Zelfs in zijn vermaarde «Essays" had Macaulay aan de door hem gestelde eischen
volgens zijn reening niet behoorlijk beantwoord, en hij scheen geneigd ze in het lijvig
tijdschrift begraven te laten, waarin hij ze eerst had geplaatst. In dit geval was het de
vereerende bewondering van het publiek, niet het lage winstbejag van een boekver-
kooper, die tot hun afzonderlijke uitgave deed besluiten. Amerika gaf het voorbeeld,
de eerste verzameling werd bijeengebracht om de loffelijke belangstelling te bevredi-
gen van hen, die onze taal en onze letterkunde over een vastlaud zoeken te verbreiden,
in vergelijking waarmede ons eiland maar een stip in den oceaan is. Hoe vleiend deze
hulde ook was, amerikaansche uitgaven zijn niet blindelings te vertrouwen, en boven-
dien beperkt tot haar eigen land. De behoefte deed zich ook in Engeland gevoelen,
en weldra volgde in korte tusschenruimten de eene uitgave op de andere. Over die
»Essays", welke, hun grondigheid en omvang in aanmerking genomen, eigenlijk ten
onrechte zoo genoemd worden, kunnen wij hier natuurlijk niet in \'t breede uitweiden.
Het zijn eerder wijsgeerige of historische onderzoekingen en zij wekken onze bewon-
dering in de eerste plaats .door hun groote verscheidenheid en door het ruime veld,
dat zij bestrijken. In sommige worden de diepzinnigste vraagstukken behandeld de
wijsbegeerte van Baco. de wet der bevolking tegen den heer Sadler en wat de utilila-
riaansche filosofie wordt genaamd. Dit Essay heeft Macaulay met zijn edele bezadigd-
heid en zelfbeheersching in zijn eigen verzameling niet willen opnemen, niet omdat
hij meende een enkel woord of een enkele redeneering te moeten intrekken, of de
gestrengheid van zijn oordeel over de meeningen, welke hij had bestreden, billijker
wijze zou behooren te verzachten, maar omdat hij zijns inziens niet voldoend recht
had laten weervaren aan de goede bedoelingen en het edel karakter van zijn tegenstan-
der, wijlen den heer MUI. Sommige zijner Essays behooren tot het gebied der letter-
kundige kritiek; in deze zocht hij treffende en scherpe opmerkingen te ontwikkelen
over de levensbeschrijvingen van vermaarde schrijvers, hun omstandigheden en plaats
in de maatschappij; en de artikels over Dryden, de komediedirhters onder Karel II,
Temple, Addison, Johnson en Byron zijn juweeltjes, waarin de leerrijkste en onder-
houdendste beschouwingen worden aangetroffen omtrent de tijden waarin zij leefden,
zoowel als over de innerlijke waarde hunner geschriften. De meerderheid evenwel,
en naar onze bescheiden meening, de beste van de Essays zijn die, welke tot de ge-
schiedenis behooren, enkele tot de geschiedenis van Europa: Macchiavelli, Ranke\'s
Leven der Pausen, Frederik de Groote, Mirabeau, liarrère. In deze laatste twee zijn
vooral zijn oordeelvellingen over de daden en de mannen der fransche omwenteling
hoogst merkwaardig. Maar de belangrijkste en grondigste blijven altijd die over de
engelsche geschiedenis. Onmiskenbaar was dit het onderwerp, waarover hij het langst
nagedacht en dat hij met de grootste nauwgezetheid onderzocht had. Er kan nauwelijks
eenig gewichtig tijdperk, althans in onze la\'ere geschiedenis bedacht worden, dat hij
niet tot in kleinigheden met een zeldzame zorg had bestudeerd. Met uitzondering van
Hallams vermaarde »Constitutional History" houdt Macaulay zich slechts ter loops
met den schrijver bezig; in een paarwoorden van goed- of afkeuring is het vonnis
opgemaakt, en terstond daarop volgt hij zijn eigen weg. De verscheidenheid van onder-
werpen, welke hij alzoo behandeld heeft, is om zoo te zeggen niets, vergeleken bij de
ontzettende belezenheid en kennis, welke hij bij elk dier onderwerpen aan den dag
legt; het was, alsof hij alles gelezen en niets vergeten had.

Wat den stijl van Macaulay in deze Essays over het algemeen betreft, kunnen wij
kort zijn. Het was bij uitnemendheid zijn stijl, eigenaardig, niet door vreemde woor-
den, of een afwijkende woordschikking, door het jachtmaken op effect of het gebruik
van gezochte beelden. Zijn deugden zijn kracht, leven, rijkdom, helderheid en bovenal
gezond echt Engelsch, iets wat heden ten dage een zeldzaamheid is geworden. De
kracht en gloed verflauwen nergens: misschien, dat hij, meegesleept dourzijn onweer-
staanbare drift, niet altijd de juiste kracht zijner woorden schroomvallig afwoog, en
hierdoor gaf hij wel eens aanstoot. Zij, die met belangstelling den voortgang en de
ontwikkeling van zijn stijl hebben gevolgd, hebben wellicht opgemerkt, dat de breede
stroom in \'t begin dreigt buiten de oevers te treden, maar in later dagen in krachtige,



		INHOUD.

		Biografie van Lord Macaulay....................151adz. I XIII EERSTE HOOFDSTUK.

		Bladz. Inleiding.............. I Brittanië onder de Romeinen .... 3 Brittanië onder de Saksers..... Bekeering der Saksers lot het Chris- tendom ............. 4 Invallen der Denen......... 7 De Noormannen.......... De verovering door de Noormannen 9 Verlies van Norraandije...... 10 Ineensmeltiug der volkstammen . . II Eugelsche veroveringen op het vaste land............... 13 Rozenoorlogen........... 15 Opheffing van het lijfeigenschap . . 17 Weldadige invloed van hei Roomsch Katholieke geloof........ De engelsche staatsgeschiedenis meestal met partijdigheid ge- schreven............. 19 Redenen, welke tot die partijdigheid aanleiding gaven......... Aard der middeleeuwsche beperkte monarchieën........... 21 Prerogatieven der vroegere engel- sche koningen.......... Beperkingen van die voorrechten. . 22 Gewapende tegenstand een gewoon middel van verzet in de middel- eeuwen ............. 25 Bijzondere aard der engelsche ari- stokratie............. 27 Dynastie der Tudors........ 29 De beperkte monarchieën der mid- deleeuwen doorgaans in onbe- perkte monarchieën veranderd . . 31 De Engelsche monarchie maakt hierop een zeldzame uitzondering. 32		Bladz. De hervorming en haar gevolgen. . 33 Oorsprong der anglicaansche kerk . 37 Eigenaardige geest dier kerk .... 38 Haar verhouding tot de kroon ... 39 De Puriteinen........... 42 Hun republikeinsche geest..... 43 Geen stelselmatige parlementaire te- genstand aan het bestuur van Eli- zabeth geboden......... 43 Geschil over de monopoliën .... 44 Vereeniging van Schotland en Ier- land met Engeland........ 45 Vermindering van Engelands in- vloed, na de troonsbestijging van Jacobus I............ 48 Leer van het goddelijk recht .... 49 Toenemende verwijdering tusschen de Staatskerk en de Puriteinen . . 52 Karel I bestijgt den troon; zijn ka- rakter .............. 58 Staatkunde der oppositie in het Huis der Gemeenten......... Rechtspetitie............ 59 Verkrachting der rechtspetitie ... 60 Karakter en plannen van Wenthworth Karakter van Laud......... 61 De Sterrekamer en de Hooge Com- missie .............. 62 Scheepsgeld............ 63 Tegenstand tegen het invoeren der liturgie in Schotland....... 64 Bijeenroeping van een nieuw parle- ment en ontbinding....... 66 Het lange parlement........ 68 De twee groote engelsche Staatspar- tijen ............... 69 De opstand in Ierland....... 73



		HOUD. Vtl Bladz. Ter dood brenging van Stafford. . 179 Algemeene verkiezingen in 1681 . Bijeenkomst van het parlement te Oxford; en ontbinding ...... 180 1 Torystische reactie........ 1 Vervolgingen tegen de Whigs. . . 182 Het charter der City opgeheven. . Samenzweringen der Whigs. ... 183 Ontdekking der Whigsche samen- zweringen ........... 185 Strengheid van het bestuur .... Opheffing van stedelijke charters . 186 Invloed van den hertog van York . 187 Halifax treedt tegen hen op ... . 188 Lord Guildford.......... 190 Staatkunde van Lodewijk..... 191 Staat der partijen aan het hof van Karel II, tijdens zijn over- lijden ............. 192
		IN Bladz Onstuimigheid van het nieuwe Huis der Gemeenten......... 164 Temple\'s regeeringsplan..... Karakter van Halifax....... 167 Karakter van Sunderland..... 169 Verdaging van het parlement ... 170 Habeas-corpus-acte........ Tweede algemeene verkiezingen van 1679............ 171 Populariteit van Monmouth .... Lawrence Hyde.......... 175 Sidney Godolphin......... Hevige strijd der partijen, ter zake van de uitsluitingswet..... 176 Oorsprong der benamingen van Whig en Tory......... 177 Bijeenkomst van het parlement; de uitsluitingswet door het Lager- huis aangenomen, en in het

		Hoogerhuis verworpen..... 178

		DERDE HOOFDSTUK.

		Bladz. Cheltenham............ 239 Brighton............. Buxton.............. Tunbridge Wells......... Bath............... 240 Londen.............. 241 De City............. 243 Het fatsoenlijk gedeelte der hoofd- stad .............. 246 Inrichting der policie in Londen . 251 Straatverlichting......... Whitefriars............ Het Hof............. 252 De koffiehuizen.......... 254 Moeijelijkheden van het reizen . . 257 Slechte staat der wegen...... 258 Diligenees............ 262 Straatroovers........... 264 Logementen........... 266 Brievenpost............ 267 Nieuwspapieren en dagbladen . . . 269 De Toeschouwer......... 271 Schaarschheid van boeken in bui- tengemeenten en steden..... 272 Opvoeding der vrouwen...... Letterkunde onder de heeren ... Invloed der fransche letterkunde . Onzedelijkheid der engelsche schoone litteratuur van dien tijd . 276 Staat der wetenschappen in Enge- land .............. 281
		Bladz. Groote veranderingen in den toe- stand van Engeland, sedert 1685 194 Bevolking van Engeland in 1685 . 195 De vermeerdering der bevolking in het noorden grooter dan in het zuiden............. 196 Staatsinkomsten in 1685..... 198 Krijgswezen........... 201 De zeemacht........... 206 De artillerie........... 212 Non-activiteits-kosten....... Kosten van het bestuur...... 213 Groote inkomsten der ministers en hovelingen........... Toestand van den landbouw ... 215 Delfstoffelijke rijkdom des lands . 219 Toenemende opbrengst der lande- rijen .............. 221 De landedellieden........ De geestelijkheid......... 225 De stand der Yeomen....... 232 De steden............. Bristol.............. Norwich............. 234 Andere provinciesteden...... 235 Manchester............ 236 Leeds............... Sheffield............. 237 Birmingham........... Liverpool............. 238 Badplaatsen............ 239



		INHOUD.		IX


		Bladz. Maatregelen der regeering om hem te bestrijden.......... 408 Zijn aanslag op Bristol...... 410 Hij ziet van dien aanslag af. . . . 412 Schermutseling te Philips Norton . 413 Neerslachtigheid van Monmouth . Zijn terugkeer naar Bridgewater. . 414 Het koninklijk leger vat post op het moeras van Sedgemoor. . . 415 Slag van Sedgemoor....... 418 Vervolgingen der opstandelingen . 423 Standrechtelijke executiën .... Vlucht van Monmouth...... Monmouth wordt gevangen ge- nomen ............. 425 Zijn brief aan den koning..... 426 Hij wordt naar Londen overge- bracht ............. 427 Zijn ontmoeting met den koning . 428 Zijn ter dood brenging...... 430 Zijn aandenken door het volk met liefde bewaard......... 434 Wreedheden der soldaten in het westen............. 436 Jeffreys begint de rechterlijke rond- reizc door het westen...... 440 Proces van Alice Lisle...... 441 De bloedige assisen........ 444 Abraham Holmes......... 447 Chrisroph Battiscombe...... De gebroeders Hewling..... 448 Vonnis van Tutchin........ 449 Deportatie van opstandelingen . . Inbeslagnemingen en afpersingen. 450 Hebzucht der koningin en der dames van haar gevolg..... 451 Grey............... 456 Cochr.ine............. 457 Storey .............. Wade, Godenough en Ferguson. . Jeffrey tot lord-kanselier verheven. 459 Proces en executie van Cornish . . Processen en executiën van Fernley en van Elizabeth Gaunt..... 461 Proces en executie van Bateman. . 462 Wreedaardige vervolgingen van de protestantsche afgescheidenen . 463
		Bladz. Schotsche uitgewekenen..... 371 De graaf van Argyle....... Sir Patrick Hume......... 373 Sir John Cochrane........ Fletcher van Saltoun....... Onverstandige handelwijze der schotsche uitgewekenen .... 374 Voorbereidende schikkingen tot landingen in Engeland en in .Schotland........... 375 John Locke............ 377 Maatregelen door de regeering ge- nomen, ter verdediging van Schotland........... 378 Onderhoud van Jakobus met de hol- landsche gezanten....... Mislukte pogingen om Argyle het uitzeilen te beletten....... Vertrek van Argyle uit Holland. . 380 Zijn landing in Schotland..... Geschriften tusschen Argyle en de overige hoofden der expeditie . 381 Openbare stemming in Schotland . 382 Verstrooijing van Argyle\'s strijd- macht ............. 385 Gevangenneming van Argyle . . . 386 Zijn executie........... 389 Ter dood brenging van Rumbold . 390 Dood van Ayloffe......... 392 Verwoesting van Argyleshire ... Vruchtelooze pogingen om Mon- mouth het verlaten van Holland te beletten........... 393 Zijn aankomst te Lyme...... 395 Zijn verklaring.......... Zijn populariteit in het westen van Engeland............ 396 Gevecht tusschen de rebellen en de militie te Bridport....... 398 Ontmoeting der opstandelingen met de militie te Axminster..... 399 Het bericht van den opstand te Londen ontvangen....... Loyauteit van liet parlement. . . . 400 Ontvangst van Monmouth te Taunton............ 403 Hij neemt den titel van koning aan 405 Zijn ontvangst te Bridgewater. . . 407



		GESCHIEDENIS VAN ENGELAND
		20


		kundigen ten aanzien van den weg, dien men behoorde te volgen, gansch uit- eenloopende meeningen geuit hadden, wilde het Huis der Gemeenten de be- raadslaging over het regentschap niet aanvangen, voordat al de voorbeelden, die men nopens dat onderwerp sedert de vroegste tijden in onze jaarboeken vindt opgeteekend, in goede orde bijeenverzameld waren. Erwerdencommis- siën benoemd tot het doen van onderzoek in de oude archieven van het Rijk. Het eerste voorbeeld, dat men aangeteekend vond, was van het jaar 1217\'); men hechtte veel gewicht aan de antecedenten van i326 \'), van 1377 ) en van 1422 *), maar het geval, dat met recht voor het meest toepasselijke ge- houden werd, was dat van 1455. Op die wijze hebben in ons land de duurste belangen der staatspartijen menigmaal van de uitkomst der nasporingen van geschiedvorschers afgehangen. Het onvermijdelijk gevolg hiervan was, dat de geschiedvorschers hun onderzoek met partijzuchtigen geest instelden. Het moet dus geen verwondering baren, dat zij, wier geschriften han- delen over de perken, bij Engelands aloude staatsregeling aan de voorrech- ten der kroon en aan de vrijheden des volks gesteld, doorgaans veel meer den toon van driftige en looze advocaten dan dien van onbevooroordeelde rechters aansloegen. Immers, zij handelden niet over een bloot bespie- gelende stoffe; het was hier om zaken te doen, die in rechtstreeksch en praktisch verband stonden met de gewichtigste en meest belangwekkende geschilpunten van hun tijd. Van het begin van den lang gerekten strijd tusschen de Stuarts en hun parlementen tot op den tijd, toen de aan- spraken der Stuarts geen vrees meer verwekten, waren weinig vragen be- langrijker dan die, of dat geslacht het rijk al dan niet in overeenstemming met de oude staatsregeling bestuurd had. Deze vraag kon alleen door terug- wijzingen naar de geschiedboeken der vroegere regeeringen beslist worden. Bracton en Fleta, de Spiegel der gerechtigheid en de notulen van het Parle- ment werden ijverig doorzocht; eenerzijds ten einde voorwendsels te vinden voorde tyrannie der Sterrekamer, en voor die van het Hoog Gerechtshof aan den anderen kant. Gedurende een lange reeks vanjaren trachtte eiken Whig- gezind geschiedschrijver te bewijzen, dat het engelsch bestuur, van ouds, op weinig na republikeinsch; terwijl elk geschiedschrijver van de Tory-partij wilde bewijzen, dat het nagenoeg despotisch geweest was. Met deze gevoelens doorbladerden de beide partijen de middeleeuwsche kronieken. Zij vonden beiden zonder moeite wat zij zochten; zij weigerden beiden hardnekkig geloof aan hetgeen niet met hun inzichten strookte. Den aanhangers der Stuarts viel het licht voorbeelden van tegen onderdanen gepleegde verdrukking aan te wijzen. De verdedigers der Rondhoofden kon-

		¹) De troonsbeklimming van Hendrik III, zoon van Jan zonder Land, op den leef- tijd van tien jaar. V. ^l) De erfopvolging van Eduard III, mede op uiterst jeugdigen leeftijd, onder het bestuur zijner moeder. ⁸) De troonsbeklimming van den elfjarigen Richard II. V. ") Het overlijden van Hendrik V, wiens zoon, (zie de aanmerking op blz. 15) Hendrik VI, op den leeftijd van negen maanden op den troon kwam, en later, in 1453 en 1455 aan vlagen van krankzinnigheid leed, die het instelleD van regentschappen tijdelijk noodig maakten. V.

		♦



		VOOR DE RESTAURATIE.
		21


		den even gereedelijk voorbeelden van onverschrokken en met goed gevolg aan de kroon geboden tegenstand aantoonen. De Torys haalden uitdruk- kingen uit oude geschriften aan, die bijna even slaafsch waren als die, welke men van Mainwarings \') kansel placht te hooren. De Whigs spoorden ge- zegden op, zoo driest en streng als Bradshaw ) er ooit op zijn rechterstoel had uitgesproken. De schrijvers der eene partij bewezen uit talrijke antece- denten, dat de koningen geheel buiten het gezag der parlementen geld afge- perst hadden; de schrijvers der andere partij noemden gevallen op, waarin de parlementen zich het recht hadden aangemagtigd koningen straf op te leggen. Zij, die slechts de eene helft dier argumenten lazen, moesten gelooven, dat de macht der Plantagenets even onbeperkt geweest was als die der sultans van Turkije; zij, die alleen de andere helft leerden kennen, moesten daaruit besluiten, dat de Plantagenets in werkelijkheid niet meer macht bezaten dan de doge van Venetië; en beide deze onderstellingen zouden evenzeer bezijden de waarheid geweest zijn. Aard ■\\<-r* midtlt-1- De oude engelsche regeeringsvorm behoorde tot een klasse eeuwMclie beperkte t i j, j t monarchieën, van beperkte monarchieën, die gedurende de middeleeuwen in het westelijk gedeelte van Europa ontstaan waren, en in weerwil harer onderlinge groote verscheidenheid, evenwel in vele opzichten punten van overeenkomst hadden. En dit moet ons niet bevreemden. De landen, waar deze monarchieën ontstonden, waren gewesten van hetzelfde groote en be- schaafde rijk geweest, en bijna gelijktijdig door telgen van een en dezelfde ruwe en krijgshaftige natie veroverd en onderworpen. Zij hadden zich tot één groot verbond tegen de Mohammedanen vereenigd. Zij waren leden van dezelfde trotsche en heerschzuchtige kerk. Hun staatsregelingen namen dan ook natuurlijk gelijke vormen aan. Hun instellingen waren voor een gedeelte aan het keizerlijk Rome, gedeeltelijk aan het pauselijk Rome en gedeeltelijk aan het oude Germanië ontleend. In elk dier rijken bestond een koning en de koninklijke waardigheid werd in allen strikt erfelijk. In elk dier rijken waren edelen aanwezig, die titels voerden, welke oorspronkelijk gestrekt hadden tot het aanduiden van militaire rangen. De ridderlijke waar- digheid, de regelen der wapenkunde waren hun allen gemeen. Men vond er overal rijk begiftigde geestelijke stichtingen, stedelijke corporatiën, die in het genot van groote vrijheden waren, en raadsvergaderingen, welker toestem- ming tot het wettigen van sommige openbare handelingen vereischt werd. rreropratieven der Onder deze onderling verwante staatsregeling werd de engel- vroegere engel- , ,,i sche koningen, sche van een vroeg tijdperk af met recht voor de beste ge- houden. De voorrechten van den souverein waren voorzeker zeer uitge- breid. De geest der godsdienst en de geest der ridderschap werkten samen om zijn waardigheid te verhoogen. Zijn hoofd was met de gewijde olie gezalfd. Het was voor den dappersten en edelsten ridder geen vernedering

		¹) Ouder Karel I, een der voornaamste verdedigers der leer van het goddelijk recht der koningen. ²) John Bradshaw bekleedde een rechterlijke betrekking te Londen, toen hij van wege het Parlement tot voorzitter van den bloedraad benoemd werd, die Karel I deed onthoofden.



		BIBLIOTHEEK UNIVERSITEIT UTRECHT

			A06000029449547B

		2944 954 7



		LORD MACAULAY.

		Thomas Babington Macaulay werd den 25 October 1800 te Rothley Temple in Leicestershire, het verblijf van zijn oom, Thomas Babington, geboren. Zijn vader, Zacharias Macaulay, woonde te Clapham; hij was een dier ernstige en vurige mannen, die met den heer Wilberforce aan de spits stonden van de krachtige godsdienstig: beweging, welke spoedig op de fransche omwenteling volgde, en die de nakomeling- schap steeds vereeren zal, omdat zij behoorden onder de vroegste en standvastigste bestrijders van den afrikaanschen slavenhandel, onder de onvermoeide voorvech\'.ers van de emancipatie der negers in onze koloniën. Het voortdurend bespreken van deze belangrijke punten, waarin de heiligste rechten der menschelijke vrijheid zoo na be- trokken waren, is ongetwijfeld niet zonder invloed gebleven op de vorming van het jeugdig gemoed van Macaulay Wellicht heeft hij aan zijn geboorte en huiselijke leiding eenigermate die gemakkelijkheid te danken, waarmee hij, hoewel altijd zonder over- drijving, bijbelsche uitdrukkingen in zijn schriften wist te lasschen. Het ligt voor de hand, dat de verhalen omtrent zijn veelbelovenden aanleg in zijn vroegste jeugd, van zijn kiuderproeven in dicht en ondicht niet spoedig vergeten zouden worden bij een sterke godsdienstige partij, die door onderlinge samenstemming nauw aaneengesloten was en haar vertakkingen over het geheele land had. De faam, die van den jongen Macaulay uitging, drong ook door tot de ooren van Ilanna More en nadat zij een bezoek van hein had ontvangen, sprak die hoogepriesteres der broederschap in een hoogst merkwaardigen brief, die nog bestaat, een orakel uit, zijn toekomstige groot- heid voorspellende. Na eenige jaren het onderwijs te Clapham te hebben genoten, werd hij op den leeftijd van twaalf jaren aan de zorgen van den weleerwaarden heer Preston toevertrouwd, eerst te Shelford, later dicht bij Buntingford, in de nabijheid van Cambridge. De heer Preston schijnt een geloerd en helder man te zijn geweest; hij moet uitmuntend onderricht hebben gegeven in het verklaren van grieksche en latijnsche schrijvers, want onder zijn leiding werd Macaulay een grondig literator. De heer Preston deed meer: hij wist die liefde voor de groote schrijvers der oudheid aan te kweeken zonder welke alle studie onvruchtbaar en zonder blijvende waarde is. Hij was boven- dien diep doordrongen van de waarheid der stelling, dat niets zoozeer scherpt en ont- wikkelt als zelfwerkzaamheid en eigen onderzoek. Had hij eenmaal den weg gewezen, den schok gegeven, terstond liet hij den leergierigen jongeling aan zijn eigen werklust over. De schcoljongtn zond een onderteekende verdediging van den «Roman" aan het hoogst ernstig dagblad van zijns vaders vrienden: »the Christian Observer," en had het genoegen ze te zien opnemen. De onverzadelijke zucht naar romans is hem zijn heele leven door bijgebleven; hij heeft de gansche reeks niet alleen van engelsche, maar ook van buiteniaudsche verdichte verhalen verslonden; en de groote historie- schrijver heeft later geen reden gehad om den daaraan besteden tijd als verloren te beschouwen. Maar de indrukken ook, die hij van ernstiger en degelijker lectuur ont- ving, waren even onuitwischbaar. Zijn bewondering voor de nooit geëvenaarde schrij- vers van Griekenland en Rome steegmet ieder jaar vanzijn leven. Homerus, Thucydides



		en Tacitus behoorden tot zijn huisvrienden, en geen dag bijna ging voorbij, zonder dat hij zich met een hunner onderhield, en ongetwijfeld hebben zij zonder hem zijn oor- spronkelijkheid te ontrooven een krachtigen invloed op zijn stijl uitgeoefend. Onder de vrienden van zijn vader, die met dezen dezelfde richting in het godsdienstige waren toegedaan, behoorde Izaak Milner, een man, die op een hoogst zeldzame wijze een niet gewone mate van wiskundige kennis, van krachtige evangelische overtuiging en een onuitputtelijke vroolijkheid in zich vereenigde. Tijdens zijn bezoeken aan Milner te Cambridge vatte Macaulay die warme genegenheid op voor de universiteit, die even als zijn andere sympathieën met de jaren scheen aan te groeien. Op zijn negentiende jaar begon hij zijn studie in Trinity College. Cambridge. Zijn loopbaan te Cambridge was niet zóó schitterend, als zijn vrienden in hun levendige verbeelding zich hadden voorgespiegeld. Hij had een bepaalden weerzin in de mathematische vakken, ofliever, hij liet zich medesleepen door zijn voorliefde voor andere, hem meer bekorende studiën. Later heeft hij meermalen zijn leedwezen over dien tegenzin uitgedrukt: hij erkende ten volle het gewicht, om niet te zeggen, de onmisbaarheid van die studie om een opvoeding te voltooien. Zelfs zijn geleerdheid, hoogst waarschijnlijk uitgebreider dan van een zijner tijdgenooten, mist die afronding en die juistheid, welke alleen aan onze groote openbare scholen te verkrijgen zijn. Intusschen werden hem twee prijzen toe- gekend voor engelsche verzen en zag hij zijn vurigsten wensch vervuld, toen hem het Fellowship van Trinity College werd aangeboden. Deze eervolle onderscheiding deed nog op het laatst van zijn leven zijn hart van rechtmatigen trots zwellen. Twee zijner sterkste gevoelens werden er door bevredigd: zijn liefde voor Cambridge en zijn ver- langen naar een onafhankelijk bestaan, dat hem in de gelegenheid zou stellen zijn eigen weg te volgen. Zijn leven lang heeft hij op de onschatbare voordeden gewezen van die instellingen voor jonge mannen van grooten aanleg en ijver, maar van beperkte middelen, en verzette hij zich met alle kracht, die in hem was steeds tegen elke ver- andering in de universiteits-inrichting, welke het aantal dier stichtingen mocht willen verminderen, waarvan, zooals hij uit de onuitputtelijke bron van zijn nooit falend ge- heugen kon aantoonen, een groot aantal onzer eerste staatsmannen gebruik hadden gemaakt. De rechten was het vak dat hij koos. en waaraan hij ook een tijdlang zijn beste krachten wijdde, maar de letteren waren het recht toch te machtig. Zonder twijfel heeft zijn rechtsstudie voor hem onschatbare waarde gehad; zij was inderdaad onmisbaar voor zijn geschiedkundige geschriften en zou bovendien nog vruchten afwerpen in een werkkring, dien hij zich in zijn opgewondeuste droomen nauwelijks had kunnen voor- stellen. Door de vriendelijke tusschenkomst van den helderzienden lord Lyndhurst werd hem de aanzienlijke betrekking van »Commissi.oner ofBankrupt" I) opgedragen; ongetwijfeld hadden de naam, dien hij zicli te Cambridge had gemaakt, en de groote verwachting, die men van hem koesterde, de aandacht op hem gevestigd; desniettemin had hij aan de letteren zijn eerste optreden in het openbaar leven te danken. Op het veld der schoone letteren had hij de riddersporen verdiend met kleine bijdragen voor een magazijn, »Knight\'s Quarterly", dat niet algemeen verspreid was, maar hoofd- zakelijk door eenige van zijn vrienden uit Cambridge ondersteund werd: daar ver- schenen enkele van zijn schoonste balladen. Eensklaps vertoonde hij zich in zijn vollen glans; zijn studie over Milton in de Edinburgh Review wekte levendiger belangstelling dan eenig ander artikel, niet onmiddellijk met staatkundige vraagstukken van den dag verbonden, ooit te voren had gedaan. Zich op het terrein wagende in hetzelfde tijd- schrift met den schitterenden Jeffrey, den krachtigen en spottenden Brougham, den onnavolgbaar geestigen Sidney Smith, om niet eens te gewagen van de beroemde mannen, die hun arbeid plaatsten in den politieken tegenstander, Quarterly Review, had de jonge man de eerste reis terstond zijn eigen weg gevonden Door zijn veel- omvattende kennis, de oorspronkelijkheid en stoutheid zijner opvattingen, door zijn grondige bekendheid met de gansene geschiedenis en den belangrijken tijd van Miltons leven, door zijn levendige schildering, zijn gelukkige woordenkeus en wendingen scheen hij. de nog onervaren penvoerder, een gansche omwenteling gebracht te hebben 1) TAe r\'iMil of Hankruptry, een rechtbank ingesteld om de zaken te regelen van ongelukkige, insolvente handelaars. Se rechters dragen den naam van nCoiuuiissioner" en staan, wat hun rang betreft gelijk met de randsheeren van de hoosere hoven. How we are governcd. W. A. Holdsworth. 163



		in de tot dusverre heerschende wetten en regelen voor de samenstelling van tijdschrift- artikels. Tot dien tijd toe hadden behoudens enkele loffelijke uitzonderingen de artikels zich hoofdzakelijk bepaald tot aankondigingen, min of meer uitgebreid, van nieuwe boeken, en tot het bespreken van politieke kwestiën en de geschilpunten van den dag. Maar na het stuk over Milton verlangden de artikels beschouwd te worden als grondige studiën over de geschiedenis van een belangrijk tijdperk, over het leven van een be- roemd man, over de geschriften, den invloed, de verdiensten van de uitnemendsten in den lande. Van een bloote aankondiging was het een historische, biografische, filoso- sche studie geworden. Dit artikel werd weldra gevolgd door andere, van gelijke of soms nog grooter voor- treffelijkheid: allen gaven nieuwe bewijzen voor des schrijvers belezenheid, voor zijn onafhankelijkheid van oordeel, voor de verbazende schatten van zijn geheugen. Het kon niet anders, of de jonge whig van onberispelijken wandel, die gezien was bij zijn vrienden, en in de dispuutzaleu te Cambridge zich door zijn welsprekendheid reeds eenige vermaardheid had verworven, de erkende schrijver van zulke artikels in een of twee van de beste tijdschriften, moest de aandacht van zijn partij trekken en haar de schoonste hoop voor zijn toekomst doen opvatten. Zoo ooit eeD edelman een waar en helderziend beschermer van kunst en wetenschap is geweest, die zich alleen door zijn liefde voor de letteren liet leiden, is het lord Lansdowne geweest. Deze bood den schrijver van de bewonderenswaardige artikels in de »Edinburgh Review" een zetel aan in het Lagerhuis. Natuurlijk aarzelde Macaulay geen oogenblik; zijn politieke overtuiging was tot in kleinigheden geheel in overeenstemming met die van lord Lansdowne. Weinig staatsmannen zijn zoo onwrikbaar trouw gebleven aan hun eerste politieke gevoelens als lord Macaulay. Ontegenzeggelijk kan een omkeer in staatkun- dige meeningen, zoodra die gegrond is op een geheel belangelooze overtuiging, een der edelste daden van zedelijken moed zijn. een daad, waardoor men zich doorgaans aan wreede miskenning en harde veroordeeling blootstelt. De beste menschen worden wijzer naarmate hun jaren klimmen. Maar Macaulay is deze beproeving bespaard ge- bleven, nooit is hij tot die smartelijke zelfopoffering geroepen. Hij was een liberaal in den edelsteu en ruimsten zin des woords: sommigen zijn thans van oordeel, dat hij te ver ging, anderen, dat hij halverwege bleef staan; maar zoo lang hij leefde, heeft hij nooit geweifeld, de grens, welke hij trok tusschen grondwettige vrijheid en volksre- geering in zijn eerste redevoeringen over de hervorming der kieswet is volmaakt dezelfde, die hij later aangaf in een merkwaardigen brief over de vooruitzichten en het vermoedelijk lot der Vereenigde-Staten in Amerika. Vier jaar, nadat hij voor het eerst in rechterlijke betrekking was opgetreden, werd hij tot lid van het parlement voor Calme gekozen, 1830. Zijn openbaar leven nam nu een aanvang, en het zal wellicht niet ondoelmatig zijn het in zijn verschillende open- baiingen van staatsman, redenaar, dichter, geschiedkundige en essayist hier kortelijk te beschouwen. Bij zijn optreden in het parlement had hij te veel gezond verstand, te veel ontzag voor zijn meerderen in jaren en ervaring om zich dadelijk in de voorste gelederen te vertoonen; hij wist, dat zijn gehoor aldaar in den regel billijk was, schoon soms nog te veel door voor- of tegeniugenomenheid beheerscht, en bovenal hoogst gevoelig voor mannen van verdiensten, die zich wilden opdringen en te veel op hun krachten steunende dadelijk zochten te schitteren. Tot de hervormingswet vergenoegde hij zich met slechts bij enkele gelegenheden de kracht zijner wapenen te beproeven; hij hoedde zich wel zijn kruit te verschieten bij kleine schermutselingen over onbeduidende onder- werpen; voor dat zeer gewichtig vraagstuk der hervormingswet van 1832, bewaarde hij zijn beste krachten. De naam, dien hij zich bij die debatten verwierf, verzekerde hem een zetel in het parlement; in December 1832 werd hij gekozen door de welva- rende en volkrijke stad Leeds, die door de hervormingswet kiesrecht had bekomen. In 1834 kwam er een hoogst belangrijke en zeker even onverwachte verandering in zijn vooruitzichten, die wellicht van beslissenden invloed op zijn volgende loopbaan zou zijn. In 1832 had hij de betrekking van secretaris bij the Board of Control 1) aan- 1) Baard of Control. Het bestuur van Britsch-Iudië was voorheen in handen van een lichaam, de Oost-Indische Compagnie genaamd, maar onderworpen aan het toeïieht van het britsen parlement, door luiadel van »tue board pf Control", welks voorzitter lid vai het ministerie was. Macquay. Element of geograuhy. 177,



		genomen; in die kwaliteit hield hij in dat jaar een rede over de hernieuwing van het indische charter, een rede, die niet ten onrechte met Burke\'s voortreffelijkste voor- drachten mag worden vergeleken. In breedte en juistheid van opvatting kan zij gezegd worden den vermaarden redenaar te evenaren, in volledigheid en nauwkeurigheid hem te overtreffen, in rijkdom van gedachten en in zeggenskracht met hem te wedijveren; natuurlijk had zij, daar de aanleiding geheel verschillend was, niets van de hartstoch- telijkheid, de heftige veroordeeling. welke Burke\'s ontboezemingen kenmerken; maar zij lei de getuigenis af voor den helderen blik van den staatsman, voor zijn wijsgeerig nadenken. Deze redevoering op zichzelve scheen hem al aanstonds aan het gouver- nement aan te wijzen als den man, die deel behoorde te hebben in den nieuwen Raad, benoemd om een wetboek voor Indië samen te stellen; spoedig volgde het aanbod. Het ruime veld van Indië moest voor hem veel aantrekkelijks hebben, het was hem een verblijdende gedachte wellicht eenmaal als de wetgever te worden van dat zoo wondervolle koninkrijk Hij had veel vrienden, vooral de familie Grant, die in nauwe betrekking tot Indië stonden. Inlusschen zijn overwegingen van finantieëlen aard, schoon in geenen deele geidzuchtige overwegingen, op zijn besluit van beslissenden invloed geweest. Door eenige jaren een betamelijke spaarzaamheid te betrachten kon hij voor zijn toekomst zorgen en zich een onafhankelijk bestaan verzekeren. Bovendien bestond er nog een andere drijfveer: zijn familie was nooit zeer vermogend geweest; hij hoopte haar leven wat te kunnen veraangenamen en de belangen te kunnen bevor- deren van hen, met wie hij door de banden van een zeer hartelijke genegenheid vereenigd was: een aangename plicht, waarvan hij zich zijn leven lang met de grootste edelmoedigheid heeft gekweten. In Indië nam hij zijn plaats als lid van den Raad, en als voorzitter van de Commissie voor de wetsherziening. Sommigen hebben gemeend, ja zelfs ook beweerd, dat deze zending zonder eenig nut is geweest, de uitkomst intusschen heeft hen beschaamd, nu nog werpt zij de heerlijkste vruchten af. Na lang, misschien onvermijdelijk uitstel, na herhaalde herzieningen, heeft het indisch strafwet- boek, aan welks samenstelling hij een zeer belangrijk deel nam en dat hij met hoogst gewichtige aanteekeningen voorzag, behoudens enkele, niet veel beduidende wijzigin- gen, sedert Januari 1862 door geheel Britsch-Indië kracht van wet gehad. Macaulay\'s deel aan dit groote werk, vooral zijn opmerkingen worden ten hoogste geprezen door hen, die recht hebben over zulke zaken te oordeelen, en zij schromen niet te zeggen, dat zijn aanspraak op den naam van grondig rechtsgeleerde hoofdzakelijk op dezen arbeid steunt. Kort na zijn terugkomst in Engeland, 1838 werd hij in Januari 1840 met bijna algemeene stemmen tot vertegenwoordiger van de stad Edinburgh gekozen; dezen zetel bekleedde hij ongestoord tot Juli 1847. Hij Was reeds tot lid beuoemd van den geheimen staadsraad en de betrekking van secretaris van oorlog had hij aangenomen. Hij was secretaris van oorlog niet een plaats in het Kabinet van 1839 tot 1841, en, toen zijn vrienden weer aan het bestuur kwamen, werd hij in Juli 1846 Betaalmeester van het leger. Gedurende dit tijdperk van zijn leven evenwel duurde de groote inwendige strijd voort; aan den eenen kant brandde hij van een edel verlangen om zijn vaderland nuttig te zijn, haakte hij naar onderscheiding in de parlementaire en politieke loopbaan, aan den anderen lachte hem de muze toe, die niet gaarne een medeminnaar naast zich gedoogt; de strijd was zwaar en bijwijlen dacht het hem een loffelijker eerzucht te zijn, zoo hij trachtte de schatten der engelsche letterkunde, de werken der engelsche gedachte met een geschrift, het engelsche volk in alle deelen waardig, te verrijken. Op zijn ministerie te Whitehall, op de banken van het Lagerhuis, te midden van de luide toejuichingen of de stille bewondering van het parlement, was zijn hart op zijn studeerkamer bij zijn geliefde boeken. Hij wenschte voor zich niet zoo zeer een plaats onder de groote parlementaire leiders en de beroemde staatsmannen van het land, als wel ouder de onsterfelijke schrijvers in dicht en ondicht, de Miltons, de Clarendons, de Addisons, de Gibbons. Het publiek, dat hij voor zich verlangde was de ruime uit- gestrekte wereld, waar de engelsche taal wordt gesproken, de roem die alleen uitster- ven kon tegelijk met den ondergang der engelsche letteren. Al den tijd buiten Engeland doorgebracht, op zijn reis naar Indië zoowel als op zijn terugtocht naar het vaderland, alle vrije oogeabikken gedurende zijn parlementaire loopbaan en zijn leven in staats-



		betrekkingen, besteedde hij, voor zooverre zijn drukke bezigheden hem toelieten, aan het verzamelen van schatten van kennis, schatten die zijn verbazend ontvankelijk en sterk geheugen niet bezwaarden. Als een merkwaardig bewijs voor de uitgebreidheid zijner lectuur mogen wij hier vermelden, dat onder dé boeken, welke hij met zich naar Indië nam, de vele en lijvige deelen zich bevonden van St. Chrysostomus werken. Het nog haast geheel zuiver en welluidend Grieksch en hun belangrijkheid voor de ge- schiedenis en verschillende godsdienstbegrippen deden hem een boek ten einde bren- gen, dat weinig godgeleerdeu van beroep hebben doorgeworsteld; en als een toelich- ting op de benijdenswaardige kracht van zijn geheugen mogen we ons hier beroepen op zijn eigen getuigenis - en geen sterveling was minder dan Macaulay tot groot- spraak geneigd - dat, zoo Miltons groot gedicht verloren was geraakt, hij zich vleide althans de eerste boeken van «Paradise Lost" geheel te kunnen opschrijven. Die hevige inwendige strijd, die wellicht onverzoend had kunnen blijven, vond onverwacht en ongezocht een oplossing. Bij de verkiezingen in 1847 werd Macaulay, ofschoon kandidaat, te Edinburgh niet herkozen; en het kan niet geloochend worden, schoon zij, die Macaulay bewonderen, hem hun liefde en achting er niet om zullen onthouden, dat hij voor een gedeelte zelf de oorzaak was van deze teleurstelling. Het gold een godsdienstkwestie, waarin Edinburgh, trouw aan zijn oude schotsche voor- ooideelen, bekrompen en partijzuchtig oordeelde. Macauluy kon niet worden overreed om toe te geven of te plooien, met open visier wilde hij strijden en op verontwaar- digden toon verweet hij zijn kiezers hun bekrompen en in zijn oog schandelijke dweep- zucht. Ongetwijfeld heeft hem zijn nederlaag toen ter tijde smartelijk aangedaan. Hij was wellicht niet geschikt voor, zeker niet gewend aan het ruwe harde werk van kiezers op te jagen en den volkswaan te vleien; hij was bedroefd over de trouweloos- heid of lauwheid zijner vrienden, hij schaamde zich, gelijk hij openlijk verklaarde, over de schande welke Edinburgh vrijwillig over zich bracht. In een treffend gedicht, onlangs in \'t licht gegeven, waarin men eenige van de mooiste in onze taal geschreven koeplelten vinden kan, gaf hij onbeschroomd lucht aan de gevoelens van verontwaar- diging en smart, die hem vervulden. Intusschen de groote strijd nu was geëindigd: hij was vrij, hij was losgemaakt van het parlementair, van het openbaar leven. Hij kon met eer en waardigheid tot de ongestoorde en onbelemmerde beoefening der letteren terug- keeren; van uu af was het studeervertrek het tooneel zijner werkzaamheid. De muze had gezegevierd, vooitaan zou zij de onverdeelde gebiedster van zijn liefde zijn, zijn eenige groote belooning. Eenige jaren later heeft Edinburgh het gepleegd onrecht op edele wijze zoeken goed te maken: bij de verkiezingen in 1852 heeft het Macaulay gekozen, zonder dat hij zich kandidaat had gesteld, zonder dat het hem een cent kostte, ja zelfs, zonder dat hij zich in persoon behoefde te vertoonen; hij had niets te doen dan zijn benoeming aan te nemen en te bedanken voor het bewijs van vertrouwen. Hij zat voor Edinburgh van Juli 1852 tot 1856, maar hij zat zonder de warme belang- stelling van vroeger, zonder den minsten wensch naar onderscheiding of een staats- ambt; hij sprak zelden, maar nooit zonder gevolg. In 1856 zag hij zich om zijn gezondheid genoodzaakt de eervolle betrekking neer te leggen. Andere eerbewijzingen, zoodanige echter, die meer eigenaardig in de geletterde en wetenschappelijke weield te huis behooren, verbeidden hem. De meeste instellingen van wetenschap in Enge- land, zoowel als in \'t buitenland, beijverden zich hem het eerelidmaatschap aan te bieden: in 1857 weid hem de pruisische orde van verdiensten toegekend en in dat- zelfde jaar behaagde het Harer Majesteit, de koningin, hem in den hoogen adel op te nemen en tot pair van Engeland te benoemen een wel verdiende hulde aan zijn edel en vlekkeloos karakter en buitengemeenen letterkundigen roem, en een daad van ko- ninklijke gunst, even onverwacht als ten hoorjste toegejuicht door allen, wier bijval in deze zaak van eenige waarde kan zijn. Tot dusver hebben wij een oppervlakkige schets gegeven van lord Macaulay\'s ge- schiedenisals staatsdienaar, als rechtsgeleerde, als volksvertegenwoordiger: we moeten thans nog enkele opmerkingen hier bijvoegen om hem als redenaar te doen kennen. Het is opmerkelijk, hoe zelden in dit land de vermaarde, zijn gehoor wegsleepende redenaar, in het parlement of voor de balie, en de groote schrijver in denzelfden per- soon zich vereenigd hebben. Bolingbroke, Burke en Macaulay staan nagenoeg alleen. Zoo al de geschriften van Chatham, Pitt, Fox, Erskiue en Peel vernietigd waren, zou



		de wereld geen groot verlies hebben geleden. Macaulay heeft er nooit aan gedacht zijn naam te gronden op zijn parlementaire redevoeringen, hij zou ze volgaarne hebben laten rusten in het schaars bezocht kerkhof van het parlementair archief: maar hij werd door een vrijbuiter van een boekverkooper tot de uitgave genoodzaakt; deze drukte er enkele van, zijdelings te kennen gevende er toe gemachtigd te zijn, maar zij krioelden van fouten, waren slecht geschreven, vol valsche redeneeringen en ver- gissingen omtrent gebeurtenissen en personen, al te maal gruwelen voor Macaulay\'s gekuischten smaak en helder oordeel; hierdoor zag hij zich in de noodzakelijkheid gebracht een beter en geloofwaardiger uitgave te bezorgen. Wel beschouwd, kunnen wij dien eerloozen vrijbuiter geen boos hart toedragen, maar zullen hem nog dank moeten weten voor zijn onbeschaamd bedrijf. Naar al wat verscheiden toehoorders ons hebben medegedeeld, was Macaulay\'s voordracht veel te snel om een blijvenden indruk te maken; ook miste zij afwisseling en stembuiging; zelfs de meest geoefende snelschrijvers zaten te hijgen en konden hem onmogelijk bijhouden; hoe moet het dan gesteld zijn geweest met het zooveel doffer en trager begrip van het meerendeel der leden? Niettemin verhoogt dit slechts onze verbazing, dat redevoeringen, zoo zaakrijk, zoo diep doordacht, zoo vol beelden en historische toespelingen, hoewel zij geenszins den indruk maakten van gememoriseerd te zijn, in zulk een geweldige en nooit weife- lende vaart, met zulk een ontzettende vlugheid konden worden uitgesproken. Om ze met vrucht te genieten, lezen wij voor ons ze bij voorkeur langzaam, woord voor woord, en wij kunnen ons moeielijk voorstellen, dat zij minder bedaard werden voor- gedragen. Meermalen is de vraag geopperd, of Macaulay een meester in het debat ge- weest is of ooit zou hebben kunnen worden. Voortreffelijkheid in dat vak wordt, met uitzondering van zeer enkele voorbeelden alleen door lange oefening verkregen. Toen Macaulay in het parlement kwam, waren de eerste plaatsen bezet door mannen van gevestigden naam en invloed, van langjarige parlementaire ervaring. Zelfs zoo hij zich geroepen had gevoeld zich meer op den voorgrond te plaatsen, mag nog betwijfeld worden of het hem ooit gelukt zou zijn. zijn onstuimige kracht te breidelen of zijn bruisenden woordenstroom te stremmen. Het zou hem moeite hebben gekost zijn ant- woorden in deftige, behoedzame, voorafgewogen bewoordingen te kleeden; hij zou de betoogen zijner tegenstanders aan flarden hebben gescheurd, maar hij zou het niet hebben kunnen doen zonder er een tal van nieuwe gronden tegen aan te voeren, en zou zoodoende de uitwerking van zijn eigen weerlegging hebben verlamd. Intusschen is het opmerkelijk, dat bij twee gelegenheden een redevoering van Macaulay feitelijk op de stemming in het Huis, iets wat uiterst zelden gebeurt, een beslissenden invloed uitgeoefend en den afloop der zaak in zijn geest bepaald heeft. In het Huis der Lords heeft Macaulay geen enkelen keer het woord gevoerd; hij ging er, gelooven wij, meer- malen heen met het vast voornemen om te spreken, maar een of andere onverwachte wending in de discussié\'n sneed hem de gelegenheid af; zijn vrienden, die den wan- kelenden toestand zijner gezondheid te dier tijde kenden, verheugden zich bijkans over hun teleursteling. Zijn roem als dichter heeft Macaulay, met uitzondering van de koepletten, hier boven vermeld en nog een paar kleine gedichtjes, hoofdzakelijk te danken aan zijn ballades, zijn legenden van «Rome", zijn «Armada", zijn » Cavalier" »enCromwellian", zijn »Jvry en Moncontour". Zijn onbegrensde kennis, de onbekrompen wijze, waarop hij uit de voorraadschuren van zijn wel vooizien geheugen telkens nieuwe beelden te voorschijn bracht, zou hem wellicht, zoo hij den voet op eenig ander gebied der poëzie had gezet, van den rechten weg hebben doen afdwalen. Maar het ware karakter der ballade, van volkspoëzie, waarvoor hij een hartstochtelijke liefde koesterde, is een- voud eenvoud evenwel, zeer goed bestaanbaar met levendige schilderingen, met de schitterendste kleurenpracht. Haar voortreffelijkheid bestaat vooral in gedurige be- weging, in korte, snelle overgangen, in treffende toestanden, bovenal in leven, een rusteloos, krachtig leven; de dichter behoort zijn onderwerp en zijn taal geheel en al meester te zijn; geen woord te veel mag hij gebruiken en steeds moet hij woorden kiezen die tot in het hart doordringen en zich voor altijd in het geheugen vastprenten; hij moet het oor boeien en een niet uitstervende trilling nalaten. De populariteit van Macaulay\'s ballades is het beste bewijs voor haar uitnemendheid, hoezeer diezelfde populariteit niet met hetzelfde recht als maatstaf van voortteftelijkheid aan dichtvoort-



		brengselen van een hooger soort mag worden aangelegd. Dante, William Shakespeare vorderen, zullen zij naar waarde worden geschat, een ontwikkeld, nadenkend, verlicht lezer; de ballades kunnen gerust aan het algemeen stemrecht worden overgelaten. Zelfs in zijn vermaarde «Essays" had Macaulay aan de door hem gestelde eischen volgens zijn reening niet behoorlijk beantwoord, en hij scheen geneigd ze in het lijvig tijdschrift begraven te laten, waarin hij ze eerst had geplaatst. In dit geval was het de vereerende bewondering van het publiek, niet het lage winstbejag van een boekver- kooper, die tot hun afzonderlijke uitgave deed besluiten. Amerika gaf het voorbeeld, de eerste verzameling werd bijeengebracht om de loffelijke belangstelling te bevredi- gen van hen, die onze taal en onze letterkunde over een vastlaud zoeken te verbreiden, in vergelijking waarmede ons eiland maar een stip in den oceaan is. Hoe vleiend deze hulde ook was, amerikaansche uitgaven zijn niet blindelings te vertrouwen, en boven- dien beperkt tot haar eigen land. De behoefte deed zich ook in Engeland gevoelen, en weldra volgde in korte tusschenruimten de eene uitgave op de andere. Over die »Essays", welke, hun grondigheid en omvang in aanmerking genomen, eigenlijk ten onrechte zoo genoemd worden, kunnen wij hier natuurlijk niet in \'t breede uitweiden. Het zijn eerder wijsgeerige of historische onderzoekingen en zij wekken onze bewon- dering in de eerste plaats .door hun groote verscheidenheid en door het ruime veld, dat zij bestrijken. In sommige worden de diepzinnigste vraagstukken behandeld de wijsbegeerte van Baco. de wet der bevolking tegen den heer Sadler en wat de utilila- riaansche filosofie wordt genaamd. Dit Essay heeft Macaulay met zijn edele bezadigd- heid en zelfbeheersching in zijn eigen verzameling niet willen opnemen, niet omdat hij meende een enkel woord of een enkele redeneering te moeten intrekken, of de gestrengheid van zijn oordeel over de meeningen, welke hij had bestreden, billijker wijze zou behooren te verzachten, maar omdat hij zijns inziens niet voldoend recht had laten weervaren aan de goede bedoelingen en het edel karakter van zijn tegenstan- der, wijlen den heer MUI. Sommige zijner Essays behooren tot het gebied der letter- kundige kritiek; in deze zocht hij treffende en scherpe opmerkingen te ontwikkelen over de levensbeschrijvingen van vermaarde schrijvers, hun omstandigheden en plaats in de maatschappij; en de artikels over Dryden, de komediedirhters onder Karel II, Temple, Addison, Johnson en Byron zijn juweeltjes, waarin de leerrijkste en onder- houdendste beschouwingen worden aangetroffen omtrent de tijden waarin zij leefden, zoowel als over de innerlijke waarde hunner geschriften. De meerderheid evenwel, en naar onze bescheiden meening, de beste van de Essays zijn die, welke tot de ge- schiedenis behooren, enkele tot de geschiedenis van Europa: Macchiavelli, Ranke\'s Leven der Pausen, Frederik de Groote, Mirabeau, liarrère. In deze laatste twee zijn vooral zijn oordeelvellingen over de daden en de mannen der fransche omwenteling hoogst merkwaardig. Maar de belangrijkste en grondigste blijven altijd die over de engelsche geschiedenis. Onmiskenbaar was dit het onderwerp, waarover hij het langst nagedacht en dat hij met de grootste nauwgezetheid onderzocht had. Er kan nauwelijks eenig gewichtig tijdperk, althans in onze la\'ere geschiedenis bedacht worden, dat hij niet tot in kleinigheden met een zeldzame zorg had bestudeerd. Met uitzondering van Hallams vermaarde »Constitutional History" houdt Macaulay zich slechts ter loops met den schrijver bezig; in een paarwoorden van goed- of afkeuring is het vonnis opgemaakt, en terstond daarop volgt hij zijn eigen weg. De verscheidenheid van onder- werpen, welke hij alzoo behandeld heeft, is om zoo te zeggen niets, vergeleken bij de ontzettende belezenheid en kennis, welke hij bij elk dier onderwerpen aan den dag legt; het was, alsof hij alles gelezen en niets vergeten had. Wat den stijl van Macaulay in deze Essays over het algemeen betreft, kunnen wij kort zijn. Het was bij uitnemendheid zijn stijl, eigenaardig, niet door vreemde woor- den, of een afwijkende woordschikking, door het jachtmaken op effect of het gebruik van gezochte beelden. Zijn deugden zijn kracht, leven, rijkdom, helderheid en bovenal gezond echt Engelsch, iets wat heden ten dage een zeldzaamheid is geworden. De kracht en gloed verflauwen nergens: misschien, dat hij, meegesleept dourzijn onweer- staanbare drift, niet altijd de juiste kracht zijner woorden schroomvallig afwoog, en hierdoor gaf hij wel eens aanstoot. Zij, die met belangstelling den voortgang en de ontwikkeling van zijn stijl hebben gevolgd, hebben wellicht opgemerkt, dat de breede stroom in \'t begin dreigt buiten de oevers te treden, maar in later dagen in krachtige,



		schoon nu beteugelde en geregelde vaart voortloopt. Zijn rijkdom van woorden ver- leidde hem nooit tot gezwollenheid of aziatische bombast, nooit zocht hij een sieraad, alleen ter wille van het sieraad; en, wat zijn helderheid aangaat, men mag misschien een zin van Macaulay tweemaal willen overlezen om de volle kracht te genieten, om hem te hegrijpen is het nooit noodig. Zijn Engelsch is zuiver, beiden in zinbouw en woordenkeus, zuiver tot op kieskeurigheid af: niet dat hij eenvoudige dagelijksche woorden versmaadde of niet zou willen gebruiken, integendeel hij had diepe minach- ting voor wat de achtbaarheid der geschiedenis wordt genaamd, die zich schamen zou zich van de gewone menschentaal te bedienen, maar elk woord dat hij nam moest echt engelsch zijn; geen uitdrukking zou hij hebben willen neerschrijven, die niet gewaarmerkt was door het volksgebruik, of door het gezag van erkende engelsche scli rij vers. Deze Essays intusschen waren slechts een voorbereiding voor de eerekroon, waar- naar hij dong. Over de plichten, de waarde, de werkelijke taak en het nut der geschie- denis had hij lang en rijpelijk nagedacht. Zijn ideaal was een volmaakt geschiedschrijver, een ideaal, dat hij voor zich zelf nastreefde, kan men terugvinden in een ietwat breed- voerig Essay in de»Edinburgh Review". Een volmaakte geschiedenis volgens Macaulay moet de eenheid en de harmonie van de klassieke historie in overeenstemming brengen met de verscheidenheid en de onmetelijke uitgebreidheid van de hedendaagsche toe- standen. Dat was nog maar één voorwaarde: de geschiedenis mag zich niet tevreden stellen met het verhalen van oorlogen en verdragen, de omwentelingen en groote ver- anderingen op staatkundig gebied, de levens van koningen, staatslieden en veldheeren; zij behoort ook de zeden en gewoonten op te nemen, den maatschappelijken toestand, den staat der beschaving, de kunsten en wetenschappen, in één woord, het gansche leven van een volk. Zij mag niet langer de hooghartige, aristokratische muze zijn; zij behoort de ontwikkeling van geheel \'t volk in al zijn rangen en vertakkingen te schil- deren, liet is builen kijf, dat voor het werkelijk leven in verschillende tijdperken, Shakespeare en Scott veel geloofwaardiger en trouwer geschiedschrijvers zijn dan Hume of zelfs Clarendon, en waarom zou dan de roman het werk niet teruggeven, dat hij zich heeft toegeëigend? Indien wij verlangen onze voorouders en de geheele menschheid werkelijk te leereu kennen en de geschiedenis raadplegen om die kennis te verkrijgen, hoe kan dan de geschiedenis zich in een soort van statige de.ftigheid afzonderen en den schijn aannemen, alsof zij dit hoogst belangijke deel van haar taak beneden zich achtte? Niets kan behendiger zijn dan de kunstgreep, waartoe de ge- schiedschrijver soms zijn toevlucht neemt om zich in een waas van geleerdheid te hullen. Wellicht is er nog voor strenge historische onderzoekingen een verontschuldiging aan te voeren, indien, gelijk Hallam gedaan heeft, de schrijver zijn boek half met den tekst, half niet noten vult, afgebroken, hier en daar verspreide noten, zonder onder- ling verband; Hume en Robertson zochten een uitweg in aanhangsels, waarin zij met onvoldoende kortheid aanstipten, wat zij, zoo ze meesters in de kunst waren geweest, in hun verhaal hadden kunnen inweven. Zoodra er in noten veel meer dan het aan- halen van bronnen, wellicht ook een schatting van tegenstrijdige berichten te vinden is, levert dit eenvoudig het bewijs, dat de geschiedschrijver slechts een onwaardige opvatting heeft van zijn hooge taak, of de ware kracht en roeping van den geschied- schrijver mist. Maar wie zal volgens dien hoogen standaard aan het ideaal beantwoor- den? Macaulay van zijn kant heeft gedaan wat in zijn vermogen was om er zoo dicht mogelijk bij te komen. De ware geschiedschrijver immers moet zich niet bepalen bij de chronieken en jaarboeken, de archieven en staatspapieren, de politieke briefwisse- ling van staatsmannen en grooten; hij moet de onbeduidendste, de meest voorbijgaande, ja de verachtelijkste schotschriften van den dag opzoeken en zich er heel inwerken; geen onzin, hoe vervelend ook, mag hij over het hoofd zien; maar boeken geven nog niet alles. Veel valt er te leeren door nauwlettende opmerking, en Macaulay zwierf gaarne door Engeland om de tooneelen van historische gebeurtenissen, de woonplaat- sen van merkwaardige mannen te bezoeken. Het beleg van Derry werd te Derry en in de omstreken geschreven: de treffende woorden en levendige kleuren, waarmede hij de oude italiaansche steden in zijn romeinsche balladen schildert, hebben hun juistheid te dankeu aan zijn tochten door Italië. Eindelijk om dien ganschen voorraad,



		die schier onoverzienbare schatten te ordenen, te regelen en tot een groot, samenhan- gend en boeiend geheel te schikken wordt niets minder vereischt dan een geheugen als het zijne, dat dadelijk op het eerste bevel de stof weet aan te voeren, die voor de plaats geschikt is. Helaas, dat die weergalooze kunst, die onovertroffen virtuositeit moest uitloopen op een onvoltooid meesterstuk. Een meesterstuk ongetwijfeld mogen wij de omwenteling noemen en de regeeriug van Willem en Maria als een geheel, bijna in alle deelen afgewerkt. Het is diep te bejammeren, dat Macaulay zich door zijn wanne vriendschap en erkentelijkheid heeft laten bewegen de Levens voor de «Encyclopedia" te schrijven. Deze allen, zelfs die van Pitt, voor zoover het loopt, een model van biografie, zouden wij volgaarne willen prijsgeven, zoo wij daardoor de kleine gapingen in zijn geschie- denis konden aanvullen. En wat zouden wij niet willen geven voor zijn koningin Anna? Willem 111, wien hij het eerst vol recht heeft doen wedervaren, maar toch niet meer dan recht, zoodra men hem uit een europeesch, niet uit een bloot engclsch oog- punt beschouwt, was het voorwerp zijner liefde, maar wat zou onder zijn behandeling de zoo aantrekkelijke tijd van Anna\'s bestuur zijn geworden, waarin hij iedereen kende, de koningin en haar hof, Harley, St. John, Swift, Pope, Arbuthnot. alsof hij met hen op den meest vertrouwelijken voet had omgegaan. Wij voor ons aarzelen geen oogenblik als onze persoonlijke nieening te verklaren, dat Macaulay bovendien de nog hooger hoedanigheid van een geschiedschrijver bezat, waarheidsliefde en onpar- tijdigheid, maar willen het oordeel daarover aan het nageslacht overlaten en schromen zijn uitspraak niet. Hij zei te rond en te onbewimpeld zijn gevoelen om niet hier of daar ergernis te geven en sommige zeer eerlijke en gemoedelijke menschen te kwet- sen; hij heeft wellicht niet altijd de juiste waarde van zijn uitdrukkingen angstvallig gewikt en gewogen, en had zoo\'n afschuw van al wat naar laagheid en oneerlijkheid zweemde, dat deze ondeugden hem dubbel afzichtelijk voorkwamen, zoo dikwijls hij ze aantrof bij mannen van naam en aanzien. Wat Marlborough betreft, wij meenen niet beter te kunnen doen dan Hallams nog scherper veroordeelend vonnis naast dat van Macaulay te leggen, en dan, Macaulay was nog niet gevorderd tot het beter tijd- perk van Marlboroughs loopbaan; in het laatste deel begint die groote man zich los te maken uit de mazen, waarin zijn booze driften hem hadden verstrikt. Penns dubbel- hartig karakter, een verschijnsel, helaas, maar te gewoon in de geschiedenis der men- schen, moet van alle kanten worden beschouwd. In Pensylvanië een wijs, godvruchtig, christelijk wetgever, die aller lof ten volle verdiende, was hij in Engeland een ijdel, woelziek man, trotsch op zijn invloed bij den koning, die het in zijn belang achtte hem te vleien, en niet krachtig en zelfstandig genoeg om zich geheei buiten de arm- zalige knoeierijen van dat bedorven hof te houden. Wij wenschen te besluiten met enkele woorden over Macaulays gaven als man van de wereld en over zijn privaat leven. De meening bestaat, dat hij in gezelschap gaarne zocht het hoogste woord te voeren, althans gaarne het woord alleen had. Een ieder kent het geestig gezegde van zijn ouden vriend omtrent «zekere schitterende oogen- blikken van stilzwijgen"; maar in den stillen omgang met een enkelen vriend kon men geen prettiger, gemakkelijker en gezelliger man ontmoeten dan Macaulay was. Van zijn kant althans zocht hij steeds een rustige gedachtenwisseling uit te lokken; hij luisterde met even groote beleefdheid en geduld, als hij zelf met kalme aangename overredingskracht sprak. In grooter gezelschappen, zooals hij er gaarne rondom zich verzamelde, te midden van enkele uitgekozen vrienden, sommige hoogst beschaafde vrouwen, vreemdelingen van naam, die verlangend waren zijn kennis te maken, waren zijn manieren eenvoudig en gul. Bij gesprekken in zulk een kring verzekerden een luide krachtige stem, zeldzame levenslust, ongeëvenaarde vlugheid van begrip, een woordenstroom even snel als onuitputtelijk, hem wellicht het leeuwendeel, maar zeker zullen weinigen ooit gedacht hebben zich daarover te beklagen. Zijn gedachten waren als bliksemstralen, zij schoten hem uit de oogen, en de woorden volgden even snel als een donderslag op het licht. Terwijl anderen nog zaten te denken wat zij zeggen zouden en hoe zij hem moesten overtuigen, had Macaulay alles reeds uitgesproken. Geen wonder, wanneer we ons nog eens herinneren over welke schatten hij te be- schikken had. Een groote belezenheid bezat hij in grieksche en romeinsche geschiedenis en letter-



		**yv\\rv\\ I 3? "?&**



		GESCHIEDENIS VAN ENGELAND.



		kunde, in Engelsen, Fransch, ïtaliaansch en Spaansch; minder thuis gevoelde hij zich op het veld der duitsche letterkunde, maar hij had toch de heste werken van de beste schrijvers gelezen; het Nederlandsch leerde hij ten behoeve van zijn geschiedenis. Niet zelden gebeurde het, dat de toehoorders zich Macaulays geheugen toewenschten om mee te kunnen dragen wat zij op een enkelen morgen, in een gesprek na tafel, of gedurende een paar uren aan den gezelligen disch hadden gehoord. Lord Macaulay is nooit getrouwd geweest: zijn zuster, de gelukkige gade van sir Charles Trevelyan, en haar familie waren de voorweipen zijner teederste genegenheid. Haar kinderen beschouwde hij als de zijnen en beminde ze met een bijna vaderlijke liefde; als vriend was hij buitengewoon trouw en standvastig; hij kon nooit stilzwij- gend een woord hooien ten nadeele van iemand, dien hij werkelijk hoogachtte. Ge- durende geheel zijn staatkundige loopbaan heeft hij, gelooven wij, nooit één vijand gemaakt en zich daarentegen de onwrikbare genegenheid verworven van zijn politieke geloofsverwanten, omdat hij hun even onkreukbaar trouw was geweest. Geen daad, onbestaanbaar met de strengste eerlijkheid en goede trouw, is hem ooit te laste gelegd. Uit al zijn geschriften is, hoezeer zijn scherp uitgedrukte meeningen ongetwijfeld men- schen van een ander gevoelen hebben gekwetst, nooit een enkele zinsnede aangehaald, waarvan met grond kan worden beweerd, dat zij in strijd was met de ware beginselen van eer. rechtvaardigheid en zuivere zedelijkheid. Als jongeling en als man was hij gezond en sterk, en schoon zijn vrienden, toen hij op meer gevorderden leeftijd was gekomen, tot hun leedwezen de vorderingen van een geheimzinnige kwaal moesten waarnemen, (hij is jaren lang door een afmattenden hoest gekweld geweest,) kwam hij zoo dikwijls weer bij en scheen zoo groote levenskracht te hebben, dat zij zich steeds vleiden hem lang genoeg te mogen behouden om hem zijn groot werk te zien vol- tooien. Hij zelf voelde de waarschuwingen van binnen: hij verbloemde zich niet, dat het hem niet gegeven zou zijn het einde van de regeering van den eersten George te bereiken; voor zijn laatste ziekte had hij zijn plan tot de regeering van koningin Anna ingekrompen. Zijn uiteinde, hoewel niet geheel onverwacht voor hen, die hem met de oogen van liefde en vriendschap volgden, was plotseling en buitengemeen kalm: den 28 Decem- ber 1859 sliep hij in en ontwaakte niet meer. Hij werd den 9 Januari 1860 in Wcstminster-Abbey begraven ; het was van alge- meene bekendheid, dat hij meer dan eens den wensch had geuit, dat hij waardig ge- acht mocht worden daar met de beroemde dooden te rusten. Hij ligt aan den voet van Addisons standbeeld, dicht bij Johnson, te midden van een tal vermaarde staatslieden eD geletterde mannen. II. II. iMii.man\'.



		GESCHIEDENIS VAN ENGELAND.

		EERSTE HOOFDSTUK.

		inleiding Ik ben voornemens de geschiedenis van Engeland te schrijven, sints de troonsbestijging van koning Jakobus II tot op een tijd, die nog leeft in de herinnering van het tegenwoordig geslacht. Ik zal de dwalingen aanwijzen, die in weinige maanden een trouwen adel en een welgezinde geestelijkheid van het huis Stuart vervreemdden. Ik zal den loop dier omwenteling nagaan, waardoor de langdurige strijd tusschen onze vorsten en hun parlementen geëindigd en de rechten des volks met de wettige aanspraken der regeerende dynastie saamgesmolten werden. Ik zal ver- halen, hoe voorspoedig die nieuwe staatsregeling gedurende vele onrustige jaren tegen uitwendige en inwendige vijanden verdedigd werd; hoe het gezag der wet ^n de zekerheid van den eigendom onder die staatsregeling bestaanbaar werden bevonden met een te voren in die mate nooit ge- kende vrijheid van spreken en van handelen; hoe dit heilrijk verbond tusschen orde en vrijheid een voorspoed deed ontstaan, waarvan de jaar- boeken van het menschelijk geslacht geen voorbeeld opleveren; hoe ons land zich uit een toestand van smadelijke dienstbaarheid al spoedig tot den rang van toongever onder de europeesche mogendheden verhief; hoe zijn rijkdom en krijgsroem te zamen vermeerderden; hoe door wijze en standvastige goede trouw van lieverlede een openbaar crediet gevestigd werd, wondervol van uitwerking, een crediet, zooals de staatslieden van alle vroegere eeuwen ongeloofelijk zouden hebben geacht; hoe een kolossale handel een zeemacht in het leven riep, waarbij elke andere zeemacht, hetzij van vroeger of later tijden, onbeduidend moet schijnen; hoe Schot- land na eeuwen van vijandschap ten laatste met Engeland vereenigd werd, niet slechts door wettelijke verbintenissen, maar ook door onver- MACAl\'LAY I. 1



		GESCHIEDENIS VAN
		ENGELAND
		2



		breekbare banden van belang en toegenegenheid; hoe in Amerika de britsche volkplantingen al ras oneindig machtiger en rijker werden, dan de landen, die Cortez en Pizarro aan de bezittingen van Karel V hadden toegevoegd; hoe in Azië britsche gelukzoekers een rijk grondden, niet minder glansrijk en van grooter duurzaamheid dan dat van Alexander. Evenzeer zal ik het mij ten plicht stellen rampen en zegepralen, groote staatsmisdaden en nationale dwaasheden, die meer vernederend zijn dan de grootste ramp, met gelijke nauwkeurigheid op te teekenen. Het zal blijken, dat ook hetgene wij met grond als onze voornaamste voorrechten aanmerken, niet vrij is van groote bezwaren. Men zal zien, dat het stelsel, hetwelk onze vrijheden volkomen beveiligde voor de aanmatigingen der koninklijke macht, een reeks van nieuwe misbruiken met zich voerde, waarvan onbeperkte monarchieën vrij zijn. Men zal zien, dat deels door onberaden tusschenkomst en deels door onberaden verzuim de vermeer- dering des rijkdoms en de uitbreiding des handels, te gelijk met on- eindig veel goeds, sommige euvelen deden ontstaan, die bij arme en onbeschaafde volken ongekend zijn. Men zal zien, hoe in twee belangrijke bezittingen der kroon rechtvaardige vergelding op onrecht volgde; hoe onvoorzichtigheid en hardnekkigheid de bestaande banden tusschen de Noord-Amerikaansche koloniën en het moederland scheurden; hoe Ierland, diep gebukt onder den vloek der oppermacht van een vreemden volksaard en een vreemde godsdienst, wel is waar een deel van ons gebied bleef uitmaken, maar een uitgeteerd en onderdrukt deel, dat geen kracht aan ons staatsbestaan bijzet en waarop door allen, die Engelands grootheid vreezen of benijden, met bittere verwijten wordt gewezen. Doch, ten ware ik mij grootelijks vergis, zal de algemeene uitwerking van dit bontkleurig geschiedverhaal strekken om dankbaarheid in elk gods- dienstig gemoed en hoop in den boezem van alle vaderlandsvrienden levend te houden. Want met uitnemende duidelijkheid is, in de geschie- denis van ons land. over de laatste honderd zestig jaren, die van den stof- felijken, zedelijken en intellectueelen vooruitgang te erkennen. Mogen zij, die de eeuw hunner geboorte steeds vergelijken met een gulden eeuw, alleen in hun verbeelding bestaande, al van ontaarding en van verval spreken; van hen, die omtrent het verleden goed onderricht zijn, zal niemand over den tegenwoordigen tijd kunnen treuren of er neerslachtig onder worden. Zeer onvolmaakt zoude ik de door mij ondernomen taak volbrengen, wilde ik alleen spreken van veldslagen en belegeringen, van het ontstaan en den val van besturen, van kuiperijen aan het hof en van discussiën in het parlement. Ik zal trachten zoowel de geschiedenis des volks te verhalen als die der regeering, de ontwikkeling van nuttige en schoone kunsten na te gaan, het ontstaan van godsdienst-secten en de wisselingen in den letterkundigen smaak te schetsen, en zelfs die omwentelingen niet achteloos voorbij te gaan, die in kleeding, in meubelen, maaltijden en openbare vermaken hebben plaats gevonden. Gaarne zal ik mij aan het verwijt blootstellen, dat ik de waardigheid der geschiedenis niet ont- zien heb, bijaldien het mij slechts gelukken moge aan de Engelschen



		3
		VOOR DE RESTAURATIE.

		der negentiende eeuw een trouw beeld te geven van het leven hunner voorvaderen De gebeurtenissen, die ik zal verhalen, vormen slechts een enkel be- drijf van een groot drama, vele eeuwen omvattende, aan gebeurtenissen rijk, en zouden niet goed begrepen worden, zoo men den loop der vooraf- gaande bedrijven niet kende. Ik zal derhalve mijn verhaal aanvangen met een korte schets der geschiedenis van ons land, van de vroegste tijden af; ik zal veel eeuwen met spoed doorloopen, doch de wisselvalligheden van den strijd, die het bestuur van koning Jakobus II tot een eindkrisis bracht, met eenige uitvoerigheid behandelen. \') ^Bdi1S>mïiMn.*^r 1° de oude geschiedenis van Britannië duidde niets de groot- heid aan, waartoe dit land zich eenmaal zou verheffen. Toen tyrische zeevaarders voor het eerst met de inboorlingen bekend werden, waren deze slechts weinig beter dan de hedendaagsche Sandwicheilanders. Het land werd door de romeinsche wapenen bedwongen, doch de letteren en schoone kunsten der Romeinen vonden er weinig ingang. Van de westelijke pro- vinciën, die den Caesars gehoorzaamden, werd deze het laatst veroverd en het eerst weder prijs gegeven. Prachtige overblijfselen van romeinsche amphitheaters of waterleidingen zijn er niet te vinden. Geen britsch schrijver wordt onder de meesters van latijnsche poëzie en welsprekendheid geteld. Het is niet waarschijnlijk, dat de eilanders ooit met de taal hunner italiaan- sche beheerschers gemeenzaam zijn geworden. Van de Atlantische zee tot aan de omstreken van den Rijn was de latijnsche taal veel eeuwen lang de heerschende. Zij trad in de plaats der celtische, werd door de duitsche niet verdrongen en maakt nu nog den grondslag der fransche, spaansche en portugeesche uit. Doch in ons eiland schijnt de latijnsche taal de oude gaëlsche nooit vervangen te hebben en kon zij op de angelsaksische geen veld winnen. De sporen der gebrekkige en oppervlakkige beschaving, die de Brit- ten aan hun overwinnaars uit het Zuiden te danken hadden, werden door de rampen der vijfde eeuw weder uitgewischt. De overwinnaars der ko- ninkrijken, waarin het romeinsche rijk zich toen verdeelde, leerden veel van de volken, die zij vermeesterd hadden. In Britannië werd het over- wonnen volk even barbaarsch als zijn overweldigers. ^Brj^,°sïk»a°r"\'!^er Al de vorsten, die in de romeinsche provinciën van het vaste land teutoonsche dynastieën grondden, Alarik, Theodorik, Klovis en Albinus, waren ijverige Christenen. De volgelingen van Ida en Cerdie daarentegen brachten de afgodendienst en het bijgeloof, die aan de oevers der Elbe heerschten, naar hun wingewesten in Britannië over. Terwijl de duitsche vorsten, die te Parijs, te Toledo, te Arles en te Ravenna den schepter

		\') Zoowel in dit, als in het volgende hoofdstuk heb ik zelden noodig geacht bronnen aan te halen; want in deze hoofdstukken heb ik de gebeurtenissen niet uit- voerig beschreven en geen onbekende bouwstoffen gebezigd; de feiten, waarvan ik gewaag, zijn van dien aard, dat een ieder, die slechts eenigszins in de engelsche geschiedenis belezen is. al waren ze hem niet reeds bekend, toch wel weten zal. waar hij ze bevestigd kan vinden. In de latere hoofdstukken zal ik de bronDen van mijn ver- haal nauwkeurig aanwijzen.



		GESCHIEDENIS VAN ENGELAND
		4


		voerden, met eerbied naar de onderwijzingen der bisschoppen luisterden, de reliquiën van martelaren aanbaden en een ijverig deel aan de niceesche godsdienstwisten namen, bleven nog steeds de beheerschers van Wessex en Merciè barbaarsche ceremoniën vieren in de tempels van Thor en van Wodan. De rijken, die op het vaste land uit de ruïnen van het groote westersche rijk verrezen waren, onderhielden eenige gemeenschap met de oostersche provinciën, waar de aloude beschaving, ofschoon allengs wegkwijnend onder den invloed van een slecht staatsbestuur, barbaren nog tot bewondering en navolging kon opwekken; waar het hof nog steeds de prachtliefde van een Diocletianus en een Constantijn ten toon spreidde; waar de openbare gebou- wen nog met de beeldhouwwerken van Polycletus. met de schilderijen van Apelles versierd waren, en waar zwoegende schoolgeleerden, die zelve geest, smaak noch gevoel bezaten, evenwel de meesterlijke voortbrengselen van Sophocles, Demosthenes en Plato konden voordragen en verklaren. Van deze gemeenschap was Britannië verstoken. Het verfijnde geslacht der be- woners van den Bosporus was door een duistere vrees voor de oevers van dat eiland bevangen, niet ongelijk aan den afkeer, waarmede de Joniërs uit den tijd van Homerus aan de zeeëngte van Scylla en de stad der laestrygoon- sche kannibalen plachten te denken. Aan Procopius had men verhaald, dat in zeker gedeelte van ons land de aarde met slangen bedekt was en de lucht daar door geen menschelijk wezen kon ingeademd worden. Naar deze woeste streek werden te middernacht de geesten der afgestorvenen uit het land der Franken heengevoerd. Een vreemd ras van visschers verrichtte die vrcese- lijke dienst. De spraak der dooden was voor het scheepsvolk hoorbaar, de diepgang der schepen getuigde van hun zwaarte, doch voor het menschelijk oog waren zij onzichtbaar. Deze en soortgelijke vertelsels werden door een bekwaam geschiedschrijver, een tijdgenoot van Belisarius, van Simplicius en van Tribonianus, in het rijke en beschaafde Constantinopel met den meesten ernst opgedischt ten aanzien van het land, waar de stichter dier hoofdstad het keizerlijk purper had aangenomen. Over al de andere pro- vinciën van het westersch rijk bezitten wij doorloopende geschiedkundige aanteekeningen In Britannië alleen vindt men, dat een fabelachtig tijdvak twee tijdvakken van waarheid van één scheidt. Odoacer en Totila, Euric en Thrasimund, Klovis, Fredegonda en Brunehilde behooren tot de ge- schiedenis. Hengist en Horsa, Vortigern en Rowena, Arthur en Mordred daarentegen, zijn mythische personen, wier bestaan zeer betwijfeld en wier avonturen op ééne lijn met die van Hercules en Romulus gesteld moeten worden. Bekeerinn iit-r Eindelijk begint het duister te verdwijnen en wij zien het Sakiurs t.it het ... . . , christendom, land, dat als Britannië uit ons gezicht verdwenen was, onder den naam van Engeland weder. De bekeering der Angelsaksers tot het christendom was de eerste van een lange reeks heilzame veranderingen. Ongetwijfeld was de kerk diep bedorven door dat bijgeloof en door die stelsels van wijsbegeerte, welk zij sints lang bestreden en waarover zij ten laatste gezegevierd had. Zij had al te veel voet gegeven aan de leerstellingen van de scholen der oudheid en aan ceremoniën, uit de



		s
		VOOR DE RESTAURATIE.


		heidensche tempels ontleend. Romeinsche staatkunde, gothische onwetend- heid, grieksche redeneerkunst en Syrische ascetiek, dit alles had tot haar ontaarding bijgedragen. Doch zij had genoeg van de verheven en wel- dadige godsdienst- en zedeleer harer vroegere dagen bewaard om veler gemoederen te kunnen veredelen en veler harten te kunnen zuiveren. Ook moeten sommige der zaken, die later onder haar hoofdgebreken ge- rangschikt werden, in de zevende eeuw, en nog lang na dien tijd, onder haar voornaamste verdiensten worden geteld. In onzen tijd zou het hoogst nadeelig zijn, zoo de geestelijkheid inbreuk maakte op de ambtsverrich- tingen der burgerlijke overheid; maar wat onder een goed staatsbestuur een euvel zijn zou, kan onder een uitermate slecht bestuur een zegening worden. Het is beter, dat de maatschappij door priesterlist, dan door ruw geweld, beter dat zij door een kerkvoogd als Dunstan, dan door een krijgs- man als Penda bestuurd wordt. Een volk, tot onwetendheid vervallen en door ruwe kracht beheerscht, mag zich wel gelukkig achten, wanneer een stand, die zijn invloed aan het vermogen der rede en der zedelijkheid ontleent, de oppermacht verwerft. Zulk een stand zal ongetwijfeld zijn macht misbruiken; maar zelfs bij het misbruik van zedelijke macht, blijft deze altoos een edeler en beter macht dan die, welke slechts in lichamelijke sterkte bestaat. Wij lezen in de angelsaksische kronieken van tyrannen, die, ten toppunt van grootheid gestegen, door wroeging aangetast werden, en de genietingen en waardigheden, welke zij door misdaden verworven hadden, verfoeijende, afstand deden van de kroon, om hun schuld door strenge kastijdingen en aanhoudende gebeden te boeten. Deze verhalen hebben bijtende spotternijen uitgelokt van schrijvers, die zich op hun ver- lichte denkwijze veel lieten voorstaan, doch in waarheid kleingeestiger waren dan alle monniken uit den tijd der duistere eeuwen te zamen, daar het hun gewoonte was elk voorval in de wereldgeschiedenis naar den maat- staf te beoordeelen, die in de parijsche wereld van de achttiende eeuw was aangenomen. Doch gewis, een leerstelsel, dat, hoezeer dan ook door bijgeloof ontsierd, streng zedelijk bedwang deed kennen aan maatschap- pijen, die vroeger slechts door ruw geweld en onverschrokken moed ge- dreven werden, dat den vurigsten en machtigsten heerscher deed beseffen, dat hij, even als de geringste zijner onderhoorigen, een verantwoordelijk wezen was, had bij wijsgeeren en menschenvrienden een eerbiediger be- oordeeling behooren te vinden. Deze beschouwingen zijn evenzeer van toepassing op de minachtende wijze, waarop het in de vorige eeuw gebruikelijk was van de pelgrims- tochten, vrije schuilplaatsen, kruisvaarten en kloostergestichten der mid- deleeuwen te spreken. In een tijd, toen een verlichte weetgierigheid of winstbejag slechts uiterst zelden iemand tot het ondernemen van reizen aanspoorde, was het beter, dat de ruwe bewoner van het .Noorden als pelgrim naar Italië en naar het Oosten trok, dan dat hij nimmer iets anders zien zou dan de armoedige hut en de ongebaande wouden, waarin hij geboren was. In een tijd, toen het leven en de vrouwelijke eer eiken dag door dwingelanden en roovers aan gevaar waren blootgesteld, was het beter, dat de drempel van een kerkgebouw met bijgeloovige vrees



		6 GESCHIEDENIS VAN ENGELAND

		ontzien werd, dan dat er geen veilige schuilplaats tegen wreedheid en bandeloosheid bestaan zou hebben. In een tijd, toen de staatsmannen geen uitgebreide staatkundige combinatiën konden vormen, was het beter, dat de volken der christenheid opgeroepen en vereenigd werden om het heilige graf te veroveren, dan dat zij later een voor een onder het juk der onge- loovigen hadden moeten bukken. Hoe gegrond de blaam zij, waaraan de vadsigheid en weelderigheid der geestelijke orden deze later hebben bloot- gesteld, was het voorzeker toch nuttig, dat er in een tijdvak van onwetend- heid en geweld stille kloosters en waranden bestonden, waar de kunsten des vredes ongestoord konden beoefend worden, waar vreedzame en den- kende geesten een schuilplaats vonden, in welke de eene broeder zich met het overschrijven der Eneïs van Virgilius, de ander met het onderzoeken der redekunst van Aristoteles bezig kon houden; waar hij, die aanleg voor de kunst bezat, de levensbeschrijving der martelaren met teekeningen ver- sieren of een crucifix beeldhouwen kon, en waar de beminnaar der natuur- kunde de eigenschappen van planten en delfstoffen kon onderzoeken. Had men zulke wijkplaatsen niet hier en daar naast de hutten van een ramp- zaligen boerenstand en de kasteelen van een woesten adel aangetroffen, dan zou de maatschappij in Europa slechts uit last- en roofdieren bestaan hebben. Menigmaal hebben godgeleerden de kerk vergeleken bij de ark, waarvan Genesis gewaagt, maar nimmer was die gelijkenis zoo treffend als in dien zwarten tijd, toen zij in duisternis en storm over dien zondvloed henen dreef, in welken al de groote werken van aloude macht en wijsheid begraven waren, de zwakke kiem met zich voerende, waaruit een tweede en glansrijker beschaving zou ontluiken. Zelfs de geestelijke oppermacht, welke de paus zich aanmatigde, bracht in die duistere eeuwen veel meer goeds dan kwaads te weeg. De volken van het westelijk Europa werden daardoor tot e\'én groot gemeenebest ver- eenigd. Wat de olympische spelen en het pythische orakel voor de griek- sche steden van Trebizonde tot Marseille waren, datzelfde was Rome en haar bisschop voor alle christenen van het roomsche geloof, van Calabrië tot Schotland. Zoo ontstonden gevoelens van algemeene en onderlinge toe- genegenheid. Volksstammen, die door zeeën en gebergten van elkander gescheiden waren, erkenden het bestaan van één band van broederschap en van algemeene beginselen van volkenrecht. Ja, zelfs in den oorlog werd de hardvochtigheid des overwinnaars niet zelden getemperd door de ge- dachte, dat hij en zijn overwonnen vijanden allen leden waren van één groot verbond. In dit verbond werden nu de Angelsaksers opgenomen. Een regel- matige gemeenschap kwam tot stand tusschen onze kusten en dat ge- deelte van Europa, waar de sporen van vroegeren bloei en beschaving nog zichtbaar waren. Veel grootsche bouwwerken, sedert vernield of ge- schonden, bestonden destijds nog in hun oorspronkelijke pracht, en reizigers, voor wie Livius en Sallustius onverstaanbaar waren, konden door het be- schouwen der romeinsche waterleidingen en tempels een flauwe voorstelling van de romeinsche beschaving verkrijgen. De dom van Agrippa nog bedekt met glinsterend brons, het praalgraf van Adrianus, dat van zijn



		VOOR DE RESTAURATIE.
		7


		zuilen en standbeelden nog niet beroofd was, het Flavische amphitheater, nog niet tot een steengroeve vernederd, deden den pelgrim uit Mercië of uit Northumberlar.d eenige trekken der geschiedenis van die glansrijke en beschaafde wereld kennen, die reeds voorbij was. De eilanders keerden terug, den half beschaafden geest vervuld met bewonderenden eerbied, en verhaalden aan de verbaasde hutbewoners van Londen en York, dat een machtig, nu van de aarde verdwenen geslacht, nabij de grafstede van St. Petrus bouwwerken opgericht had, die tot het einde der wereld in wezen zouden blijven. De beoefening der wetenschappen was het onmid- dellijk gevolg der invoering van de leer des christendoms. De dicht- en redekunst, zoo bloeijend onder keizer Augustus, werden in de angel- saksische kloosters met ijver bestudeerd. De namen van Beda en Alcuin waren met recht geheel Europa door vermaard. Aldus was het in de negende eeuw in ons land gesteld, toen de laatste groote inval van noordsche barbaren een aanvang nam. \'"\'iwii.\'¹\'\' Gedurende verscheiden opvolgende geslachten zonden Dene- marken en Scandinavië\' ontelbare zeeroovers uit, die zich door lichaamskracht, dapperheid, meedoogenloozen bloeddorst en brandenden haat tegen den christelijken naam deden kennen. Geen land had zoo veel van deze horden te lijden als Engeland. Onze kust lag in de nabijheid der havens, vanwaar zij uitzeilden, en ons eiland bezat geen enkele plek gronds, ver genoeg van de zee verwijderd om voor aanvallen beveiligd te zijn. Gelijke wreedheden als de Saksers, tijdens hun overwinning op de Celten behaald, gepleegd hadden, moesten zij nu van de Denen verduren. De beschaving, die op nieuw in bloei scheen te zullen ontluiken, zeeg, door dezen slag getroffen, andermaal ter neder. Talrijke zwermen van avonturiers kwamen van de oevers der Oostzee zich op onze kust nestelen, breidden zich van lieverlede naar het westen uit, en door gestadige versterkingen uit het overzeesche ondersteund, streefden zij weldra naar de oppermacht over het geheele eiland. Zes geslachten duurde die worsteling tusschen de twee onverschrokken teutoonsche stammen. Beurtelings verkreeg elk dier stammen de overhand. Bloedige slachtingen, gevolgd door wreede wraakoefeningen, de verwoesting van geheele provin- ciën, de plundering van kloosters, het slechten van steden, ziedaar den voor- naamsten inhoud der geschiedenis var. die booze dagen. Ten laatste nam het gedurig toestroomen der noordsche roovers een einde en sedert dien tijd begon de wederzijdsche afkeer der stammen te verminderen. Weldra werden huwelijken gesloten. De Denen namen het geloof der Saksers aan, waardoor e\'e\'ne oorzaak tot doodelijke vijandschap opgeheven werd. De taal der Denen en die der Saksers, eigenlijk beiden slechts tongvallen van een en dezelfde verspreide taal, smolten inéén. Doch het onderscheid tusschen de beide volksrassen was nog op verre na niet uitgewischt, toen een gebeurtenis plaats greep, die beiden in gemeenschappelijke vernedering en slavernij aanhetjuk van een derden volkstam onderwierp. De Noormannen. De Noormannen waren toen het eerste volk der christenheid. Onder de roovers, die het Noorden ter verwoesting van het westelijk Europa uitzond, hadden zij zich door hun roekelooze dapperheid doen opmerken. Hun zeilen waren sints lang de schrik der bewoners van beide stranden van het



		8
		GESCHIEDENIS VAN ENGELAND


		kanaal. Herhaaldelijk droegen zij hun wapenen tot in het hart van het Carlo- vingisch rijk en behaalden overwinningen onder de muren van Maastricht en van Parijs. Eindelijk stond een der flauwhartige erven van Karel den Groote hun een vruchtbare provincie af, bespoeld door een schoone rivier, en ge- legen aan het strand der zee, hun geliefd element. Daar grondden zij een machtig rijk, dat van lieverlede zijn invloed over de aangrenzende vorsten- dommen van Bretagne en van Maine uitstrekte. Zonder die onverschrokken dapperheid af te leggen, die hen in elk land, van de Elbe tot aan de Pyreneeën, gevreesd gemaakt had, wisten zij evenwel met verbazende vlugheid de ge- heele mate en zelfs meer dan die mate van kennis en beschaving machtig te worden, welke zij in de landen hunner nieuwe vestiging aantroffen. Hun moed beveiligde hun gebied tegen eiken vijandigen inval. Zij brachten een orde in het inwendig beheer van den staat, die in het frankische rijk sedert lang onbe- kend geweest was. Zij omhelsden de christelijke godsdienst en leerden daarbij een groot gedeelte van hetgeen de geestelijkheid vermocht te onderwijzen. Zij gaven hun moedertaal op en namen de fransche aan, in welke de latijn- sche het heerschende element is. Al spoedig brachten zij hun nieuwe taal tot een trap van ontwikkeling, tot een belangrijkheid, die zij nimmer te voren be- zeten had. Zij vonden haar in den toestand van een barbaarschen tongval; zij stelden ze in geschrift, en bezigden haar in hun wetboeken en voor hun rid- derdichten. Zij verachtten die ruwe onmatigheid, waaraan al de overige takken van den grooten germaanschen stam zoo zeer verslaafd waren. De verfijnde weelde van den Noorman vormde een treffend contrast met de grove vraatzucht en dronkenschap hunner Saksische en deensche naburen. Gaarne spreidde hij zijn rijkdom ten toon, niet in ontzaglijke schotels met voedsel of in groote vaten vol sterken drank, maar in ruime en statige ge- bouwen, in rijke wapenrustingen, fiere rossen, uitgelezen valken, goed ge- regelde tournooijen, in gastmalen, die zich meer door keurigheid dan door overdaad, en in wijnen, die zich door edelen geur meer dan door bedwel- mende kracht, aanprezen. Die ridderlijke geest, die eeuwen achtereen een zoo krachtigen invloed op de staatkunde, de zeden en de gebruiken van alle europeesche natiën uitoefende, leefde in de hoogste volmaaktheid bij de normandische edelen. Deze edellieden onderscheidden zich door hun bevallige houding en hun innemend voorkomen. Evenzeer muntten zij uit door hun bekwaamheid in het voeren van onderhandelingen en door een vloeijende welsprekendheid, die zij vlijtig aankweekten. Een hunner geschiedschrijvers roemt er op, dat de noordsche edelen geboren redenaars waren. Maar den grootsten roem verwierven zij door hun oorlogsbedrijven. Alle landen, van den Atlantischen oceaan tot aan de Doode zee, hadden de wonderen gezien, die hun krijgstucht en dapperheid wrochten. Een noordsch ridder, gevolgd door een handvol strijders, verslaat de Celten van Connaught. Een ander grondt het rijk der beide Siciliën en drijft de keizers van het Oostersche en het Westersche rijk op de vlucht. Een derde, de Ulysses van den eersten kruistocht, wordt door zijn krijgsmakkers met het oppergezag over Antiochië bekleed; een vierde eindelijk, de in Tasso\'s onsterfelijk dichtwerk verheer- lijkte Tancred, werd in de geheele christenheid voor den dappersten en edel- moedigsten der strijders bij het heilige graf gehouden.



		VOOR DE RESTAURATIE.
		9


		De nabuurschap van een zoo merkwaardig volk begon al spoedig van invloed te zijn op den geest der engelsche natie. Reeds vóór de verove- ring ontvingen engelsche prinsen hun opleiding in Normandije. Engelsche bisschopszetels en engelsche leengoederen werden aan Noormannen verge- ven. In het Paleis van Westminster was het noormansch-fransch een wel- bekende taal. Het hof van Rouaan schijnt voor het hof van Eduard den Be- lijder geweest te zijn, wat het fransche hof van Versailles in veel later tijden voor dat van Karel II was. De verovering De slag van Hastings en de gebeurtenissen, die daarop volgden, Nooriaaninn.plaatsten niet alleen een hertog van Normandije op den britschen troon, maar leverden tevens de geheele bevolking van Engeland aan de dwingelandij der Noormannen over. De overweldiging van het eene volk door het andere is zelfs in Azië zelden zoo volkomen geweest. Het land werd onder de aanvoerders der veroveraars verdeeld. Een hechte militaire orga- nisatie, die nauw verbonden was met de wijze van landtoeeigening, stelde de vreemde indringers in staat de inboorlingen des lands te onderdrukken. Wreedaardige strafwetten, die met strengheid gehandhaafd werden, verze- kerden de voorrechten, en zelfs de uitspanningen der uitheemsche tyrannen. Nochtans deed het vermeesterde volk, hoewel ter neder geworpen en vertre- den, den angel zijner wraak gevoelen. Eenige onversaagde mannen, de lieve- lingshelden onzer oudste volksliederen, namen de wijk naar de bosschen en van daar voerden zij, de bestaande wetten ten trots, een verwoeden oorlog tegen het leven en de bezittingen hunner onderdrukkers. Moord was een dagelijksche gebeurtenis. Veel Noormannen verdwenen plotseling, zonder eenig spoor achter te laten. Men vond een groot aantal lijken, die blijkbaar op gewelddadige wijze waren omgebracht. De moordenaars werden met den marteldood bedreigd en de ijverigste nasporingen tegen hen ingesteld, doch doorgaans te vergeefs, want de geheele natie spande samen om hen te bevei- ligen. Eindelijk vond men het noodig om elk Hundred \'), waareen vermoord lijk van fransche afkomst gevonden werd, een zware boete op te leggen. En deze bepaling werd gevolgd door een andere, deze namelijk, dat men allen, die vermoord waren, voor Franschen zou houden, ten ware hun Saksische afkomst bewezen werd. Er bestaat, strikt genomen, over de eerste honderdvijftig jaren na de ver- overing geen engelsche geschiedenis. Wel erlangden de fransche koningen van Engeland een grootheid, die al de naburige volken met verbazing ver- vulde. Zij veroverden Ierland. Zij ontvingen Schotslands hulde. Door hun dap- perheid, hun staatkunde en hun welgekozen huwelijken, verwierven zij op het vaste land een veel grooter macht dan die hunner leenvorsten, de konin- gen van Frankrijk. Azië en Europa werden door die macht en grootheid ver- blind. Met onwillige bewondering teekenden arabische geschiedschrijvers den val van St. Jean d\'Acre, de verdediging van Joppe en den zegevierenden \') Landstreek, die in oorlogstijden honderd strijders moest stellen, ofwel, die uit honderd of meer grondbezittende families bestond; deze hundreds waren weder in tythings verdeeld, bestaande uit tien families. Weinig engelsche geschiedschrijvers echter zijn het geheel eens over de juiste beteekenis dier benamingen, of over de gebiedsverdeeling, welke zij schijnen aan te duiden. V.



		IO GESCHIEDENIS VAN ENGELAND marsch naar Ascalon in de geschiedenis op; nog lang na dien tijd bezigden arabische moeders den naam des leeuwenmoedigen Plantagenets om haar kinderen vrees in te boezemen. Op zekeren tijd scheen \'t, dat het geslacht van Hugo Capet zoude eindigen, gelijk de Merovingische en Carlovingische geslachten geëindigd waren, en dat van de Orkney-eilanden tot aan de Pyreneeën slechts één groote monarchie zou bestaan. De grootheid van een souverein en die van het door hem beheerschte volk zijn in de meeste ge- moederen zoo nauw met elkander verbonden, dat bijna alle engelsche ge- schiedschrijvers met trotsche vreugde op den glans en de macht dier vreemde heerschers gewezen en het verval dier macht en grootheid als een ramp voor ons land beschouwd hebben Dit is waarlijk even ongerijmd, als wan- neer een neger van Hayti in onze dagen met nationalen trots op de groot- heid van l.odewijk XIV roemen en met de droefheid en schaamte eens echten vaderlanders van de nederlagen bij Blenheim en Ramillies spreken wilde. De veroveraar en zijn nakomelingen tot in het vierde geslacht waren geen Engelschen; de meeste hunner waren in Frankrijk geboren; zij brach- ten het grootste gedeelte van hun leven in Frankrijk door; hun gewone taal was het Fransch; bijna al de hooge betrekkingen, waarover zij konden beschikken, vielen aan Franschen ten deel; elke aanwinst, die zij op het vaste land maakten, vervreemdde hen meer en meer van de bevolking van ons eiland. Een der schrandersten onder hen heeft inderdaad een poging aan- gewend om door het sluiten van een huwelijksverbond met een engelsche vorstin \') de liefde zijner engelsche onderdanen te winnen. Maar de meeste zijner baronnen beschouwden dit huwelijk met hetzelfde oog, waarmede men het heden ten dage in Virginië een huwelijk tusschen den blanken eigenaar eener plantage en een halfzwart meisje zou doen. In de geschiedboeken draagt hij den eervollen bijnaam van Beauclerc; maar zijn stam- en tijd- genooten gaven hem met hoonende toespeling op zijn saksisch huwelijk een saksischen bijnaam. Ware het, gelijk eenmaal mogelijk scheen, den Plantagenets gelukt, geheel Frankrijk onder hun bestuur te vereenigen, dan zou Engeland wel- licht nimmer een onafhankelijk bestaan erlangd hebben. Zijn vorsten, edelen en prelaten zouden van verschillende afkomst geweest zijn en een andere taal hebben gesproken dan de werklieden en landbouwers. De inkomsten der groote landeigenaars zouden besteed zijn tot het houden van feestge- lagen aan de oevers der Seine. De edele taal van Milton en van Burke was slechts een boersche tongval gebleven, zonder letterkundige waarde, zonder taalregelen, zonder bepaalde spelling; en men zou haar met min- achting aan de boeren ten gebruike overgelaten hebben. Geen man van engelsche afkomst zoude ooit in een hooge betrekking hebben kunnen komen, zoo hij niet eerst naar taal en zeden een Franschman was ge- worden. Norni\'andü". Voor zulke rampen werd Engeland behoed door een gebeurtenis, welke de geschiedschrijvers doorgaans als zeer heilloos aangemerkt hebben.

		\') Het bedoelde huwelijk is dat van Hendrik I, bijgenaamd Beauclerc, met Mathilda, dochter van koning Malcolm van Schotland. V.



		VOOR DE RESTAURATIE.		I I


		Engelands belangen waren zoo lijnrecht in strijd met die zijner beheerschers, dat alleen hun dwalingen en tegenspoeden het land konden redden. De talenten en zelfs de deugden der eerste zes fransche koningen strekten het ten vloek. Door de dwaasheden en ondeugden van den zevende dier vorsten werd het land behouden. Had Jan de groote begaafdheden van zijn vader, van Henry Beauclere of van den Veroveraar geërfd, had hij slechts den moed van eenen Steven of een Richard bezeten, en was tevens de koning van Frankrijk zoo onbekwaam geweest, als al de overige na- komelingen van Hugo Capet, dan zou het huis van Plantagenet in Europa een weergalooze macht bereikt hebben. Doch op dat tijdstip werd Frank- rijk, voor het eerst sints het overlijden van Karel den Groote, door een kloekmoedig en bekwaam vorst geregeerd. Engeland daarentegen, sedert den slag van Hastings doorgaans door wijze staatsmannen en bij voort- during door dappere krijgshelden bestuurd, was nu onder de heerschappij van een nietigen lafaard gevallen. Sedert dien tijd werd Engelands toe- komst schooner. Jan werd uit Normandije verdreven. De noormansche edelen werden gedwongen om een keuze tusschen het eiland en het vaste land te treffen. De zee sloot hen thans bij het volk op, dat zij tot dusverre verdrukt en veracht hadden, en nu begonnen zij van lieverlede Engeland als hun vaderland, de Engelschen als hun landgenooten te beschouwen. Weldra bemerkten de twee, zoolang door vijandschap gescheiden stammen, dat zij gemeenschappelijke belangen te verdedigen, dezelfde vijanden te bestrijden hadden. Met gelijke zwaarte drukte op beiden de dwingelandij van een slecht koning. Beiden waren evenzeer vergramd om de gunsten, die het hof aan vreemdelingen uit Poitou of Aquitanic bewees. De achter- kleinzonen der strijders van Willem den Veroveraar, en de achterkleinzonen van hen, die onder Harold gestreden hadden, begonnen elkander in vriend- schap te naderen en het eerste groote pand hunner vereeniglng was het Groote Charter, door hun vereenigde inspanningen verkregen, en tot beider nut en voordeel ontworpen en opgesteld. ^InÏÓikaml!!ra^J<\'^r Hier eerst begint de geschiedenis der engelsche natie. Het ver- haal der vroegere gebeurtenissen is slechts de opsomming van slagen, toe- gebracht en verduurd door onderscheiden volkstammen, die wel is waar allen engelsch gebied bewoonden, maar elkander met een afkeer aanzagen, die wel- licht nooit zoo hevig was tusschen volken, door natuurlijke grenzen van elkander gescheiden. Want de wederzijdsche verbittering van landen, die met elkander in oorlog gewikkeld zijn, is flauw vergeleken bij de verbittering van stammen, die in zeden en gewoonten onderscheiden, door de plaatselijke gesteldheid samen zijn gekoppeld. Nergens heeft deze nationale haat zoo hevig gewoed als in Engeland. Nergens ook zijn de sporen van dien haat zoo vol- komen uitgewischt. De overgangstrappen, waardoor de vijandige elementen tot e\'én zelfstandig geheel gevormd zijn, zijn ons ten naastenbij onbekend. Maar zeker is het, dat het onderscheid tusschen Saksers en Noormannen, toen Jan koning werd. duidelijk zichtbaar, vóór het einde der regeering van zijn kleinzoon bijna verdwenen was. In den tijd van Richard I was de gewone vloek eens normandischen edelmans deze: moge ik een Engelschman worden! Een knorrige bevreemding drukte hij gewoonlijk uit door de vraag: Houdt



		12 GESCHIEDENIS VAN ENGELAND

		gij mij voor een Engelschman ? Honderd jaar later was de nakomeling van zulk een edelman trotsch zich Engelschman te mogen noemen. De bronnen der breede stroomen, die geheele landen met vruchtbaar- heid zegenen, en rijkbeladen vloten naar zee voeren, moeten gewoonlijk in woeste en barre bergstreken gezocht worden, die op de landkaarten ondui- delijk aangegeven, en door reizigers hoogst zelden bezocht worden. De geschiedenis van ons land, in de dertiende eeuw, laat zich zeer gevoeg- lijk vergelijken bij zulk een streek. Hoe arm en hoe duister dat gedeelte der geschiedboeken ook zij, daar alléén moeten wij naar den oorsprong van onze vrijheid, van onzen voorspoed, van onzen roem zoeken. Toen werd het groote engelsche volk gevormd; toen begon het nationaal karakter die bijzondere hoedanigheden aan den dag te leggen, welke het sedert immer bewaard heeft; toen was het, dat onze vaderen in den waren zin des woords eilanders werden, eilanders niet alleen ten opzichte hunner aardrijkskundige ligging, maar ook van hun staatkunde, denkwijze en gebruiken. In dien tijd ontlook ook die staatsregeling, die sedert, door alle veranderingen heen, steeds dezelfde gebleven is, die staatsregeling, naar welke alle andere staats- regelingen der wereld gevormd zijn, en die, in weerwil van eenige gebreken, voor de beste gehouden moet worden, onder welke ooit een natie ver- scheiden eeuwen achtereen geleefd heeft. Toen ook hield het lagerhuis, de prototype van alle vertegenwoordigende vergaderingen in de oude of in de nieuwe wereld, zijn eerste zittingen. Toen ook werd het algemeen recht tot de waardigheid eener wetenschap verheven, die weldra van bij- na even groot belang werd als de romeinsche rechtswetenschap. In dien tijd was het, dat de moed dier zeelieden, die de ruwe vaartuigen der Cinque Ports \') bemanden, de engelsche vlag voor het eerst op zee gevreesd maakte; dat de oudste leerscholen opgericht werden, die thans nog in de twee voornaamste nationale akademiesteden bestaan; dat die edele taal werd gevormd, die, ja, minder zacht is dan de talen van het Zuiden, maar in kracht, in rijkdom, in geschiktheid voor de vertolking der verhevenste gevoelens van den dichter, den wijsgeer en den redenaar, alleen bij de grieksche achterstaat; toen ook verrees boven den gezichteinder de eerste zwakke schemering dier edele letterkunde, die later als het heerlijkste klei- nood in Engelands rijke eerekroon zou schitteren. In den aanvang der veertiende eeuw was de samensmelting der rassen bijna voltooid en weldra bleek uit onmiskenbare teekenen, dat de ver- menging van drie takken van den grooten teutoonschen stam, zoo onderling als met de ingeboren Britten, een volk had doen ontspruiten, dat voor geen ander volk der aarde behoefde te wijken. Het rijk, waarheen Jan door Philips

		\') De Cinque Ports (vijf havens), zijn Dover, Sandwich, Romney, IlytheenHastings, op de kust van Kent en Sussex gelegen; zij waren voornamelijk bestemd om het land voor onverwachte landingen te vrijwaren. Winchelsea, Rye en Sexford kregen later dezelfde bestemming. Al deze plaatsen, welker inwoners metveel privilegiën begunstigd werden, ten einde hen zooveel mogelijk aan de engelsche belangen te verbinden, en die, niettegenstaande de vermeerdering van hun getal steeds den naam van Cinque ports be- hielden, stonden onder toezicht van een lord-bewaarder.



		i3
		VOOR DE RESTAURATIE.

		August teruggedreven was, had bijna niets gemeen met het rijk, dat de legers, van Eduard III ter verovering van Frankrijk zag uittrekken SSmSunn Nu volgde een tijdvak van meer dan een eeuw, waarin der Engel- ^op u«I"" schen hoofddoel was door kracht van wapenen een groot rijk op het vaste land te vestigen. Men zou meenen, dat Eduards onderdanen vrij oaverschillig moesten blijven voor zijn aanspraken op de erfenis door het huis van Valois in bezit genomen, maar de veroveringszucht des vorsten had zich alras aan het volk medegedeeld. Deze oorlog verschilde grootelijks van dien, welken de Plantagenets van de twaalfde eeuw tegen de nakomelingen van Hugo Capet gevoerd hadden, want indien Hendrik II ofRichard I ge- slaagd waren, zou England een fransche provincie geworden zijn ; doch de overwinningen van Eduard III en van Hendrik V maakten Frankrijk, althans tijdelijk, tot een engelsch wingewest. De minachting, waarmede de fransche veroveraars in de twaalfde eeuw de eilanders beschouwd hadden, werd nu door deze den bewoners van het vaste land ruimschoots terugbetaald. Elk landeigenaar, van Kent tot Northumberland, beschouwde zich als den afstam- meling van een geslacht, dat geboren was om te overwinnen en te heersenen, en zag met minachting op het volk neder, dat zijn voorvaderen had doen beven. Zelfs de ridders van Gascogne en Guyenne, die onder den Zwarten Prins dapper medegevochten hadden, werden door de Engelschen voor een onder- geschikt menschenras gehouden en op een vernederende wijze van eervolle en winstgevende posten uitgesloten. Binnen kort verloren onze voorouders de oorspronkelijke aanleiding tot den strijd geheel en al uit het oog. Zij be- schouwden weldra de fransche kroon als een bloot aanhangsel van de engel- sche, en toen zij deze in strijd met de bestaande wet van erfopvolging op het huis van Lancaster overdroegen, schenen zij te meenen, dat het recht van Richard II op de fransche kroon te gelijkertijd stilzwijgend op dat huis over- ging. Hun ijver en hun volharding staken bijzonder af bij de traagheid der Franschen, die toch veel meer dan zij bij den uitslag van den strijd betrok- ken waren. Engelsche legers behaalden in dit tijdperk tegen groote over- macht de schitterendste overwinningen, die in de geschiedenis der middel- eeuwen opgeteekend zijn. Het waren inderdaad overwinningen, waarop een natie met recht roem mag dragen; want men kan ze alleen aan de zedelijke meerderheid der overwinnaars toeschrijven, een meerderheid, die zich, zelfs bij den geringste dier strijders, op treffende wijze kenbaar maakte. De engel- sche ridders vonden waardige tegenstanders in de fransche ridders. Chandos ontmoette in du Guesclin een evenknie. Maar Frankrijk had geen voetvolk, dat tegen de engelsche bogen en strijdbijlen was opgewassen. Een fransch koning werd gevangen naar Londen gebracht. Een engelsch koning werd te Parijs gekroond. De banier van St.-George werd nu ver over Alpen en Pyreneeën heen gedragen. Ten zuiden van den Ebro wonnen de Engelschen een grooten veldslag, die voor een tijd lang over het lot van Castilië en Leon besliste; en de engelsche vaandels verwierven een ontzagwekkende vermaard- heid onder die krijgsbenden, die haar wapenen voor geld aan de italiaansche vorsten en republieken verhuurden. De kunsten des vredes werden in dat bewogen tijdperk door onze vaderen evenmin over het hoofd gezien. Terwijl Frankrijk door den oorlog verwoest



		14 GESCHIEDENIS VAN ENGELAND

		werd, totdat het ten laatste in zijn jammerlijken toestand een ellendige be- schutting tegen verdere aanrandingen vond, zamelden de Engelschen hun oogsten in, verfraaiden zij hun steden, pleitten, handelden en studeerden zij in volkomen veiligheid. Vele onzer schoonste gedenkteekenen van bouw- kunde dagteekenen van dien tijd. Toen verrezen de sierlijke kapellen van New-College en van St.-George, gelijk ook het statige kerkgebouw van Win- chester en het koor van Vork, de fraaije spits van Salisbury en de majestueuse torens van Lincoln. Een rijke en krachtige taal, gevormd door het ineen- vloeijen van Noormansch, Fransch en Duitsch, was nu zoo wel den adel als het volk eigen. Het duurde ook niet lang, of het menschelijk vernuft begon dit bewonderenswaardig werktuig tot waardiger einden te bezigen. Terwijl engelsche krijgsbenden, de verwoeste provinciën van Frankrijk achter zich latende, Valladolid zegevierend binnentrokken en den schrik tot onder de poorten van Florence verspreidden, schetsten engelsche dichters in levendige kleuren de groote verscheidenheid van menschelijke gebruiken en lotwisse- lingen, en engelsche denkers trachtten te weten of hadden moed om te twijfe- len, waar \'voorheen dwepers zich vergenoegd hadden verbaasd en geloovig stil te staan. Dezelfde eeuw, waarin de Zwarte Prins en Derby, Chandos en Hawkwood leefden, bracht ook Geoffrey Chaucer en John Wycliffe voort. \') Op deze glansrijke en zegevierende wijze nam de engelsche natie, zoodra zij eerst met recht dien naam mocht dragen, haar plaats in onder de volken der wereld. Doch zoo wij al de groote en ontzagwekkende hoedanigheden onzer voorouders met welgevallen hooren roemen, moeten wij toch erkennen, dat hel door hen nagejaagde doel in geenen deele met een verlichte en mensch- lievende staatkunde strookte, en dat de tegenspoeden, waardoor zij na een langen en bloedigen strijd van de hoop beroofd werden om op het vasteland een groot rijk te stichten, werkelijk zegeningen waren in de gedaante van rampen. De moed der Franschen ontwaakte eindelijk. Een krachtige nati- onale tegenstand werd den vreemden veroveraar geboden, en van dit oogen- blik af was tot heil des menschdoms al de bekwaamheid der engelsche veldheeren, al de dapperheid der engelsche soldaten vruchteloos. Na veel Wanhopende worstelingen en met bitter leedwezen gaven onze voorouders den strijd op. Sedert dien tijd is het plan om groote veroveringen op het vaste

		\') Chaucer was de eerste engelschedichter. wiens werken klassiekvan vorm entevens van echt poëtischen inhoud zijn. Ze onderscheiden zich vooral door geestige en kern- achtige karakterschetsen, door fijn en innig gevoel en door rijkdom van taal en uitdruk- king. Hij stierfin het jaar 1400. Wycliffe (of Wickliff) was een beroemd en talentvol godgeleerde, die de toenmalige kerkelijke misbruiken met moed en volharding bestreed. De orde der bedelmonniken en vervolgens het stelstel der pauselijke onfeilbaarheid en suprematie stonden het eerst aan zijn aanvallen bloot. Toen hij echter in zijn ijver zijn eeuw te ver vooruitliep, en in een zijner talrijke polemische geschriften o. a. het hachlijk vraagstuk der transsubstan- tiatie behandelde, in een geest, die toen weinig bijval vond, en hem het misnoegen van velen, ook van den kanselier van de hoogeschool te Oxford berokkende, werd hij van zijn leerstoel aan die hoogeschool ontzet en tot herroeping gedwongen. Van nu af be- perkte hij zich tot het geestelijk ambt, dat hij te Lutterworth bekleedde, en tot de vol- tooijng zijner letterlijke bijbelvertaling (de eerste in het Engelsch); hij stierfin 1384. Beide deze mannen vonden een krachtigen steun in de bescherming van John O\'Gaunt, hertog van Lancaster, die in de eerstvolgende aanmerking genoemd wordt.



		VOOR DE RESTAURATIE.
		\'S


		iand te maken door het britsch bewind nooit meer met ernst en volharding opgevat. Wel bleef de herinnering aan de roemrijke dagen van Cressy, Poi- tiers en Azincourt het volk steeds dierbaar; men kon nog na verloop van lange jaren hun bloed aan het koken brengen en rijke subsidièn van hen erlangen door de bloote belofte van een veldtocht ter verovering van Frank- rijk; doch gelukkig heeft thans onze natie haar krachtig streven op andere doeleinden gericht en neemt zij nu in de geschiedenis des menschdoms een veel roemrijker plaats in, dan wanneer zij, gelijk dit eenmaat dreigde te zul- len gebeuren, door kracht van wapenen een dergelijk overwicht had erlangd, als eenmaal het romeinsche gemeenebest bezat. oo1?oüè\'n. Thans weder binnen de grenzen van zijn eiland besloten, bezigde het krijgshaftige volk de wapenen, die de schrik van Europa geweest waren, tot het voeren van binnenlandsche oorlogen. De engelsche edellieden waren sints veel jaren gewoon de middelen tot kwistige uitgaven uit de verdrukte fransche provinciën te trekken. Die bron was nu voor hen verdroogd; maar praalzucht en weelderige gewoonten, de gevolgen van vroegeren voorspoed, waren hun bijgebleven; en de groote lords, die nu niet meer door het uit- zuigen der Franschen hun lusten konden bevredigen, werden begeerig elkan- der uit te plunderen. Het rijk. waartoe zij zich nu moesten beperken, was, gelijk Comines, de schranderste der beoordeelaars van dien tijd, zich uit- drukt, voor hen allen niet groot genoeg. Twee aristokratische partijen, aan- gevoerd door twee takken der koninklijke familie, begonnen een langdurigen en feilen strijd om de oppermacht. Daar de vijandschap dier partijen in wer- kelijkheid niet uit het geschil over de erfopvolging ontstaan was, duurde zij voort, lang nadat elke aanleiding tot strijd over dat geschil verdwenen was \'). \') Bij het overlijden van Eduard III. wiens oudste zoon, Eduard, de Zwarte Piins, vóór hem ten grave was gedaald, kwam de eenige zoon van dezen laatste, Richard II, als rechtvaardige erfgenaam van liet roemruchtig geslacht der Plantagenets, op elf- jarigen leeftijd tot den troon (1377). De eerzuchtige jongere zonen van Eduard III, Jan van Gaunt, Hertog van Lancaster, en Thomas, Hertog van Glocester, maakten zich nagenoeg van het geheele regeerings- gezag meester, en werden, gedurende \'s konings minderjarigheid, alleen door den na- ijver van een machtigen adel in toom gehouden. Glocesters vermetel streven naar de kroon berokkende hem later een ontijdigcn dood. De meer omzichtige Lancaster stierf in 1399, een zoon nalatende, die, bekwamer en eerzuchtiger dan Glocester, den koning een zeer gegrond wantrouwen inboezemde en bij zijns vaders dood in ballingschap verkeerde. Toen de koning, den invloed en de macht van dezen gevaarlijken mede- dinger niet willende vergrooten, hem het bezit der rijke erfgoederen van het huis van Lancaster trachtte te onthouden, stak hij naar Engeland over en verzamelde een leger, waarmede hij het leger des konings uiteen dreef en Richard gevangen nam. Steunende op den afkeer, dien het hem toegedane volk en de meeste edelen tegen den koning koes- terden, en op het nietig sprookje, dat de Zwarte Prins ten onrechte voor den oudsten zoon van Eduard III gehouden werd, stiet de nieuwe hertog van Lancaster den zwak- ken koning Richard II van den troon, dien hij nu zelf, onder den naam van Hendrik IV beklom, terwijl Richard, in het kasteel van Pomfret ingekerkerd, door zijn wachters vermoord werd. Deze overweldiging legde den grond tot de latere twisten tusschen de partijen van Vork, of de Witte, en van Lancaster, of de Roode Roos. Hendrik IV en zijn zoon Hendrik V regeerden ongestoord tot aan hun einde. Onder Hendrik V bereikte Engelands macht in de middeleeuwen den hoogsten trap. Als zui- geling volgde hem zijn zoon Hendrik VI op. Gedurende de minderjarigheid van dezen vorst gingen de belangrijke, in Frankrijk verworven bezittingen weder te loor. Enge-



		i6
		GESCHIEDENIS VAN ENGELAND

		De partij der Roode Roos overleefde den laatsten prins, die als afstam- meling van Hendrik IV aanspraak op den troon kon maken. De partij der Witte Roos overleefde het huwelijk van Richmond en Elizabeth. Verstoken van een aanvoerder, die eenigen aannemelijken schijn van recht kon ver- toonen, schaarden de aanhangers van Lancaster zich om de nakomelingen van een bastaard, terwijl de aanhangers van York een reeks van bedriegers in \'t krijt voerden. Ten langen laatste, nadat veel eerzuchtige edellieden op het slagveld of onder beulshanden omgekomen waren, nadat vele der roemrijkste geslachten voor altoos van het tooneel der geschiedenis ver- dwenen waren, nadat de aanzienlijke huizen, die zich staande gehouden hadden, door tegenspoed uitgeput en tot gematigder inzichten gebracht waren, werd algemeen erkend, dat de aanspraken van al de strijdende Plantagenets zich in het huis van Tudor vereenigd hadden. land was door de lasten van den oorlog en de onder de meeste regentschappen gewone verkwisting, uitgeput en bezat bij het einde van den zoo roemrijk begonnen kamp in Frankrijk alleen nog Calais. Deze tegenspoeden, gevoegd bij het zwakke bestuur des onbekwamen konings, hadden vruchtbare kiemen tot onlusten en partijschappen doen ontstaan. Zoodra die kiemen tot rijpheid waren gekomen, verhief zich Richard, hertog van York, die van moederszijde van den hertog van Clarence afstamde, den tweeden zoon van Eduard III, nog voor den Zwarten Prins overleden. Jan van Gaunt was de derde zoon geweest. En nu (1425) namen de bloedige rozenoorlogen een aanvang. Eduard van York sneuvelde in den slag bij Wakefield (1460). Zijn zoon, Eduard IV, echter maakte zich meester van den troon (1461), en Hendrik VI, die zijn tegenstan- ner in 1470 voor eenige maanden werkelijk weder van den troon verdreef en tot bal- ling maakte, doch na korten tijd zelf overwonnen en gevangen werd, viel met zijn jeugdigen zoon der wraak van Eduard ten offer. Er bleef dus geen wettige opvolger van het huis Lancaster in leven. Eduard IV stierfin het jaar 1482, twee zonen onder de voogdijschap van zijn schoon- broeder. den graaf Rivers, en het rijk onder de regentschap van zijn broeder, den her- tog van Glocester. latende. Glocester liet Rivers ter dood brengen, het huwelijk van Eduard IV\' onwettig verklaren en diens zonen, den twaalfjarigen Eduard V en zijn broe- der den hertog van Vork, in den Tower vermoorden, waardoor nu ook de wettige mannelijke nakomelingschap van het huis van Vork geheel uitgeroeid was; Glocester (Richard III) beklom daarop den met bloed bevlekten troon, doch bleef niet lang in het bezit der misdadig verworven macht. De oude partijschappen waren nog niet vergeten; de steeds voortdurende onlusten en de verraderlijke, wreedaardige inborst des nieuwen konings boezemden der natie en vooial den hoogen adel weinig vertrouwen in. Graaf Hendrik van Richmond, klein- zoon van Ovven Tudor, een edelman uit Walis. en van Catharina, weduwe van Hendrik V, en zoon van Margaretha. erfdochter van het huis van Lancaster, de nakomelinge van een natuurlijken en bij parlements-akte gewettigden, doch van de eventueele troons- opvolging uitgesloten zoor. van Jan van Gaunt. was ondanks deze laatste bepaling be- stemd een einde aan deze vreeselijke oorlogen te maken en den schepter in handen van het roemrijke geslacht der Tudors over te brengen. Hem werd alle hulp tot verwerving iler oppermacht aangeboden op voorwaarde, dat hij met Elisabeth, dochter van Eduard IV, erfdochter van het huis van York, in den echt zoude treden, in de welgegronde hoop dat deze vereeniging der Witte en der Roode Roos aan het geteisterde volk den vrede zou hergeven. Met geringe macht landde hij in Walis, rukte onverschrokken tegen het talrijke leger van Richard op, en in den slag van Bosworth verloor deze de kroon en het leven. Hendrik Tudor aanvaardde de regeering onder den naam van Hendrik VII, en de rampzalige burgeroorlog, die sints dertig jaar geheel Engeland in bloed, in rouw en ellende gedompeld, aan meer dan een millioen menschen, en aan een tachtig- tal der telgen van het huis Plantagenet het leven gekost had, was. behalve eenige latere_yspoedig bedwongen pogingen der stuiptrekkende partijen, geëindigd.



		VOOR DE RESTAURATIE.
		17


		⁰?\'jfSi!^Tchⁿ»p!^et Middelerwijl had een verandering plaats, die van oneindig grooter belang was, dan de aanwinst of het verlies eener provincie, de ver- heffing of de val eener dynastie. De slavernij en de gruwelen, daaraan overal verbonden, waren allengs aan \'t verdwijnen. Opmerkelijk is het, dat in Engeland de twee grootste en heilzaamste maat- schappelijke omkeeringen, die namelijk, welke in de dertiende eeuw een einde maakte aan de verdrukking der eene natie door de andere, en die, waardoor weinige geslachten later het eigendomsrecht van den eenen mensch op den anderen opgeheven werd, haast onopgemerkt en in stilte plaats hadden. Zij wekten bij de tijdgenooten geen verwondering en de geschiedschrijvers hebben er ter nauwernood op gelet. Zij werden niet door wetsbepalingen en evenmin door ruw geweld tot stand gebracht. Door zedelijke oorzaken werd langzamerhand eerst het onderscheid tusschen den Noorman en den Sakser en daarna het onderscheid tusschen den heer en den slaaf opgeheven. Onmoge- lijk is \'t het juiste oogenblik van elk dezer overgangen te bepalen. Eenige flauwe sporen van den ouden trots der Noormannen, vertoonden zich wellicht nog in het laatst van de veertiende eeuw. Eenige flauwe sporen van het lijf- eigenschap konden nog zelfs in de dagen der Stuarts hier en daar worden opgemerkt; ook is diè instelling tot heden toe nog door geen wetsbepaling afgeschaft. t!m4^Uvm? \'hét Het ware hoogst onrechtvaardig niet te erkennen, dat voor- tMiïïïiïtltSöt. namelijk aan den invloed der godsdienst de wegruiming van deze twee rampen te danken is en men zou zich haast afvragen, of een reiner gods- dienst wel gelijken invloed zou hebben uitgeoefend. De liefderijke geest der christelijke zedeleer is voorzeker in strijd met het bestaan van sterk geschei- den kasten; maar de Kerk van Rome is bijzonder af keerig van zoodanige onderscheidingen, omdat ze onbestaanbaar zijn met andere, tot het wezen van haar stelsel behoorende. Zij schrijft al haar priesters een geheimzinnige waardigheid toe, die hun aanspraak geeft op den eerbied van eiken leek, en de volksaard of de afkomst kan volgens haar niemand voor den geestelijken stand onbekwaam maken. Haar leerstellingen aangaande de priesterlijke waardigheid, hoe onjuist ze ook zijn mogen, hebben herhaaldelijk eenige der zwaarste rampen gelenigd, die op de maatschappij onvoorwaardelijk kunnen drukken. Men kan een bijgeloof niet nadeelig achten, dat in landen, waar de eene volksaard onder het juk van den anderen zucht, een aristokratie doet ontstaan, die met rassenhaat niets te maken heeft; dat de verhouding tus- schen den verdrukker en den verdrukte omkeert en den erf heer noodzaakt zich aan het geestelijk gezag van den erfleenman te onderwerpen. Tot op den huidigen dag onderscheidt zich de roomsche kerk in landen waar de neger- slavernij nog bestaat, zeer gunstig van andere christelijke gezindheden. Het is van algemeene bekendheid, dat de afkeer tusschen de blanke en de zwarte menschenrassen te Rio Janeiro op verre na niet zoo hevig is als te Washington. In ons land had deze eigenaardige strekking van het roomsch- katholieke stelsel gedurende de middeleeuwen de heilzaamste gevolgen. Het is waar, na den slag van Hastings werden Saksische kerkvoogden en abten met geweld afgezet en fortuinzoekende geestelijken van het vaste land bi) honderden met rijke kerkbedieningen begunstigd. Doch toen reeds verhieven MACAULAY I. 2



		i8
		GESCHIEDENIS VAN ENGELAND

		vrome noormansche geestelijken hun stem tegen zulk een verkrachting van de grondwet der kerk; zij weigerden de hun door den veroveraar aangeboden kerkelijke waardigheden aan te nemen en gelastten hem, zoo hij het heil zijner ziel op prijs stelde, niet te vergeten, dat de overwonnen eilanders tot zijn geloofsgenooten behoorden. De aartsbisschop Anselmus was de eerste van de heerschende kaste, die de Engelschen onder zijn bescherming nam. In een tijd toen de engelsche naam met minachting uitgesproken werd, toen dacht men dat de landgenooten des veroveraars een uitsluitend recht op alle burgerlijke en militaire waardigheden van het koninkrijk hadden, vernam het verdrukte volk met opgewondenheid, dat een der hunnen, Nicholas Break- spear, tot den pauselijken zetel verkozen was en dat afgezanten, uit de eerste adellijke huizen van Normandije gesproten, voor hem gebukt hadden om zijn voet te kussen. Het nationaal gevoel droeg zeker niet minder dan de godsdienst- ijver er toe bij om duizenden te doen trekken naar het graf van Becket, den eersten Engelschman, die na de Verovering den vreemden dwingelanden vrees had ingeboezemd. Het is onzeker, of hij een Noorman dan wel een Sakser is geweest, maar hij viel, dit is buiten kijf, door Noormannen, en de Saksers vereerden met dankbare liefde zijn nagedachtenis en verheerlijkten hem in hun volks- liederen als een der hunnen. Een opvolger van Becket stond vooraan in de rij der weerspannige grooten, die al hun kracht inspanden om dat charter te verkrijgen, waardoor de voorrechten der noormansche baronnen en tevens die der Saksische landeigenaren verzekerd werden. De geloofwaardige getuigenis van Sir Thomas Smith, een der schranderste protestantsche raadgevers van Elizabeth, leert ons, hoeveel de roomsche geestelijken tot de afschaffing van het lijfeigenschap hebben bijgedragen. Wanneer de ster- vende slaveneigenaar de laatste kerkelijke sacramenten vroeg, dan bleef de geestelijke herder niet in gebreke hem te smeeken, bijaldien hij zijn ziel wilde redden, de vrijheid aan die broeders te schenken, voor welke Christus gestorven was. De kerk had haar geduchten invloed met zoo gelukkig gevolg aangewend, dat zij, reeds vóór de hervorming al de lijf- eigenen in het koninkrijk bevrijd had, behalve diegenen, die haar zelve toebehoorden en die zij, te harer eere zij het hier vermeld, zeer goedertieren schijnt behandeld te hebben. Het lijdt geen twijfel, dat onze voorouders, nadat deze twee belangrijke omkeeringen plaats gevonden hadden, verreweg het best bestuurde volk van geheel Europa waren. Het maatschappelijk stelsel was sints drie honderd jaren op den weg van bestendige verbetering geweest. Onder de eerste Plantagenets had men baronnen gezien, die de macht van hun souverein konden tarten, en landlieden, die in hun verlaagden toestand niet beter geacht werden dan het door hen gehoede vee. De buitensporige macht der baronnen was van lieverlede gefnuikt, de toestand der boeren trapsgewijze verbeterd. Naast de aristokratie en den arbeidenden stand was een land- bouwende en handeldrijvende middelstand ontstaan Er moge alsnog meer ongelijkheid bestaan hebben dan voor het geluk en de deugd van het men- schelijk geslacht dienstig is, maar niemand was geheel boven het gezag der wet verheven en niemand was geheel en al van haar bescherming uitgesloten.



		VOOR DE RESTAURATIE.
		19


		Het is ten duidelijkste gebleken, dat de Engelschen reeds in dit vroege tijd- perk met zelfgevoel en liefde aan hun staatsinstellingen gehecht waren, en dat deze in naburige landen de bewondering en den naijver der meest ver- lichte menschen gaande maakten. Maar over den aard dezer instellingen is heftig en onredelijk twistgeschrijf gevoerd. De cngeUcke Engelands historische litteratuur heeft inderdaad maar al te staatsKeijChiedenis » i 1 mi - sj j« « jt 1 mental met zeer geleden door een omstandigheid, die overigens de wel- ,eeaciire\\en. vaart van dit land niet weinig bevorderd heeft. De belangrijke hervormingen, welke onze staatsregeling in de laatste zes eeuwen ondergaan heeft, waren het gevolg van bestendige, geleidelijke ontwikkeling en niet van sloopen en wederopbouwen. De tegenwoordige staatsregeling van ons land staat in dezelfde verhouding tot die, waaronder het voor vijf honderd jaren bloeide als de boom tot het spruitje en de man tot den knaap. De verandering is groot geweest, doch ten allen tijde was het meerendeel van\'t geen bestond oud. Een aldus samengestelde staatsregeling moest een menigte tegenstrijdig- heden opleveren. Voor de bezwaren echter, die uit bloote tegenstrijdigheden ontstaan, zijn wij ruimschoots schadeloos gesteld. Andere landen bezitten geschreven staatsregelingen van regelmatiger vorm, doch in geen ander land heeft het mogen gelukken omwenteling te verbinden met eerbied voor verkre- gen rechten, vooruitgang met duurzaamheid, jeugdige kracht met de acht- baarheid van onheuglijke oudheid. "ÏSSSïmJfS" Nochtans deze zegening is niet zonder schaduwzijde; een der ^dil!ii^lg^J_gHv*Jn\'!ⁱ" eerste nadeelen is, dat al de bronnen onzer vroegere geschiede- nis van partijgeest doordrongen zijn. Even als de staatsman in geen ander land zoozeer onder den invloed van het verleden staat, ondervindt de ge- schiedschrijver nergens zoozeer als hier den invloed van het tegenwoordige. Er bestaat dan ook een natuurlijk verband tusschen deze twee betrekkingen. Waar de geschiedenis enkel beschouwd wordt als de afbeelding van leven en gebruiken, of als een reeks van proefnemingen, waaraan algemeene beginselen van staatsbeleid kunnen worden ontleend, daar komt een geschiedschrijver niet licht in verzoeking om langverleden gebeurtenissen in een verkeerd dag- licht te stellen. Doch waar de geschiedenis beschouwd wordt als een verza- meling van handvesten, waarop de rechten der regeering en der volken be- rusten, wordt deze verzoeking bijna onweerstaanbaar. Een Franschman van onzen tijd heeft er geen bijzonder belang bij de macht der koningen van het huis Valois grooter of kleiner te schatten dan zij werkelijk geweest is. De pri- vilegiën der Staten-Generaal, der Staten van BretagneofvanBourgondièzijn thans van even weinig waarde als die van den joodschen Sanhedrin of van den Amphiktionenraad. De wijde afgrond eener groote omwenteling scheidt daar het nieuwe stelsel geheel van het oude. Het bestaan der engelsche natie wordt niet door een soortgelijke klove in twee afgescheiden tijdperken ver- deeld. Onze wettenen gebruiken zijn nimmer aan een onherstelbare verwoes- ting ten prooi geweest. Voor ons zijn de antecedenten der middeleeuwen steeds nog geldig en zij worden bij de plechtigste gelegenheden nog steeds door de eerste staatsmannen aangehaald. Toen, bij voorbeeld, koning George III aan- getast werd door een krankheid, die hem buiten staat stelde de koninklijke waardigheid te bekleeden, en toen de uitmuntendste rechtsgeleerden en staat-