. Sommelsd\'ijken werd Graaf Atauriis van Nassau eigenaar van

-ocr page 86-



		f f 84 Walta-slot. Deze verkocht het aan Hans Willem Baron van Aylva. Van Aylva liet het herstellen en deels verbouwen, doch stierf aan een uitterende ziekte nog jong van jaren (1733) en zijn erfgenamen lieten het kasteel afbreken en het geboomte uitroeien en ver- koopen. ANNA MARIA VAN\'SCHUURMAN.

		Kort nadat v. Berkum, pred. te Stiens, zijne beschrijving over de Labadisten in \'t licht gaf, verscheen van Dr. Schotel, predikant te Til- ourg, een lijvig boekwerk over Anna Maria Schuurman, de onvergelijkelijke", het won- der har er eeuw". Nauw aan Wieuwerd verbonden, waar deze begaafde vrouwe de laatste levensjaren woonde, waar zij gestorven is en een laatste rustplaats heeft gevonden, willen wij een korte levens- schets van haar geven, ontleend aan boven- genoemd werk.

		De hoofden der Graven van Egmond en Hoorne waren te Brussel gevallen. De bloed- raad hield, streng gericht en menigeen ont- vluchtte zijn vaderland. Zoo ook de familie Van Schuurman of Schurman, .Zij vestigde zich te Keulen. Hier werd Anna Maria geboren den 5 Nov. 1607. Tioen de familie Van Schuurman ook

		**mz***

-ocr page 87-



		f
		85


		hier hare veiligheid bedreigd zag, trok zij eerst naar het Guliksche grondgebied, niet ver van onze grenzen, en vervolgens naar Utrecht (1615). De buitengewone aanleg van Anna, hare vlugheid van geest en hare vaardigheid van hand, lieten zich spoedig merken. Op driejarigen leeftijd las zij reeds de Hei- lige Schrift, rekenen leerde ze zonder eenige inspanning en in schoonschrjjven maakte ze buitengewone vorderingen. Ieder, die het zag, verbaasde zich over de sierlijke letters, die zij op het papier wist te brengen. Voor albums werd haar handschrift gezocht en dra voor aanzienlijke sommen gekocht. Velen gaven haar kunstschrift, meestal ver- sierd met gekleurde bloemranden, vogels, vlin- ders en insecten, eene eereplaats aan den wand. Inderdaad waren het schilderstukjes, hoogelijk geroemd door vriend en vreemdeling en zelfs door dichters bezongen. Van haar Gricksch, Hebreeuwsch, Arabisch, Syrisch en Ethiopisch penneschrift zijn proe- ven bewaard gebleven, die ieders bewondering moeten wekken. Met teekenpen en graveerstift werden ze nagebootst en op deze wijze verspreid, als voorbeelden tot aavolging. Zij bezat de gave, om alles af te beelden, wat haar oog zag, \'t zij planten, dieren, men- schen, landschappen of wat ook. En niet al- leen met potlood of pen, maar ook met schaar en mesje. Hiermede vervaardigde ze allerlei

-ocr page 88-



		*■;**

		80 knipsels van papier, zoo fijn, bevallig en schoon, dat men ze gezien moet hebben om te. geloo- ven wat er van beschreven staat. Voor deze knipsels werden eveneens hooge prijzen besteed, zij golden als modellen op dit gebied en werden in kunstboeken verzameld. Te Franeker kan men nog eenige proeven bewonderen, waaronder, die gemaakt zijn op zes- en achtjarigen leeftijd, \'t Schijnt onge- looflijk, dat een kind van die jaren allerlei bloemen, met bladen en meeldraden, zoo on- navolgbaar kunstig en natuurlijk heeft weten te knippen en zoo smaakvol te groepeeren. In andere knipsels bootst zij het kantwerk zoo sprekend na, dat men het moet voelen, om zich te overtuigen dat het slechts knipwerk is ; even natuurlijk zijn haro gekleurde vogels, vlinders on insecten, die men ziet in de boo- men en tusschen do bloomen. Hare schaar gaf ook onsterflijkheid aan vorsten, vorstinnen en geleerden* en deze af- beeldsels waren van eene sprekende gelijkenis. Zelve noomde ze hare knipsels later kin- derspel". Acht jaren oud was ze ook reeds begonnen met teekenpon en penceol en ook hiermede gaf zo de onmiskenbare blijken van een bui- tengewoon talent. Opmerkelijk mag het worden genoemd, dat zij in gecne dor door haar beoefende kunsten een leermeester heeft gehad, hoewel ze met de eerste schilders en kunstenaars van haar tijd in betrekking heeft gestaan. $ " ____________ _____________ . qpSe>:n^H;.....................-..............===...................................om

-ocr page 89-



		Met grooten lof wordt van haar beeldhouw- en boctscerwcrk gesproken. Zij bewerkte ivoor, marmer, hout, was en gebruikte zelden hamer en beitel, doch meestal het mes. In palmhout uitgesneden vindt men haar interessant kopje mot spitse kin, groote oogen en krullende haren, op ongeveer 20-jarigen leeftijd, in een gesloten doosje in de verzame- ling te Franekei; het fraaiste van al wat hier bewonderd kan worden van hare hand. Het is een meesterstukje, nog gaaf en helder van kleur en waard, dat er afgietsels van genomen worden. Haar bootseerwerk wedijverde met de voort- brengselen haror snij- on beeldhouwkunst, in waarheid van voorstelling, uitvoerigheid en losheid van behandeling. Aan hare vogels on vlinders ontbrak slechts het loven, het zachte dons lag op hare perzikken, de gele stof op de meeldraden haror bloemen. Toen zij elf jaren oud was leerdo zij in drie uren do borduurnaald hantecren en sedert bootste zij landschappen mot watervallen, bor- gen en hcuvelcu, dorpen, gehuchten met wo- I ningen, hoven met vruchtboomen on bloemen, sloten en sterkten, stroomen met schepen, op zijde, doek en tapjjtwerk, natuurgetrouw en I allergunstigst na. Met verbazende vlugheid en sierlijkheid ge- bruikte zij den diamant en beschreef zij bo- kalen, roemers, drinkschalen en andere glazen voorwerpen. Op den bruinon glazen beker, dien .Viglim è

-ocr page 90-



		88 van Zwichem Keizer Karel V te Utrecht toe- bracht en die nog in wezen is, grifte Anna Maria deu naam van don prelaat, met dit onderschrift: Al ben ik duister, mijn naam geeft luister. Met veel talent behandelde zij ook het gra- veerijzer. Te Franeher vindt men enkele stukken in koper, w.o. haar eigen beeltenis. Niet minder bewonderde men haar etswerk. * * * Heeft zij in de geschiedenis der beeldende kunst een onsterfelijken naam gemaakt, ook in de toonkunst bleek hare grooto begaafdheid. Zij bracht het, zoowel in don zang met be- valligo stem en fijn gehoor als in het slaan der luit, het bespelen van da cimbel en der violon, tot zulk eene uitmuntendheid, als ware zij enkel voor muziek en zang opgeleid. Men noemde haar destijds en niet ten on- rechte do éónigo Schurnian", de allerkon- stigste", de parol der parelen ten spijt", de spiegel van vrouwelijke volmaaktheid", bet exempel aller jeugdige schoonon". Groot was haar invloed en vele konstnjke joffers" trachtten haar na te volgen in de kunst. Ver over de grenzen van haar Vaderland werd de volmaaktste aller vrouwen" gekend en bezongen: als Kunst-Oraekcl", Schmück der "Welt", Wcisheits-Fackel", Tugend-Son- ne", Zeiten-Wunder", Musen-Wonno", Got- tesBchein", Gaben-Zoit" enz. Door \'t noorden on liet zuid, liet oosten en het west Klonk Airnu\'s loftrompet nvt het Geincencbest. i ._ _ _ \|

-ocr page 91-

Het regende gedichten, schilders betwistten
elkander de eer haar beeltenis te mogen ver-
vaardigen en geleerden schreven over haar
en hare ongekende begaafdheden.

Waar zij verscheen werd zij begroet en ont-
vangen als oene Majesteit en al wie naam had
in den lande, rekende het zich een eere, van
haar te kunnen spreken als van een landge-
noote, wier naam een Europeesche vermaard-
heid had.

Zeker school in de talen nog wel haar
hoogste kracht. Zij schreef en sprak Fransch,
Duitsch, Engelseh, Spaansch en Italiaansch
even gemakkelijk als hare moedertaal. Op
24-jarigen leeftijd gaf zij een werk uit in de
Fransche taal, onberispelijk zuiver en in \'t La-
tijn vond ze nauwelijks haar wederga. Niet.
alleen schreef zij veel in die taal der ouden,
maar zij sprak haar met zoo bewonderenswaar-
dige vlugheid en juistheid, dat zij de profes-
soren beschaamde, wanneer deze een weten-
schappelijk gesprek met haar voerden over de
Latijnsche Kerkvaders. Haar Eucleria heeft
later in deze taal het licht gezien.

Niet lang had zij de Latijnsche taal beoefend
of zij greep naar de Grieksche boeken, zulks
om de oorspronkelijke tekst der gewijde boeken
te leeren verstaan. Mannen, grijs geworden
inden dienst dor kerk, wenschten van hare lippen
den waren zin der gewijde woorden op te van-

gen en zelfs geleerdo bijbelverklaarders zochten

>~~......................~~^^~~...................................................................~~<«Bfr

-ocr page 92-



		90 bij haar oplossing Tan moeielijke plaatsen. Bovendien kende ze de Hebreeuwsche taal, zoodat de geleerde schrijfster de moeielijkste boeken van het Oude Testament in de oor- spronkelijke taal bestudeerde en kennis maakte met de geschriften der Eabbijnen. Hare liefde tot de heilige taal dwong haar," j \'t zijn hare eigene woorden, schoon met on- uitsprekelijken arbeid, ook andere Oostersche talen, vooral die, welke zij als dochters der Hebreeuwsche beschouwde, te leeren kennen, zoodat zij zich begon toe te leggen op het Arabisch, Syrisch en Ethiopisch." Ook leerde zij nog het Turksch en maakte zich het Chaldeeuwsch eigen. Tevens zou zij het Samaritaansch beoefend hebben en is zjj bi- zonder ervaren geweest in het Perzisch. Voor het Ethiopisch vervaardigde zij tot eigen gebruik het ontwerp eener spraakkunst in die taal, waarin niemand hier te lande haar den weg had kunnen bereiden. Verhaald wordt, dat zij ook het Coptisch heeft verstaan, welker kennis verscheidene j menschenlevons vordert. Op 18-jarigen looftjjd zou zij in die taal dermate ervaren zijn go- I weest, dat geheel Europa er van gewaagde. Men leest dan ook van haar: dat zij met elko natie in hare eigene taal kon spreken, dat zij eene burgeres hadde kunnen zijn van eiken ouden en nieuwen staat; dat geen geleerde in de kennis der Heilige Schriften, geen Jood in den Talmud, geen Muzelman in die van don Koran haar overtrof. _M___________:_____________ ê

-ocr page 93-



		sês»^

		91

		Wie Schurman noemt, noemt in dit woord Al wat geleerdheid is in elke stad, elk oord, Er is geen taal ter wereld ooit geweest, Die zij niet kent, niet spreekt, niet leest. Die lofspraak op hare geleerdheid en taalken- nis moge overdreven zijn, zeker is, dat Anna Ma- ria in de letterkunde heeft uitgeblonken, zoodat haar roem zich heeft verbreid over de geheele beschaafde wereld en dat de grootste geleerden en dichters van Europa hare buitengewone begaafdheden hebben erkend in woord en lied. * * Aan kunstvaardigheid en geleerdheid paarde ze een bizonderen aanleg voor de poëzy. De verzen harer prille jeugd zijn niet bewaard gebleven, evenmin die in de Oostersche talen, waarvan haar tijdgenooten met lof gewagen en dit is wel jammer. Laten we ons nochtans verheugen in de verzen van haren geest, in de Latijnschc en Fransche taal, welke tot ons zijn gekomen. Op veertienjarigen leeftijd schreef zij aan den dichter Vader\' Cats, als antwoord op een brief, een vors in \'t latijn, dat overgezet in onze taal aldus begint: Gelijk de zwaan het lied haars afscheid3 queelt, Terwijl het west haar blanke pluimen kust, Of als de leeuwerik, die de morgenstraal Volvroolijk groet mot orglend zanggeluid, Wanneer de zon haar glorieloop aanvaardt; Zoo heeft de honigzoete taal uws briefs Welachbre vriend, mjjn stramme borst ontgloeid, Mijn traag opwellende ader weer doen vloeien.. Enz.

-ocr page 94-



		92 Dit gedicht werd spoedig door andere gevolgd en nog had ze haar dertigste jaar niet bereikt, of men roemde haar als de Sapho harer eeuw". Zij bezong de daden der helden, den roem der geleerden of betreurde den dood van vrien- den of groote mannen. Voor profeten, apos- telen en martelaren, voor zangers van vroeger of dichters-tijdgenooten, voor vorsten en vor- stinnen spande zij hare lier en deze hare zan- gen zijn meerendeels bewaard gebleven. Verzen uit alle oorden van Europa, haar toegezonden, beantwoordde ze in dezelfde taal. Hare Nederduitsche gedichten hebben bijna alle een godsdieustigen zin. Meest zijn ze zoet- vloeiend, zuiver, eenvoudig, de zangen van haar hart, gelijk de Latijnsche die van haren geest". Aldus staat er geschreven en wie er nader kennis mee wenscht te maken, verwij- zen wij naar het werk van Dr. Schotel, dat ruim een halve eeuw geleden het licht zag. Nog een enkel woord over deze zeldzame vrouw als beoefenares der wetenschappen. \'t Is de vrouw geoorloofd kunsten en we- tenschappen te beoefenen, zoowel als den man". Over die stelling hield ze briefwisseling met den Hoogleeraar Rivet en beider brieven zijn door dezen in 1638 te Parijs in \'t licht ge- geven. Daarop gaf Anna Maria eene logi- sche verhandeling, waarin zij bijna wiskunstig bewees, dat ook de christin naar de hoogste kennis in alle vakken van wetenschap mocht streven. Meermalen is dit boekske herdrukt en ver- *jg>......................■■;:...............-.......; --w........."...............................<ag#**

-ocr page 95-



		93

		taald in bijna alle Europeesche talen. Cats, Huygens en vele anderen zonden haar brieven en lofdichten. Ja zelfs uit Italië en Spanje werden haar gelukwenschingen in proza en poëzie toegezonden. Grondig verstond zij de aardrijkskunde en las, volgens Cats, Italiaansche boeken over zaken van Staat. Zij was ervaren in de rekenkunst en meet- kunst en beoefende ook de sterrekunde. Ge- heele nachten waren aan die studie gewijd. Zij bevatte den hemelhoog." Voorts deed ze veel aan plantkunde, verza- melde schelpen en steenen. Ook had zij studie gemaakt van do ontleedkunde en was zij be- dreven in de beschouwende geneeskunde, zoo- als o. a. kan blijken uit hare brieven aan be- roemde geneesheoren van haren tijd. Meer dan in de genoemde vakken muntte ze uit in de geschiedenis der wijsbegeerte. Haar dorst naar kennis was niet te les- schen, haar honger niet te verzadigen". Schoon een hevige ziekte, het gevolg van overspan- ning, haar aan den rand van het graf bracht, greep ze, nauwelijks hersteld, weder naar de boeken. Haar weetlust kende geen grenzen." De Godgeleerdheid, om in het heilige der hei- ligen te dringen, noemde zij de kroon aller kennis", de koningin van alle studie." De begeerte naar de -ware wijsheid achtte ze hoo- ger dan troonen en vorstendommen, dan goud en paarlen". * *

-ocr page 96-



		JBjBP~~......................................................................~~^~~...............^^r~~.ag^, 94 Het zou weinig moeite kosten hier de na- men van meer dan honderd geleerden en dich- ters te laten volgen, die Anna Maria\'s* lof hebben uitgebazuind. Geen werk zag het licht of aan deze vrouwe waren daarin zoo al geen bladen, dan toch eenige regels toegewijd. Men kan zich geene eer zoo groot voorstel- len, die haar niet bewezen, geen lof, zoo uit- bundig, die haar niet toegezwaaid, geen talent zoo uitstekend, dat niet beneden het hare ge- steld werd. Beoordeelt men hare verdiensten naar de uitspraken onzer vaderen, dan waren zij onvergeljjkelijk, dan was Anna Maria een wonder der natuur, heeft de aarde van hare grondvesting af nimmer zulk een sterveling zien geboren worden of bracht zij er slechts om de duizend jaar zoo een voort. Zoo sprak men niet alleen hier te lande, maar ook in Frankrijk, Italië, Zwitserland, Duitschland en Spanje. Zelfs in Denemarken, Zweden en Noorwegen werd zij bewierookt als eene godin. Haar te zien, haar te ontmoeten was het doel van de uitstekondste mannen van haren tijd en wie haar sprak, werd met verbazing vervuld. Onder deze waren grooto geleerden, edelen, graven, bisschoppen, vorsten en vorstinnen. Met ver- bazing beschouwde men hare schilderij on, tee- keningen, gravures, haar ets-, snij-, knip- en borduurwerk, en die verbazing klom niet wei- nig als men haar in verschillende talen over allerlei wetenschappelijke onderwerpen hoorde spreken.

-ocr page 97-



		95 Toen koningin Christina van Zweden haar met een bezoek vereerde, schetste zij met bui- tengewone vaardigheid het portret dezer Vor- stin. Men noemde haar de zon onder de zonnen," de tempel vol goedo gaven," _vein Tieffes Wissenschaften Meer." Vader Cats zou een aanzoek hebben gedaan om hare hand, toen zij nog heel jong was, doch dit is gebleken even onwaar te zijn, als dat zij later de vrouw geweest zou zijn van Jean de Labadie. Wel droeg Cats zijn Trouwring" aan haar op met een gedicht onder het volgende motto : Aen \'t wonderstuk van onzen iyfc Dat ghij, o jonkvrou Schuermans zyt. Anna Maria heeft wedorkeerig aan Cats menig lettertje gewijd in proza en poëzie. * * * Lofredenaars is het eigen te overdrijven en waar velen tegelijkertijd eenzelfde voorwerp bewonderen, tracht de een boven den ander uit te munten in zijn woorden en redenen. Zoo is onze Anna Maria op een boven- menschclijk voetstuk geplaatst. Men kan dat boven" weglaten, het voetstuk blijft hoog genoeg, om vol bewondering tot haar op te zien. Zij was een Johanncs in liefde, een Petrus in ijver, een Paidus in \'t geloof. Geen last was haar te drukkend, geen juk te zwaar, geen offer te groot als Jezus hot haar op- legde. De liefde maakte haar alle dingen licht." Zoo getuigt Dr. Schotel, die even- ja»~~........................................~~~~........................th^..................~~«bJS

-ocr page 98-



		wel niet blind is voor hare tekortkomingen. Zelve heeft Anna Maria hare struikelingen en afdwalingen erkend en onder deze, dat zij niet nederig en ootmoedig genoeg is geweest en niet ongevoelig voor de stem des lofs. Er was een tijdperk in haar leven, dat zij haar zelve een zedige maagd noemde, die geen ander verlangen had dan verborgen te blijven. Zij heeft de verzoeking niet kunnen weer- staan, toen de verleiding tot haar kwam en zij als \'t ware vergood werd om hare talen- ten. Tegen haren wil werden werken van haar uitgegeven, buiten haar weten hare ge- dichten gedrukt en zoo kwam de roem, dien zij nimmer gezocht had. Zij leende en geen wonder, het oor aan dien roem en erkent ten slotte volmondig, dat zij een groot deel van haar leven heimelijk en onwetend geofferd heeft aan den afgod der ijdelheid. Zooals het gewoonlijk gaat vooral met vrou- wen, die ver bovenalle andere uitmunten, noem- do men haar onvrouwelijk", natuurlijk, onge- huwd als zij bleef, was dit reeds een afdoend bewijs in veler oog. De lage jaloezie is immer vindingrijk en wist zelfs de beschuldiging geloof te doen vinden, dat zij smaak zoude hebben ge- vonden in het eten van spinnekoppen. Op zijn hoogst kan dit bewijzen, gesteld dat het waar is, dat buitengewone menschen licht bui- tengewone dingen doen. En dergelijke dingen zijn wel geschikt om geloofd te worden door eene afgunstige schare. Van meer gewicht-is do beschuldiging, dat het haar aan zelf beheer-
		tl


		■¥®e

-ocr page 99-



		.o©«

		sching zou hebben ontbroken, doch uit menig voorval in haar leven kan het tegendeel veel- eer blijken. \'t Spreekt van zelve, dat zij met hare ge- leerdheid moest vallen onder de rubriek savan- tes", dat haar schoolmeesterij" werd ten laste gelegd. Hoe kon het anders ? Die beschul- diging treft nog elke vrouw, welke in geschrifte durft uit te komen in \'t publiek en zich niet stoort aan \'t knutselend gedoe der toongevende beschaafdheid, welke al wat zij presteert liefst nog heeft afgekeken van hooger. Alle zelfstan- digheid is geoordeeld, wie zichzelf durft zijn, raakt buiten de behoudenis dezer wereld. Ook Anna Maria heeft dit ondervonden. Gelijk Jean de Labadie, die sprak: ik zal de wereld uitwerpen of door de wereld uitge- worpen worden, zou het ook zijne volgelinge gaan. In 1623 vertrok zij met haar ouders naar Franeker. Zij was toen een meisje van 16 jaar. Haar broeder Joh. Godschalk zou hier studeeren in de medicijnen. Dit was de oorzaak van \'t verhuizen. Nog maar kort te Franeker, stierf haar vader, die in de St. Martinus-kerk werd begraven. Aan dezen had zij veel te danken. Hij was altijd met haar en leidde hare schreden. Zijne be- geerte, tot haar uitgesproken op zijn sterfbed, was, dat zij nimmer in het huwelijk zou tre- den, opdat zij zich niet onvoorzichtig in de strikken der wereld mocht verwikkelen" ; zij deed die gelofte en is daaraan trouw gebleven,

		13

-ocr page 100-



		98 Schuilt daarin het onvrouwelijke en \'t ge- brek aan zelfbeheersching, waarvan men haar zoo luide beschuldigd heeft ? Sedert de gelofte, haren vromen vader ge- daan, nam zij het schoono gezegde van Jgna- tius: mijn liefde is gekruisigd, tot het hare aan. Tot de voltooiing der studie van haren broe- der bleef de weduwe van Frederik van Schuur- man met hare kinderen Martena-huis te Fra- neker bewonen en keerde daarna tot Utrecht weder. Anna Maria\'s luister steeg hier weldra ten top. Europa\'s wonder werd alom gevierd. Zoolang haar moeder leefde, was de ouder- lijke woning bij den Dom" een tempel der geleerden", doch toen deze stierf, wijdde zjj al hare zorgen aan twee bejaarde tantes, uit Duitschland overgekomen. Deze waren hulp- behoevend en werden blind. Den roem der wereld moede, nam zij af- scheid van kunsten en wetenschappen, woonde nog drie jaren in Duitschland, waar familie- aangelegenheden haar en hare bloedverwanten hadden geroepen en vestigde zich daarna met der woon te Leksmond bij Vianen. Hier leefde zij in de diepste afzondering en hare woning was een Huis des Heeren", zegt zij. De tantes stierven respectievelijk in den ouderdom van 89 en 90 jaren; twintig jaren lang had zij de hulpbehoevende oudjes liefde- rijk verzorgd en opgepast, die als mijne moe- ders waren" getuigt zij.
		è

-ocr page 101-



		99 Datzelfde jaar (1662) keerde zij naar Utrecht terug, nadat haar broeder in den vreemde was gegaan. Deze wijdde zich mede aan de letteren en heeft de geneeskundige praktijk niet uitgeoefend, ofschoon daartoe bevoegd. Broeder en zuster beminden elkander teeder en waren één in \'t geloof. Door hem kwam zij later tot De Labadie, bij wien haar broe- der inwoonde te Genève. In \'t vaderland teruggekeerd, stierf hij op 59-jarigen leeftijd (1664) en Anna Maria heeft zijn zalig sterven in bizonderheden te boek gesteld. * * * Wij kennen de verdere levensgeschiedenis der merkwaardige vrouwe uit die der Laba- disten, waarvan zij eene der steunpilaren is geweest, bekend gebleven als de moeder der gemeente." Beeds op jaren kwam zij naar Wieuwerd. De grijzigheid was haar een cierlijke kroon. Uit hare brieven en geschriften ademen kalme zielerust, vrede des gemoeds, verzekerdheid des Geloofs en liefde tot God en tot hare broe- ders en zusters." Wanneer zij in de raadsvergadering zat, sprak de wijsheid; wanneer zij in het bede- huis of aan het krankbed of in het midden der geloovigen hare lippen opende, hoorde men hemelsche woorden, was het of een heilige bad of troostte." Velen bracht zij tot de gemeente hare over-

-ocr page 102-



		100 redingskracht was gi\'oot, de liefelijkheid harer tong onweerstaanbaar. Die haar eens gehoord had, keerde tot haar weder." Tegen den beroemden kwaker William Penn en zijne reisgenooten, verdedigde zij te Wieu- werd hare afscheiding van de Hervormde kerk, die haar te wereldsch geworden was en sprak, schoon hoog bejaard, met een ernst, met eene roering, die de vreemdelingen verbaasde, ja, raakte in een vuur, dat haar als wegsleepte en eene trilling in hare leden verwekte." Zwakheid verhinderde haar zich met huise- lijke zorgen bezig te houden, maar tot de laatste dagen haars levens wist zij de pen te voeren en trachtte zij door hare brieven vele harten tot God te brengen. Bernardus Swalué te Leeuwarden, haar ge- neesheer, stond op het punt over te gaan tot de gemeente, de brieven aan hem gericht ge- tuigen, dat zij op haar ouden dag nog helder van geest is geweest. Graveel en jicht veroorzaakten der kranke smartelijke pijnen, soms werd ze dagen en weken aan hare legerstede gebonden, doch haar ziekbed was voor de Labadisten een oefen- school van geduld en lijdzaamheid en volko- mene onderworpenheid aan God. Hier leerden ze meer dan in hun bedehuis Gode stille te zijn en te zwijgen onder de zwaarste beproe- vingen ; hier hoorden zij psalmen zingen in den nacht, roemen in de verdrukking en jui- chen onder smarten." Weinige dagen voor haar dood vereenigde

-ocr page 103-



		101 zij zich nog met de huisgenooten in de kerk en aan den gemeenschappelijken disch : hoo- gelijk waardeerende het voorrecht in gemeen- \' schap met de kinderen Gods te spijzen, die zij zoo innig lief had." De wil van God is mij alles; dat hij nog meerder vuur uit den hemel zende en mij ge- heel verteere" sprak zjj een volgenden dag. Niets bedroeft mij als soms de herinnering mijner overtredingen" ; er is niets, waarnaar ik in deze wereld meer verlang" . . . wei- haast zal ik in de haven zijn, ... ik hoor aanhoudend een stem, die zegt: een christen moet lijden. Die stem verkwikt mij onderde folteringen. O, hoe zalig is het Gode te zwij- gen! De goedertierendste Vader handelt met mij zachter dan met zijn knecht Job, wiens vrienden hem zeven dagen lang sprakeloos van droefheid omringden en hem daarna met bittere woorden beschuldigden. Hoe lieflijk en troost- rijk zjjn zij, die tot mij gesproken hebben." Zoo en in dien geest sprak zij volgende dagen. En in de stervensure zeiden de vrienden; zijt welgemoed, lieve zuster, de eeuwigheid nadert" en zij antwoordde in de eeuwigheid, in de eeuwigheid zeide onze lieve Vader* (Laba- die) . . . Dat waren hare laatste woorden. * * * Zoo stierf Anna Maria v. Schuurman den 4 Mei 1678, in den ouderdom van 71 jaren,

		-

-ocr page 104-

-ocr page 105-



		103 Volgens den laatsten mannehjken telg uit Anna Maria\'s geslacht, Jhr. Mr. A. F. van Schuur- man te Heerenveen, overleden 4 April 1783 (), zou Anna Maria* begraven zjjn onder den kerkemuur, met het hoofd op het kerkhof bui- ten de kerk, het gezicht naar het Oosten en het verdere gedeelte van het lichaam onder den muur en in de kerk. Aangewezen wordt de N.-O. hoek naast den kelder, op grond van mondelinge overle- veringen der opvolgende kosters, doch volgens bovenstaande zou men het graf moeten zoeken aan de W.zijde. Naar des kosters bewering is het ljjk, na eerst op het kerkhof begraven te zijn, later bijgezet in den kelder. Na al de tegenstrijdige lezingen, die er be- staan op dit punt, schijnt ons de laatste de aannemelijkste en die van A. F. v. Schuur- man de onwaarschijnlijkste. In den uitersten wil toch van De Labadie, op zijn krankbed ge- schreven en door Anna Maria medegedeeld,

		() Geboren op Ahbinga-State* te Huyzum, kwam te Heerenveen in 1780, leefde in onmin met E. A. v. Idema, grietman van JEngwirden, scheidde in 1779 van zijne Echtgenoote en ver- maakte, behalve zyn bibliotheek en kunstwerken van Anna Maria, nog 30 duizend gulden aan de Hoogeschool te Franeker. Zijne echtgenoote, ge- storven in 1810, heeft ondanks de scheiding, een graftombe laten vervaardigen met inscriptie, waarvan het slot luidende is : De vrouw aan haar man, Louisa van Stuyvezand, heeft dit monument opgericht. Hij leefde 52 jaren en 11 maanden.

-ocr page 106-



		&&>~~......................................................................^^^.................~~« ï 104 staat: dat zij met zijn lichaam doen gelijk hun goed dunkt, het ter aarde bestellende als onder ons gewoon is, mits in de grootste een- voudigheid en armoede, die mogelijk zal zijn, vrijheid gevende het te openen ten nutte der wetenschap, want het lichaam, dat tot de aarde wederkeert, is van weinig gewicht. Deze uiting van den vader der Labadisten is in strijd met het gat in den kerkemuur en den omslag, waarvan V. Schuurman gewaagt en ook met het eigen verlangen van Anna Maria om naast hare vriendin te rusten, wier ljjk wel op de gewone wijze zal zijn ter aarde besteld. Raadselachtig blijft ook het kunstgebit, laatst in den kelder gevonden en blijkbaar van zeer ouden datum. Het is uit één stuk been vervaardigd: volgens het oordeel van een geneeskundige naar een afdruk, waarschijn- lijk in was Het is een bovenkaak met al haar tanden en kiezen, eenerzijds door het ge- bruik versleten. Bizonder merkwaardig hebben we de veeren gevonden, behoorende tot het- zelfde stuk been, waarmede het aan de bo- venkaak bevestigd is geweest. Is dit kunstwerk, allicht éénig voor dien tijd, mogelijk terug te brengen tot Anna Maria, wier mond zoo goed als tandeloos was, gelijk we lezen, of wel tot den beroemden doctor Hendrik van Deventer ? Met nog een ander merkwaardig voorwerp:

-ocr page 107-




		v

		105 een kies aan zilverdraad hangende en met een roosje van zilverdraad op een langwerpig houtje bevestigd, waarin boven een gaatje, zoo- dat het in de kist kon worden opgehangen, zal het kunstgebit waarvan we spraken, een plaatsje worden gegeven in den merkwaardi- gcn kelder naast de mummies. En hiermede sluiten wij ons wel wat lang geworden beschrijving, hoewel op lange niet uitgepraat, allerminst over Anna Maria, ter wier nagedachtenis we gaarne een Memorie- steen in den muur van de kerk te Wieuicerd zagen geplaatst. Het idee zij Heeren Kerkvoogden ter over- weging aanbevolen. Wenscht men daarvoor bijdragen, een pas- sende inscriptie ? Wij zijn bereid daarvoor een beroep te doen op hare vereerders en be- wonderaars. L. 1896. J. H.


		Overgedrukt uit Hepkema\'s Courant. Verschijnt Woensdags en Zaterdags, leesgeld p. j. f 8 fr. p. p.

		i<a©ir

-ocr page 108-



		■ ₁ ^ ~~---------------------------------~~- JBvj den Uitgever dezes zijn mede verschenen: Het Friesch Museum van Oudheden TE LEEUWARDEN. Groot, 4°. formaiit_u56^bladz., 25 ets. De Ontviuchfings-geschiedenis VAN EEN ZESTAL ZWARE VEROORDEELDEN uit de G E V A N O E N IS te LEEü WARDE* 47 bladz. 10 ets. . FRIES LAN D van den Waterkant bekeken door Vreemdelingen. 13G^ bladz^ J30_ ets FRIESLAND Van den Waterkant bekeken door eeq prie; 72 W^j^_30_cts. WnnMep in den omireï van Heerenveen, w.o. ORANJEWOUD, enz. 120 Mad; -- 50 ets. Wht/deUif£eif door (jlüv^teHhtfd* 77 bladz. 40 ets. HET LEVEN VAN SIMün LANTINGA, BEROEMD BUIKSPREKER te Oranjewoud.; 32 bladz. 25 ets., HARMEN SCHRAA, VOI.KSRIJMEK, Ti;i(]l()ODVEK0011DEEI,D EN VltlJli ESPROKE] 48 bladz. 2b ets. JAN HUT.en drie andere misdadigers, OJ.STREEKS 1800 AAN DE GALO TE LEEUWARDEN UKH.VSÖKi 114 bladz. 50 ets. .\'33

4H&~~..........................................................................................===~~«^1

102

niet gelijk velen ■willen in eenzaamheid op
haar ziekenstoel gezeten als verlaten van God,
in vertwijfeling en wanhoop, maar omringd
door de broeders en zusters, kalm en gelaten,
vast verzekerd van hare zaligheid.

Zij was eene vrouw geweest over wie de
Almachtige al de schatten zijner natuurlijke
en geestelijke gaven overvloedig had uitge-
stort; een schitterend licht onder de wijzen
der aarde; een fonkelende sterre onder de kin-
deren Gods; eene vrouw van singuliere ge-
leerdheid en opmerkelijke Godvreezendheid;
van groote faam en notoire devotie."

Haar verlies werd door de gemeente met
bittere tranen beweend, der princes ElizdbetJi
en hare vrienden aangekondigd, in Mercuri-
ussen en dagschriften vermeld en verwekte
veler hartelijke deelneming.

Had zij de wereld lief blijven hebben, dan
gewis hadden alle snaren geruischt, alle ton-
gen gesproken tot haar lof en eer en haar
overschot ware onder marmer neergelegd.

Thans liet zich het zwakke speeltuig van
slechts een enkelen dienaar Gods hooren, spra-
ken slechts de broeders en zusters over hunne
dierbare ontslapene en werd haar omhulsel in
den stillen morgen zonder eenige praal ter
aarde besteld, zulks volgens haar uitersten wil,.
waarin tevens het verlangen stond uitgedrukt:
te rusten aan de zijde van jonkvrouwe Sara
Moot uit \'s-Hage, een zuster des huizes, haar
op jeugdiger leeftijd voorgegaan in den dood.
* *