XXXVI* JAARGANG.

F.ENE BIJDRAGE TOT DE GESCHIEDENIS VAN SURINAME

IN DE TWEEDE HELFT DER ACHTTIENDE EEUW.

NAAR HET ÜUITSCH

MAAT80HAITIJ DK KATHOLIEKE IWiOBTRAïU,.

GESCHIEDENIS YAN SURINAME

in de tweede helft der achttiende eeuw

BIBLIOTHEEK DER
LSUNIVERSITEIT

Uitgave van de Maatschappij
DE KATHOLIEKE ILLUSTRATIE.

\'s-Hertogenboseh.
1890.

Bjbfietheel
MWiEÖBfiQfDÉR8 **

De lente tooide opnieuw de aarde en verwekte vruchten be-
lovende bloesems in bosch en veld, op boom en struik. De
welige akkers voorspelden den zorgenden landman een rijken oogst.
En zoo hadden in het voorjaar van 1745 ook de bewoners van
Keur-Saksen wel met blijd» hoop de komende dagen te gemoet
kunnen zien, ware slechts die tijd niet ten gevolge van de on-
heilvolle oorlogsverwikkelingen zoo uiterst treurig geweest.

Zullen niet weder vijandelijke krijgsbenden de akkers vertreden
en onzen geringen levensvoorraad opmaken ? Of zal niet de
minister Brühl er de onvermoeid verlangende hand op leggen als
vergoeding voor de oninbare belastingen ? En al blijven wij
hiervan bevrijd, hoe zullen wij de veldvruchten beschermen tegen
de vrijbuiters, die de oorlog verwekt, tegen al dat verwilderde
gespuis, hetwelk ongehinderd het land afloopt, rooft, brandt,
plundert en moordt naar welbehagen ? Zoo klaagden met recht
de zwaarbeproefde bewoners van het ongelukkige land.

Over dat onrustbarende onderwerp met elkander pratende, wan-
delden twee bejaarde mannen in de eerste ochtenduren van een
schoonen Meidag door van Gods hand rijk gezegende velden. In
den afgeloopen nacht had er een hevig onweder gewoed en zg
wilden zich nu vergewissen of het zonder schade aan te richten
overgetrokken was. Tot hunne vreugde vonden zij hun hoop

bevestigd. Bijna scheen het alsof het jonge zaaisel, door de
onweersbui nieuw bevrucht, plotseling hoog opgeschoten was,
bijkans te hoog en te rijk in verhouding tot het vroege jaar-
getijde. Als fonkelende parelen, ais flikkerend edelgesteente lagen
de regeld roppels op de groene, zich naar den hemel verheffende
halmen. Met stevigen tred stapten de beide wandelaars voort.
Vlug en warm stroomden hun de woorden van de lippen, bijna
al te vlug aan den eene, die in zijn hart reeds weder plaats
gegeven had aan de zorgen des levens en op levendige wijze
zijn bekommering uitdrukte, terwijl de andere bedachtzamer,
daarvoor echter des te overtuigender sprak en altijd weder tot
betrouwen op God vermaande, die alle menschelijke zorgen kende
en alles, soms langs de wonderbaarlijkste wegen, tot Zijn doel
leidde. De menschen waren echter dikwijls kortzichtig; altijd
wilden zij de beschermende hand in het bijzonder zien, den
enkelen akker, den enkelen dag zou Hij naar hun zin behoeden,
terwijl Hij toch over een groot geheel waakte en regeerde.

»6a uw geheele leven na, vriend Clemen," ging hij voort,
»reeds dit zal u zeggen, dat God ten allen tijde een trouw Vader
voor u was. Heeft Hij niet het werk uwer handen gezegend,
zoodat gij u uit behoeftige omstandigheden omhoog gewerkt hebt
en velen uwer buren met raad en daad kunt bijstaan ? Hebt
gij ook niet een spaarpenning voor slechte tijden ter zijde
kunnen leggen en heeft God u niet heerlijk gezegend in uwe
familie ? Uw kinderen zijn uw roem ; mij verstrekt het voorwaar
tot eer de peetoom van een hunner te zijn. En uwe echtge-
noote is een dier vrouwen, op wie het woord van Salomon toe-
passelijk is: Zij is veel edeler dan de kostbaarste parel; het
hart baars mans kan zich op haar verlaten."

»Uwe woorden," viel de andere in, terwijl hij staan bleef en
2ijn begeleider vol in het open gelaat keek, »zijn gouden appelen
in zilveren schalen. Dankbaar erken ik, dat God mij rijk gezegend
heeft en niet het minst met een vriend, gelijk gij zijt.\'\'

«Spreek niet van mij I" verzocht de eerste, en met de. hand
op het voor hunne oogen uitgebreide tafereel wijzende, voegde

bij er bij: »Evenals de krans het hoofd der gelukkige bruid
tooit, sieren bloeiende boomen in talrijke tuinen onze stad ; de
groene weiden en akkers gelijken het feestkleed, de daar voort-
vloeiende stroom den zilveren gordel. Daar glinsteren in den
zonnestraal de gevelvensters van uw nette woning. Zie, een
vlucht duiven laat zich vertrouwelijk 0|> den nok neder, zoodat
het ook uitwendig reeds van verre als een beeld des vredes ver-
schijnt."

»De Heer heeft hier waarlijk een paradijs geschapen," beves-
tigde de andere, «waar alle menschen in vrede en eendracht
zouden moeten leven ; maar, helaas ! men kan in deze benarde
tijden geen oogenblik ongestoord geluk smaken."

Inderdaad was en is heden nog de Saksische stad Döbeln, want
van deze is hier sprake, door een liefelijke ligging en inzonder-
heid door hare vruchtbare akkers boven vele andere steden bevoor-
recht. En de golven der Mulde, die voorbij ruischen, voort,
voort naar de verwijderde zee, zij zouden wel kunnen getuigen
van goede vreedzame menschen, die hier zeer vlijtig en bedrijvig
hun beroep uitoefenden. Maar de wateren hebben geen tijd om
te verhalen. Verder! verder! murmelen zij en spoedden zich
rusteloos voort. Van het water echter leert zoo menigeen het
reizen ! In den tijd evenwel, waarin onze geschiedenis valt,
ging het reizen niet zoo gemakkelijk en vlug als heden ten dage
met behulp van het snuivende stoomros, en menige eerbare bur-
german werd in zijn laatste kamertje ter ruste gelegd, zonder
ver over de grenzen zijner woonplaats gekomen te zijn

Geheel anders was het met de beide bevriende wandelaars,
den pastoor Johan Sillig en den goudsmid Godfried Clemen, bei-
den uit Dóbeln geboortig. Op jeugdigen leeftijd had gene reeds
het ouderlijke huis verlaten, om elders zijne geestelijke studiën
te kunnen maken, en had elk jaar een gedeelte van zijn vacantie-
tijd besteed om met het valies op den rug en den stok in de
hand over bergen en dalen te zwerven en nuttige kennis op te
doen. Na verloop van tijd als pastoor naar zijn vaderstad ver-
plaatst, had hij een schat van leerrijke reisherinneringen mede-

gebracht, waarvan hij gaarne verhaalde en in de familie Clemen,
waar hij dikwijls des avonds een bezoek bracht, vond hij een
zeer aandachtig en erkentelijk gehoor. Het weetgierigste en on-
vermoeidste had zich hierbij echter steeds de nu zeventienjarige
Karel, zijn petekind, getoond. Ook Clemen behoorde niet tot
degenen, die zich al te angstvallig aan den grond der geboorte-
plaats vasthechten. Reeds als jonge meester had hij ingezien,
dat het persoonlijk bezoek der missen (jaarmarkten) voor hem
voordeelig was. Aanvankelijk had hij zijn bedrijf te huis tijdens
die reizen aan zijn omzichtige vrouw moeten overlaten, wier
kennis van het vak er wezenlijk toe bijdroeg dat de zaak meer
en meer in bloei toenam. Mettertijd waren de kinderen groot
geworden. De pastoor had ze geprezen en zij verdienden dien
lof in alle opzichten, de vier zoons en de eenige dochter, die
reeds uit den gezelligen familiekring gescheiden was, zonder bij
den man, wien zij hare hand geschonken had, vergoeding daar-
voor te vinden. Deze, een koopman, was namelijk ondanks vele
andere goede hoedanigheden, een van diegenen, die volstrekt rijk
willen worden en goud en zilver hooger stellen dan ziele-
rust. »Geld moet men hebben," was zijn woord, »aan Gods
zegen is alles gelegen," het hare. Dat verschil in grondbeginselen
bezwaarde menigmaal haar hart ; nochtans kwamen er geen on-
nutte klachten over hare lippen, hoe dikwijls en gaarne zij ook
uit het huis in de naburige straat onder het vaderlijke dak kwam.

Doch keeren wij tot onze wandelaars terug. In druk gesprek
stapten zij door de velden verder. Vader Clemen was gewoon
elke zorg, hetzij klein of groot, die hem beknelde, aan zijn
waardigen vriend mede te deelen en altijd had hij bij diens raad
welgevaren.

»Karel is nog zoo jong," dus zette Clemen het aangevangen
gesprek vooit; »op den ouderdom van zeventien jaar kan men tegen-
woordig ternauwernood meer een kind de wijde wereld laten
ingaan, al is het lichaam groot en sterk ; ik kan het der moeder
niet euvel duiden, dat zij hem niet uit hare oogen wil laten
gaan; de gedachte daaraan beklemt mij zelf het hart.\'

»Mij ook, mij ook," viel de geestelijke hem met levendigheid
in de rede, »maar zeidet gij zelf niet, dat Karel bij u niets
meer kan leeren ? Een leergierige geest mag echter niet stilstaan.
En daar gij een goed onderkomen voorloopig voor een jaar voor
hem gevonden hebt, kan hij het daar beproeven."

»Zeer zeker, het onderkomen is goed, beter kan men het zich
bijna niet denken. Meester Glóckner is een der aanzienlijkste
burgers zijner stad, daarbij eenvoudig en bescheiden, goed en
godvruchtig. Bij hem zou de jongen niet alleen nieuws in zijn
handwerk, maar ook goeds voor zijn hart leeren.\'\'

«Gij hebt derhalve gezorgd zooals het de plicht eens vaders
is. Maak van de gelegenheid gebruik ! Een bepaald besluit moogt
gij ten minste niet langer verschuiven ; zoo of zoo ! de jeugd
moet men den weg zoo goed mogelijk effenen. Ik voor mij heb
een afkeer van alle wankelmoedigheid en besluiteloosheid. Wat
gij doen wilt, doe dat spoedig, dat is een oude goede spreuk.
Voor het overige geldt het: Werp uwe bekommernissen op den
Heer!"

»Welaan ! uw woord zal niet tevergeefs gesproken zijn,"
luidde het bescheid, »nog heden wil ik den mijnen uw goeden
raad in deze ernstige zaak mededeelen."

»Mooi zoo!" hernam de pastoor, terwijl hij zijn vriend tot
afscheid de hand reikte, want zij waren juist de stad binnen-
getreden en hunne wegen scheidden zich, sdoch zend eerst mijn
petekind nog eens naar mij toe, opdat ook ik hem op het gewicht
van zijn stap opmerkzaam make."

Gaarne beloofde de bezorgde vader zulks aan zijn waardigen-
vriend.

II. De wijde wereld in.

Het was toch een eigenaardig weemoedig gevoel, dat onzen
handwerksgezel beving, toen zijn vader hem na een ernstig
afscheid verlaten had en hij moederziel alleen op de groote heir-
baan stond, die, zeer ongelijk en uitgereden, juist niet vriendelijk
tot een voetreis uitnoodigde. Zij zou hem langs de Mulde stroom-
opwaarts eerst naar het stadje Hosserein, dan over Rossen naar
Freiberg voeren, waar de achtbare goudsmid Glöckner in de Rin-
nengasse woonde. Met ernstige woorden had zijn peetoom hem
daags te voren nog eenige vermaningen gegeven, en toen hij dien
ochtend diens vriendelijke woning voorbijkwam, had de pastoor
hem en zijn vader gewenkt nog even bij hem binnen te treden.
Hij had Karel een klein in leder gebonden kerkboekje ter hand
gesteld met de woorden : «Lees dikwijls in dit boek, beste jon-
gen, en vergeet niet wat mijne hand op de eerste bladzijde ge-
schreven heeft: Redenk, dat God u overal ziet!"

Met heete tranen had de moeder hem telkens en telkens
weder aan haar hart gedrukt en hem met liefkozingen overladen,
als ware hij nog een klein kind geweest ! Nog klonken hem hare
laatste door tranen bijkans verstikte woorden luide in de ooren :
sVt-rgeet den goeden God niet !"

Daarna hadden de broeders en de zuster hem omarmd en een
ieder had hem een zegenwensch op zijn weg medegegeven. Frits
had met fiere blikken den netten reiziger in reiskleeding met
het ransel op den rug en den stevigen stok in de hand beschouwd
en hem daarop zacht toegefluisterd, alsof de moeder het niet
hooren mocht:

«Spoedig volg ik u, lieve, beste broeder I"

Een eindweegs door zijn vader vergezeld, had hij de reis
begonnen; nu waren ook diens laatste vermanende woorden
door hem vernomen. Een poos stond Karel nadenkend stil,
als moest zyn voet zich keeren en hem terugvoeren naar

den verlaten huiselijken haard. Het water ruischte en ruischte,
de vink in den naast bijzij ruien beuk schetterde vroolijk een lok-
roep daartusschen : de stralen der ochtendzon verguldden als
geluk voorspellende akker en bosch. Zijn weekhartigheid met ge-
weld onderdrukkende, wischte hij de opwellende tranen uit de
blauwe oogen en stapte vastberaden voort. Menigen vriendelijken
groet hoorde bij van de eenvoudige landlieden, die hij ontmoette
en welgemeend klonk de wensch: »God behoede dien jongen
bloed voor slechte gezellen !"

Weldra echter zou hij, helaas ! met zulk een te doen hebben.
Na een vermoeiende dagreis had een eenvoudige dorpsherberg
hem een wel is waar net en zindelijk bed verschaft, maar in
dezen eersten nacht had hij onder vreemde menschen geen ver-
kwikkende rust kunnen vinden. Om deze reden had hij op den
tweeden dag zijner voelreis, ofschoon niet ver meer van zijn doel
verwijderd, aan de vriendelijke uitnoodiging van een lommerrijk
plekje tot het nemen van cenige minuten rust niet kunnen weer-
staan. Hij had zich derhalve in het gras nedergevleid alsof hij
slapen wilde. Van dien vermeenden slaap hadden brutale dieven-
handen gebruik willen maken om zich ongemerkt zijn ransel toe
te eigenen. Maar Karel sprong terstond op, en vergold dit den
schavuit met zulke krachtige stokslagen, dat diens luide kreten
weldra een deftig burgerman, die zijn akkers bezichtigde, en een
veldwachter, die op surveillance uit was, deden toesnellen. Terwijl
Karel met vau kwaadheid trillende stem het gebeurde verhaalde,
had de veldwachter den stiaatroover reeds geboeid. Dit alles was
zeer snel in zijn werk toegegaan, te onverwacht snel ook wel
aan den dief, wiens oogen nu met ware tijgerwoede op den jon-
gen handwerksgezel gericht waren, terwijl koeterwaalsche gelui-
den uit zijn mond klonken Overigens vertoonde de dief een
wonderlijken aanblik. Zijn kleeding was die van een bedelaar,
doch men kon aan enkele stukken zien, dat het de droevige,
morsige overblijfselen waren van een uniform. Om zijn hoofd was
tuLbandsgewijze een gescheurde sjaal gewonden. Zijn gestalte was
.zwak en met die van Karel niet te vergelijken.

Terwijl uit zijn jammergeschrei duidelijk verstaanbaar klonk ■
«Arme Wolko honger hebben; booze man dadelijk slaan; o
"VVolko goed zijn I" wendde de burger, die intusschen naderbij
gekomen was, zich tot den van verontwaardiging bevenden Karel,
en sprak :

«Hallo ! wat gebeurt hier? Moord en doodslag in de nabijheid
der stad ?"

»Hij wilde mij berooven, mijnheer,\'\' riep Karel driftig uit;
«hij meende, dat ik sliep en stak driest de hand naar mijn ran-
sel uit."

»Dat wil ik gaarne gelooven," luidde het antwoord, »maar
gij sloegt toe als een wilde, wien het op een menschenleven niet
aankomt. Een Samson tegen een half verhongerden gezel. Zie
maar eens, hoe de man met knikkende knieën voortstrompelt."

De veldwachter was met zijn nog steeds luid jammerende ge-
vangene reeds eenige schreden voort op den weg naar de stad;
zij konden het gesprek der achter hen loopenden niet verstaan.

«Mijnheer," zeide Karel, »ik kon het ergste van hem duchten,
en nood kent geen wet \'"

»Zoo, zoo ! dat is een veelzeggend woord en past voortreffelijk
in den mond der jeugd, die maar al te lichtvaardig tot daden
overgaat."

Wrevelig keek Karel zijn begeleider aan, die er in zijn langen
bruinen rok van fijn laken zeer waardig en deftig uitzag. Hij
meende, dat zijn kordaatheid eerder lof dan berisping verdiend
had. Half gekrenkt, half beschaamd, zweeg hij stil. Vergoelijkend
zeide nu de burger :

»Hoor eens, jong mensch, ik wilde je niet krenken, je heb je ver-
weerd gelijk een ander het wellicht ook gedaan zou hebben. Het is
God geklaagd, dat er zulke erge toestanden in ons schoone vader-
land heersenen en zoo talrijke vagebonden en roovers de wegen
onveilig maken. Die daar is er nog geen van de ergste soort ;
hij draagt ten minste geen wapens. Doch wie zijt ge ? Van-
waar komt ge ?"

Beleefd gaf Karel de verlange inlichting en waagde daarna

van zijn kant ook een vraag, namelijk of de heer den leermeester
kende, naar wiens huis hij zich begaf, den heer Glöckner in de
Rinnengasse. Met scherp onderzoekenden blik monsterde de
burger den handwerksgezel, dan eerst volgde het bedachtzame
antwoord :

»Hm ! ja, dat is er zoo een van den ouden stempel. De ge-
heele week wordt er van den vroegen morgen tot den late»
avond gewerkt en des Zondags gaat het \'s morgens en \'s middags
naar de kerk en daarna met de huisgenooten, dat wil zeggen,
niet enkel met het gezin maar ook met de gezellen en leerlingen,
naar buiten; in den winter echter, of als het weder ongunstig is,
zitten allen bijeen in de huiskamer van den meester en wordt er
uit een stichtelijk boek voorgelezen of gezellig gepraat. Naar
het mij voorkomt, kan zulk een leven je niet bevallen, jonge
vriend ; welnu, kom bij mij, ik ben ook een goudsmid en geld
geen jote minder dan Glöckner. Je bevalt me. Hier de hand!
Sla toe !"

Karel weerde de hand af en sprak : »Gij hebt gelijk, veel in
huis zitten valt niet in mijn smaak; doch meer heb ik ook
niet verwacht dan op mooie Zondagen naar buiten, misschien in
het bosch, langs de rivier of naar een naburig dorp te mogen
gaan en het lezen van goede boeken is een mijner grootste uit-
spanningen, vooral wanneer dikwijls een reisverhaal aan de beurt
komt. Bovendien heb ik aan mijn goede ouders beloofd, bij den
heer Glöckner te gaan werken. Aanvaard evenwel mijn harte-
lijken dank voor uw ongetwijfeld goedgemeenden voorslag."

»Ik prijs je daarvoor," luidde het op vriendelijken toon
gegeven antwoord, »je ben op den goeden weg. Denk slechts
niet te veel aan verder reizen ; een schaduwzijde daarvan heb je
zoo even leeren kennen.\' Doch zie, hier zijn we aan de poort en
men verhoort juist onzen misdadiger."

Zij gingen binnen en gaven de verlangde inlichtingen omtrent
den gevangene, die door luid jammeren medelijden wilde opwekken,
waarbij hij zich herhaaldelijk Wolko, en Karel den boozen, dade-
lijk slaanden man noemde. Nadat ook Karels papieren nagezien

en in orde bevonden waren, kon hij ongehinderd met zijn bege-
leider verder gaan, terwijl de weeklagende Wolko naar de gevan-
genis gebracht werd.

De burger voerde zijn jongen vriend regelrecht naar de Rin-
nengasse en bleef voor een deftig huis staan. Een meisje, nog
in de kjnderjaren, zat onder de rondboogdeur, welker vleugels
openstonden, en spon goudgeel vlas.

«Dag, vader!" riep zij verheugd. Terwijl zij opsprong, zag zij
zijn begeleider ; vragend keek zij haar vader aan.

»Hildegarde," zeide deze, »ik breng een nieuwen huisgenoot,
reik hem de hand ter verwelkoming !"

«Wees welkom !" dus sprak zij nu harerzijds vriendelijk den
vreemdeling aan en reikte hem de hand.

«Wat beteekent dat ?" vroeg Karel verbluft; »ik uw huisge-
noot ? Gij vergist u, mijnheer, ik moet bij meester Glöckner zijn."

»Je staat voor hem, mijn zoon ; ik zelf ben meester Glöckner
en de vriend van je vader en dat is mijn eenige dochter, mijn
vlijtige Hildegarde !" Plechtig voegde hij er bij: »Karel Clemen,
God zegene je komst in mijn huis !"

»Gij zelf zijt meester Glöckner ?" klonk het blijde uit Karels
mond, »o ! hoe gaarne neem ik bij u mijn intrek, indien gij mij
nog aannemen wilt."

De meester nam hem bij de hand en voerde hem eerst naar de
werkplaats, opdat hij daar, naar handwerksgebruik, zijn belofte af-
leggen en begroet zou worden. Daarna bracht hij hem naar de
huiskamer, waar Hildegard hem reeds bij haar moeder aangemeld
had. Hij noodigde hem uit zich hier als te huis te beschouwen;
hij werd zelfs bij zijn voornaam genoemd en zoo moeten ook wij
hem voorloopig nog Karel blijven noemen. In zijne ontmoeting
op den openbaren weg, bij de stad, die natuurlijk besproken
werd, namen moeder en dochter zeer beslist voor hem de partij
op en billijkten volkomen zijn kordate handelwijze. Toen hij
des avonds in zijn kamertje volgens zijn gewoonte zijn avondgebed
verrichtte, kon hij God met een oprecht hart voor Zijn vaderlijke
leiding danken. Met innige liefde gedacht hij tevens in zijn

gebed zijne zorgende ouders. De ziedende gramschap tegen den
vermeteien gezel was vervlogen. In een streng zelfonderzoek
vroeg hij zich daarentegen af, of hij niet al te hard met zijn
belager in het gericht getreden was. Deze echter lag met wraak-
zuchtige gedachten tegen hem vervuld in zijne cel.

III. In de bergstad.

De kroniek verhaalt dat de protestantsche geestelijkheid te
dier tijde een overgrooten bekeeringsijver aan den dag legde.
Ook die der stad Freiberg deed niet voor die van andere plaatsen
onder.

Wolko, een sluwe, doortrapte kerel, werd spoedig gewaar, hoe
en waardoor hij zich het beste de gunst van hoogmogende heeren
verwerven kon. Hij gaf voor een Turk te zijn, die als Oosten-
rijksch deserteur ver weggevlucht was; bedelende, nooit stelend
had hij zich tot voor deze stad voortgesleept, voor welke hem op
zijne bede om een stuk brood tegen den hem folterenden honger
onverdiende slagen gegeven werden; het beste bewijs zijner
onschuld was, dat hij geen wapens bij zich had. Na een be-
trekkelijk korte gevangenschap gelukte het een ijverig leeraar,
hem ten minste voorloopig aan alle straf te onttrekken en wel
vooreerst zoo lang tot de onwetende Turk de leer van het christen-
dom eenigermate begrepen had. Dat Wolko nochtans eenige
dagen achter slot en grendel op water en brood gevangen moest
zitten, verhoogde wel zijn wraaklust tegen Karel, maar goed be-
schouwd was dat in het geheel geen straf; want zoo geregeld en
zonder zorg had hij in ieder geval in langen tijd niet geleefd ;
ook was hem na een degelijke wassching een ordentelijke, zin-
delijke kleeding gegeven, terwijl men zijne lompen uit verklaar-
bare vrees voor besmetting begraven had. Dit zag de ondank-

bare kerel echter niet in. En terwijl hij onderricht ontving in
den godsdienst, die liefde leert, voedde hij in het geheim een
gloeienden haat tegen Karel. Daarbij deed hij zich als vroom eH
goed voor zoodat hij kort daarna gedoopt en den naam van
Ghristaan Frederik Wohlfahrt ontving. Voorname heeren waren
de doopborgen en begiftigden hem rijk, desgelijks vele lieden van
stad en land, die tot de heinde en verre bekend gemaakte plech-
tigheid toegestroomd waren.

Bij de Glóckners stelde men geen vertrouwen in den nieuwen
christen en Karel het allerminst. Zonder juist te kunnen
zeggen, waarom, ging hij hem zoo veel mogelijk uit den weg ;
«en onbestemd voorgevoel zeide hem, dat hem van deze zijde nog
onheil zou berokkend worden. Met grimmige blikken, keek de
nieuwbekeerde hem na, als het toeval hen elkander deed ont-
moeten. Steeds spionneerde Wohlfahrt om te ontdekken of Karel
een herberg bezocht; doch dit was tevergeefs. Herhaaldelijk
zag men hem ook in den omtrek van Glóckners huis rondzwerven
en eens zelfs had hij Hildegard tusschen licht en donker in
de gang van het huis plotseling aangesproken, zonder dat zij
hem had hooren binnenkomen. Het meisje was geweldig verschrok-
ken en had dadelijk om vader geroepen en toen was hij haastig
weer verdwenen. Sedert dien tijd ging meester Glöckner zich
iu den schemeravond zelf overtuigen of al de deuren en venster-
luiken goed gesloten waren.

Ondanks de nabijheid van dien man achtte Karel zich geluk-
kig, dat de zorgende liefde zijns vaders hem naar Freiberg ge-
voerd had. In Glockner\'s werkplaats leerde hij nog kunstiger en
fijner zaken vervaardigen dan te huis, en de waren van Glöckner
stonden tot in verwijderde streken in goeden roep; van de kunst-
vaardige gezellen, die hem gaarne mochten lijden, leerde hij veel,
en de familie Glöckner behandelde hem zoo lief en vriendelijk, als
ware hij er een lid van. Dikwijls was het hem als zat hij te
huis te midden der zijnen en rustten de oogen zijner ouders op
hem. Gaarne nam hij aan de wandelingen der familie deel.
lief waren hem ook de uren, waarin uit een goed boek voor-

lezen werd. Meester Glöckner bezat een voor dien tijd aanzien-
lijke bibliotheek, waarin men de beste toenmalige gesehriften
vond. Meester Glöckner was een minnaar van boeken, bezat
de bekwaamheid om ze met oordeel te koopen en behoefde niet
angstig naar den prijs te vragen. Daarbij had hij een broeder
in Leipzig, die daar een aanzienlijke betrekking bekleedde ; deze
zond hem menig voortreffelijk werk. Ook woonde er een wezen-
lijke dichter in zijn huis, die aan het nuttige gaarne het schoone
paarde.

Weinigen zullen den dichter Enderlin kennen, die in 4 710 te
Freiberg geboren, van jongsaf blind was, het echter door zijn
rusteloozen vlijt vereenigd met een voortreffelijken aanleg zoover
bracht, dat hij in 1734 de universiteit te Leipzig bezoeken en in
het recht en de wijsbegeerte studeeren kon. De geldmiddelen
hiertoe waren meerendeels uit het huis der Glöckners gekomen,
eerst van den vader, daarna van den zoon, den tegenwoordigen
meester. In zijn vaderstad teruggekeerd, had hij een gastvrije
opname gevonden in het ruime huis, dat nu ook Karel herbergde.
Zonder veel daarmede te kunnen verdienen, hield hij zich toch
vlijtig met dichten bezig. Op den voor alles edele ontvankelijke
Karel oefende de kiesche geest van dezen armen blinde en zijn
zoo navolgenswaardige volharding en geestkracht een grooten in-
vloed uit.

Toen het jaar van zijn verblijf in Freiberg ten einde liep en
hij zich tot verder trekken begon voor te bereiden, overmeesterde
hem ondanks alle reislust een zelfde weemoedig gevoel als het
jaar te voren in Döbeln. Allen in huis deed het leed, dat hij
nu scheiden wilde.

Op zekeren Zaterdagavond in de maand Mei trad hij voor het
laatst uit de werkplaats. De meester gaf hem een getuigschrift
waarover hij wel reden had zich te verheugen. Des Maandags
morgen vroeg, als alles in huis nog sliep, met het eerste gezang
van den leeuwerik, wilde hij zijn handwerksreis hervatten en wel
Thuringen in, dat ook zijn vader op diens handwerksreis in zijne
jeugd doorkruist had.

Behoedzaam liep hij des Maandags de trap af naar beneden.
Daar stonden vader en moeder Glöckner aan de deur der huis-
kamer en noodigden hem voor de laatste maal aan de eiken-
houten tafel, die Hïldegard voor aet ontbijt gedekt had. Daarna
klonken tot afscheid van weerskanten hartelijke groeten en zege-
wenschen. Met treurigen blik reikte hem de dochter des huizes
een tuiltje dat zij zoo even in den tuin geplukt had. Tranen
blonken in aller oogen. Buiten ontvingen hem zijne kameraden ;
geen een ontbrak er. Zij namen hem in hun midden, dan ging
het de straat af. Al zwakker en zwakker klonk hun lied de
familie Glöckner, die aan de deur staande den vertrekkende na-
oogde, in de ooren :

Een bloem op den hoed eu den reisstaf ter hand,
Trekt lustig de zwerver van lande tot land,
Betreedt vele wegen en ziet menig oord,
Maar zit nauwlijks neder of moet weder voort.

Wat lieflijke hloemen langs \'t voetpad ook staan,

Hij kan ze niet plukken, voorbij moet hij gaan.

Zij bloeien zoo heerlijk en lonken hem toe,

Maar steeds moet hij voorwaarts, al wordt hij \'t ook moe.

IV. O ! welk een vreugd soldaat te zijn!

Buiten de stad gekomen zette Geinen, zoo willen wij Karel
voortaan noemen, zijn handwerksreis in westelijke richting voort.
Hij kon zich niet genoeg vermeien in de wonderen, die God in
berg en bosch, in stroom en veld uitgestrooid had. Zoo verstre-
ken lente en zomer. Uij het begin van den winter had hij het
geluk te Arnstadt opname te vinden in een huis, waarin eens in
vroegere jaren zijn vader op zijn handwerksreis voor langeren tijd
gewoond had. De bejaarde echtelieden herinnerden zich nog recht
goed dien tijd en even vol als zij van den lof des vaders waren

zoo lief kregen zij nu ook den zoon. Hoe goed God dat geleid
had, toonde zich weldra zeer duidelijk. Cleinen werd onverwachts
door een lieete koorts aangetast, wilde droombeelden woelden
door zijn brein, en in de ergste nachten moest een zoon van den
meester, een handwerksman in dezelfde stad, voor het bed waken
en hem met geweld daarin terughouden. Zonder de zorgvuldige
verpleging, die hem hier te beurt viel, zou hij waarschijnlijk niet
in het leven gebleven zijn. Langzaam herstelde hij eindelijk en
zijne krachten keerden terug. De geneesheer verbood hem echter
voor langen tijd allen inspannenden arbeid. En toch moesten zijn
bescheiden geldmiddelen uitgeput,zijn, zooals hij dit, nadat zijn
bewustzijn teruggekeerd was, gemakkelijk berekende. De brave
echtelieden geboden hem echter in den beginne daarover te zwijgen
zoo dikwijls hij er naai\' vroeg; hij moest eerst hersteld wezen,
gaven zij voor. Doch hij wilde hun niet langer tot last zijn en
zijn vermeende schuld nog vergrooten. Op zijn herhaald, dringend
verzoek rekenden zij eindelijk met. hem af. Terwijl hij echter
gemeend had, dat hem niets anders zou overschieten dan zijne
ouders te verzoeken hem geld te zenden, wisten de goedhartige
oudjes de rekening zoo te maken, dat hem van zijne contanten
nog eenig geld restte, waarmede hij het wagen kon zijn reis te
aanvaarden. Hij nam zich evenwel vastelijk voor zulke liefde te
vergelden zoodra het slechts in zijn vermogen zou zijn.

Zoo was hij uit een groote verlegenheid en nood gered, want
in dien tijd was het een omslachtige en door den oorlogstoestand
zeer onzekere zaak op grooten afstand geld te verzenden in weer-
wil dat, vooral in Saksen, na uitvaardiging van de eerste alge-
meene postregeling in het jaar 1710, het postwezen op lofwaar-
dige wijze ingericht was en het ook van koning Frederik Wil-
helm I (17131740) bekend is, dat hij na het militaire zijns
volle aandacht wijdde aan de post en haai\' »de olie van de ge-
heele staatsmachine" noemde. Na een hartelijk afscheid van de
goede menschen, die hem in Arnstadt verpleegd en geherbergd
hadden, nam Clemen den reisstok weder ter hand. De lente, die
buiten weder lachte, schonk hem spoedig nieuwe levenskracht

en levenslust terug. Hij besloot het noorden in tot naar de
hoofdstad van Denemarken, Kopenhagen te trekken. Hij schreef
dit omstandig naar huis, gelijk hij ook niet in gebreke bleef den
zijnen uitvoerig het verloop zijner ziekte en de zorgvuldige ver-
pleging, waarvan hij het voorwerp geweest was, mede te deelen.
Wet vele hartelijke groeten en zegenbeden voor allen, die hem
dierbaar waren, ouders, familie en vrienden, eindigde hij den brief
en niemand vergat hij. Weldra verliet hij de liefelijke dalen
van het Ttiuringer land, trok het schoone Hartzgebergte door om
zich eindelijk in Hildesheira voor een langeren tijd op te houden.

Hier zou een gewichtige verandering in zijn leven tot stand
komen. Met den goud- en zilverarbei.1, zoowel kunstige als een-
voudige, zag het er in Hildesheim zeer ongunstig uit. Clemen
verdiende ternauwernood zoo veel als hij voor zijn onderhoud
noodig had, ofschoon hij slechts zeer bescheiden behoeften had.
Uit verscheidene landen daarentegen waren er vverfofficieren
» aanwezig, die het geld lustig in hun zakken lieten klinken en

goedgevormde jongelieden in hunne netten zochten te vangen.
Het kon niet missen of ook de krachtige Clemen werd door hen
ijverig aangezocht om dienst te nemen. Er was in de eerste
plaats een Deen, die hem mededeelde, dat er in geheel Dene-
marken voor hem niets te verdienen was, daar heerschte in alle
vakken nog grooter slapte dan in Duitschland. Clemen echter
stelde geen volledig vertrouwen in den Deen. Wel bevestigden ook
andere lieden wat deze over de slechte verdiensten in zijn-land gezegd
had, maai\' als soldaat wilde Clemen toch niet met hem medegaan.

Meer en meer maakte hij zich evenwel vertrouwd met de ge-
dachte, dienst te nemen als soldaat tot de tijdsomstandigheden
zich gebeterd hadden. Vele andere jongelieden zag hij in de ge-
Jederen der soldaten treden en hiermede den besten weg inslaan
m de nadeelige gevolgen van den oorlogstoestand te ontgaan.
Of zou hij huiswaarts keeren, het getal der daar leegloopende
handwerkslieden vermeerderen en het vaderlijke vermogen mede
helpen opteren ? Dit kwam hem het minst raadzaam voor.

Daarbij kwam dat hij een Hollandschen werfofficier, Alkhaven

genaamd, had leeren kennen, die een zeer rechtschapen man was
en alle oneerlijke praktijken, gelijk die anders bij de wei fbureau\'s
in zwang zijn, vermeed. Met dezen verbond hem een innige,
wederkeerige vriendschap, zoodat ten slotte beiden als broeders
met elkander omgingen en elkander hun levensgeschiedenis ver-
haalden. Daardoor vernam Clemen, dat Alkhaven geen naaste
bloedverwanten bezat en enkel nog een oom van hem in Suriname,
een verre Nederlandsche kolonie aan gene zijde des oceaans,
leefde. Dezen was het daar zeer goed gegaan ; als vermogend
man zou hij welhaast in zijn vaderland terugkeeren.

sllet vaderland blijft toch het vaderland !" voegde Alkhaven
er bij ; »gij kunt u niet voorstellen hoezeer ik mij over mijn op-
handen terugkeer in mijn vaderland verheug !" Daarop verhaalde
hij zooveel van de schoonheden en voortreffelijkheden daarvan, waarbij
de kunstzin en den rijkdom der bewoners niet onvermeld bleven,
roemde zoo welsprekend alle eigenaardigheden van land en men-
schen, dat Clemen dit land een bezoek overwaardig begon te achten.
Om kort te gaan, op zekeren dag trad hij vastbesloten bij zijn
vriend Alkhaven binnen en bood zich voor den Nederlandschen
krijgsdienst aan. Hoe welkom dezen zulks ook zijn moest, was
hij toch van een veel te onbaatzuchtige natuur om niet te zeggen :
»Beste Clemen, gij weet dat ik u nooit tot zulk een stap heb
willen verlokken ; de soldatendienst is een harde dienst; daarbij
staat er oorlog met het roofzuchtige Frankrijk voor de deur. Gij
hebt mij verteld dat uwe ouders en andere vrienden u vóór alles
groote bedachtzaamheid aanbevolen hebben. In hun naam ver-
maan ik u : Eerst overwegen, dan wagen."

»Ik heb lang genoeg overwogen, nu wil ik wagen !^:\' was het
korte bescheid. Een krachtige handslag bezegelde het voornemen
en met het aannemen der gebruikelijke dertig gulden als hand-
geld had Clemen zich onherroepelijk verbonden. Alkhaven ver-
raste hem met een aanstelling van korporaal, beloofde hem voor
den anderen morgen reeds de uniform en zette toen eenige fles-
schen goeden wijn op tafel. Onder vroolijk gekout werden deze
geledigd en keerde Clemen met een tamelijk zwaar hoofd uaar
zijn woning terug.

Den volgenden ochtend ontwaakte Clemen met schrik uit een
benauwden droom. Strijdgewoel had hem omgeven ; een woest
uitziende man had een groot mes tegen hem opgeheven, \'waarbij
hij te gelijk met een vreemden tongval geroepen had :

»Je heb je verkocht voor dertig gulden, je zelven verraden,
sterf dus !"

Met een luiden angstkreet schrikte hij uit zijn slaap wakker.
Een gedaante stond voor zijn bed ; hij meende dien vreeselijken
vijand te zien. Het was echter Alkhaven, die hem kwam wekken.

»Oen je ziek?\'\' vroeg hij Clemen bezorgd; »dat zou zeer te
ongelegener tijd komen."

»God zij dank, dat jij het ben ! dat was een kwade droom !\'"
sprak Clemen met een zucht van verlichting. Vlug sprong hij ui,t
zijn bed.

»Naar ik zie ben je gelukkig goed gezond," ging Alkhaven
voort: «luister dus: hedennacht is er een koerier aangekomen.
De Franschen zijn in ons land gevallen ; morgen reeds moeten
wij op marsch zijn; vandaag moet ik nog manschappen aanwer-
ven zooveel ik maar kan ; kom mede, gij zult mij behulpzaam
zijn ! Hier in dit pakket heb ik je uniform meegebracht, die je
naar ik hoop passen zal."

Weldra was Clemen gekleed. De uniform stond den forsnh ge-
bouwden jonkman goed. Alkhaven zette hem zijn plan uiteen.
Clemen zou dien dag het in de stad opgerichte werfbureau waar-
nemen, terwijl hij om aan de ontvangen bevelen zooveel mogelijk
te voldoen en talrijke jongelieden aan te werven, in den omtrek
zou uitzien.

»Spaar je handgeld," vermaande hij nog, »koop niets; je
kon het nog goed noodig hebben !\'\'

Tegen den avond keerde Alkhaven terug, een tamelijk aantal
nieuw aangeworvenen medebrengende; doch deze schenen hem
over het algemeen weinig te bevallen ; barsch verwees hij hen

naar de binnenplaats van het huis, waarin het werfbureau ge-
houden werd, dat Clemen dien dag had waargenomen.

»In tijd van nood eet de duivel vliegen,\'\' zeide hij ontstemd,
toen Clemen hem had medegedeeld, dat zich niemand had aan-
gemeld en hem daarop naar de uitkomst zijner eigene werving vroeg.
»Ga met mij naar buiten, ik zal je de kerels toonen."

Hij bracht hem op de plaats, waar de nieuwe kameralen zich
voor het meerendeel op den harden grond hadden uitgestrekt,
dien zij met het kostelijkste bed schenen gelijk te stellen, te oor-
deelen naar de plek, die zij daartoe uitgekozen hadden.

»Zij hebben bijna allen hun handgeld op onwaardige wijze ver-
brast en zich beneden het redelooze dier gesteld, dat slechts
drinkt om zijn dorst te lesschen," gromde Alkhaven ; «doch laat
ze maar liggen ; de nacht is zacht en binnen weinige uren mar-
cheeren wij af."

Clemen wendde zich van dat schouwspel af. Daar zag hij voor
zich een man, die hem met gloeiende oogen onheilspellend aan-
staarde. Dat was de gedaante van zijn droom, dat was echter
ook de arglistige kerel van de heirbaan bij Freiberg en die
spionneerende gluiper rondom het huis van Glöckner, kortom,
het was de christen Wohlfahrt, de voormalige Turk Wolko.
Clemen sprong zoo haastig terug als had hem een giftige adder
gestoken.

»Ken je hem ?" vroeg Alkhaven.

» Heb je dezen man ook aangenomen ?" vroeg Clemen daarentegen.

»Ja, ik heb hem voor de helft van het handgeld kunnen krijgen."

»Vast en onherroepelijk ?"

«Voor dezen oorlog, bepaald."

Zwijgend keerde Clemen zich om en ging het huis weer binnen;
verwonderd volgde hem Alkhaven. Wohlfahrt hief dreigend de
vuist achter hen op en mompelde kwaadaardige woorden.

»Ken je dien man ?" vroeg Alkhaven zijn vriend in de kamer
nogmaals.

»Dat is de eenige vijand, dien ik bij mijn weten op aarde heb;
dat is Wolko, nu Wohlfahrt geheeten, van wien ik je verhaalde,"

riep Clemen; »met een schurk kan ik niet te zamcn dienen,
neen, neen ! geef mij mijn woord terug !"

Treurig zag Alkhaven den opgewonden jonkman aan.

»Verlang eerder mijn dood," sprak hij ernstig, »dan dat ik
mijn eed breke. Je bent en blijft soldaat zoowel als die man,
dien je overigens als korporaal niet te vreezen hebt evenmin als ik.\'*

«Vreezen ?" riep Clemen, »dat is het ware woord niet, ik ver-
afschuw hem, want hij evenaart een giftige slang. O ! had ik
mijn woord terug!"

»Je bezit altijd nog een te hartstochtelijke geaardheid, een te
licht opbruisenden toorn, die het kind beheerschen. Ik herinner
mij zeer goed, wat je me van dien man gezegd heb. Zulke
vijandschappen komen in het leven nog meermalen voor. Het
zou er erg uitzien als een verstandig mensch zich daardoor vrees
\'iet aanjagen en niet rustig en onvermoeid zijn weg wilde ver-
volgen. Daarbij gelukt het mij zeker," voegde Alkhaven er bij,
»hem na onze aankomst in het leger in een andere compagnie te
doen overplaatsen, dan is de steen des aanstoots geheel en al
verwijderd."

Hoe bont het gezelschap ook van alle. kanten bijeengeraapt
was, dat onder de leiding van Alkhaven en Clemen des anderen
daags vroegtijdig uit Hildesheim rukte, toch werd er een lied
gemeenschappelijk aangeheven. Ruw waren de keelen en toch
drong het diep in Clemen\'s hart, wat de vrijwilligers zongen :

Kaptein !" zoo riep de moeder,

Al schreiend aau zijn deur.
Och, geef mijn zoon mij weder!

Ach stel mij niet te leur !"

Al wildet gij hem koopen

Met al uw goed en geld,
Uw zoon moet eenzaam sterven

Op \'t bloedig oorlogsveld!"

bAIs mijne moeder mij thans eens zag gaan," zeide hij neer-
slachtig bij zich zelven, »in gezelschap van den slechten kerel, die

mij met zijn haatdragende blikken vervolgt! Of ook zij niet den
kapitein zou opzoeken ? Of vader niet zou zeggen : Mijn zoon, eerst
wegen dan wagen ? Ware het niet beter geweest als ik dit-
maal langer gewogen had ?"

Zoo peinzende en mijmerende, zijn benauwden droom voort-
spinnende, stapte hij aan Alkhaven\'s zijde voort. Deze liet hem sti\'
begaan in de meening, dat hij vanzelf zijne dwaasheid zou in-
zien van zich iets aan zijn vijand te laten gelegen liggen. Vol-
gen wij dit voorbeeld en keeren wg voorloopig naar de geboorte-
plaats van Karel terug.

De Silesische oorlogen, welker geschiedenis wij ter zijde laten,
hadden volgens de eigen berekening van Frederik den Groote
aan het rampzalige land van Saksen 40 a 50 millioen thaler
aan oorlogschatting afgeperst, waarbij de onberekenbare sommen
niet medetellen, die door brand en vernieling en door inkwar-
tiering van de verbonden troepen verslonden werden. Waar vlijtige
en gelukkige menschen geleefd en gewerkt hadden, zag men steen-
hoopen en bouwvallen, treurige overblijfselen van de vroegere
welvaart hunner bezitters, den Saksischen minister Brühl aan-
klagende als den hoofdaanstoker van den tegen woord igen oorlog.
Steden en dorpen waren verarmd, tallooze woningen in de asch
gelegd, akkers en velden verwoest, hongersnood en ziekten heersch-
ten alom. Alle crediet was vernietigd, het muntwezen verkeerde
in de grootste verwarring, justitie- en politiewezen in ontzettende
wanorde. Steeds waardeloozer wordend geld werd tegen de volle
waarde uitgegeven, om later tegen een derde deel weer inge-
wisseld te worden; ongestraft oefenden valsche munters en die-
venbenden hun bedrijf uit. Zoo werd het land totaal uitgeput.
Een donkere bladzijde in de geschiedenis van Saksen is de tijd
van Brühl, die bij al het ongeluk zijner landslieden aan een on-
gehoorde verspilzucht den lossen teugel vierde en zich zelven en
zijne gunstelingen nog wist te verrijken.

Hoe treurig zag het er ook in Dóbeln uit! Droevig en be-
kommerd weidde dikwerf het oog van den vromen pastoor van
den preekstoel over de schaar der geloovigen, die in den tempel
samenvloeiden, God om verlossing uit hun lijden smeekende. Het
aantal der geloovigen was steeds kleiner geworden. Velen waren
onder de ellende bezweken; de dood had hun de laatste klacht
van de lippen weggekust en hun verlossing gebracht.

Ook de familie Clemen had ruim haar deel gekregen in den
nood en de ellende, die alom heerschten, dewijl alle vakken van
nijverheid stil stonden en er derhalve niet verdiend werd. Wel
verhief zich de gevel van het huis des goudsmids nog hoog boven de
omliggende huizen, maar de zwermen duiven waren verdwenen. De
door vlijtige hand in de kasten en kisten vergaarde voorraad
was uitgeput; de laatste noodpenning was uitgegeven.

«Wat moet er van ons worden, als de arbeid mij geen ver
diensten meer geeft?" vroeg Clemen zijn geestelijken vriend.

»Gij hebt geen reden om den moed op te geven," troostte
deze; «voor het voedsel van het lichaam en de ziel heeft de
hemelsche Vader altijd nog gezorgd."

»Mijn werkplaats is als uitgestorven; zelfs brengt men mij ter-
nauwernood een zilveren ringje of kettingje om te repareeren, en
die het brengt is zelf zoo arm, dat men niets durft rekenen voor
den geringen arbeid ; ik zie geen uitkomst in de ellende."

«Foei, schaam u ; meent gij dan dat gij door God verlaten zijt ?"

»Ik weet geen raad meer, ook wij kunnen het dagelijksch
brood niet meer verdienen; en hoe zou men hoop kunnen voeden
op betere dagen, als men do verwoeste en platgetreden graan-
velden en akkers ziet ?"

«Een man, een christen, mag nooit de moed en de hoop ver-
liezen ; wat zouden dan de zwakken doen ? Gij moogt niet be-
zorgd zijn en zeggen: wat zullen wg eten, wat zullen wij
drinken ? Hoop, arme ziel, hoop en blijf onversaagd! Vertrouw op
God; Hij zal u uit alle ellende verlossen, wanneer de tijd ge-
komen zal zijn!"

»Ware men maar niet zoo geheel machteloos tegenover het
onverdiende ongeluk, dat iemand dreigt te verstikken."

»Door morren en klagen verkrijgt men niets van God;
men moet er om bidden. En «onverdiend" zegt gij ? Wanneer
verdient dan eigenlijk wel een mensch, volgens u, wederwaar-
digheid of tegenspoed ?"

Clemen zweeg. Op dat oogenblik trad zijne vrouw binnen.
Nadat zij den waaidigen geestelijke hartelijk verwelkomd had,
zeide zij tot haar man :

«Vader, onze zieke buurman laat ons door een zijner kleinen
schuchter staat zij buiten in de gang en ziet zoo bleek en
vermagerd uit verzoeken hem nog wat meel af te staan ; zij hebben
hoegenaamd niets meer te eten. Denk eens aan; zij hebben
geene moeder meer."

«Het gaat niet, moeder," verklaarde Clemen ; sik weet het,
het gebrek is groot; maar ik moet toch ook voor ons zorgen !"
«Al wat gij den arme geeft, zal u honderdvoudig vergolden
worden."

«Maar wij hebben zelf nog zoo weinig !"

«Een kleine hoeveelheid kunnen wij toch nog wel missen 1"
bleef de goede vrouw aandringen en terwijl de bezoeker haar
vriendelijk toeknikte, legde zij vertrouwelijk hare hand op den
schouder haars mans.

«En als ik ulieden nu daarvoor moest laten honger lijden,
hardnekkige voorspreekster ?" antwoordde hij reeds half overwon-
nen en keek haar liefdevol aan.

«Dan gedenkt wellicht iemand anders het woord: «Breng den
hongerenden uw brood !" En al gebeurt dit niet, wij zijn toch
gezond en onze kinderen ook ; God geve, dat onze Karel het ook
zij ! wij kunnen wel wat verduren. Naast ons woont een zieke
man, en de hongerige kinderen zijn zwak en tenger en hebben
geen moeder meer. Weet gij nog hoe gij de brave echtelieden in
Arnstadt zegendet, dat zij ons kind in zijne ziekte zoo liefderijk
verpleegd hadden ?"

»Zwijg stil, moeder, zwijg stil! geef hun zoo veel als u goed-
dunkt; wie zou hardvochtig blijven, als gij verzoekt?"

»Nog kunnen wij iets geven, vader; nog heb ik mijn gouden

huwelijksketting met den daaraan hangenden dukaat, en de
akkers zullen ook weder vruchten opleveren; laat ons slechts de
hoop niet verliezen !"

Zij omhelsde haren man en ging heen om met het arme kind
haar meel voorraad te deelen.

Haar met vochtige oogen naziende, zeide Clemen tot den pas-
toor : »Ik heb den ketting zelf gesmeed en haar dien op onzen
trouwdag omgehangen, daarom stelt zij op dat kleinood zoo veel
prijs en houdt het hoog in eere. Ja, gij hebt gelijk, eerwaarde,
zulk een huisvrouw is edeler dan de kostbaarste parel ; het hart
haars mans kan zich op haar verlaten."

»En voedsel zal hem niet ontbreken," voegde de pastoor er bij
en drukte zijn vriend de hand.

»Dat geve God !" zuchtte Clemen^uit het diepste zijns harten.

VI. Soldaten-vreugd, Soldaten-smart.

Het gelukte Karel Clemen door wilskracht van lieverlede den
slechten indruk, dien de nabijheid van Wohlfahrt op zijn gemoed
gemaakt had, te overwinnen en zich aan zijn droevige gedachten
te ontrukken. Alkhaven deed zijn uiterste best om hem in die betere
stemming te versterken en bleef niet in gebreke de belangstelling
van Clemen voor het voor hem liggende land en deszelfs bewo-
ners levendig te houden, nu eens door ernstige verhalen uit de
geschiedenis der Nederlanders en van hun aanhoudenden kiacht-
dadigen strijd met de zee, dan weder door grappige mededeelin-
gen over hunne eigenaardigheden en gebruiken. Eindelijk kwamen
zij op de plaats hunner bestemming aan. Het was Bergen op
Zoom, een kleine vesting aan het riviertje de Zoom. Hier werden
zij in allerijl geoefend en daarna tegen de Franschen in het veld

gebracht. Na het gevecht bij Laveld, waarbij Clemen ongedeerd
bleef, werd Het regiment naar Maastricht gecommandeerd, welke
stad als de sterkste Nederlandsche vesting door de Franschen
erg bedreigd werd. Daar gelukte het Alkhaven, Wohlfahrt in een
andere compagnie te doen overplaatsen. Diens wrok was echter
daardoor niet verminderd, hoewel hij juist in deze nieuwe com-
pagnie de gunst van een luitenant won en door diens aanbeveling
sergeant werd.. Beiden waren bij niemand bemind en zoo kun-
nen degenen wel gelijk gehad hebben, die meenden dat deze
bond rustte op den gemeenschappelijken haat tegen brave, goede
kameraden.

Clemen, die toch den luitenant in het geheel niets in den weg
gelegd had, moest zich ten minste meermalen door hem op on-
gerechvaardigde manier laten krenken, wat zelfs den boven hen
geplaatsten majoor opviel, zoodat deze er den luitenant op zekeren
dag over berispte.

«Maak u niet ongerust," troostte Alkhaven Clemen, »zij zijn
ook mij niet genegen ; ik zou echter niet weten waarin zij ons
zouden kunnen benadeelen."

Werkelijk scheen alle bezorgdheid ongegrond. Meer en meer
verwierf Clemen zich de gunst zijner goedgezinde superieuren ;
de genegenheid zijner kameraden verlichtte hem de vervulling
zijner plichten. Door den in Maastricht vroeger welbekenden Alk-
haven, zoowel als door zijn eigen innemende manieren, won hij
onder de burgers goede vrienden, en hoewel hij na den in het jaar
4 748 te Aken gesloten vrede zijn eervol uitslag had kunnen be-
komen, begeerde hij het in het geheel niet. De aangenaamste
uren sleet hij met Alkhaven. Als zij in vertrouwelijk gesprek na goed
volbrachten dagelijkschen arbeid bij elkander zaten, beseften zij
naar waarde het reine geluk, dat het bezit van een waar vriend
aanbiedt. Als liefderijk zoon spaarde hij zooveel als hem slechts
eenigszins mogelijk was. Te huis was de nood hooger gestegen ;
zijn geringe spaarpenningen waren daar zeer welkom. Men schreef
<hem ook wel van huis, dat ouders en kinderen naar hem
-verlangden, voornamelijk de moeder, maar men verheelde hem

ook niet, dat de vroegere welvaart geheel verdwenen was: zijn>
zwager, de koopman, had allen levenslust verloren en zijn zaak
geheel opgeheven. Derhalve moest Clemen alle reden hebben met
zijn toestand tevreden te zijn. Week aan week ging rustig voor-
bij. Daar gelukte het zijnen vijanden hem op een onvoorzichtig-
heid te betrappen en in groot gevaar te brengen.

Tijdens de belegering van Maastricht had de regimentscom-
mandant op zeer zware straffe verboden in de hoofdwacht te
spelen en elkander geld af te winnen, onverschillig of het kaart-
of dobbelspel was. Toen echter na het sluiten van den vrede de
onverbeterlijke, wilde sujetten uit den dienst ontslagen waren
geworden, en het spel niet meer ontaardde, zag men daarin
niets strafbaars meer. Nog nooit had Clemen gespeeld, daar hij
zich liever met een goed boek bezig hield. Op zekeren dag ech-
ter nam hij voor een vriend den wachtdienst waar. Hij had zich
niet vooraf van een boek kunnen voorzien en zag met een kame-
raad de verveling van een eentonigen dienst voor zich. Zijn ka-
meraad stelde hem voor zich door het spelen om een kleinigheid
den tijd te korten. Eerst maakte Clemen eenige bedenkingen,
maar hij liet zich eindelijk overhalen, en onder lach en scherts
speelden zij eenigen tijd, waarbij de ongeoefende Clemen een
kleinigheid won, die hij echter den anderen morgen aan een
eenvoudig ontbijt met zijn tegenpartij weder besteedde; zijne
kameraden plaagden hem er mede, dat het geluk juist dengene
begunstigd had, die het minste van het spel kende.

Daarmede scheen de zaak afgeloopen. Toevallig hoorde even-
wel Wohlfahrt er van. Onder den schijn van onschuldige nieuws-
gierigheid, sprak hij dien kameraad aan, die de kleinigheid ver-
loren had en hoorde hem over het gebeurde uit, waarop gene,
die de slechte bedoelingen niet vermoedde van den vrager, dezen
uitvoerig de geheele toedracht vertelde. Naderhand deed hij zich
zelven natuurlijk bittere verwijten dien boosaardigen man niet kort
en bondig afgescheept te hebben.

Onverhoeds voor den commandant geroepen en wegens deze
zaak verhoord, mocht het Clemen niet gelukken de onbeduidend-

heid daarvan in het ware licht te stellen. Niemand anders dan
Wohlfahrt had door zijn luitenant den commandant, die zeer
driftig was, in den waan gebracht, dat Clemen een ingekankerd
speler was, die wetens en willens de verordening van den com-
mandant overtrad, anderen verleidde en hun zelfs het om te leven
onontbeerlijke geld afwon. Toen nu de gestrenge heer kortweg
de vraag stelde, of Clemen gespeeld en geld gewonnen had en
hierop met een »ja\'\' moest geantwoord worden, verklaarde hij de
wet in haar volle gestrengheid te zullen toepassen en een af
schrikkend voorbeeld te willen stellen.

De in oorlogstijd vastgestelde, maar in alle gevallen tot dan
toe niet opgeheven straf bestond echter in degradatie voor het
front van het regiment, spitsroeden loopen en vervallenverklaiing
van den militairen stand.

Zoodra het ruchtbaar went, dat Clemen deze harde straf zou
ondergaan, wilde niemand zulks gelooven. Het kon, zoo meende
men, den commandant onmogelijk ernst zijn dezen harden maat-
regel toe te passen, die zich slechts in oorlogstijd tegen slecht
gespuis rechtvaardigen liet. Wat was er echter tegen te
doen. De woorden der verordening spraken duidelijk en derhalve
kon niemand verhinderen, dat Clemen in harde gevangenschap
gehouden werd. Er was voor gezorgd dat hij niet kon vluchten :
men had hem den valschen Wohlfahrt tot bewaker en bewaarder
gegeven. Geheel ter neder geslagen zat Clemen in een akelige
donkere cel. Aanvankelijk was nog de hoop in hem levendig ge-
weest dat het zoo erg niet kon zijn als Wohlfahrt wol zeide,
daar zijne vrienden hem wel zouden redden. Toen echter dag aan
dag verstreek, zonder dat er een straal van hoop tot hem door-
gedrongen was, begon hij het ergste te duchten. Hij martelde
zijn brein met plannen, tevergeefs, er vertoonde zich geen uitweg.
Rusteloos liep hij zijn cel op en neder, onderzocht de, muren,
schudde aan de dikke ijzeren staven, door welke geen straal
van zon of maan heendrong. Eindelijk voelde hij zich ook licha-
melijk ziek en bereidde zich onder vrome gebeden tot zijn dood
voor, daar hij meende, de hem toegedachte straffen niet te zul-

len kunnen doorstaan. Ernstig ontwaakte in hem de wensch, dat
de dood hem nog in den kerker mocht treffen......

Alkhaven was niet weinig verschrikt, toen Vlij de onheilvolle mare
vernam. Nadat hij nauwkeurige inlichtingen omtrent de geheele
zaak en de aanklacht had ingewonnen, liet hij zich bij den com-
mandant aanmelden, bij wien hij vroeger eenigen tijd eerst als
secretaris daarna als eenvoudig schrijver had gearbeid. Hij werd
evenwel slecht ontvangen. Toen hij Clemen verontschuldigen
wilde, werd hem barsch geantwoord, dat hij zelf verdacht werd
en zich wel in acht mocht nemen, dat niet ook hij in verhoor
genomen en gevonnisd werd : overigens wenschte de commandant
verder geen enkel woord meer over deze zaak te hooren ; het
vonnis wns uitgesproken en onherroepelijk. Zulk een gestrengheid
van den overste had men in dit geval niet verwacht. Ook in de
stad werd er veel over gesproken; het betreurenswaardige lot van
korporaal Clemen vond algemeene deelneming.

Alkhaven gaf evenwel den moed nog niet verloren en wilde
een laatste middel beproeven. In den dienst des oversten had
hij zich de genegenheid van al de huisgenooten verworven en
ook het vertrouwen van diens echtgenoote. In 7.ijn angst om
den vriend liet hij zich bij deze dame aanmelden. Zij hoorde
hem ook welwillend aan en verklaarde, dat zij reeds veel over het
geval had hooren spreken en den veroordeelde gaarne zou willen
helpen, maar zich niet in militaire aangelegenheden durfde men-
gen. Reeds wilde Alkhaven treurig weder heengaan, maar het
deed de menschlievende dame toch leed hem zoo te laten schei-
den ; zij riep hem derhalve terug en deelde hem een plan mede,
dat hij met vuur aangreep, hoewel zij er bijvoegde, dat men er
zich niet te veel van beloven mocht.

Ziehier haar plan : de voor de strafuitvoering vastgestelde dag
was de Zaterdag. Nu trof het toevnllig dat de dag te voren de
verjaardag van den commandant was, die ook dit jaar feestelijk
aou gevierd worden. Tot het gezin van den overste behoorde
een zesjarig lief meisje, zijn oogappel. Uit den zoeten kinder-

mond zou den vader een klein verjaarsgedicht toeklinken. Dit
zou kinderlijke wenschen en beloften en ten slotte een bede
bevatten, die licht te raden zou zijn. Vastelijk hoopte Alkhaven
dat dit plan gelukken zou.

De feestelijke dag liep echter ten einde, zonder dat zich do
kerker voor Clemen geopend of eenige schemering van hoop zich
aan hem en zijne vrienden vertoond had. De overste was ook
dezen dag, evenals altijd, streng en onverzettelijk in den dienst
geweest. Alkhaven had het gewaagd, zich bij de vrouw van deii
commandant te laten aanmelden, doch was niet ontvangen ge-
worden. Men bleef steeds in de grootste onzekerheid omtrent
het lot van den veroordeelde verkeeren en er heerschte dien ten-
gevolge groote verslagenheid onder zijne talrijke vrienden, terwijl
zijne weinige vijanden jubelden.

Intusschen was er toch eenige verandering in den staat van
zaken gekomen; Zichtbaar verheugd had de commandant den
gelukwensch en de geschenken zijner gade aangenomen en ver-
teederd en vriendelijk had hij daarop het oog gevestigd op zijn
voor hem tredende lieveling, die met gevouwen handjes, den vader
trouwhartig aanziende, de van buiten geleerde strofen had opge-
zegd. Bij de bede om genade voor den goeden man, die in den
donkeren kerker treurde, hadden zijne oogen vragend de gade
aangezien, die daarop in hare verlegenheid haar dochtertje op-
getild had, zoodat het met hare mollige armpjes den hals baars
vaders kon omstrengelen. Hij had het kind gekust en dan zijne
gemalin de hand gedrukt en een langdurig onderhoud met haar
gehad, in verband waarmede zij Alkhaven dien dag niet spreken
wilde.

In den vroegen morgenstond van Zaterdag stelde zich onder
een doffe stilte het regiment op de markt op en werden de
roeden onder de soldaten uitgedeeld. Met ;.1 zijn ordeteekenen
versierd, verscheen de commandant. Deelnemend keken medelij-
dende bewoners der omliggende huizen door de openstaande ramen.
Er bewoog zich ook veel volk op de markt en in de straten.
Bleek als ware hij de veroordeelde /.elf, stond Alkhaven op zijn

plaats; zijn gelaatstrekken maakten een beweging als moest hij
met geweld zijne tranen onderdrukken. De bevelvoerende majoor
waagde nog een laatste buitengewone poging. Hij had den ge-
zamenlijken onderofficieren den raad gegeven, dat zij, zoodra hij
van het paard stijgen en den regiments-commandant naderen
zou, uit de gelederen treden, hem op den voet volgen en voor
Clemen smeeken zouden hem ten minste geen spitsroeden te laten
loopen en als dit nog niet hielp, zouden alle soldaten een
eenparig verzoek doen. Onder het luid geween van toekijkende
vrouwen en kinderen had dit op hartroerende wijze plaats, doch
helaas ! vruchteloos. Toornig vroeg de commandant :
»Hoe! zoudt gij soms in verzet willen komen ?\'\'
Zoo ongunstig zag het er voor Clemen en zijn pardon uit, toen
hij verzocht voor den commandant gevoerd te worden, waarin
deze bewilligde. Clemen boog eerbiedig voor hem, hief de handen
op en smeekte vurig, dat de genadige heer commandant hem
voor de openbare schande mocht willen bewaren, aan iedere
andere strat zou hij zich gewillig onderwerpen. Dit was het
oogenblik dat de commandant afgewacht had. Met luider stemme
verkondigde hij aan de soldaten en de op de markt bijeenge-
stroomde menigte, dat hij ter wille van de algemeene genegen-
heid en achting, waarin de veroordeelde stond en met het oog
op diens tot dusverre steeds vlekkeloos onberispelijk gedrag, hem
volledige gratie schonk, de doorgestane angst zou zijn eenige strat
zijn. Hij kon er niets meer bijvoegen, al had hij ook gewild.
Luid gejubel brak op de geheele markt uit. De soldaten omarm-
den elkander ; want hoe grooter de bezorgdheid geweest was, des
te grooter was de algemeene vreugde. Witte doeken wuifden
uit de ramen, en menigeen, die Clemen gelukwenschend de hand
kwam drukken, kon de opwellende vreugdetranen niet weerhouden.
Alkhaven lag het eerste aan zijne borst en zag daarna dankbaar
den commandant aan, die te midden van het levendigste gedrang
te paard zat. Vele handen strekten zich ook naar dezen uit,
alsof hij. niet meer een bevelhebber, maar een gelijkstaande goede
kameraad was, wien men de hand moest drukken. In warme be-

woordingen bedankte hem ook Alkhaven, wiens gelaat van blijj
schap straalde. Later zeide de overste tot zijn gemalin :

»Ik had niet gedacht, dat een buitenlander van zoo onderge-
schikten rang zulk een algemeene achting zou kunnen verwerven.
Dat ik tegenover hem niet te hard geweest ben, daarvan komt
ook u ten deele de verdienste toe; hier hebt gij uwe beloon ing !"
sprak hij, terwijl hij zijn dochtertje op zijn knieën zette en haar
een kus op het rozige mondje gaf.

In zegepraal werd Clemen in zijn kwartier teruggebracht, dat
den gansenen dag door hem gelukwenschende bezoekers gevuld was,

Wohlfahrt en de luitenant waren dadelijk na het pardon van
den commandant teleurgesteld van de markt weggeslopen. De
luitenant meldde zich nog denzelfden dag ziek en verdween daarop
tot algemeene tevredenheid na een stil bekomen ontslag geheel
en al. Wohlfahrt was driest genoeg om te blijven, doch al zijne
kameraden keerden hem den rug toe en vermeden hem zooveel
mogelijk, terwijl zijn superieuren hem koel en gestreng behan-
delden.

VII. Aan gene zijde des oceaans.

Hoe gelukkig deze ongelukkige zaak ook voor Clemen was afge-
loopen en hoeveel geruster hij zich ook kon gevoelen, toch
kon hij het denkbeeld niet van zich afzetten, dat de nabijheid
van Wohlfahrt hem ook verder nog ongeluk zou aanbrengen.
Waarheen zou hij zich echter begeven ? De brieven van huis
werden niet bevredigender; zou hij daar medehelpen met niets
te doen ?

Onverwachts kwam er uitkomst. Er weid op zekeren dag bij
de wachtparade bekend gemaakt, dat er vrijwilligers naar Suri-
name gevraagd werden. Niet voor de eerste maal klonk hem
deze naam, in de ooren ; hij wist ook dat daarmede een Neder-
landsche kolonie op het vasteland van Zuid-A mei ika bedoeld

weid; iets na Iers daaromtrent wist liij evenwel niet. De lust
bekroop hem zich voor den dienst aldaar te laten aanwerven ;
maar hij wilde zich niet verbinden, alvorens voldoende ingelicht
te \'zijn omtrent de volgende punten : Hoe ver is Suriname ?
Hoe lang duurt de reis over zee daarheen? Hoe ziet dat land
er uit ? Wat is daar voor de soldaten te doen ?

Een o d-scheepskapitein gaf hem uitvoerig bescheid, waarheid
en verdichting ondereenmengende. Hij roemde den onvergelijke -
lijken rijkdom van het land en hekelde enkel en alleen de in-
boorlingen, die hij roodbruine schurken en bandieten noemde.
Zij onderhielden niet de aan hunne meesters ontvluchte slaven
gemeenschap en waren gevaarlijke vijanden. Niettemin zou hij
in Clemen\'s plaats er in ieder geval heengaan ; daar kon een
gezond en ijverig mensen zich eerder een eervolle positie ver-
werven dan in Europa. Ook had Clemen gelegenheid zich te
overtuigen van de groote vruchtbaarheid van dit land. In groote
magazijnen lagen tallooze balen met koffie, katoen, rijst, suiker,
maïs enz., opgeslagen, allemaal voortbrengselen, die den koop
lieden veel winst opleveren. Spoedig was dan ook zijn besluit
genomen.

Alkhaven weid zeer mistroostig, toen hij bemerkte, dat het
Surinaamsche vraagstuk Clemen zoo levendig bezig hield. Daar
tiij het niet verhinderen kon, dat deze zich als vrijwilliger naar
Suriname aanmeldde, hield hij zich voor verongelijkt en noemde
zulk een handelwijze met het oog op de laatste gebeurtenissen
in Maastricht een ondankbaarheid jegens God, superieuren en
vrienden, zoowel als tegen de gehoele burgerij der stad; hier
had Cli\'tnen zijn brood en daarbij uitzicht op bevordering; de
«tap echter, dien hij doen wilde, geschiedde in een onzekere toe-
komst; geen ander onderofficier, da.n hij alleen, had zich aan
gemeld ; waarom moest dan juist hij naar een verafgelegen
land gaan, waar volslagen ongeordende maatschappelijke toe-
standen heerschten, orn daar voor hoogmoedige plantagebezitters
dienst te verrichten en arme, mishandelingen ontvluchte negiis
■t^ vervolgen ?

Clemen had dat alles evenzeer bedacht, alsook dat hij
zich van ouders en familie op een bijna onbereikbaren afstand
scheidde; maai\' de wensch uit Maastricht weg te komen, de
overtuiging het tegenwoordig, weinig loonende en weinig voor-
uitzicht biedende soldatenleven toch eenmaal te moeten opgeven
en een ander arbeidsveld te zoeken, de lust, het vreemde wereld-
deel te zien, de overtuiging dat plichtshetrachtng en ijver ook
aan gene zijde des oceaans op prijs gesteld zouden worden : dat
alles gaf den doorslag.

Op zekeren dag liet de overste Clemen bij zich ontbieden, om
hem mede te deelen, dat men hem tot commandant van den mili-
tairen post in Suriname verkozen had. Wel is waar stond hij
dan altijd nog onder de bevelen van den gouverneur aldaar, di^ede heeren der Generale Staten (de afgevaardigden der Kamers in
de Nederlanden) vertegenwoordigde, doch de wijze van uitvoering
dezer bevelen, de leiding der afzonderlijke militaire ondernemin-
gen bleef aan hem overgelaten en bood hem veel moeielijkheden,
maar ook rijke gelegenheid aan zich te onderscheiden. Een der
grootste moeielijkheden was ontegenzeglijk het onvoldoende
aantal der hem ondergeschikte manschappen. Of deze door ver-
trouwbare aan het heete klimaat gewende slaven vermeerderd en
zoo tot een krachtig optreden tegen de boschnegers in staat ge-
steld konden worden, zou overwogen, doch eerst ter plaatse zelve
beslist kunnen worden.

De commandant zette hem dit alles breedvoerig uiteen en gaf
hem nog menige nuttige inlichting omtrent de plichten, die hij
daar te vervullen zou hebben en toonde zich zoo spraakzaam en
vriendelijk, dat Clemen er zich niet genoeg over verwonderen kon.

Alkhaven mokte lang\' en sprak hem slechts met norsche woor-
den toe. Doch hoe meer de dag der scheiding naderde, hoe
meer hij weder bij zijn vriend verscheen. Den laatsten avond, .
dien de landverhuizer in Europa doorbracht, sleten zij in elkan-
ders gezelsch; p.

In den vroegen morgen stond Alkhaven weder voor het bed
van Clemen, evenals vroeger in Hildesheim. Met een treurigen

blik beschouwde hij den slapende. Deze sloeg de oogen op en
glimlacht* vergenoegd, omdat hij de genegenheid zijns vriends
teruggevonden had.

«Gij hebt me een zeer groot verdriet aangedaan met voor
Suriname dienst te nemen," klaagde Alkhaven; »je verscheurde
een vriendschapsband en weet niet of je dien in het leven nog
wel ooit weder aanknoopen kan ; nu sta ik weer geheel alleen."

Hij verliet den scheidende geen oogenblik meer, steeds was hij
bij hem en omgaf hem met de liefderijke zorgvuldigheid eener
moeder, die tot zelfs aan de geringste kleinigheid denkt. Ja,
hij had in stilte verlof aangevraagd; hij reisde met hem tot nan
de plaats der inscheping en bleef bij hein, tot hij op de trap van
het oorlogsschip stapte, dat de vrijwilligers voor Suriname zou
overbrengen. Bij het afscheid stopte hij hem een brief in de
hand met de woorden :

»Ik heb je vroeger eens gesproken van een oom, een broeder
mijner moeder-zaliger, die in Suriname woont. Hij is nog met
hart en ziel aan Europa gehecht en schrijft mij wel is waar
zelden, maar altijd even hartelijk. Breng hem dezen brief; ik
denk, dat hij je het hart van dezen man, die zich daar ginds
zeer eenzaam gevoelen moet, zal ontsluiten. Naar ik hoop, komt

hij volgens zijn dikwijls gedane belofte binnenkort terug en.....

Op den brief stond : «Aan den heer Johannes Meys, directeur
der Plantage Buysenvliet bij Paramaribo in Suriname."

De overtocht had plaats in het jaar 1750. Hij was zeer voor-
spoedig, leverde niets vermeldenswaardigs op en beviel den nieuwe-
ling des te beter, dewijl hij geheel en al van zeeziekte bevrijd
bleef. De vaart duurde over de vijf weken en Clemen had
dus ruimschoots den tijd zijn leven te overdenken. Niemand zal
zoo licht, zonder ernstig te overleggen, een nieuw leven, een
onzekere toekomst te gemoet gaan. Vele zorgen doen het hart
onrustig kloppen ; vele bange vragen dringen zich de eene na de

andere aan den geest op. Gelukkig degene, die in zulke om-
standigheden tot God zijn toevlueht kan nemen. Clemen vond
in het boek zijns peetooms troost en verkwikking.

Eindelijk klonk het blijde geroep van : »land ! land !\' in zijne
ooren.

De kusten van het land, door uiangroveboomen gezoomd en mee-
rendeels moerassig, vertoonden zich laag¹ en vlak. Een lange modder-
bank, waarop slechts weinige voeten water stonden, verhinderde
het schip aan den vasten wal aan te leggen. Er moesten booten
uitgezet worden om de passagiers aan land te brengen. De be-
middelden onder hen lieten zich in lichte kano\'s door negers
langs de Suriname naar Paramaribo, de hoofdstad des lands, die
vier mijlen landinwaarts ligt, roeien. Clemen en zijne manschap-
pen moesten in de tropische hitte te voet naar hetzelfde doel
gaan.



		I. Zorgende liefde.

		De lente tooide opnieuw de aarde en verwekte vruchten be- lovende bloesems in bosch en veld, op boom en struik. De welige akkers voorspelden den zorgenden landman een rijken oogst. En zoo hadden in het voorjaar van 1745 ook de bewoners van Keur-Saksen wel met blijd» hoop de komende dagen te gemoet kunnen zien, ware slechts die tijd niet ten gevolge van de on- heilvolle oorlogsverwikkelingen zoo uiterst treurig geweest. Zullen niet weder vijandelijke krijgsbenden de akkers vertreden en onzen geringen levensvoorraad opmaken ? Of zal niet de minister Brühl er de onvermoeid verlangende hand op leggen als vergoeding voor de oninbare belastingen ? En al blijven wij hiervan bevrijd, hoe zullen wij de veldvruchten beschermen tegen de vrijbuiters, die de oorlog verwekt, tegen al dat verwilderde gespuis, hetwelk ongehinderd het land afloopt, rooft, brandt, plundert en moordt naar welbehagen ? Zoo klaagden met recht de zwaarbeproefde bewoners van het ongelukkige land. Over dat onrustbarende onderwerp met elkander pratende, wan- delden twee bejaarde mannen in de eerste ochtenduren van een schoonen Meidag door van Gods hand rijk gezegende velden. In den afgeloopen nacht had er een hevig onweder gewoed en zg wilden zich nu vergewissen of het zonder schade aan te richten overgetrokken was. Tot hunne vreugde vonden zij hun hoop



		10

		II. De wijde wereld in. Het was toch een eigenaardig weemoedig gevoel, dat onzen handwerksgezel beving, toen zijn vader hem na een ernstig afscheid verlaten had en hij moederziel alleen op de groote heir- baan stond, die, zeer ongelijk en uitgereden, juist niet vriendelijk tot een voetreis uitnoodigde. Zij zou hem langs de Mulde stroom- opwaarts eerst naar het stadje Hosserein, dan over Rossen naar Freiberg voeren, waar de achtbare goudsmid Glöckner in de Rin- nengasse woonde. Met ernstige woorden had zijn peetoom hem daags te voren nog eenige vermaningen gegeven, en toen hij dien ochtend diens vriendelijke woning voorbijkwam, had de pastoor hem en zijn vader gewenkt nog even bij hem binnen te treden. Hij had Karel een klein in leder gebonden kerkboekje ter hand gesteld met de woorden : «Lees dikwijls in dit boek, beste jon- gen, en vergeet niet wat mijne hand op de eerste bladzijde ge- schreven heeft: Redenk, dat God u overal ziet!" Met heete tranen had de moeder hem telkens en telkens weder aan haar hart gedrukt en hem met liefkozingen overladen, als ware hij nog een klein kind geweest ! Nog klonken hem hare laatste door tranen bijkans verstikte woorden luide in de ooren : sVt-rgeet den goeden God niet !" Daarna hadden de broeders en de zuster hem omarmd en een ieder had hem een zegenwensch op zijn weg medegegeven. Frits had met fiere blikken den netten reiziger in reiskleeding met het ransel op den rug en den stevigen stok in de hand beschouwd en hem daarop zacht toegefluisterd, alsof de moeder het niet hooren mocht: «Spoedig volg ik u, lieve, beste broeder I" Een eindweegs door zijn vader vergezeld, had hij de reis begonnen; nu waren ook diens laatste vermanende woorden door hem vernomen. Een poos stond Karel nadenkend stil, als moest zyn voet zich keeren en hem terugvoeren naar



		15

		gebed zijne zorgende ouders. De ziedende gramschap tegen den vermeteien gezel was vervlogen. In een streng zelfonderzoek vroeg hij zich daarentegen af, of hij niet al te hard met zijn belager in het gericht getreden was. Deze echter lag met wraak- zuchtige gedachten tegen hem vervuld in zijne cel.

		III. In de bergstad. De kroniek verhaalt dat de protestantsche geestelijkheid te dier tijde een overgrooten bekeeringsijver aan den dag legde. Ook die der stad Freiberg deed niet voor die van andere plaatsen onder. Wolko, een sluwe, doortrapte kerel, werd spoedig gewaar, hoe en waardoor hij zich het beste de gunst van hoogmogende heeren verwerven kon. Hij gaf voor een Turk te zijn, die als Oosten- rijksch deserteur ver weggevlucht was; bedelende, nooit stelend had hij zich tot voor deze stad voortgesleept, voor welke hem op zijne bede om een stuk brood tegen den hem folterenden honger onverdiende slagen gegeven werden; het beste bewijs zijner onschuld was, dat hij geen wapens bij zich had. Na een be- trekkelijk korte gevangenschap gelukte het een ijverig leeraar, hem ten minste voorloopig aan alle straf te onttrekken en wel vooreerst zoo lang tot de onwetende Turk de leer van het christen- dom eenigermate begrepen had. Dat Wolko nochtans eenige dagen achter slot en grendel op water en brood gevangen moest zitten, verhoogde wel zijn wraaklust tegen Karel, maar goed be- schouwd was dat in het geheel geen straf; want zoo geregeld en zonder zorg had hij in ieder geval in langen tijd niet geleefd ; ook was hem na een degelijke wassching een ordentelijke, zin- delijke kleeding gegeven, terwijl men zijne lompen uit verklaar- bare vrees voor besmetting begraven had. Dit zag de ondank-



		22

		V. Bange dagen. Den volgenden ochtend ontwaakte Clemen met schrik uit een benauwden droom. Strijdgewoel had hem omgeven ; een woest uitziende man had een groot mes tegen hem opgeheven, \'waarbij hij te gelijk met een vreemden tongval geroepen had : »Je heb je verkocht voor dertig gulden, je zelven verraden, sterf dus !" Met een luiden angstkreet schrikte hij uit zijn slaap wakker. Een gedaante stond voor zijn bed ; hij meende dien vreeselijken vijand te zien. Het was echter Alkhaven, die hem kwam wekken. »Oen je ziek?\'\' vroeg hij Clemen bezorgd; »dat zou zeer te ongelegener tijd komen." »God zij dank, dat jij het ben ! dat was een kwade droom !\'" sprak Clemen met een zucht van verlichting. Vlug sprong hij ui,t zijn bed. »Naar ik zie ben je gelukkig goed gezond," ging Alkhaven voort: «luister dus: hedennacht is er een koerier aangekomen. De Franschen zijn in ons land gevallen ; morgen reeds moeten wij op marsch zijn; vandaag moet ik nog manschappen aanwer- ven zooveel ik maar kan ; kom mede, gij zult mij behulpzaam zijn ! Hier in dit pakket heb ik je uniform meegebracht, die je naar ik hoop passen zal." Weldra was Clemen gekleed. De uniform stond den forsnh ge- bouwden jonkman goed. Alkhaven zette hem zijn plan uiteen. Clemen zou dien dag het in de stad opgerichte werfbureau waar- nemen, terwijl hij om aan de ontvangen bevelen zooveel mogelijk te voldoen en talrijke jongelieden aan te werven, in den omtrek zou uitzien. »Spaar je handgeld," vermaande hij nog, »koop niets; je kon het nog goed noodig hebben !\'\' Tegen den avond keerde Alkhaven terug, een tamelijk aantal nieuw aangeworvenen medebrengende; doch deze schenen hem over het algemeen weinig te bevallen ; barsch verwees hij hen



		28

		huwelijksketting met den daaraan hangenden dukaat, en de akkers zullen ook weder vruchten opleveren; laat ons slechts de hoop niet verliezen !" Zij omhelsde haren man en ging heen om met het arme kind haar meel voorraad te deelen. Haar met vochtige oogen naziende, zeide Clemen tot den pas- toor : »Ik heb den ketting zelf gesmeed en haar dien op onzen trouwdag omgehangen, daarom stelt zij op dat kleinood zoo veel prijs en houdt het hoog in eere. Ja, gij hebt gelijk, eerwaarde, zulk een huisvrouw is edeler dan de kostbaarste parel ; het hart haars mans kan zich op haar verlaten." »En voedsel zal hem niet ontbreken," voegde de pastoor er bij en drukte zijn vriend de hand. »Dat geve God !" zuchtte Clemen^uit het diepste zijns harten.

		VI. Soldaten-vreugd, Soldaten-smart. Het gelukte Karel Clemen door wilskracht van lieverlede den slechten indruk, dien de nabijheid van Wohlfahrt op zijn gemoed gemaakt had, te overwinnen en zich aan zijn droevige gedachten te ontrukken. Alkhaven deed zijn uiterste best om hem in die betere stemming te versterken en bleef niet in gebreke de belangstelling van Clemen voor het voor hem liggende land en deszelfs bewo- ners levendig te houden, nu eens door ernstige verhalen uit de geschiedenis der Nederlanders en van hun aanhoudenden kiacht- dadigen strijd met de zee, dan weder door grappige mededeelin- gen over hunne eigenaardigheden en gebruiken. Eindelijk kwamen zij op de plaats hunner bestemming aan. Het was Bergen op Zoom, een kleine vesting aan het riviertje de Zoom. Hier werden zij in allerijl geoefend en daarna tegen de Franschen in het veld



		29 gebracht. Na het gevecht bij Laveld, waarbij Clemen ongedeerd bleef, werd Het regiment naar Maastricht gecommandeerd, welke stad als de sterkste Nederlandsche vesting door de Franschen erg bedreigd werd. Daar gelukte het Alkhaven, Wohlfahrt in een andere compagnie te doen overplaatsen. Diens wrok was echter daardoor niet verminderd, hoewel hij juist in deze nieuwe com- pagnie de gunst van een luitenant won en door diens aanbeveling sergeant werd.. Beiden waren bij niemand bemind en zoo kun- nen degenen wel gelijk gehad hebben, die meenden dat deze bond rustte op den gemeenschappelijken haat tegen brave, goede kameraden. Clemen, die toch den luitenant in het geheel niets in den weg gelegd had, moest zich ten minste meermalen door hem op on- gerechvaardigde manier laten krenken, wat zelfs den boven hen geplaatsten majoor opviel, zoodat deze er den luitenant op zekeren dag over berispte. «Maak u niet ongerust," troostte Alkhaven Clemen, »zij zijn ook mij niet genegen ; ik zou echter niet weten waarin zij ons zouden kunnen benadeelen." Werkelijk scheen alle bezorgdheid ongegrond. Meer en meer verwierf Clemen zich de gunst zijner goedgezinde superieuren ; de genegenheid zijner kameraden verlichtte hem de vervulling zijner plichten. Door den in Maastricht vroeger welbekenden Alk- haven, zoowel als door zijn eigen innemende manieren, won hij onder de burgers goede vrienden, en hoewel hij na den in het jaar 4 748 te Aken gesloten vrede zijn eervol uitslag had kunnen be- komen, begeerde hij het in het geheel niet. De aangenaamste uren sleet hij met Alkhaven. Als zij in vertrouwelijk gesprek na goed volbrachten dagelijkschen arbeid bij elkander zaten, beseften zij naar waarde het reine geluk, dat het bezit van een waar vriend aanbiedt. Als liefderijk zoon spaarde hij zooveel als hem slechts eenigszins mogelijk was. Te huis was de nood hooger gestegen ; zijn geringe spaarpenningen waren daar zeer welkom. Men schreef <hem ook wel van huis, dat ouders en kinderen naar hem -verlangden, voornamelijk de moeder, maar men verheelde hem



		35

		woordingen bedankte hem ook Alkhaven, wiens gelaat van blijj schap straalde. Later zeide de overste tot zijn gemalin : »Ik had niet gedacht, dat een buitenlander van zoo onderge- schikten rang zulk een algemeene achting zou kunnen verwerven. Dat ik tegenover hem niet te hard geweest ben, daarvan komt ook u ten deele de verdienste toe; hier hebt gij uwe beloon ing !" sprak hij, terwijl hij zijn dochtertje op zijn knieën zette en haar een kus op het rozige mondje gaf. In zegepraal werd Clemen in zijn kwartier teruggebracht, dat den gansenen dag door hem gelukwenschende bezoekers gevuld was, Wohlfahrt en de luitenant waren dadelijk na het pardon van den commandant teleurgesteld van de markt weggeslopen. De luitenant meldde zich nog denzelfden dag ziek en verdween daarop tot algemeene tevredenheid na een stil bekomen ontslag geheel en al. Wohlfahrt was driest genoeg om te blijven, doch al zijne kameraden keerden hem den rug toe en vermeden hem zooveel mogelijk, terwijl zijn superieuren hem koel en gestreng behan- delden.

		VII. Aan gene zijde des oceaans. Hoe gelukkig deze ongelukkige zaak ook voor Clemen was afge- loopen en hoeveel geruster hij zich ook kon gevoelen, toch kon hij het denkbeeld niet van zich afzetten, dat de nabijheid van Wohlfahrt hem ook verder nog ongeluk zou aanbrengen. Waarheen zou hij zich echter begeven ? De brieven van huis werden niet bevredigender; zou hij daar medehelpen met niets te doen ? Onverwachts kwam er uitkomst. Er weid op zekeren dag bij de wachtparade bekend gemaakt, dat er vrijwilligers naar Suri- name gevraagd werden. Niet voor de eerste maal klonk hem deze naam, in de ooren ; hij wist ook dat daarmede een Neder- landsche kolonie op het vasteland van Zuid-A mei ika bedoeld



		40

		den bloei en de verdere ontwikkeling der kolonie haatte hij, ja, men beweerde, dat hij gelden der regeering opstak. Hoe dit ook zij, hij ontving de soldaten, wier bewapening en onderhoud na- tuurlijk geld kostten, zeer onheusch en gelastte Clemen in alles de uiterste zuinigheid in acht te nemen en vooral de wapens en monteeringstukken te ontzien. Hoofdschuddend verliet Clemen de voorname behuizing om het lage, smakelooze gebouw, dat voor hem en zijne lieden bestemd was, binnen te treden. De kolonisten verwachtten blijkbaar veel van zijn ijver en werkzaam- heid en de gouverneur verlamde die door hem de noodige geld- middelen daartoe niet te willen toestaan. Den heer, voor wien zijn aanbevelingsbrief bestemd was, had hij spoedig gevonden. Hij vond in hem een achtenswaardig man, wiens haar reeds aan de slapen grauwde. Zonder eenige belangstelling te laten blijken, las hij den brief ei: gaf daarna droogweg te kennen, dat hij niet in de gelegenheid zou zijn Clemen van veel nut te wezen, daar hij binnenkort het sinds lang gekoesterde voornemen om naar het vaderland terug te koeren, ten uitvoer zou brengen. Over liet algemeen gold in Amerika de stelregel : Helpt u zelven, zoo helpt u God ! Zeer teleurgesteld verliet deinen hem na een kort bezoek met het voornemen dit niet te herhalen. Clemen zette zich nogal spoedig over de koele ontvangst van den plantagedirecteur Meys heen. Moed en vertrouwen vervulden hem en toen hij van zijn eersten verkenningstocht door het rijk gezegende land ongedeerd teruggekeerd was en aan Alkha- ven schreef, eindigde hij overmoedig met deze woorden als post- scriptum : »Dit is een land voor mij ! Hieruit zal mij niemand verjagen tot zoolang ik geen schilderhuisje vol ducaten heb!"



		4!

		TUI. Boren alles de plicht. Anderhalf jaar echter gingen voorbij, «onder dat Clemen iets had kunnen uitrichten. ;iij mocht niet eens de voldoening sma- ken de taak, die hem als militair commandant was opgedragen, naar eisch te kunnen vervullen. Miei hij was het zijn eenige troest, dat hij zich van alle se uld vrijspreken kon. De gouverneur was zelfs om zijn ijverige plichtsbetrachting verstoord op hem gewor- den. Deze heer zou de militairen het liefst tot private doeleinden gebruikt hebben. Vele inwoners der kolonie lieten Clemen wel recht wedervaren, doch een betere verstandhouding en samen- werking met den gouverneur was niet in het vooruitzicht en scheen tot de vrome wenschen te zullen blijven behooren. De gelederen zijner soldaten waren buitendien \'ui denkelijk ge- dund. Eenige onvertrouwbare kerels hadden zich reeds in den beginne uit de voeten gemaakt om hier of daar op eigen hand hun geluk te beproeven. Menige dappere kameraad was door de koorts weggeraapt. anderen onder de moordlustige hand des vij ands gevallen. De dienst was echter niet lichter geworden. De onvermoeide ijver van Clemen en zijn kameraden was niet meer voldoende om de boschrebellen op eerbiedigen afstand te houden. Eens bad hij zes maanden lang onafgebroken in het woud door- gebracht, de boschnegers bevochten en veel ongemak en ontbe ring betreffende proviand en drinkwater geleden. Toen zij zonder schoenen en kousen, met gescheurde uniformen terugkeerden, vonden zij wel erkenning bij de burgers maar de gouverneur overlaadde hen met verwijten en dreigde in toomelooze gram- schap Clemen die schade te doen betalen. Zonder toedoen van Clemen werd dit in de stad en de omstreken bekend Onmiddel- lijk belegden de rijkste plantagebezitters een vergadering en brach- ten niet alleen het noodige geld voor de aanschaffing van nieuwe kleedingstukken bijeen, maar voegden er ook nog een aanzienlijk ge- schenk in geld voor Clemen bij, hetwelk deze met zijn kameraden



		42

		deelde. Hierbij kwam Clemen weder voor het eerst met Meys in aanraking; want deze was het, die de rijke heeren tot ondersteu- ning der soldaten had bijeengeroepen en met de overhandiging der geschenken belast geworden was. Nu verontschuldigde zich deze, dat hij zoo lang een afwachtende houding aangenomen had; ondanks goede aanbevelingen had hij met zoovele «overge- komen lieden" droevige ervaringen gemaakt, zij hadden zich menigmaal niet alleen ondankbaar, maar ook alle ondersteuning onwaardig getoond; nu wilde hij hem een des te trouwer vriend zijn. De gouverneur ging echter steeds stouter te werk en voelde niet, dat zijn positie daarbij onhoudbaar werd; alleen voor de heeren Generale Staten had hij ontzag ; deze waren echter ver weg. Ongestraft verwaarloosde hij gewichtige plichten van zijn ver- antwoordelijk ambt ; zijn zucht om zich te verrijken toonde zich steeds onbewimpelde]-. Zoo had hij sinds lang ter aanvulling van de verloren soldaten een nieuw militair transport in het moeder- land moeten aanvragen. Deze aanvulling was toch een levens- kwestie voor de kolonie ; maar al de daartoe strekkende verzoe- ken en vertoogen waren vruchteloos en zoo werd de meening, dat hij zich ook verrijkte met het voor militaire doeleinden be- stemde en voor een talrijke manschap berekend fonds, steeds algemeener en geloofwaardiger. De boschnegers werden intusschen gestadig stoutmoediger. Het ging zelfs zoover dat op zekeren dag de bezitter van een ver- wijderde, dicht bij de sluiphoeken der opstandelingen liggende plantage, de heer Vlielander, door dezen vermoord werd, zoodat zijn vrouw en zijn zoontje in een hoogst gevaarlijken toestand verkeerden. Afgezien daarvan dat die heer algemeen bemind was, deed de bezorgdheid voor het lot zijner nagelaten betrekkingen en hun bezitting algemeen den wensch uiten, dat hun hulp en bijstand zou verstrekt worden. Clemen stelde aan den gouverneur voor die- genen der slaven onder zijne soldaten op te nemen, welke de plantagebezitters als vertrouwbaar zouden aanwijzen en toonde aan, dat bij verder voortdringen van den vijand het welzijn der



		r^m \\^3&fj




		■



		GODS LEIDING.



		43

		geheele kolonie bedreigd werd. De gouverneur echter beweerde dat het gevaar niet zoo dringend was en met hulp van afzonder- lijke plantagewachten kon afgeweerd worden; de regeeringsgelden werden niet verstrekt om zwarte leegloopers voor de bewaking van enkele plantages te betalen ; er kwam geen einde aan het geschreeuw om hulp van de regeering sinds Clemen de begeer- lijkheid dier lieden voet gaf Een deputatie, waartoe ook Me}^rs behoorde, poogde den gou- verneur te bewegen zonder verder verzuim van de Generale Sta- ten een zoo sterk mogelijk troepen transport te eischen, dat onder het bekwame commando van Clemen te stellen en onder mede- werking van dezen omzichtigen man in openbare zitting met de voor hem staande gevolmachtigden der kolonisten te beraadslagen over de maatregelen, die voorloopig zouden genomen moeten wor- den om de dreigendste gevaren af te wenden. Dat zag er in de oogen van den gouverneur als opstand tegen zijne macht uit. Aanvankelijk antwoordde hij kort en heftig, toen echter de hee- ren verklaarden, dat zij in dit geval een verslag omtrent den staat van zaken met nauwkeurige opgave hunner door de om- standigheden geboden eischen aan de Generale Staten ter be- slissing moesten opzenden, waagde hij het niet langer te weer- streven. Hij beloofde eindelijk met de eerste scheepsgelegenheid het verzoek te zuilen zenden en reeds den volgenden dag de zitting te houden. Slechts met weerzin maakte hij Clemen met het verlangen der inwoners bekend, niet zonder het als overbodig te doodverwen, Clemen, die vai de voor te stellen maatregelen kennis droeg, was veel te offervaardig, dan dat hij van zijn kant de handen voorloopig rustig in den schoot zou laten liggen, doch eerst moest hij zicli van den bijstand zijner kameraden verzekeren. Hij verzamelde hen om zich heen en legde hun het gevaar bloot, waarin de Ylielandersche plantage met haar bewoners verkeerde; niet alleen werd de vrucht van jarenlange moeiten en zorgen van vlijtige menschen met volslagen vernietiging bedreigd, de wilde benden wilden niet alleen bloeiende velden verwoesten, maar



		44

		ook onschuldige blanken vermoorden, en hunne slaven bevrijden om dan met dezer hulp ten slotte do geheele kolonie ten onder te brengen. Het was nu de vraag of zij het zouden durven wagen met een aantal goedgezinde slaven een beslissende expeditie door de bosschen tegen de opstandelingen te ondernemen. Natuurlek zou deze met groote vermoeienissen en gevaren gepaaid gaan, maai\' de dood in den dienst, op het slagveld, was een eervolle dood, waarvoor geen hunner te goed was. Met ernstige gezichten, maai- zonder te aai zelen, gaven de soldaten, gelijk hij verwacht had, een toestemmend antwoord. De samenkomst van de plantagebezitters met Clemen tot liet bespreken van de noodige maatregelen ter bescherming der velschil- lende plantages, liep tot aller tevredenheid goed af, nadat Cle- men daarin de bereidwilligheid van hem en zijne kameraden om tot op den laatsteu man te vechten, te kennen gegeven had en zijn verzoek om toevoeging van geschikte slaven uit de plantages zonder bedenking toegestaan was. Toereikende geldmiddelen de gouverneur verstrekte die natuurlijk niet werden uit privé- kassen toegestaan; voornamelijk was het de eigenaar der plantage Buysenvliet, Van Buysenvliet geheeten, die door zijn directeur Meys een groote som ter beschikking stelde, onder voorwaarde dat alleen Clemen over haar doelmatige aanwending zou beslissen. Hoe weinig deze heer zich ook in het openbaar liet zien hij was ziekelijk en had het geheele bestuur zijner zaken aan Meys overgedragen stond hij toch in groot aanzien en des te meer indruk maakte dit be- wijs van vertrouwen, dat hij in Clemen stelde, in alle kringen. Eenige der aanzienlijkste heeren kwamen Clemen krachtige slaven, wapens of andere ondersteuning aanbieden Voor nog het beloofd verzoek van den gouverneur afgezonden was, dat overigens door onbegrijpelijke blinde halsstarrigheid zeer weinig dringend werd opgesteld, was Clemen met zijn blanke en zwarte manschappen reeds lang uitgetrokken. Vurige wenschen vergezelden de bonte schaar op haar weg tot den strijd op leven en dood. De gou. rerneur alleen was er misnoegd over en vaster dan ooit wor- telde in hem het voornemen dien lastigen Clemen tot eiken prijs



		45

		te verwijderen. Terwijl de dappere man in de groote hitte onder de grootste vermoeienissen zijn leven in de waagschaal stelde, be- raamde de zelfzuchtige gouverneur op zachte kussens in een koel vertrek uitgestrekt zijn ondergang.

		IX. Dappere dadeii. i\'e boschnegers moesten zich in groot er aantal verbonden heb- ben, dan het aanvankelijk den schijn had, mogelijk ook dat in- boorlingen hun te hulp kwamen. Uit alle hoeken en plaatsen, waar men hen het minste vermoedde, doemden zij verwoestend op, waarbij de plantage der weduwe Vlielander het voornaamste mikpunt hunner aanvallen bleef. Aan dezen het meest aan gevaar blootstaande post wijdde Clemen zijn grootste aandacht. De dame schonk hem hierbij haar volle vertrouwen en keurde al zijn maatregelen onverdeeld goed. Zij had zoo veel gelegenheid om de onvermoeide waakzaamheid van Clemen en diens manschappen op te merken, dat zij zich jegens hen tot grooten dank verplicht gevolde. Zij wist toch dat zij niet alleen al de gemakken des levens maar ook menigmaal na de doorstane hitte van den dag de nachtrust ontberen moesten. Reeds waren eenige weken verstreken, die aan vele oproerlin- gen, maar helaas ! ook aan menigen strijdmakker van Clemen den dood gebracht hadden, zonder dat een beslissend gevecht aan den oorlog een einde gemaakt had. De vijanden waren altijd nog overal en nergens, vertoonden zich nu eens in grootere dan weder in kleinere troepen, dikwerf ook alleen. Daarbij gingen zij iiiét buitengewone sluwheid te werk. Nu eens vond men nabu- rige voorposten dood op hun post, zonder dat iemand het minste gerucht vernomen had ; hier brandde een gebouw af, dat men voldoende bewaakt achtte; daar werd een veld, ondanks de



		46

		in de nabijheid geplaatste wachten verwoest; nu lagen de binnen- de omheiningen der huizen des nachts losloopende groote honden des morgens vergiftigd op den grond, dan weder was de water- keerende dijk der rivier, die iaarbij slechts op weinige plaatsen tot dusverre opgeworpen was, geheel vernield. Menig ander aan- voerder dan Clemen zou den moed verloren hebben; hij echter legde stalen kracht en taaie volharding aan den dag en scheen zelfs in den slaap te hooren en te zien. Aan zijn ijzeren gezond- heid had hij het te danken, dat hij alle vermoeienissen als spelen verdroeg en geen enkele maal een aanval van koorts had. Volgens de geruchten was het een blanke, een voormalige bediende van den gouverneur, die onder den naam van »de Wilde" de sluwe aanslagen der boschnegers ontwierp en door zijn koenheid en reusachtige sterkte hun opperhoofd geworden was. Hij had eens, zoo vertelde men aan Clemen, in blinde woede het zwaard tegen den gouverneur getrokken en zich slechts door een overhaaste vlucht naar de bosschen aan de op dit misdrijf staande doodstraf onttrokken. Wie dezen man on- schadelijk maakte, hem gevangennam of doodde, besliste daar- door den tegenwoordigen oorlog. Geloofwaardig scheen de geschiedenis, doch door zijne bekendheid daarmede had Clemen geen haarbreed gewonnen. Het was op een zeer zoelen dag, in het heetste uur kort na den middag, dat Clemen na een beraadslaging met mevrouw Vüelander haar huis verliet, dat met voorraadschuren en slaven- woningen niet ver van het woud, tusschen fraai lommerrijk ge- boomte als verscholen lag. In wijden kring liep rondom het gebouw een hooge omheining met een enkel thans dag en nacht gesloten traliehek. Een slaaf, die zich altijd het vertrouwen waardig getoond had, dat men in hem stelde, verrichtte den portiersdienst. De meesteres der plantage en haar zoontje, een lieve zevenjarige knaap, hadden Clemen dringend uitgenoodigd, zich in de schaduw van het huis eenige uren rust te gunnen, * maar hij was daartoe niet te bewegen geweest. «Wij zijn nooit voor de vijanden zeker," had hij gezegd, ohet



		M

		is mijn plicht de waakzaamheid mijner uitgezette posten juist in zulke uren te gaan waarnemen. Als ik het u verzoeken mag, mevrouw, sta dan ook aan de wachten in uwe omgeving geen verlichting in hun dienst toe." Daarna had hij van haar afscheid genomen en hij ware toch zoo gaarne gebleven ; het huis met zijne eigenaardige bekoorlijkheid, de beminnelijke manieren der meesteres, hadden hem geheel en al ingenomen. Hoe licht zou hij hebben kunnen vergeten, dat hij geen gast, maar een aangestelde en betaalde bewaker was! De huisslaven beloofden hem zijn ernstige vermaning te zullen onthou- den en in geen geval te slapen, desgelijks de portier, die voor hem het hek opende. Geheel onverdroten waakten enkel twee sterke honden ; zij schenen hun plicht goed te kennen. Het ware een vreemde niet aan te raden geweest alleen in hun nabijheid te komen. Gaarne zag Clemen het, dat deze krachtige dieren ook overdag van den ketting bevrijd waren. Hij richtte zijne schreden naar het naburige woud en over- tuigde zich dat de daar opgestelde heden waakzaam waren. Na- denkend stapte hij daarna op een kleine hoogte toe, op welke men van uit een halfvervallen, bijkans geheel onder overwoeke- rende klimopplanten verborgen paviljoen een schoon uitzicht op de Vlielandersche plantage had.\' Toen hij mevrouw Vlielander op zekeren keer daarover gesproken had, had zij geantwoord : «Staat dat paviljoen er nog ? Het werd door den vorigeu be- zitter mijner plantage gebouwd, bleel evenwel daarna, ten gevolge van de zich daar menigvuldig in de nabijheid ophoudende slan- gen onbewoond.\'* Dien ten gevolge had zij hem voor het bezoeken van die ge- vaarlijke plek dringend gewaarschuwd. Hij had echter voor die plaats een bijzondere voorliefde opgevat. Her- en derwaarts geslingerd, zonder rust of zekerheid, zonder zich meer in het zoete gevoel van het te huis te kunnen verheugen, zonder voor- uitzicht op verlichting zijner toch zoo vermoeiende dienstverrich- ting, ver, ach! zon ver verwijderd vau allen, die hem lief hadden, vertoonde zich het Vlielandersche huis met zijn stillen vrede «Is



		48

		een paradijs? Hoe verlokkend liet ook wenkte, hij, de rustelooze, behoorde er niet in en de voet, dien hij er in zette, moest steeds weder verder gaan. Weemoedig klonk daarom dikwijls in zijn hart, wanneer hij zoo uitzag, wat zijn kameraden hem in Freiberg toegezongen hadden : Eeu bloem op deu hoed eu den reisstaf ter hand, Trekt lustig de zwerver van lande tot land, Jietri\'edt vele wegen eu ziet menig oord, Maar zit nanwlijks neder of moet weder voort. Wat lieflijke bloemen langs \'t voetpad ook staan. Hij kau ze niet plukkci, voorbij moet bij gaan. Zij bloeien zoo heerlijk en lonken hem toe. Maar steeds moet hij voorwaarts, al wordt hij \'t ook moe. Het was als lag er dien dag vloeibaar goud over de velden ; bijna deden hem de oogen pijn. In het paviljoen was het half duister, ja, achter in den hoek, waar een breede houten bank stond, zelfs geheel donker. Van het venster\'terugtredende, zette hij ziel!, om even uit te rusten, op de bank neder. Mijmerend zat hij daar en terwijl hij de waarschuwing voor de giftige slangen vergat, sloten zich zijne oogen. De hand, die naar het wapen in den zak getast heeft, zinkt langzaam neder en rust nu op het korte, sterke koord, dat tot allerlei doeleinden op het oorlogsveld meegenomen werd. O! mochten engelen uw slaap beschermen, trouwe man, de slangen afweren en u voor alle ongeval behoeden ! Ver over den oceaan stijgen misschien wel op dit uur gebeden voor u ten hemel, en daar ginds in het huis, dat daar zoo vreedzaam ligt, doet een edele vrouw, uwer gedenkende, aan haar kind de handen vouwen om het voor u een gebed te doen op- stieren. Het is op dit oogenblik wel donker om u heen, maar gij slaapt onder de hoede des Allerhoogsten, voor wien de nacht gelijk de dag is. Plotseling klonk buiten het gerucht van zachte schreden. Clemen, die slechts dommelde, ontwaakte en luisterde scherp toe



		49

		Op het gerucht volgde een nauwelijks hoorbaar gefluister. Een blanke en een zwarte man, beiden echte reuzen, stonden voor het paviljoen. De blanke fluisterde : »Maak aan de achterzijde gebruik van de ons bekende ondiepte in de rivier. Wij treffen elkander in de legerplaats : voer je zaak ditmaal nog eens handig uit, dan heb- ben wij stellig gewonnen spel. Ik zal van hier uit het oog op alles houden. Wees sluw en voorzichtig met de honden !" Behoedzaam sloop de zwarte het pad af. In de overtuiging van volle zekerheid klom de andere de weinige houten treden op, drukte zijn breed lichaam door de half begroeide deur en ging regelrecht naar het raam om uit te zien. Den donker- ren achtergrond te doorvorschen scheen hem niet noodig toe. En toch zat daar achter hem een man, een geduchte tegenstander, die de glinsterende oogen wijd geopend had. Deze oogen ten minste had de nieuwaangekomene moeten bemerken. Clemen meende te droomen, doch verried niet door het minste gerucht zijne aanwezigheid. Spoedig was hij bet met zich zelven eens. »Dat is niemand anders dan de aanvoerder mijner vijanden ! Hij of ik !*\' zeide hij bij zich zelven. Luid klopte zijn hart, niet van vrees, hij voelde zich tegen zijn vijand opgewassen, maar het bewustzijn dat van het naaste oogenblik zijn leven afhing, stond hem duidelijk voor den geest. Doch al ware het gevaar ook oneindig grooter geweest, hij zou het toch nooit ontweken zijn. Ook over de wijze van aanval was hij het spoedig met zich zelven eens. Deze moest zoo stil moge- lijk plaats hebben, om niet mogelijkerwijze in de nabijheid ver- scholen handlangers te doen toesnellen. Opspringen, den onbekende met krachtige armen omvatten en hem op den grond werpen was één. Alle. tegenweer baatte niets ; in een oogwenk lag de man gebonden; een mondprop maakte spoedig aan zijn machte- loos brullen een einde. Nu stond Clemen bijna zelf verbaasd over zijn daad ; want de tegenstander was inderdaad een boomsterke kerel, die niet te verachten was. Zonder kwetsuur was het wel niet afgeloopen ; met tanden en voeten had de reus vertwijfelde tegenweer geboden, doch Clemen telde deze wonden niet. 4



		50

		Wat stond hem nu te doen ? Het was niet te verwachten, dat men hen hier spoedig zou komen zoeken. Zijn gevangene alleen te laten, was hem ook nie* naar den zin en schieten kon even zoo goed vrienden als vijanden aanlokken. Daarover nadenkende, trad hij voor het raam. Onwillekeurig zochten zijne oogen het huis, waaraan hij thans zoo gaarne eenig sein zou gegeven heb- ben. Geen mensch liet zich daar zien. Doch zie, in de nabijheid van het huis sluipt een neger naar de omheining. Van het gesprek voor het paviljoen had Clemen niets vernomen ; dat echter de neger daar ginds een vijand was en welke slpchte bedoelingen hij koesterde, begreep hij terstond, toen hij zag, dat de neger onbemerkt op een van het huis niet waar te nemen punt over de omheming klom, de naar hem toeschietende honden toesprak en streelde en in een ommezien in een bijgebouw verdween, waar een groote voorraad van de licht brandbare katoen ge- borgen lag. Als een bliksemstraal schoot het hem door den geest: die man sticht brand. Van schrik stond hij een oogenblik als verstijfd. Hij herinnerde zich van mevrouw Vlielander vernomen te hebben, dat voor jaren een harer gettouwste huissloven van een boodschap naar een der naburige plantages, waarheen hij een aanzienlijke som gelds moest overbrengen, niet teruggekeerd was ; men had zijn lijk wel niet gevonden, doch hij was toch stellig vermoord, daar aan oneerlijkheid van hem niet te denken viel. Komt er dan geen enkele bewaker uit het huis? Blijft alles stil? Hij vergat zijn gevangene; slechts ééne gedachte leefde in hem: »Ik moet weg, ik moet de. niets kwaads vermoedenden van den vuurdood redden !\'\' In wilde vaart snelt hij het pad af, midden door het struik- gewas heen, niet lettende op de versperrende takken, die hem in het aangezicht sloegen ; slangen richtten zich voor hem op, hij zag ze niet; in den geest zag hij de vlammen hoog opflik- keren, zag ze naai- de slapenden kronkelen, hen omstrengelen, hoorde hij de kreten van bange vertwijfeling. Toen hij uit het



		51

		woud te voorschijn stormde, stegen inderdaad de vlammen hemel- hoog op, gejammer en geschreeuw klonken hem te gemoet. In de grootste wanorde liepen blanke en zwarte mannen bij den vuurpoel radeloos rond; steeds verder weken zij voor de vlam- menzee terug. Als de wind vloog Clemen voort. Eindelijk bereikte hij de omheining: nog is het hek gesloten. Een stamp met den voet, nog een, het slot kraakt, de poort vliegt open en een oogenblik later staat hij onder de radeloozen. »Zijn allen gered ?" roept hij hijgend. »Waar is de meesteres, het kind?" Onthutst staren de omstanders elkander aan. Uit het heeren- huis slaan de vlammen aan alle kanten naar buiten, het heeft insgelijks al spoedig vuur gevat, daar het \'t dichtste bij de bran- dende schuur stond. Van de weduwe en haar kind is niets te zien. Zij moeten verstikken en verbranden. Brave man, toon uw moed ! Een oogpnblik flikkert het toornig in zijne oogen op, dan vliegt hij het huis binnen. De rook dreigt hem te verstikken. Nog is de trap vrij; in den dikken walm moet hij er tastend naar zoeken. Hij sluit de oogen en stormt de trappen op. Daar boven aan de trap stoot zijn voet tegen een menschelijk lichaam. Hij bukt zich en voelt den knaap door de armen zijner moeder omvat ; doch geen geluid verraadt dat er nog leven in hen is. Waar- schijnlijk te Iaat ontwaakt zijn beiden bij hun poging om te ontkomen verstikt. Hij neemt moeder en kind op en draagt ze met hovenmenschelijke inspanning naar beneden\'; hier gekomen wankelt hij en stort bewusteloos neder. Het was een ontzettende brand ! Mijlen ver zag men zijn gloed ondanks den helderen zonneschijn. Pas was Clemen in het huis verdwenen, of van alle kanten stormden zijne kameraden toe. Be. beide eersten, twee beproefde mannen, zagen hun geliefden bevelhebber juist nog op zijn gevaai vollen tocht verdwijnen. Zonder een woord te verliezen ijlden zij hem na en hij viel hen met zijn kostbaren last in de armen. Zorgvuldig legden zij alle drie ver van het vuur in het ?achte gras; zij lagen bleek



		52

		en roerloos als dood. Jammerend en we eklagend wierpen zich de slaven en slavinnen bij hunne meesteres en den knaap neder, die zij zoo slecht bewaakt hadden, als kon hun klaaggeschrei hun nalatigheid weder goed maken. Vloekend gelastten de sol- daten hen water te halen en wezen hun hoe zij het tot weder- opwekking van beiden moesten aanwenden, en wijdden daarna al hunne zorgen aan hun commandant. Terwijl de balken van het intusschen van onder tot boven in brand geraakte huis instortten, zoodat de vonken hoog in de lucht opvlogen, sloegen alle drie, de een na den ander, de oogen op. Vreugdetranen vergietende sloot de moeder haar zoontje aan haar borst, een vurig dankgebed steeg uit haren mond tot God op. Clemen lag nog onbeweeglijk, ook zijn oogen hadden zich weder gesloten, maar een gelukkige glimlach lag op zijn gelaat, want zijn oor had hem de zekerheid verschaft, dat zijn reddings- werk gelukt was. Eerst de vertwijfelende kampstrijd, gevolgd door het haastige voortsnellen op een moeitevol pad en de ont- zettende angst moesten hem wel te sterk aangegrepen heb- ben, want reeds waren van verren afstand helpers komen op- dagen, ook Meys was op een vluggen draver reeds toegesneld, en nog altijd lag hij als een zwak kind in het gras, tot hem in een door het vuur verschoond gebleven gebouw een legerstede bereid en hij er behoedzaam op neder gelegd was. Zijn lof lag op aller lippen en dankbaar stond de geredde mevrouw Vlielander met haar kind aan de hand voor hem. Meys was, zoodra hem van den door Clemen gevangengenomen blanke bericht werd, on- verwijld met eenige manschappen naar het paviljoen opgebroken. Hij was nog juist te rechter tijd gekomen; de sterke kerel, dien men terstond voor den zoogenaamde wilde herkende, had zijn boeien reeds bedenkelijk losser weten te maken. In zegepraal werd hij medegevoerd en zoo spoedig mogelijk naar de stevige gevangenis van Paramaribo overgebracht. Daar veroorzaakte zijn aankomst een waren volksoploop. Een ieder had den mond vol van de heldendaad van Clemen. Intusschen had zich bij dezen de verraderlijke kustkoorts ge-



		53

		openbaard en zijn leven hing nog slechts aan een haar. Met bezorgd voorkomen stond de geneesheer voor zijn legerstede ; diep bekommerd wonnen zijne vrienden telkens naricht van hem in. Meys kwam herhaaldelijk, de bezorgdheid stond op zijn gelaat te lezen; vurige gebeden tot God stierden mevrouw Vlielander en haar zoon op voor het herstel van hun redder.

		X. De gelegenheid wordt gevonden. »God moge den braven man in het leven sparen !" zeide men overal, bij voornamen en geringen en hiervoor had men wel reden. Zijn ziekte verwekte toch te meer deelneming omdat hij door den strijd en de zegepraal in het paviljoen inderdaad den gevaarlijken aanvoerder der opstandelingen in handen van het gerecht overgeleverd en daarmede aan de geheele kolonie een ontschatbaren dienst bewezen had. Verlicht had stad en land bij de tijding, dat de »Wilde," de schrik van het woud, gevan- gengenomen was, geademd. Slechts écn mensch was de algemeene deelneming in den toe- stand van Clemen niet naar den zin. Dit was de gouverneur. Een droevige tegenstelling vormde diens geheime zoeken naar een gelegenheid om Clemen ter zijde te schuiven met de alge- meen voor hem bezorgde liefde en erkentelijkheid. »De gelegenheid om hem zijn afscheid te geven moet gevon- den worden," zeide hij bij zich zelven; »hij is mij niet volgzaam genoeg. Misschien, hij heeft de koorts ; misschien...." Tot een slechten, onchristelijken wensch vervoerde hem zijn haat, dien de geldzucht, de wortel van alle kwaad opgewekt had. Ten hocgste bekommerd hield mevrouw Vlielander het toezicht over de verpleging van den zieke. »Hij moet zijn gevaarlijk beroep vaarwel zeggen," sprak zij



		54

		in zich zelf, »de geschikte gelegenheid daartoe moet gevonden worden. God geve maar dat hij niet sterft." Met bitter zelfverwijt klaagde Meys zich aan, dat hij den offer vaardigen man niet van den beginne af vriendelijker te gemoet gekomen was. »Ik zou hem terstond meer vertrouwd moeten hebben," zeide hij tot zich zelven ; »maar het is mijn ongelukkig gebrek iemand eerst lang op de proef te willen stellen. Nu wil ik beter voor hem zorgen, de gelegenheid zal zich wel spoedig laten vinden." Inmiddels kwam het nieuwe militaire transport aan. De mede- gekomen onderofficier werd bijna onmiddellijk met het opper- bevel over de soldaten belast. De gouverneur had namelijk spoedig voor den »nieuwe" zoo noemden hem de in de kolonie reeds lang vertoevende soldaten vertrouwen opgevat, Deze betoonde zich voor zijne meerderen kruipend en onderdanig, maar tegenover zijne ondergeschikten aanmatigend en heersch- zuchtig. Vele door Olemen ingevoerde deugdelijk bevonden maat- regelen werden zonder grond ingetrokken, andere daarentegen verordend, wier doeltreffendheid met recht kon betwijfeld worden. De gouverneur keurde alles goed, mits er slechts uitgaven door vermeden werden. Verscheidenen der oude soldaten namen hun ontslag; de aanblijvende!) hoopten op de genezing van Clemen. Eindelijk nam diens ziekte een gunstigen keer en de arts ver- klaarde hein voor gered. Mevrouw Vlielander dankte in vereeni- ging met haar zoontje den lieven God, dat Hij hun redder in het leven behouden had. Meys liet zich nu niet meer uit de zieken- kamer wegzenden, maar bracht menig uur aan het bed zijns vriends door. Na wilde koortsfantazieëu, waarin hem, opmerkelijk, niet de laatste gewichtige gebeurtenissen door den geest gewoeld hadden, maar de beelden van gevangenis en spitsroeden, straatroovers en spionnen, blikte Clemen\'s oog weder helder en verstandig. Nog echter was hij zeer zwak en hulpbehoevend en mocht niet of slechts zeer weinig spreken. Zijne zorgvuldige verpleegster moest al te dikwijls den vinger op de lippen leggen om hem tot Zwijgen te vermanen, vooral wanneer de praatzieke Meys tegenwoordig



		55

		was, die steeds meende in Clenien den vroegeren krachtigen man te zien. Menigmaal sloot, zoo vermaand, de herstellende als een gehoorzaam kind den reeds half geopenden mond. In geestdrift- volle bewoordingen schilderde Meys de algemeene erkentelijkheid en de blijdschap, die men in stad en land gevoelde eerst over de gevangenneming vanden Wilde en nu over Clemen\'s voortschrijdende genezing. Niet zelden wreef hij zich vergenoegd de handen en zeide halfluid, als kon hij den tijd niet afwachten, dat hij meer durfde verraden : »Ik wist het wel, dat de gelegenheid gevonden zou worden." Deze was inderdaad gevonden en wel op zeer natuurlijke wijze. Menigmaal had mevrouw Vlielander er over nagedacht, hoe zij het beste haar erkentelijkheid aan den redder van haar en haar kind zou kunnen bewijzen. Daarbij was zij op de voor de hand liggende gedachte gekomen, den rechtschapen man aan haar plan- tage te verbinden ; want hier ontbrak de krachtdadige leiding van een omzichtig man. Herhaaldelijk hadden haar dit ook hare vrienden, inzonderheid de heeren Van Buysenvliet en Meys gezegd met de woorden : «Slaven moeten een meester hebben ; de hand eener vrouw is voor zulk een taak te zwak." Toen zij echter deze beiden heeren te kennen gegeven had, dat zij Clemen niet als ondergeschikte bij zich wilde zien, en hem niet alleen de leiding der plantage maar ook het beheer harer zaken toe- vertrouwen wilde, had Meys met het hoofd geschud en, gesteund door den heer Van Buysenvliet, de bedenking gemaakt dat dit niet ging, daar Clemen van de practische bebouwing der plantagevelden en de Surinaamsche handelszaken geen kennis had en de trouw van een man voor zijn aanstelling als werkelijke plantage-directeur wel een gewichtig, doch niet eenig vereischte was. Algemeene bijval vond daarom zijn voorstel den gemeenschappelijken be- schermeling bij hem in de leer te geven als plantage-officier op de Buysenvlietsche bezitting, opdat hij zich daar op de hoogte zou kunnen stellen. Met nadruk verzekerde hij, dat dit niet lang zou uitblijven.



		56

		Zoodra Cleraen zich weder genoegzaam hersteld voelde on van de hervatting zijner militaire plichten sprak, bood Meys hem uit naam van den heer Van Buysenvliet een plaats als plantage-officier aan, somde de plichten en rechten van zoo iemand op en over- handigde hem de afkoopsom voor het ontslag uit den dienst, welke aan den gouverneur betaald moest worden en 55 gulden bedroeg. Van zijn toekomstig ruim salaris kon Clemen deze som gemakkelijk terugbetalen, meende hij. Clemen stemde hierin natuurlijk verheugd toe ; in zijn volle waarde wist hij het geluk te schatten, dat men hem in het vooruitzicht stelde, te meer omdat Meys hem ook verhaalde, dat hij verscheidenen zijner kameraden als opzichters of in een andere betrekking op de plantage Buysenvliet zou wedervinden ; wellicht kwamen er nog meer bij. De goedhartige heer Van Buysenvliet had hem ten minste last gegeven aan allen zoo ver het hem mogelijk was plaatsing te verleenen. »Zij kunnen namelijk uw opvolger niet verdragen,\'\' zeide Meys, »het moet een man van een zeer boosaardig karakter zijn." Zonder eenig vermoeden van het eigenlijke plan van mevrouw Vlielander te hebben, narn Clemen eindelijk diep aangedaan af- scheid van haar en haar zoontje. Weenend klemde de knaap zich aan hem vast; met tranen in de oogen stond de moeder voor hem ; ondanks de blijde hoop, die het ontworpen plan haar schonk, was zij smartelijk bewogen. Zij dnnkte hem nogmaals met innige woorden en schonk hem rnet de bede haar en haar kind niet te vergeten, een medaillon, waarin hunne portretten prijkten. Verheugd glimlachte zij, toen zij zag dat dit geschenk hem genoegen deed. Hoe hoog schatte hij dit aandenken, dat hij niet met de oogen der geldzucht beschouwde. Had hij den goe- den menschen door snel te handelen het leven gered, hij dankte daarentegen het zijne aan hun zorgvuldige verpleging. Met de be- lofte zeer dikwijls terug te zullen komen, verliet hij eindelijk het oord, waar hij zulk een schitterend bewijs van zijn moed en onver- schrokkenheid gegeven had. De afgebrande gebouwen waren reeds weder opgericht, eenvoudiger wel is waar dan vroeger, maai\' ruimer en geheel van elkander afgezonderd.



		57

		Met groot gejubel werd Clemen in Paramaribo ontvangen. Hoe dikwijls hij ook betuigde niets dan zijn. plicht gedaan te hebben, het andere was de bestiering van God, hij kon het niet verhin- deren, dat vele menschen hem juichende op den weg naar den gouverneur volgden. »Ja," riep iemand luid, »had de trotsche heer daar binnen maar een weinig van onzen braven mijnheer Clemen, dan zou het er hier in de kolonie geheel anders uitzien." Toornig ontving de gouverneur Clemen; geen vriendelijke wel- komstgroet klonk van zijne lippen. »Gij komt," voegde de gouverneur hem toe, »onder joelen en schreeuwen van het volk. Past dat aan een soldaat .\' Is dat eene verontschuldiging voor uw lang wegblijven ?" «Mijnheer de gouverneur," begon Clemen, die bij deze onver- diende, barsche ontvangst verbleekte, sik kom volgens mijn plicht...." De gouverneur schreeuwde nog luider dan te voren: «Zwijg; gij hebt steeds andere plichten dan die, welke mij goed voor- komen ; ik ken uw gezindheid, Uw ziekte heeft zeer lang ge- duurd ; gij zult het dus wel verklaarbaar vinden dat uw plaats ingenomen is door een man van een goede gezondheid en groote omzichtigheid; ook kent hij het woord ondergeschiktheid uit- muntend. Dezen kan ik om uwentwille niet dadelijk afzetten. Het is een oude bekende van u." Verwonderd zag Clemen dat de gouverneur aan de schel trok, waarop onmiddellijk Wohlfahrt kinnentrad. Onthutst, alsof hij zijne oogen niet vertrouwen kon, trad Clemen een schrede terug. »Aha !" riep de gouverneur, »zulk een getuige uit het verleden is den volksman Clemen wel niet zeer welkom ? Verheug u toch, Wohlfahrt zal een welwillend superieur zijn." Bleek van verontwaardiging antwoordde Clemen : »M\\jnheer de gouverneur, ik kwam om mijn ontslag te vragen, thans vorder ik het; de afkoopsom ligt gereed. Wat gij met dezen man voor hebt is mij onverschillig."



		58

		Wohlfahrt lachte spottend; zijn gelaat zag er nog somberder en terugstootender uit dan vroeger, zijne oogen glommen valsch als kattenoogen. »Uwontslag vorderen, vorderen!\'\' riep de gouverneur uit. »Gij hebt stellig Maastricht vergeten ? Gij zijt slechts door eene genade, die zeer misplaatst was, aan een onteerende straf ontkomen. Neem u voor mij in acht 1 Ik zou een voorbeeld kunnen stellen, dat u gedwee maakt!" »lk vrees uw bedreiging niet, mijnheer de gouverneur. Gij zult aan uwe verantwoordelijkheid denken; ik ga thans en wacht tot hedenavond op mijn eervol ontslag ; is dan aan mijn vordering niet voldaan, dan zal ik het onmiddellijk rechtstreeks bij de Heeren Generale Staten aanvragen. Dan zult gij ook gelegenheid hebben, u van de vertrouwbaarheid van dezen uwen zegsman te overtuigen." Dit gezegd hebbende, keerde hij zich om en ging met vaste schreden weg ; den boosaardigen Wohlfahrt verwaardigde hij niet geen blik. Ziedend van toorn over de minachting, die Clemen voor hem aan den dag gelegd had, sprong de gouverneur van zijn zetel op. >>Ik laat hem kromsluiten !" bracht hij eindelijk met moeite uit- In de ruime vestibule wachtten de oude soldaten in de hoop Clemen nu weder als hun geliefden aanvoerder te kunnen be- groeten. Ontsteld keken zij op, toen Clemen naar beneden kwam en achter hem boven van de trap het bevel klonk : «Neemt dien man gevangen !" Zij verroerden hand noch voet en toen Wohl- fahrt verscheen en het bevel van den gouverneur ten uitvoer wilde leggen, omringden zij Clemen, hoewel deze hen terug wees, daar hij wist, dat zij er voor zouden moeten boeten. In- derdaad, een kwartieruurs later waren allen gevangen genomen ; zij waren echter nog slechts met hun zessen.



		50

		XI. liet wordt beter. Hoe onaangenaam het Clemen ook was, zijn zaak tot een algemeene te maken, kon hij toch niet verhinderen, dat Meys, over dit voorval ten hoogste verontwaardigd, een krachtig optre- den tegen den gouverneur uitlokte, wiens handelwijze bij de tegen hem heerschendej verbittering in alle gevallen dwaas mocht heeten. Nog dien zelfden dag kwam de reeds eenmaal gehandeld hebbende deputatie weder bijeen en besloot tot beveiliging en eerherstelling van Clemen doortastende maatregelen te nemen. Aan hun nadrukkelijke tusschenkomst hadden Clemen en zijn gevangen kameraden dan ook spoedig hun eervol ontslag uit den dienst en hun invrijheidstelling te danken. De gouverneur be- daarde spoedig onder het natellen der afkoopsommen. De heer Van Buysenvliet nam, al had ook het verlies van al zijn geliefde familiebetrekkingen zoowel als zijne ziekelijkheid hem een zeer afgezonderd leven tot een behoefte gemaakt en hij slechts zeer zelden zijn bij de stad in een heerlijk park gelegen villa verliet, toch een waakzaam aandeel in alle openbare vraag- stukken. Natuurlijk had hij ook aan de voor de welvaart der kolonie zoo nadeelige handelingen van den gouverneur zijn aan- dacht gewijd en zich ook steeds met levendige belangstelling van het gedrag van Clemen doen onderrichten. Toen Clemen zich daags na dat voorval bij hem, als zijn patroon aanmeldde, liet hij zich alles nauwkeurig verhalen en ook omtrent liet gebeurde te Maastricht inlichten, liij sprak de verwachting uit, dat Clemen ook in zijn nieuwen dienst dezelfde plichtsbetrachting zou aan den dag leggen en zoo veel mogelijk de belangen van zijn patroon bevorderen. Daarna echter stelde hij een verslag op aan de Generale Staten over het wanbeheer van den gouverneur, waarbij hij ook vermeldde, dat de soldaten ouder het nieuwe com- mando in veelvuldige en betreurenswaardige botsingen met de be- volking kwamen, in plaats van deze te beschermen en terwijl hij



		60

		er zich slechts over verheugen kon den dapperen Clemen in zijn dienst te hebben, moest hij het toch van den anderen kant diep betreuren, dat zulk een uitstekend man zoo lang miskend ge- bleven en nu voor den dienst van den Staat verloren was. Met behulp van opzieners, wier getal door de toevoeging van zijne vroegere kameraden vergroot werd, nam nu Clemen het beheer over 180 slaven op zich ; alzoo moest hij ook hun arbeid regelen en ein- delijk ook deels op het kantoor schriftelijk, deels aan de haven praktsch de handelsaangelegenheden behandelen. Dit alles vol- bracht hij echter met zulk een ijver, geluk en geschiktheid, dat men hem als den aangewezen plaatsvervanger van Meys begon te beschouwen. Het was we! toevallig, dat zulk een plaatsver- vanging thans zoo menigmaal vereischt werd. Onder verschillende voorwendsels, die alle het karakter van dringende noodzakelijkheid droegen, moest Meys meermalen voor een, twee, eens zelfs ook voor volle acht dagen op reis. Dan had de heer Van Buysen- vliet gelegenheid zich over de omzichtige leiding der zal;en door Clemen en de duidelijkheid van zijn verslag daarover te verge- wissen. Daarbij kwam dat alle opzieners en slaven der plantage Clemen oprecht vereerden en zich zoo spoedig en gaarne naar zijne bevelen schikten, dat er bijna geen groote onaangenaamheden meer voorkwamen en Meys meer dan eens in zich zelven bromde: »Het is alsof men overbodig ware, zoo licht en bijna vroolijk gaat alles vanzelf." Dat zeide hij evenwel niet, alsof Clemen zich op den voorgrond gesteld zou hebben ; neen, bescheidener dan deze kon niemand zijn, evenmin dankbaarder en tevredener. Zijn betrekking vereischte wel is waar zeer nauwgezette en onafge- broken werkzaamheid, en ook lichamelijke inspanning, maar een goed volbrachte arbeid vond hier ook geen onverdiende af- keuring zooals vroeger van den kant des gouverneurs. Hoe ge- lukkiger echter Clemen zich gevoelde, des te weemoediger werd hij, als hij aan zijne geliefden te huis dacht, die onder de zorgen des levens zoo diep gebukt gingen. Hoe gaarne had hij nog eens het ouderlijke huis betreden; hoe gaarne had hij slechts een blik geworpen op de dierbaren! Dikwijls ook kwam het



		Cl

		verlangen bij hem op naar het wederzien van die gezellige woning, waaraan het medaillon met zijn portretten hem herinnerde. Op zekeren avond, nadat de dienst geëindigd was, magazijnen en poort gesloten waren en de slaven hunne hutten, die zij familiesge wijze bewoonden, opgezocht hadden, trad Meys bij Clemen binnen en vond hem in het verschiet starende voor het open raam zitten, door hetwelk een verkoelende, door heerlijke geuren verzadigde lucht naar binnen stroomde. Meys zette zich op een stoel naast hem neder, vatte zijn vriend bij de hand en sprak op deelnemenden toon : »Wat zit je toch te peinzen, mijn vriend ! Reeds lang drukt je een geheim leed; wat bekommert je? Ontbreekt je iets in je positie?" »Hoe kunt ge denken, dat ik zoo ondankbaar zou wezen?" antwoordde Clemen verrast. »Mijn werkkring bevalt mij uitste- kend en je bent voor mij een zoo vaderlijke als trouwe vriend. Hoe zou ik zulk een geluk niet op prijs stellen ?" «Hm ! wat mijn gezelschap betreft, dat zal wel niet juist zoo geheel onontbeerlijk voor je geluk zijn. Dat zou er erg uit- zien ; want nu is de tijd gekomen, dat wij van elkander zullen moeten scheiden." «Moeten? Hoe moet ik dat verstaan?" antwoordde Clemen, door den ernstigen toon van de stem zijns vriends getroffen; »wil je dan naar het vaderland terugkeeren ?" Zoo sprekende sprong hij op, en stak haastig eenige der witte waskaarsen op gelijk zij in Suriname bijzonder fijn bereid worden; haar helder schijnsel toonde Meys een ontsteld gelaat. »Naar het vaderland terugkeeren ?" herhaalde deze vragend. Daarop ging hij, aan deze gedachte vasthoudende, voort: »En waarom zou ik dat niet doen ? Zie je niet, dat het grijs op myn hoofd zachtjes aan in sneeuw veranderd ? Dat vermaant, beste Clemen." »Je wil weg," klaagde Clemen, »ik zal mijn goedigen chef verliezen?" «Natuurlijk !" luidde het antwoord tamelijk koel, )idien zal je zeer zeker verliezen."



		62 »En dat zeg je zoo bedaard ? O ! een wreed noodlot vervolgt mij : den vijand zendt het mij na, den vriend scheidt het van mij." »Foei I schaam je om zoo te denken en te spreken. Heb je niet overal vrienden, waarheen je ook het oog wendt ?" »Neen, neen, niet overal, en evenwel, je ben mijn beste vriend." Meys vatte Clemen\'s beide handen en ze warm drukkende, zeide hij : «Zorg en klaag toch niet! God leidt alles goed; je zal het ook in dit geval nog inzien. Wellicht verheugt je reeds deze brief, dien ik vandaag ontvangen heb. Daar, lees hem eens!\' Hij reikte Clemen een brief, dien hij in den zak verborgen had gehouden ; hij kwam uit Europa uit Maastricht van Alkhaven en bevatte het bericht, om welks voorloopige geheimhouding echter nog verzocht werd, dat voor Suriname een nieuwe gouver- neur, benoemd was en wel dezelfde commandant uit Maastricht, die in het leven van Clemen zulk een gewichtige rol gespeeld had. Met het eerstvolgende regeeringschip, dus kort na aan- komst van dien brief, zou hij met zijn vrouw en dochter in Suriname aankomen en te gelijl; mot hem nog een oud vriend van Clemen, die in den laatsten tijd het fabelachtige geluk go- had had majoor te worden en belast was met de leiding der militaire ondernemingen van de kolonie. Zijn naam wilde hij hun nog niet noemen. Dat was een vreugdevolle tijding op de bedroevende. »De majoor is natuurlijk onze Alkhaven zelf;" riep Clemen; «merk je dat niet, beste vriend? Dat is een groote vreugde voor mij, te meer," voegde hij er zegevierend bij, somdat je nu stellig ook niet van hier gaat. Wat zou je ook ginds doen, als je eenige bloedverwant herwaarts komt ?" »Je meent, dat het Alkhaven zou kunnen wezen?" hernam Meys.. «Het zou niet onmogelijk zijn, dat hij majoor geworden is. Doch zou hij op eens zijn weerzin voor de nieuwe wereld overwonnen hebben ? Ik geloof het niet. En al ware het zoo, beste Clemen,