-ocr page 1-



		251

		i

-ocr page 2-



		yOW ^QlCj

-ocr page 3-



		*&⁾UlM£ /o^*

-ocr page 4-

-ocr page 5-

COMPEN DIUM

PHILOSOPHIII0RALIS W ETHICI

l/k

SECUNDUM PRINCIPIA S. THOMJ)

\'$/

A.D USTJVI ÖCHOLAEEM
A U C ï O 11 E

P. POTTERS,

PHILOS. MOR. ET THEOL. DO&M. PROF.
IN SEMIXARIO BREDANO.

PARS I.

ETHICA GENERALIJ

COMPLECTENS

PRINCIPIA GENERALIA ORÜIXIS HüRALIS NATURAMS.

FR1BURGI BRISGOVI

SUMPTIBUS HERDER,

TYFOGRAPHI EDITOBIS PONTIÏI

F.JUSDEM I.IHR.UUX JEDÏ.S SHNT VIN.

DOBON.K , AHGKNTORAT1 , MONACH1I

ATljUK IN URBE S. LUDOVICI

AMERICANA.

B R E D M.

SUMPT1BUS
.J. VAN TURNHOUT,

EDITOBIS.

18 9 2.

-ocr page 6-



		"\\

		<.\'\\UI\\.\\cIh\\\\>o (S)\\iiico\\n GJnda

		Librum, cni titulus: Compendium Philotophia moralis seu Ethica secundum principia S. Thoma ad umm scholarem, haud mi- nori studio quam eruditione a Seminarii nostri Frofessore P. Potters elaboratum et a Rmo Dno Prreside A. W. van Rijen, cui ejusdem examen commisimus, recognitum et approbatum, in lucem edi libentissime permittimus atque magnopere turn Seminarii aluin nis turn Clero Dioecesis nostree commendamus.

		Datum Brems, 10 Maji 1892.

		f P. LEIJTEN, Epus Bred.

		\\

		Typ. Instituti Sardo-mutoruui, Gestel St. Michaëlis.

-ocr page 7-



		PrsB fa t i o.

		Plures hac nostra ffltate prodiisse libros de re morali, eosque magnre eruditionis , gratulanter conspicimus. At ve.ro, ut S. Augustinus inquit, utile est plures a plu- ribus fieri diverso stylo, non diversa fide, etiatn de quses- tionibus eisdem, ut ad pluriuios res ipsa perveniat, ad alios sic, ad alios autem sic." \') Quae cum animo reputarem , non opus inutile fore iluxi ea, quiB ab aliis magnse eruditionis apparatu et subtilius fuerunt elaborata, quoad summa rei capita in compendium redigere simpliciorique methodo exponere in utilitatem eorum, qui in clericorum Seminariis ad disciplinas theologicas se praeparant. Siquidem scopus hujus Compendii totus in eo est, ut sacrorum alumni, qui plenioribus Philosophiae mo- ralis studiis vacare nequeant, necessariis tarnen ordinis naturalis elementis imbuantur ; hisce eniin rudiraentis neglectis , obeundis studiis theologicis via prsecluditur. Alumnorum itaque utilitati ac commodo consulens, in tradenda hac disciplina morali nonnullas qusestiones

		*\') De. Trinitate,* lib. 1, cap. 8.**

-ocr page 8-



		IV
		PIUBFATIO.


		praetermisi, alias nonnisi suinmatim attigi, alias vero l\'u- siori inodo tractavi, quinimo nonnulla identidem inse- rui, quae ad Theologiam proprie pertinent. Quod vero est ad errores, qui hac nostra prcesertim setate fungoram instar ubique pullulant, scopo prsesti- tuto siillicit indicasse et iinpugnasse preecipuos; hisce enim devictis, caeteri facile protligantur. In adornando hoc Compendio summa mihi religio fuit sequi Doctorem Angelicum, \') qui inter Scholasticos Doctores omnium princeps et magister longe eminet , et veteres Doctores sacros quia summe veneratus est, ideo intellectum omnium quodammodo sortitus est; at- tamen illud quoque libenti grato(\|ue animo excipiendum erat, quidquid sapienter dictum, quidquid utiliter fue- rit a quopiam inventum atque excogitatum. ²) \') De coleuda S. Thomie pliilosophia fidesis Leon. XIII Eucycl. Mlerni Patris, 4. Aug. 1879. ) MUrni Patris.*

		*■ ■■v/\\aaaAAA/WWw«.-**

-ocr page 9-

\'V

Introductio.

■

Antequam varias Pliilosophite raoralis quaestiones
aggrediamur, circa Philosophiam moralem ipsam quse-
ritur 1" <jn\'miitui sit ejus locus inler disciplinas philo-
sophicas; 2° quomodo ipsa dejinialur; .\'5° utrum ipsa
sit scienlia practica ; 4° quisnam sit ejus f ons proprius ,
qu<enam sint ejus subsidia extrinseca; 5° qinenam sit
habitudo inler Philosophiam et Theologiam moralem;
6° qumnam sit ejus praslantia el vtilitas; 7" qitanam
sit Philosophicn moralis partilio.

Philosophia est tripartita. Post Platonem Aristo-

teles aliique communiter Philosophiam dividunt in J^.^^.^.k.

lialionalem, Realem ei Moralem. \') ujus divisionis > 

ralionem explicat S. Thomas in lib. I Ethic. lect. I:

Sicut dicit Plulosophus in principio Metaphysicse ,

sapientis est ordinare. Cujus ratio est, quia sapientia

est potissima perfectio rationis; cujus proprium est

cognoscere ordinem.....Ordo autem quadrupli-

citer ad rationem coroparatury\'Ëst enim quidam ordo,
qnem ratio non facit, sed solum considerat, sicut est
ordo rerum naturalium,*. Alius autem est ordo, quem
ratio considerando facit in proprio actu, puta cum or-
dinat conceptus suos ad invicem et signa conceptuum,
quae sunt voces significativajj^Tertius autem est ordo,

\') SÜTester Mauras, in Arittot. Proiera. Philoa. Mor.

-ocr page 10-

INTEODÜCTIO.

quem ratio considerando facit in operationibus volun-
tatis. Quartus autem est ordo, quem ratio consideran-
do facit in exterioribus rebus quarum ipsa est causa,
sicut in arca et domo."

Tres priores ordines pertinent ad Philosophiam ;
quartus ordo spectat ad Artes. Ad Philosophiam na-
turalem pertinet considerare ordinem rerum , quem
ratio humana considerat, sed non facit .... Ordo
autem, quem ratio considerando facit in proprio actu ,

pertinet ad rationalem Philosophiam.....Ordo

autem actionum voluntariarum pertinet ad considera-
tionem moralis Philosophise."

II. Deflnitio Philosophise moralis. Philosophia mo-
ralis seu Ethica (a voce r₍9o{, latine mos") definiri
potest: / Scientia3 ordinis moralist ver rationes ultimas

naturali lumine ralionis comparata.

Explicatur deflnitio. Dicitur 1° Scientia, i. e.
cognitio_cfirta et ewidens per causas. Talis cognitio
maxime differt a cognitione vulgari ; cognitio vulga-
ris enim tantum exhibet rem esse; scientia vero do-
cet cur^res ita esse debeat. Dicitur 2° per rationes
ultimas: haec enim scientia, utpote pars Philosophia,
versatur circa rationes seu causas, non quascumque,
sed simpliciter ultimas ordinis moralis. Hinc Philoso-
phia moralis differt a Jurisprudenlia, a Padagogica
etc., quse quidein de rebus moralibus tractant, sed
ultimas rationes ordinis moralis non inyestigant. Di-
citur 3" ordinis moralis¹: ntiiiiruin bbjectum maleriale,
circa quod Philosophia moralis versatur, sunt actuS
humani; objectum vero formule quod, seu specialis
ratio , sub qua actus humani hic considerantur, est

-ocr page 11-



		INTBODUCTIO. 3 ipsa moralitas seu ordo convenientiae cum reguhs mo- V Jj^jUUjJ^ rum et fine ultimo7~Woralis Philosophiee proprium )X V) J v^ est considerare actiones humanas, secundum quod / sunt ordinatfe ad inviceiu et ad finem." \') Hinc pa- r,.^ ist^**- tet quomodo Philosophia moralis differat ab aliis Phi- >"\'¹ lpsophiae partibus; siquidem istse vel non habent idem objectuin materiale,* ut v. g. Theologia naturalis, vel saltera non habent idein objectum formale, ut v. g. Psyehologia, quse quidera disserit de actibus humanis, sed mere secundum ipsorum esse physicum. Dicitur 4° nalurali lumine ratxonit; philosopho enira nihil a- liud de moribus pronunciare licet, nisi quod ex natu- ralibus principiis deducere et demonstrare possit. Hinc Tlnlosophia moralis differt a Theologia tnorali. III. Philosophia moralis est scientia practica. Cum enim Philosophia vel artes per theoreticum et practicum- distiiiguuntur . oportet accipere distinctio-\'?^,4^u^^k\'"~> nem eorum ex fine, ut practicum dicatur id, quod ordinatur ad ppeiatignem, theoreticum vero quod or- dinatur ad solam cognitionem^3grjJatis-" ²) Atqui fi- nis hujus scientiaj est^-fW^us humanus; non enim in hac scientia scrutamur, quid sit virtus, ad hoc solum ut sciamus hujus rei__y_eritatem; sed ad hoc, quod acquirentes virtutem, boni efficiamur." ³) IV. Fons proprius et subsidia extrinseca Philoso- phia; moralis. Ut ex definitione colligitur, fons pro- prius hujus scientiie sunt principia naluralia, ex quo- rum analysi et comparatione omnes conclusiones ino- rales derivantur. Attamen duo potissiroum subsidia

		\') lu I Ethic. lect. I. \') Snper Boeth. De Trinit. lect. Il, q. 1, a. 1 ad . ³) In II Ethic.* iect. III,

		■

-ocr page 12-



		i
		INTRODTJCTIO.


		extrinseca ipsi necessaria simt, scil. divina Revelatio et Hisloria: 1° Divina Revelatio. Philosophus regulas rooruin in ipsa natura et essentialibus rerum relationibus, tamquatn in proprio fonte, investigare debet, simul tarnen prae oculis habeat diviiiam revelationem, veluti rectricem dellam, ne a veritatis via aberret. Quamvis enini ratio humana per se non paucas veritates mora- les cognoscere valeat, prae innata tarnen ejus infir- mitate, sensuum illecebris, oumigenisque obstaculis, in pratenti slalu generis humani, divina revelatio ipsi mor(iUier necessaria est, ut sine errore ad taleui veri- tatum inoralium cognitionem pertingat, qua; sufticiens sit, ut homo suum finem naturalem consequi possit. \') Ad hanc necessitatem divinoe revelationis stabilien- dam advertisse sufficiat, onanes nationes divina reve- latione destitutas in turpissimos errores morales fuisse prolapsas, nee unquam huinana sapientia fuisse ex ignorantise tenebris eductas. Et sane, philosophorum veteruin , qui beneficio fidei caruerunt, etiam qui ha- bebantur sapientissimi, deterrime errarunt; cumque iterum , adnitentibus Novatoribus saec. XVI, placuisset philosophari citra quempiam ad fidem respectum, non modo errores pagani revixerunt, sed hac nostra pras- sertim ajtate, tam absurda et impia placita prodie-

		\') Uicitur : «in prasenli tlalti generit humani.\'" Non negamus Deum po- luiste alio modo succurrere infirmitati liaman.o, undo simpliciter loquendo re- velatio moraliter necessaria dici nequit pro statu natura purte, quia Deus in illn statu praparasset alia media, huir statui proportionata, quibus cog- nitio vcritatum moralium et assecutio finis ultimi redderetur moraliter pot- tibilis. Conf. Franzclin , J)e Trail\'Uione et Scriptura. De habitudine uat. hum. ad div. fidem , cap. 3, N. III.

-ocr page 13-



		5
		INTRODÜCTIO.


		runt, ut si iis vitam humanam superstruere possibile foret, omnis iimnun honestas, oronis pariter societas funditus everteretur. Quod si philosophia incredula per tot saecula in vanum laboravit ad veritatem asse- quetidam et populos erudiendos, se quoque in poste- rum huic muneri plane ineptam fore abunde com- probavit. Quapropter c}ui Philosophise studium cum obsequio li«!i:i ChristiansB conjungunt, ii optime philosophan- tur: quandoquidem divinarum veritatum splendor, animo exceptus, ipsam juvat intelligentiam ; cui non modo nihil de dignitate detrahit, sed nobiiitatis, acu- minis, firmitatis plurimum addit." \')Q( 2° Hiatoria. Hanc enim merito dixit Tullius: tes- . tem lempomm, lucem veritatis, vitam memorite, nun- ciam vetustatis , magintram vitre." ³) Historia siquidem nos docet quibus moralitatis principiis, per omnes temporum et locorum vicissitudines, genus humanuin constanter fuerit imbutum; istiusmodi autem principia nonnisi a communi aliquo veritatis foute, i. e. vel a natura rationali vel a divina revelatione promanare potuerunt. V. Habitudo inter Tliilos. mor. et Theol. mor. Quamvis utraque scientia tractet de actibus humanis ad ultimum finem comparatis .^differunt tarnen inter se,^on_yero_iiitet-«e-ptrgnTnit. ^^ Q^Differunt f ratione fontisj^ ratione certitudinis^iratione

		\') Leo XIII, in Encycl. Mlerni Tatrit, * Aug. 1879, Tom. I, pag. 95. (Leonis XIII Allocutiones, etc. Desclée, de 15rouwer etsoc. Brugis et Insu- lis 1887). Conf. Syll. X et XIV; Couc. Vatic. Constit. Dei Filiut, cap. 3, et 4; Conc. Ultraj. tit. I, cap. 3. ») De oratore, lib. 2, cap. 9.

-ocr page 14-



		6
		INTR0DUCT10.


		objecti. 1° Ratione fontis ; siquidem Philosophia mo- ralis ex sola ratione naturali, ex principiis naturali- bus, Theologia vero ex divina revelatione veritates y\', morales mutuatur et demonstrat. Hinc difFerunt 2° ra- . \\ i iione certiludinis, nam aliee scientise certitudinem ha- j^\\. ;, .i,- n-< . ♦ (, ^ » »» - >zï bent ex naturali lumine rationis humane quae potest ) f ^, < <■ />■ ^ Ti- --------- errare; hrec (Theologia) auteui certitndinem habet ex lmnine divinas scientiuB, quae decipi non potest;" \') etenim hujus scientias principium proximnm est fides; sed primum est intellectus divinus, cui nos credi- mus." ²) 3° Ratione objecti; Philosophia raoralis per se tantum spectat ordinem naturalem, i. e. considerat hominem ut crealuram rationalem naturaliter subjec- tum legi naturali et a Ureatore ordinatum in finem seu beatitudinem naturalem. E contra Theologia multa complectitur, quae supernaturali Dei ordinatinne or- dini naturali superaddunlur, i. e. considerat hominem, non mere ut creaturaiii rationalem, sed praterea ut Christiannm, gratuita Dei Bonitate ad super naturalem ordinem gratiae et gloria; elevatura , necnon legibus positivis subjectum. Hanc Theologia; dignitatem extollens, prieclare S. Bonaventura dicit: Philosophia quidem agit de re- bus, ut sunt in natura, seu in anima secundum nu- tionein naturaliter insitam , vel etiam acquisitam. Sed Theologia, tamquain scientia supra fidem fundata et per Spiritura S. revelata, agit et de iis, qua spectant ad gratiam et gloriam , et etiam ad Sapientiain aster- nam. Unde ipsa, substernens sibi philosophicam cogni- lionem, et assuinens de naturis rerum , quantum sibi

		*») LU, a. 6. \') Suiwr Boetli. De Trimt.* q. 2, a. 2, ad 7.**

-ocr page 15-



		■

		INTEODDCTIO. 7 opus est ad fabricandum speculum, per quod fiat re- preesentatio divinorura , quasi scalam erigit, quse in sui intimo tangit terram, sed in suo cacuroine tangit coelum." \') Inter se non pugnant. Etsi fides sit snpra ra- \'" tionem, jn]]» tarnen unquam inter fidem et rationem vera dissen si o esse potest; cum idem Deus, qui mys- teria revel at et fidem infundit, animo humano ratio- nis tarnen indiderit; Deus autem negare seipsum non possit, nee verum vero unquam contradicere." ²) VI. Philosophiae moralis praestantia. Cum Philo-/{ \' sophia moralis non versetur in nuda veritatis con- ** templatione. sed mores humanos informare intendat, * _A\'\' ,\',/i>.,-* facile perspicitur ipsam sub hoc respeclu pnecellere Philosophia? theoretici. Quinimo inter ipsas practicas \'jUv4>^~^~ scientias humanas ipsa primarium locum occupat. Quod «> Ay»a--> * , .... . ,. .... ^ ,u i < - - ■^ *■ enim de sacra doctrma aieoat Angehcus, merito huic\'^v\' scientise applicatur: Practicarum scientiarum illa dignior est, quse ad ulteriorera finem (non)ordinatur.... Finis autem hujus doctrinse, in quantum est practica\', est beatitudo icterna, ad quam sicut ad ultimum fi- nem ordinantur omues alii fines scientiarum practica- rum. Unde manifestum est secundum oraiiem modum eam digniorem esse aliis." ³) Philosophiae moralis utilitas. Quod si in mo- - ^t-^- ribus infonnandis/pro vita privala maximam utilitatem /^ habet, in ipsam quoque.vitam socialem, turn domesti- cam turn civijem , saluberrimum exercet inHuxum. Nemo enim ignorat familiarum et civitatum perturba-

		\') Breriloq. Prologus, $ 3; Conf. 1. q. 1, a. 5 , 8. \') Conc. Vatic. Constit. Dei Filmt, cap. *. \') 1. q. 1, a. 5.

-ocr page 16-



		8
		INTRODÜCTIO.


		tiones, quibus tantopere exagitatur calamitosa aetas nos- tra, exinde fuisse profectas quod prava de divinis humanisque scita e scholis philosophorum in nmnes civitatis ordines irrepserint. \') Religioni Christiana quoque Philosophia ïnoralis non exiguum praestat £auiulaluiDj^tuin quatenus Deo ^o-jJh* .-w. i» - revelanti obediendi naturaleu obligationem deinonstrat, \'/■^ et incredulorum animos ad revelationem, divina opi- tulante gratia, suseipiendam convenieuter praeparat; Xir / })i .JJL tum ex eo, quod inulta praicepta Christiana ex ipsa g^.in./.v\'.j- ^j rationis fundo educit et ab impiorum cavillationibu3 c;./■<. vindicat. Neque raediocriter, inquit Leo XIII, in K^L^.^tj^i \'^4a-^eo triumphare fides Christiana censenda est, quod adversariorum arma huraanae rationis artibus ad no- cendum comparata, huraana ipsa ratio potenter expe- diteque repellat." \'-) VII. Philosophite moralis divisio. / S. Thomas et 1jJU\'~W>^v< i^£t,c-* Veteres passim nomine Juris naluraljs intelligebant totam legem naturalem, tuin quoad ejus partem pure 4/., moralem, tum quoad ejus partem stricte juridicam, et .,V\'^a/\' , .^ïanc ob causara universam Philosophiam moralem* vo- ^tfi JLjü.»^} j, ^ ^.ri cabant Jus naluraXVrimus Thomas\\us^, f 1728,doctri- u. tiJl^^ji ^Ilan\' ^t^^wrï* ^a Philosophia morali, tamquam scientiam jdarie distinctam , sejungere cqepitJ Juris vero a Mo- ralitate omnimodam separationera et independentiano eomplevit Kant, f 1804, proclamando Philosophiam moralem et Philosophiam Juris esse duas scientias pe- il itus separatas, quarum prior actiones internas, altera, actiones externas respiciat.

		*\') Conf. Encycl. Mlerni Patril,* p. 89. \') Xterni Patril, p. 93.**

-ocr page 17-



		9
		INTRODUCTIO.


		■ H At vero , admissa distinctione inter ordinem pure moralem et ordinem stricte juridicum , utriusque or- dinis separatio adraitti nequit, quia ordo juridicus cssentialiter rnoralis est, et tamquam pars in toto, in ordine uiorali continetur. Hinc notnine PhilosopAia rnoralis complectiuour simul Philosophiam Juris. Hoc autem posito, inter diversas, quae ab Auctoribus pro- ponuntur, partitiones, \') eam seligimus, quse Phi- losophiam moralem in duas partes dividit, scil. in Elhicam generalem et Elhicam specialem. )° . . . / Ethica generalis tradit generalia morum principia, j,tnmjnere ethica seu moralia,i? tum stricte juridica. lf Ethica specialis ad particularia progrediens generalia Ma morum principia applicat ad particulares materias, ad speciales conditiones et relationes, in quibus ho- mines sunt constituti, ut inde naturalia officia et jura deducat.

		\') Conf. Lilieratore, Instil. Etkie. Inlnul.: Taparelli, l\'s.iai théorii/ut de

-ocr page 18-

JPars I.

ETHICA GENERALIS

COMPLECTENS
1\'ltlM ll\'H «ENERALIA ORDINIS MOiULIS NA1 I IIAI.IS.

*txSx**

Partitio Ethicae generalis.

Ethicam generalem in sex capita di videmus, quorum
primum dissent de fine ultimo naturse humanae; secundvm
et tertium de actibus humanis, turn phytice, turn mora-
liter spectatis, quibus veluti totidem gressibus homo
viator ad ultimum terminum tendit. Caput quartum trac-
tat de habitibm bonis et tnalis, quibus potentiie rationa-
les bene vel male disponuntur in ordine ad actus hu-
manos. Caput quintum agit de moralitatis normis oomple-
tiê, quibus actus humani conformari debent, ut fineni
ultimum attingant. Capite sexlo exponuntur generalia
principia de juribvs et officiis.

b / .jlx^^U^i Caput I.

/\' ^y_r \' ♦«-- De ultimo fine uatureB humanffi.

1. Praenot. I. Quoniam Ethica actiones huma-
£<4\' "nas considerat in ordine ad ultimum finem , in ipso hu-

jus scientise limine de ultimo fine dicendum est; opor-
tet enim, ut ea quse ad finem ordinantur, sint fini pro-
portionata; et ideo ratio eorum ex ipso fine est desu-

-\'

-ocr page 19-

PARS I. ETH. GEN. ---- CAP. I. DE ULT. FINE NAT. HUM. 11

menda. Finem autem intellige non finem kominis operan-

lis, sed finem operis, seu finem ab Auctore naturae ipsi
natura\' humanse preestitutum.

II. Porro circa finem ultimum quseritur: ] ° Utrum
natura humana sibi aliquem finem ultimum prafixum Aa-
beat , et in quo ille finis consistat; 2° in quo constiluta

sit beatitudo humana; 3° quid sit beatitudo naturalis et

., ■

supematuralis; 4° utrum resurrectio carnis ad beatitudi- -J^,, > ■:, £^_
nem naluralem pertineat j 5° quaenam sit destinatio hujus \'

vita mortalts. , \'

\'■)\'-

ARTICULUS I.

Utrum natura humana sibi aliquem finem ultimum.
pr&fixum habeat, et in quo ille finis consistat. .

§ I.

Notlonr» prievlie dr flne « bono.

2. Notio finis. Finis, ut in Ontologia explicatur, -f°*~ \'- ■^u ^*"\'
definitur: ld, cnjus gratia aliquid fit, seu id , quod per . . J**

appetitum suijcausam efïicientem creatam ad agendum al-
licit. Hinc S. Thomas: Sicut tnfluere causa efficientis est
agere, ita influere causa finalis est appeti et desiderari" ^l)
Ista motio causae finalis, licet vera sit et realis, non
tarnen est physica sed moralis, qua\' dicitur amoris et
desiderii. Procedit autem ista motio ab aliqua bonitate,
sive vera sive apparente, quae in fine apprehenditur; ap-
petitus enim non est nisi boni; et ideo dicit Philoso-
phus, quod philosophi bene enunciaverunt, bonum esse
id, quod omnia appetunt. ²) Nee est instantia de qui-

\') De veritate, q. 22, a. 2. \') Sensus est: omnia cum appetunt non-
nisi bonum appetunt.

-ocr page 20-



		IE PARS I. ETHICA GENERALIS.

		busdam, qui appetunt malum. Quia non appetunt ma- lum , nisi sub ralione boni, in quantum scilicet existi- mant illud borium ; et sic intentio eorum per se fertur ad borium ; sed per accidens cadit supra malum." \') 3. Finis et bonum. Quoniam itaque omnia, cum appetunt, nonnisi bonum appetunt, consequitur bonum et finem , etsi in suo formali conceptu differunt, materialiler seu objective converti ; siquidem unus et IT tfé t.* idem actionis terminus vocatur bonum, quatenus appe- titui convenit, et vocatur fuiis, quatenus per Ulam con- venientiam allicil causam efficientein ad agendum. 4. Triplex ratio boni. Pro diversa ratione ap- petibilitatis triplex ratio boni distinguitur: 1° uülitas, 2° honestas , 3° clelectabilitas. 1° Utüitas est aptitudo alicujus rei ad aliud bonum consequendum ; quo modo medicina utilis est ad sani- tatem recuperandam. 2° Honestas est convenientia alicujus rei cum natura rationali adrequate spectata; adeoque bonum honestum propter se appetitur, quia decel. Tale bonum est virtus. 8° Delectabilitas est aptitudo alicujus rei ad satian- dum appetitum. Quies illa, quam appetitus in possessione boni invenit, dicitur voluptas , seu delectatio. Porro voluptas pro duplici hominis appetitu, scil. ra- tionali et sensitivo, pariter duplex est, una spiritualis, quae consequitur operationem mentis; altera corporalis seu semitiva, quse ope sensuum percipitur. Scientia spi- ritualem , cibus sensitivam voluptatem affert. ²) 5. Bonum finale. Cum ratio causae finalis in eo >) In 1 FAhic. lect. 1; Conf. 1. 2. q. 8, a. 1 ; e. Gent. lib. 3 , cap. 3. ») 1. q. 5, a. 6; 3. 3. q. 145, a. 3.

-ocr page 21-



		fcA£. t. Dfe Ütit. FINE HAtfüÈA HUStAN.fi. 13

		consistat, quod sui bonitate moveat, hinc solum bonum honestum et delectabile rationem finis habent; e contra bonuiu utilc, nisi simul rationetli hoiiestatis vel delec- tabilitatis contineat, non finis, sed merum medium est. \') 6. Finis distinguitur multiplex. A. Finis operis et operantis. Finis operis seu intrin- secus est illud, ad quod res vel opus ex natura soa or- dinatur. Indicare horas est finis intrinsecus horologii ; sublevare pauperes est finis intrinsecus eleemosynas. Finis operantis seu extrinsecus est illud, quod operans proprio arbitrio intendit, sive illud cum fine intrinseco eoineidit, sive non coincidit. Operans in eleemosyna in- tendere potest sublevaraen miserise, vauara gloriam, vel quidpiam aliud...... B. Finis qui (cujus, materialis, objectivus) et finis quo (subjectivus , formalis) et finis cui. Finis qui est ipsa res , quse appetitur. Finis quo est ipsius rei assecutio. Finis cui est subjectum, cui res appetitur. Hsec tarnen divisio non importat diversas species adse- quatas, sed soluramodo diversas partes, ex quibus inte- gra ratio unius finis totalis coalescit. C. Batione terminationis finis est ultimus vel inter- medius. Finis ultimus est ille, queni propter se volumus, cse- tera vero propter ipsum. Finis iste rursus est ultimus absolute seu simpliciler, vel tantum relative seu secundum quid, prout nimirum ultimus est in omni ordine rerum,

		\') 1. q. B, a. 6, ad 2.

		2

-ocr page 22-



		14
		PARS I. ETHICI GENERALIS.


		vel in aliquo determinato ordine dumtaxat. Ita v. g. Vic- toria est finis relative ultimus belligerantium; gloria Dei est finis absolute ultimus totius inundi. Finis ultimus negative et posiiive. Est negative ultimus, quando agens ipsum non ordinat in fiuem ulteriorem , quin tarnen finem ulteriorem excludat. Est positive ultimus, quando non solum non ordina- tur in finem alium, sed finis ulterior prseterea excluditur. Finis intermedius est ille, qui quidem propter se in- tenditur (secus esset purum medium), sed ita ut refera- tur in finera ultiorera. Finis intermedius, qui imme- diate attingitur, vocatur finis pro.rimus; qui non attin- gitur nisi alio fine interposito, vocatur finis remotus. Adeptio scientise finis proximus, raunus honorificum fi- nis remotus studiorum esse potest. D. Ratione causalitatis finis est tolalis vel parlialis. Finis tolalis seu unicus est, quando ipse solus in actionem in fI uit, ut si quis daret eleeraosynam unice propter vanam gloriam. Finis parlialis est, quando simul cura ipso alius finis ad agendum influit; ut si quis daret eleemosynam ad remissionem peccatorum obtinendam et simul ex vana gloria. Iste finis partialis rursus est vel primarius vel secundarins. Est primarius seu principalis, quando ab agente intenditur ita, ut sine Ulo penitus non ageret, et propter ipsum actio poneretur etiam si alii fines ab- essent. Quod si sine ipso equidem actio fieret, dicitur secundarius seu accessorius. (jlvtJL i^.^\'i, f* 7. Onmin agunt propter aliquem finem.Om- \' nis enim causa efficiens agit ad aliquem effectura de- terminatum producendum. Iste autem determinatus effec-

-ocr page 23-



		CAP. I. DE ULT. FINE NATDRiE HUMAN.fi\'. 15 tus habet rationem finis; nam finis est id, cujus gratia aliquid fit. \') Praeterea orania agentia intendunt aliquod bonum, ad quod vel seipsa dirigunt, vel ab Auctore naturae diriguntur. Alqui istud bonum est causa appe- titivae motionis ipsorum. Ergo. (? #iiinia agunt propter aliqaem flnem ultimum. t^réf- Jf* ^$ \'T o Finis enim, propter quem agens operatur, est vel finis i \' ultiinus, vel finis intermedius, qui non movet nisi vir- tute alicujus finis superioris. Atqui in finibus inter- mediis non est abire in infinitum : sublato siquidem fine ultimo, ipsi fines intermedii deficerent, atque eo ipso causa efficiens non ageret. Quod etiam homini, ut naturaliter in finem determi- nato, propter finem agere conveniat, ex dictis intelligi- tur. Attamen homo, etiam in quantum libere agit, sem- per propter aliquem finem operatur. Quamvis enim li- bertas importet dominium actuum, ipsa tarnen non po- test mutare naturam potentiarum, neque essentialem or- dinem, quem quselibet potentia ad suum objectum habet. Atqui objectum adsequatum voluntatis est bonum ratione appreheusum et voluntati propositum. Porro bonum istiusmodi est id, cujus gratia voluntas operatur. ²) ♦ 8. (> ii a in vis om n ia propter flnem aganYj-non tarnen agunt eodem modo. Quandoquidem finis non movet nisi cognitus, pro triplici modo cognoscendi finem triplex pariter modus operandi propter finem distinguitur. Primus modus est, cum cognitio objecti non est in agente, sed in Deo. Hoc modo res naturales cognitioue destitutse, v. g. plantse, nalurali appetitu ad finem ten-

		*") e. Oent.* lib. 3, cap. 2. ) 1. 2. q. 1, a. 1.*

-ocr page 24-

l(i

i\'AltS t. ETHICA GENERALIS.

dunt, non a se cognitum, sed a Creatore ipsis prsefixuin.

Aller modus est, cum cognitio objecti est quidem in
agente, sed solummodo ita, ut agens rem, quae finis
est, malerialiler per sensus cognoscat, non vero rationem
formalem finis et proportionem niediorum ad finem. Hoc
modo bruta appetitu sensilivo ad finem tendunt.

Tertius modus est, cum cognitio objecti est in agente
et quidem ita, ut non tantum rem, quae finis est, ma-
terialiter cognoscat, sed etiam formaliter , seu in ipsa
re rationem formalem finis et proportionem mediorum
ad finem perspiciat. Iste modus cognoscendi competit
solis entibus intellectualibus, quorum proprium est rerum
naturas et relationes intelligere. Hoc modo homo appe-
titu ralionali proprie propler finem operatur et seipsum
ad Jinem movel. \') Hinc scholastica distinctio : agere
propter finem vel mere executive, vel apprehensive, vel

.«! k*^ ****

directive. ^ "^°~ -~^ *~*~*\'^

9. Homo (luplici modo iictus suos in finem
refert: scilicet vel per relationem aclualem vel per relatio-
nem virlualem, e&mqae iteruin vefrP.rplicilam vqffimplicitam.

Relalio acluahs habetur , quando homo in aliquem
finem tendit per actum deliberatum et reilexum , seu
quando actuali et expressa volitione intendit finem a se
cognitum et cogitatum.

\' Relalio virlualis explicita habetur, quando quis vi in-
tentionis practeritae non retractatse operatur et media eli-
git, quamvis actu de fine non cogitet; ut dum medicus
ex priori intentione praeparandi medicinas ad icgrotum sa-
nandum herbas colligit, quin hic et nunc de aegroto cogitet.

■u ivii *►*

\') 1. 2. q. 1, a. 2; c. Gent. lib. 3, cap. 16.

-ocr page 25-



		CAP. I. DE ULT. FINE NATUR.fi HÜMANjE. 17 / ■) Relatio virlnali implieila* habetur, nuando al in nis in- \' \' i . \' ----------------------T . . . *l ■\' ,. ■\' < \'* tendit aliquod objeetum, in quo vi aetualis considera-^ \', tionis et motiüiiis sistit, et tauien ipsuin objecturn iuteii- ,-. J, . ci^A <<j ,-h* tuin natura sua ordinatur ad aliutn finem, queui agens ^u^il <-\'- nee explïcïte appetit, nee respuit. Si quis ex raisericor-
		**e.\' ■ ■ C i-r. dia largitur eleeinosynam nihil de Deo cogitans, sed ne- que eleeinosynain in finem ïnaluui dirigens, tune il hun actura in Deum refert virtuali relatione implicita. \') § II. 1\'lrimi rever» exlslnt allqulM ilnla iilttiiiua ■iikiiii.\' hniHann>. PROPOS1TIO.**

		Natura liiiiiiana a Deo in aliquem flnem ultimum est ordinata. 10. Prol). I. Ë.v. dioina sapientia. Deus in crean- - \'-\' » ^ci^* *~ \'t* da et conservauda natura huinana, necnon in concur- / rendo cum omnibus et singulis actibus hujus natura, . huic operi suo aliquem finem praestituit; secus enim i £. i!~ , .i-i-. c^o/C temere et insipienter opus suum confecisset. Atqui finis iste necessario est aliquis finis ultimus; nam in finibus non est abire in infinitum. Ergo. Prob. II. Ex ipsa constitutmie natura kumanft. lp- \'\'t-t-a &--* »-»->. e* sa constitutio naturae humanse hoc intrinsece postulat, \'- "-■> * "- «^ turn quia alias non haberet homo natura sua certum ter-

	minum, in quem secundnm rectam rationem operationes ₀,, , suas dirigeret; unde fieret, ut neque etiam posset recte \'.<.{ ^ h J I *l \'■* vitam suam instituere; tum denique quia sicut in inten- \') Suarez, De uil. fine, Disp. 2, 6. 4, N. 4; Billuart, De act. hum. \'UC.-I » u-n ituL^L* D»ss. 1, a. 5. *<>^Jofc^_? \'HvUytl**

-ocr page 26-

PARS I. ETHICA GENERALIS.

tionibus et electionibus non potest in inlitiitnm proce-
di, sed deveniendum necessario est ad aliquem ultimum
finem, ita in singulis rebus necesse est, ut tota natura
inclinetur ad aliquid ultimum." \')

§ III.

Qulauam si» UuIm uitdun- luit..... Immuun-.

<y< ju, \', uji...

11. Praenot. Finem ultimum natura humaiiffi in-
vestigantes, distinguamus inter finem absolute ultimum
totius ordinis creali, adeoque et natura? rationalis, a
Creatore intentum, et inter finem ultimum natura hu-
mana, inlrinsece proprium. ©mnis siquidem natura, pra-
ter finem illum universalem exlrinsecum, habet suum fi-
i .-. *"■ nem proprium, specificum, intrinsecum, in quo ultima

j-»-tt< 11 -. q y

ipsius perfectio continetur; in hoc auteni fine proprio

consequendo quselibet natura, ut pars universi, ad fi-
nem universalem totius universi concurrit. Ilinc qures-
tionem duplici sectione tractabimus.

SECTIO I.

Quisnam sit finis absolute ultimus totius mundi ,
adeoque et ipsius nat uree humanee.

. i,v* <u~~ . r jvJ- 12. P r a; n ot. Ut quaestio rite solvatur, distinguen-

^r*~ dum est inter finem cui, seu subjectum, in quod ali-

m quod bonum ordinatur, et inter finem qui, seu ipsum

bonum , quod ordinatur in finem cui. Qua distinctione

St-t > rJ Cf i v. 1 w ^l

_ ", poaita , respondemus: 1° finis ultimus cui omnium re-

\'/^ k rum est bonitas divina, i. e. essentia divina, infinitum

omnium bonorum pelagus; 2° finis ultimus qui est glo-

\') Suaret, De uU. fine, Diep. 3, s. 1, N. \\.

-ocr page 27-

CAP. I. DB ULT. FINE NATURA HÜMAN.S. 19

ria Dei exlerna. Duabus istis qusstionibus duplici Prop.
demonstratis, explicabimus diversum modum, quo crea-
tura rationalis et irrationalis Deum glorificat, atque in-
de deduceinus prtecellentiani hominis, cujus servitio lo-
tus mundus visibilis obnoxius est.

PEOPOSITIO I.

Finis absolute ultimus cui totius muudi,

adeoque et ipsius naturae hu man», _

est bonitas divina. ^

\'s I Ja-L* f~ ... k^

r,.

13. Prob. Ex dignitate causa; finalis. Ratio cau-
ssB finalis, inquit Suarez, perfecta est, et de se perti- \' ""
net ad j)erfectionem simpliciter," \') et ideo ratio cau-
sse finalis absolute ultimae de se pertinet ad perfectio- ¥*< «*-» ^;nem simpliciter simplicem in gradu supremo. Perfectio
autem simpliciter simplex ea est, qua? in suo tormali j
conceptu nullam imperfectionem involvit, nullamque in
eodem subjecto majorem vel sequalem perfectionem ex-,
cludit. Atqui Deus omnes perfectiones simpliciter simpli- -. w.i. ^
ces habet, et quidem formaliler et modo nobilissimo. Ergo.

Prob. Maj. Ratio ultimi finis importat 1° ut ipse
11 iiUi alteri lini subordinetur, et prieterea 2° ut ipsi om-
nia alia subordinentur. Atqui utrumque est perfectio nul-
lam imperfectionem admixtam habens, et nullam majo-
rem vel sequalem perfectionem excludens. Ergo.

Prob. Min. Deus, ut in Theolog. natur. demonstra-
tur, est infinite perfectus, seu in omni genere perfectio-
num infinitus. Cum enim Deus sit E*se per se subsis-
lens, nihil de perfectione essendi Ipsi deesse potest, ac

\') Melaph. Disp. 24, 8. 1

^J is\\AjLAM~--*JJ ^~~.^LC< <-C*~ ift^fatvtAj , <_< i^-I<jLtv» )licx

-ocr page 28-



		**0i<-tiS^. bfrJL C^-i 2-f UJU. /^v^jtvUA. >»-^tH nt£t».. »4vn^<* (1 20 FABS I. ETHICA GENERALIS.** proin Esse secundum perfectam rationem habet. Atqui Deus non esset innnite perfectus, si aliqua perfectio sim- pliciter simplex formaliter i. e. secunduiu verissimain sui rationem in Deo non contineretur. Ergo. \') \' ( - Prob. II. Ex perfectione naturtc divina. Si finis nl- >L-i> tx.iA.- ju. t-f- timus mundi esset aliquod ens a Deo distinctutn, Deus K.. S\'-f- \\o fo<- «- cvU. creationem, conservationein et concursum ad singulos ac-

		CLt i »U «..,.,<. tus creaturarutn ad illud ens accommodare et dirigere \'^l deberet, ita ut in eo sisteret. Hoc autein importat sub- ordinationeui, servitium, dependentiam. Atqui har oin-

		\' -..\\ nia evidenter repugnant Enti infinite perfecto. Ergo Prol). III. Ex ralione causa prima. Deus, ut causa prima omnium creaturarum , est essentialiter Dominus absolutus omnium. Etenim ille est essentialiter dominus absolutus omnium, a quo oinnia essentialiter et absolute pendent. Atqui dominus absolutus omnium etiam neces- sario est finis cui omnia absolute subordinantur, onmin serviunt. Ergo Deus causa prima etiam est causa finalis absolute ultima. 1 lint* est, quod dicitur: Ego sum Alpha et Omega, primus et novissimus." Apoe. XXII, 13. ^a) PEOPOSITIO II. Finis absolute nltimns qni, totius creationis, adeoqne et natura\' lui ma na-, est gloria Dei externa. 14. Prsenot. Notandum , inquit Lessius , glo- riam dupliciter accipi. Primo pro quavis excellentia in- terna vel externa, ratione cujus dignus est quis cognos-

		\') 1. q. 7, a. 1. 1" 1 Sent. Dist. 8, q. 1, a. 2, sol. ) Conf. Costa- Rossetti, Synopnt Philoi. mor.* cap. 1, s. 1.

-ocr page 29-

CAP. I. DE OLT. HNE NATÜR.S HUMANE. 21

ci, laudari, aestimari, honorari, amaiJ(gloria fundaroen-
talis). Secundo pro ipso cognosci, ainari , laudari etc.
yjfrgloria formalis). Iioc enim proprie et fonualiter gloria
dicitur, que detiniri solet, clara cum lande notiiia; no-
titia , iiiquain, qua; habetur de excellentia alicujus." \')

Duplex itaque dislinguitiir Dei gloria fcuna interna ,
(, altera exlerna.________

Interna gloria Dei rursus eatj J\'uudameutalU seu ob- 0>,. - kJU*
jeeliva ntffiormalis. Prior est ipsajDei exceUentia intrin- «. -\'t-^».,,
seca; altera est iiifinita cognitio, amor e£_gaudiuni Dei N* *--.
de suis inliiiitis pert\'ectionibus.

Exlerna gloria Dei pariter duplex est. Altera est ob-
jeeliva , in eo consistens , quod divime perfectiones in ₍ i

rebus creatis, tamquain in speculis, relucent; altera _ _cu ^_^_xest formalis, et in eo consistit, quod creatura; rationales ..,,-. _villas perfectiones cognoscunt, amant et laudant. Patet ó < ■ ■
autem gloriam externaui objectivaiu ordinari ad gloriam I\' \'b-i

forraalcm, atque per ipsaui coinpleri. Hanc externain ^ <? S ,(
gloriam esse ultiinum finein qui totius ordinis creati de- *ut-<4 e k#<^ <t
inonstrabiraus. » ,. c^¹ "^r v**^* *~~

15. Prob. Bonitas divina seu ipse Deus, ut Prop.
preec. probavimus, est finis ultimus cni oinnia ordinan- _v q, ^ i U -._
lur. Atqui bonum Dei, quod ordo creatus spectat, ne- /<,/ /, ,_IV\', e_Klquit esse aliquod bonum inlrinsecum, nee aliquod bo- U 4 C<_rj
num extrinsecum, quod bono intrinseco utile sit. Siqui- .^"/*\\*t ^ t,■ e\\
dein Deus per suam essentiam est infinite perfectus, in- \'/ \'** * /*
finite beatus; nullo proinde bono creato perfici, nullo
etiam bono creato ïndigere potest ad suam mnnitam per-
fectionem et beatitudinein possidendara. Ergo bonum <li-
vinuni , in quod totus mundus ordinatur, nihil aliud,

\') Se per/, dit. lib. 14, cap. 1.

-ocr page 30-



		22 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		esse potest, nisi gloria esterna, i. e. ut perfectiones ji- vime per perfectiones creatacmanifestentur creaturis ra- tionalibus£ab istis vero cognoscantur, amentur et lau- dentur. 16. Quatn sanae IMiilosophiic doctrinam tradit quo- que Concilium Valicanum : * Deus bonitate sua et omni- potenti virtute, nou ad augendam suara beatitudinem, nee ad acquireitdam, sed ad tnanifenlandam perfectionera suam per bona , quse creaturis impertitur, liberriuio consilio .....de uihilo condidit creaturain." Et iterum : Si quis mundum ad Dei gloriam conditum esse negaverit, anathema sit." \'). 17. Duplex est modus Deum gloriflcaudi. Ex iis, quse de gloria objecliva et formali dixiinus, con- sequitur gloridcationein Dei esse vel mere objectivam, vel etiam formalem. I. Glorijicalio mere objecliva. Creaturie irralionales suuin Conditoreui formaliter glorificare nequeunt, suo ta- rnen modo, i. e. objeclive gloriam Dei enarrant; invisi- bilia enim Ipsius, a creatura mundi, per ea, quaj facta sunt, iutellecta conspiciuntur , sempiterna quoque ejus virtus et divinitas." ²) sf Quemadmodum operis priestantia ipsius opificis in- « genium pandit, ita omnes res creatie sua pulchritudine loanifestant excellentiam Creatoris, et quidem eo magis, quod Deus non tantum est omnium creaturarum causa efficiens, sed etiam causa e.vemplarü; omnes enim per- fectiones creatas sunt quiedam obscurse adumbrationes, quiedam deficientes participationes essentia; divinee. Una

		*») Constit. Dei Filiut,* cap. 1 , et c»n. &. \') Rom. 1, 30.**

-ocr page 31-

CAP. I. DK DLT. FINE NATDR.fi HUMAN.fi.

in ae simplicissima perfectio divina innumeris modis in
diversissimis mundi perfectionibus splendescit, sicut ra-
dius solaris in diversie coloribus prismate dissectis. \')

_J~. Quod si creaturne singula, sua pulchritudine , varie-
tate, virtute, aliquod uesligium vel, si de creaturis ra-
tionalibus sermo est, etiam aliquam imaginem divinarura
perfectionum in se iuipressam habent, ³) quanto ma-
gis omnia simul, id est, ipsa universitas, quse istis sin-
gulis in iiiium collatis coinpletur. ömnis euitn pulchri-
tudo , quae partibus constat, tnulto est laudabilior in
toto, quam in parte." ³)

3Z£

Huc inpriuiis pertinet ordo leleologicus , quo singulse

partes universi ad invicem , et totum universuun ad u-
nuun universalem finem ordinatur. ⁴) Hunc ordinem S.
Thomas generali quasi conspectu adumbrat, aiens :

Considerandum est quod ex omnibus creaturis con-
stituitur totum universum , sicut totum ex partibus. Si
au tem alicujus totius et partium ejus velimus finem as-
signare, inveniemus primo quidein , quod singulse par-
tes sunt propter suos actus; sicut oculus ad videndum.
Secundo vero, quod pars ignobilior est propter nobilio-

rem ; sicut sensns propter intellectum.....Tertio

vero, omnes partes sunt propter perfectionem totius; si-
cut et materia propter formam; partes enim.suiit quasi
materia totius. Ulterius autem, totus homo est propter
aliquem finem extrinsecum, puta ut fruatur Deo.

*) Conf. Tullium,- l)e natura deorum *lib.*l7 cap.* 28 7 Lessium* De per/r
die. lib. 1*. cap. *. \') 1. q. 93. ») S. Aug. lib. 1 de Ge», c. Ma-
wiek, cap. 21. *) 1. q 65, a. 2. Circa causas finales vide Sanseverino,
Coimol. cap. 6, a. 3; Stockl, Cotmol. § 119 seqq.; Pesch, Int/U. Philot.
«al. N. 82 seqq.; Onze Wachter, 1877, De Eindoorzaken; StnAiên op Gods-
dienstig, Wetensch. en Letter-k. Gebied, 1878, De Eindoorzaken.

-ocr page 32-



		24
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		Sic igitur et in partibus universi unaquoeque creatu- ra est propter suuin proprium actum ei perfectionem. Secundo uutem , creatura: ignobiliores sunt propter no- biliores; sicut ereatune, qua: sunt infra liüiniiiem , suut propter hominem. Singiihc autem creaturaï sunt propter perfectioncm totius universi. Ulterius autem, loluiii uni- versum cum singulis suis partibus ordinatur in Deuui, sicut in fiuem ; in (\|uantum in eis per quaindam imita- tioneni divina bonitas reprffisentatur ad gloriaiu Dei." \') II. Glorificatio formaüx. Homo exquisitiori modo in se eoinplectens quidquid peri\'ectionis in natu ris inferio- ribus inveniatur, et longe nobiiiorem perfectioncm, scil. inlelligcnliam adeptus , quasi annulus est, quo mundus visibilis cum invisibili copulatur. Cum igitur nullum sit creatunc genus, quod in lioniino non possit agnosci, ho- mo microcosmos seu parvus mundus, merito est appella- tus. ²) Quoniam itaque homo sua ])erfectione oinnes creaturas irrationales ïnulto excedit, perfectior quoque divina: bonitatis assimilatio, imo, propter naturam intel- lectualem , qincdam imago divini "Artiticis in liomine ma- nifestatur. ^:l) Hinc gloria Dei objectiva eminentiori mo- do in homine res))lendet. At vero homo, cum inlMcclum et volvulalem liabeat, Deuin attingere potest sua operatione , cogiioscendo et ainando. ⁴) Fotest et debet itaque Deuin glorüicare/y/^-- maliter, perfectiones divinas cognoscendo, cognitas vero amando et laudando. Et re quidem vera , unaqua-que \') I. q. 65, a. 2. \') Cum in homine quodammodo toia rerum univerM- las rrperiatur, hinc omnis erratum per Jncar/tationem Vertji singularem quam- dam iiccepit dignitatein; siquidem, homine ussumpto, totum universum quo- dammodo assumptum et divinitati connexuin pst. Conf. Lessium , De perf. rffv. lib. 12, cap. . \')* 1. q. \'J3. ») 1. q. 66, a. 2.

-ocr page 33-



		CAP. t. DE ÜLT. FINE NATUUR HUMANJE. £5 creatura ordinatur ad Deutn glorificandum modo sibi con- gruo; Deus autem vult gloriam formalem, qu;e est com- pleuientum et fitiis gloriaj objectivie, itno sola vere dig- na nomine glorife. liane creatume rationalis destinatiohem pneclare ex- pressit Lactantius : _;i Sicut mundum propter hominem machinatus est, ita ipsum propter se , tamquam divini lempli anlislilem, speclalorem operum rerumque c/eleslium. Solus est enim , qui seutiens capaxque rationis intelli- gere possit Deum , qui opera ejus admirari , virtutem potestatemque perspicere: idcirco enim consilio, meute, prudeutia instructus est. Ideo solus prteter caeteras ani- mantes rectus corpora ac statu factus est, ut ad con- templationem parentis sui excitatus esse videatur. Ideo sermonem solus accej)it ac linguam cogitationis interpre- ten!, ut enarrare majestatem Doroini sui possit. Postremo, idcirco ei cuncta subjecta sunt, ut factori atque artifi- ci Deo esset ipse subjectus." \') 18. II iin- suliis homo in Deum ordinatur im- mediate; creatura irrationales mediante honiine. Homo siquidem, nulla alia creatura interposita, suo in- tellectu et voluntate immcdiate Deum attingit Ipsum- que glorificat. £ contra irrationalia , ut ait S. Augusti- nus, Illum confitentur, omnia clamant; omnium pulchri- tudo quodnmmodo vox eorum est confitentiuin Deum. . .. Quoinodo ergo clamant ista? Quando consideranlur .... ex f/\'ii consideralione clamant , ex voce tua clamant." ²) Ordinantur itaque creaturm irrationales ad homini ma- nifestandas divinas perfectiones , atque ad ipsum exci- tandum , ut Deum formaliter gloriticet. *\') De ira Dei,* cap. 14. ²) In Psalm. 148.**

-ocr page 34-



		20 PARS I. ETHICA GENERALIS. \'A>» 19. Hinc homo nulli creaturae subordinatur; \' e contra homini, l a m q n;i m li n i proximo, subor- dinantur creatnrae irrationales. Deus, inquit Les- sius , ita est finis ultimus naturse rationalis , ut etiam sit ejus finis pro.ritnus, cum non sit aliquid infra Deum, ad cujus gloriara vel commodum ipsa possit ordinari. Unde solus Deus est jinis immediatus , ad cujus solius gloriam ipsa est condita." \') Ex hac au tem iminediata et exclusiva destinatione ad Deum glorificandum profluit dignitas, independentia personae humanu:, quse nullius creaturse servitio tamquam merum medium obnoxia fieri potest. Verum, naturse irrationalis Deus ita est finis ulti- niiis , ut ipsa etiam aliuin finem habeat, ad quera pro-

		xime natura sua destinetur, nempe naturam humanam , ad cujus obsequium mundus iste corporeus, cum omni- bus rebus corporalibus, quse ipso continentur, condi- tus est." ²) *"< ^,k\'* 20. Subordinatio creaturarum iiTatioualium colligitur ex eo^uod servitio et utilitati liuina- na\' sunl naturaliter accommodatae, tum ex eo, t> quod homo naturaliter earum servitio indiget. Naturaliter ac.commodaUe sunt servitio humano. Et sa- ne res mundanse pnestant liomini, quatenus//ww8«/ est, habitaculum , nutriraentum , vestitum , oblectamentum etc. j pnestant homini, qvmteiuafiïrationalis est, institu- tionein intellectualera , moralem , religiosam. ³) Homo naturaliter indiget earum servitio. Et quidem quatenus^a»M»al est, indiget rebus sensibilibus, prout experientia constat. Quinimo, nuatenua.animal ralionale

		*^l) De per/,* die. lib. 14, cap. 4. \') Lessius. 1. c. ) e. Gent.* lifa. 3, cap.

-ocr page 35-



		CAP. I. DB ÜLT. FINE NATUR.S HUMAN.S. 27 est, homo eidem indigentiae subjacet; nam impossibile est, intellectum secundum prasentk vitte statum , quo passibili corpori conjungitur , aliquid intelligere actu , nisi convertendo se ad phanlasmata." \') Jam vero prin- cipium phantasise est a sensu secundum actura. Non enim possumus imaginari qure nullo modo sentimus, vel secundum totum vel secundum partem." ²) Cum itaque ex rerum natura optime declaretur sapien- tissimi Creatoris voluntas, certo constat Ipsum voluisse, ut omues creaturoe irrationales homini inservirent. ³) Hinc Magister Sententiarum : Sicut Cactus est homo propter Deum , id est, ut serviret ei; ita mundus factus est propter hominem , scilicet ut ei serviret. Fositus ergo est homo in medio , ut et ei serviretur , et ipse servi ret." ⁴) Quae jam satis demonstrant mundum etiam , li- cet secundarie tantum , propter felicitalem creaturarum rationalium fuisse conditum. SECTIO II. Quisnam sit flnis ultimus naturee humanae proprius. 21. Praenot. Ut ex dictis constat, finis absolute ultimus lolius mundi, et consequenter etiam naturaj hu- manse est gloria Bei exlerna. Attamen in partibus uni-

		versi unaqüaeqüe creatura est propter suum proprium actum et perfectionem." ⁵) Hunc autem finem humana; natura? proprium , finem speeificum , dicimus esse beati- ■ A\'»\\m tudinem* sen felicitalem, seu quoddam bonum perfectum, ~/*** ---------------rr-^:---------- . ----------^---------"JOi>^^- yt^uc quod tolaltter quietat appelilum.* -/r-t~~ï __A ) 1. q. 89. a. 7. - ) 1. q. III, a. 3. ) Conf. Genet.* I, 37-81; Pflm. VIII, 8. - ») Lib. 2, Dist. 1. ) 1. q. 66, a. 2.

-ocr page 36-

£8 PARS I. EtHlCA bEftERALtS.

PEOPOS1TIO I.

rinis uiliimis natura; humauie pröpfius est feli-

citas seu ueatitudo, i. e. boiium perfectum,

i|iio(l totaliter quietat appetitmn.

22. Prol». I» Ex naturali appelilu bealiludinis.


		,
	.


	*/ \' "*	/f c
	, .	/
	\'
	■■\'■	>.
	^!, .	. , 1

Pinis proprius naturae humanee in eo consistit, ad quod
homo vi si uu naturoe rationalis appetitu naturali incli-
natur. Atqui inest hotnini appetitus naturalis ad beati-
tudinem. Ergo.

Prob. Maj. Si appetitus naturalis fallax esset, ipsa
natura rationalis fallax esset, adeoque universali scepti-
cismo via panderetotj imo ïpse Auctor natura:, qui hunc
beatitudinis appetitum naturic rationali indidit, natu-

.,. ram decepisset. Atqui hïcc absurda et impia sunt. Ergo.

 < . . Prob. Min. a) Ex ipsa natura voluntatis. Queinad-

modum objectum formale intellectus est verum universe

acceptum , ita objectum formale voluutatis est bonum

f-w universe acceptum, seu id omne, in quo ratio boni in-

(" venitur. \') Atqui beatitudo in genere spectata cum bo-

no universe accepto convertitur. Ergo.

^k /

b) Ex natura beatitudinis. Beatitudo in suo conceptu

involvit prsesentiam omnis boni et absentiam omnis

\' \' ïnalij est enim, ut Tullius ait,  secretis malis omnibus,

cumulata bonorum possessio." ^a) Atqui tale objectum res-

puere nequit voluntas: suiuidem carentia talis boni nui-
I i r) /t-C, 2.i ^r . * .

. ( lam bonitatein , et consequenter nullam appetibilita-

...,., , tem habet. Ergo.

c) Ex conscientia testimonio. Conscientia testatur quod

*) De verit. q. 25, a. 1, ad 6. ^a) Tutcul. V, 10.

-⁽ \' \'\' ^f" \'■ \'■ ■ ■■> C \'■ \' \'t C :■!■■ «4 ■ - J oC*/ *- C /- / f (u.._t^ t cl i

-ocr page 37-



		CAP. I. DE ÜLT. FINE NATURE HUMANA. 29 oinnis mortiiliuiii cura, quam roultiplicium studiorum labor exercet, diverso calle procedit, sed ad unum bea- titudinis Jinem nitilur pervenire." \') Cur enim appeti-^ / raus bona particularia ? Cur appetitus, uno alterove bo- no obtento, jugiter ad bona ulteriora tendit? Hoc fac- tura psychologicum evidenter ostendit nos naturoe pon- dera trahi in bonura aliquod , quod quidem in bonis particularibus aliquo modo relucet, quin tarnen plene contineatur. Porro istud bonura nequit esse aliud, nisi bonum perfectum , quod totaliter satiat appetituin, quod- que propter se volumus, et propter quod volumus csetera. (d) ^E.r tbnsensu universali. Quantumvis circa beatitu- dinis objeclum disputent philosoplii, beatitudinis appeti- tum negat nemo. 23. Coroll. Anor beatitudinis seu ultimi Jinis est radix omnis appetitionis humaua. Attamen ipsa beatitu- dinis appetitio non semper est actualis ,* nam experien- tia constat nos ssepe appetere bona particularia , quin actu de beatitudine cogitemus. Nihilominus tarnen ap- petitio beatitudinis in iis casibus est saltem virtualis. Ut enim Angelicus observat, virtus primas intentio- nis, quae est respectu ultimi linis , manet in qualibet appetitione cujuscumque rei, etiamsi de ultimo fine ac- tu non cogitetur; sicut non oportet quod qui vadit per viam in quolibet passu cogitet de fine." ²)

		*) Boethius, De eotisol.* III, 2. ) 1. 2. q. 1 , a. 6, ad 3.*

		a

-ocr page 38-

_T 80 PARS I. ETHICA GENERALIS.

PEOPOS1TIO II.

Beatitudinis consecutio est homini possibilis.

24. Errores. A. Kanliani ultimum finem horai-
\'■■> \'-< ■ << nis reponunt in perpetuo accessu ad conformitatera cum

~ ^///\' tri-..

lege morali nunquam plene attingendam. Huic autem

L t v , i

conforinitati, juxta ipsos, respondet beatitudo, quie con-
Ui\\u, sequenter nunquam perfecte obtinetur.

B. Pantheismus ultimum finem reponit in indejinüo

progressu huraanitatis versus idealem culturam et per-

fectionem. Iste Pantheismus humanitarius , prseterquam

h^t£t«fl^yvtjk^; quod fundatur in absurda hypothesi hominem esse eroa-

i *■\' 1(44\' ( ■ ■ ( nationem Numinis, in htimanitate ad perfectam sui con-

/ * scientiam eluctantis, negat ultimum voluntatis terminum ,

/ > \' 0 \' II.,-.. ;> /, ■ \'\' < > O »

3iV<^ . ,,-i. *, #t*-t^ ^e* individualem cujusque hominis personalitatem impug-
#-«-~ \'\'(.-MfVjn .». nando. simul omnis beatitudinis unicuüiue individuo
propriaj fundamentum eflbdit.

\'* *(L..- C. Pküosophia Pessimismi somniis Hudhismi abrepta,

nn/.6^ - \'\'> ducibus Schopenhauer et von Hartmann , summum bo-

niiin , seu potius minimum malum quserit in annihila-

. tione mundi. \') ^ itw ó.^ u/o /

,1^//.. ■ /,. i~ Contra istos errores statuimus beatitudinem realiter

U~*-(ü. i^t{_t<,. - existere et homini, nisi propria sua culpa se summo

/-i«^K.,y»»/_v bono fraudet, revera possibilem esse.

25. Prol). Ex perfeclionibu.i divinis. Omnibus ho
*-\' < -H_t-,. ,(■ e, ,D ... ,. . ,

s minibus naturaliter mest. adeoque a Creatore inditus est

-. f t e , > cf t ■. C<-.,■■ ■ _ _ \'

*\'■\'"\' \' c «-c^-ft.^,,, appetitus beatitudinis (Prop. I). Atqui repugnat divinse
H-i-^y <** |veracitati ^£üdelitati e£j/?fronitati hunc appetitum, citra
hominis culpam, suo naturali terroino frustrari. Ergo.

/t I U. <^c ( n c .<- C «) Meijer, Initit.jur. nat. N. 57, 58; C»threiD, Moralpkilot. I, pag. 86 et 95.

t ^ /- I- : i -■ \' . " ■* i ■\' \' _t

«^■/ * /< w» /< (^ ,. ,. , .</ tt^ *0 J, , .. , ,.₍ 4 £ ,._t ^ ^^

-ztzCZZ "M\' ^ ^ ï\'"\' \'^^^

-ocr page 39-



		*CAP. I. DE ULT. FINE NATURA HUMAN.** 31 Prob. Min. I. ld repugnat divince veracitali. Deus enira, qui nee falli nee fallere potest, auctor esse nequit desiderii illusorii, cui nil reale respondeat. II. ld re- pugnat divince fidelitati; huic enim repugnat non stare promissis. Atqui innatus ille beatitudinis appetitus iin- portat divinam proraissionem voce naturae rationalis ex- pressam. III. ld repugnat divince bonitati; huic enira repugnat, hominem per id ipsum , quod naturee huma- nie est maxime intimum, et quo brutis antecellit, ni- mirum per intellecium reddere ipsis brutrs miseriorem ; eumque, sune inexterminabilis inclinationis in beatitu- dinem plene conscium, cruciare beatitudinis desiderio numquara satiando. 2<i. * No lü pro sol vc n dis difflcultatibus. - 1° Vis argumenti non infringitur ex eo quod brula non semper assequuntur appetitus naturalis objectum. Etenim a) bruta non habent naturam rationalem adeo- que nee dignitalem personalem ; hinc non possunt esse terminus promissionis divince. Praterea b) bruta, pree sua cognitione mere sensitiva, non apprehendunt nisi objec- tum proesens, et inconscia sunt omnis capacitatis ad bo- na ulteriora. 2° Quoad appetitus naturales in ipso Aomine, distin- guere oportet inter appetitura beatitudinis et appetitum nonnullorum bonorum particularium; siquidem prior est fons, ex quo dimanant cseteri, est centrum in quod om- nes revertuntur. Prior superari vel eradicari nequit, cse- teri vinci possunt; ratio est quia in felicitate nulla ratio mali, e contra in omnibus bonis particularibus , v. g. vita, aliqua saltem ratio mali apparere potest. \') **^l) Stöckl, ~Paycholog-J)ynamUo()ie,-$ 49.**

		■V\'

-ocr page 40-



		82 l\'AUS I. ETHICA GENERALIS.

		ARTICULUS II. In quo consistat beatitudo humana. 27. Prsenot. I. Vltitaum ünem in èealilndine seu felicitate consistere, illam beatitudinem homini non esse imperviam, jam in comperto est. At vero beatitudinetn hactenus nonnisi in genere consideravimus; jam ab ordine abstracto progredientes ad ordinem concretutn, inquire- iniis quidnam sit \'Mud bonum perfectum , quod totaliter adimplet appetitum humanum. II. Cum beatitudo sit ultima perfectio natura rationa- lis, quse est eadem in omnibus hominibus, hinc conse- quitur beatitudinem etiam pro omnibus hominibus re- vera in eodem, bono esse repositam; plurimi tarnen ex culpabili errore vel ex depravato voluntatis affectu in hoiiis inanibus ol fallacibus suani beatitudinem collocant. III. Quaeritur itaque ex cujusnam boni possessione revera beatificetur natura humana. Distinguendo inter beatitudinem objeclhmm seu materialem, quae est ipsa res, cujus possessione appetitus penitus satiatur, et inter bea- titudinem subjeclivam seu formalem, quse est ipsius rei beatificantis possessio, quaeritur 1° in quo consistat bea- titudo objecüm seu materia lis; 2° in quo consistat beati- tudo subjecliva seu formalis. § I- In quo consistat beatitudo objrctlva. 28. Beatijudinis notie. Beatitudo est bonum perfectum. quod totaliter quietat appetitum," \') seu per- ) 1. 2. q. 2 , a. 8.

-ocr page 41-



		CAP. I. DE Ut/T. FINB NATUBiE HUMANJS. "" 83 feclum et sufficiens bonum, omne malum ejecludens el omne desider\'mm implens." \') Hinc beatorura status a Boethio merite dicitur: Status omnium bonorum aggregatione per- fectus." ²) Ut jam aliquod bonum gossit perfecte cora- plere appetitum humanum, ejusque ultimum finem con- stituere, requiritur 1° ut sit obtentu possibile (^. 24 seqq.); 2° ut sit appetibilepropler se, non proptér.aliud; secus eniin non esset summum bonum voluntatis neque ejus finis uitimus; 3° ut sit per se sufficiens; secus ex ejus possessione voluntas non satiaretur; 4° ut excludat omne malum; affici namque aliquo malo et simul perfecte beari implicat; 5° ut sit bonum slabüe et indejiciens et

		qua tale cognitum; secus enim formido amittendi illud bonum perturbaret animam. 29. Errores. ömnes opiniones erroneje in hoc *■■■■> _t ,w o_f,.<.\'. conveniunt, quod beatitudinem in aliquo bono creato et^\' ./ Jinito quserunt. Bona autem creata sunt triplicis generis:. . ,. // .. a) bona exlerna seu fortume, cujusmodi sunt divitii», honor, gloria, potëstas etc.; b) bona corporis, ut cor- pus ipsum, sanitas, volüptas sensitiva etc.; c) bona ani- ma, ut anima ipsa, sapientia, virtus, voluritas spiri- tualis etc. _ Jam vero objectum beatincans apud antiquos nonnul- li quterebant in bonis externis; alii in bonis corporis, ut v. g. Epicurislte in voluptatibus sensibilibus; Epicu- ristis consentiunt recentiores Materialist/s; Stoici in vita conformi natu nu ac rationi, qua homo, independens prorsus a bonis aniinse extrinsecis, sibi plene sufficiat; Academici in sapientia speculativa; Rationalisten in evo- lutione facultatum humanarum; Peripatetici cuni Arislo-

		\') 1. 2. (j. 5, a. 3. \') De contol. III, 8.

-ocr page 42-



	<"l-tv<
	*\'L.f (>*	/ » v*-« ! ,. J . iv^^At.,/-"
	\|/_fv. fci	*\'\'- -j.\'C .. o- v-c>_ i.-7- JL* i»vjj~^ « \', \'t;**
	1	^a-^^^^ k~~> Ji\'t
		84 PARS I. ETHICA GENERALIS

f\\.^i^-t-^*.0 «ri^/<(>-.

fefe in perfectissima operatione iutellectus, non exclusis
virtutibus uioralibus, bonisque fortume et corporis. Felici-
tatem vitce futuraj Philosophus nee asseruit, nee negavit.

PKOPOHITIO I.

Nul la bona creata, sive «listrilmtive sive etiain
collcctive sii in pi ;i, sufficiens beatitudinis

Objectuni i-oiisl iiiiuiil.

30. Prob. Ex reqnisilis ad fjealitudinem. Ut ali-
j quid sit sulnciens beatitudinis objectum, quinque con-

ditiones requiruntur (N. 28). Atqui istte conditiones de-
lieiunt in quibuscutnque bonis ereatis, sive dislribulioe
sive etiam collective sumptis. Ergo.

Prob. Min. pars I. Jsta conditiones dejicinnt in

bonis ereatis distri/mlive sumptis.
■

Et sane a) Bona fortunaJjiou appetuntur propter se,

sed quatenus simt corpori vel anima; utiliajTnon satiant

,_A appetitum^jTb una parte non includunt omnia bona, ab

^ /^altera parte non excludunt omnia mala; sunt instabilia;

" non sunt in cujusque potestate etc.

■>

b) Bona corporis sunt propter animam , quse est no-
bilior; üsdem prseterea defectibus laborant ae bona for-

& tunnu. Quod si per bona corporis intelligatur voluptas

corporea, adhuc abnoruiior fit sententia, utpote qme ho-
minem ad gradum belluarum dejiciat.

c) Bona anima quod attinet: \\w\\mm\\sbinima ipsa non
est objectum beatificans, sed subjectum Tbeatificandum;
ipsa enim est in potentia ad perfectiones sibi acquiren-
das. Prseterea si anima in semetipsa beatitudinis objec-

tum possideret, jam in semetipsa beata non amplius

i\'

-ocr page 43-



		*CAP. I. DB ULT. FINE NATURA HUMAN.** 35 exagitaretur beatitudinis desiderio. J> Bona anima acquisila sunt quidetn bona nobilissima₁non tarnen sunt bonuin summum, sed media ad bonum summum ordinata.-Et sane tapientia, scienlia* et virlittes sunt bona finita et llnxa; non excludunt omne ïualuni, sed conjungi possuut cum multis miseriis etc/2"T)emum ooluplas spiritual!* est beatitudinis consectarium, non beatitudo ipsa. 1\'rob. Min. pars 11. Ista condiliones deficiunt in boni» creatis colleclive sumptis.ItRecensitae conditiones bonis creatis essentialiter repugnant. Atqui defectuosa bonorum qualilas non aufertur, quantumvis illorum rjuan- lilas augeatur. Ergo nequideui omnium bonorum illo- rum congeries beatitudinis objectuua constituere potest. Accedit quod neroo tota illorum bonorum collectione unquam frui possit^um quia nemo in terris omnia illa bona potest assequi ,£tum quia unum eorum alterum saepe excludit. \') PEOPOS1TIO II. Solus Deus est objectum essentiale beatitudinis kuinanae. 31. Praenot. Quamvis ista Propositio ut corolla- rium ex Propositione prsecedente profluat, nihilominus tarnen magis directe eam demonstrabimus. 32. Prob. I. Ex habitudine anima rationalis ad bonum injinitum. Nihil, inquit S. Bonaventuraf»suffi- cienter Unit animam nisi bonum injinitum , quia ad hoc *\') ï. 2. q. 2; c. Gent.* lib. 8, cap. 27-36; Suarei, Diep. 5, 3. 1; Les- sius, Dl lummo** Bono, lib. 1, cap. 4-8.

-ocr page 44-



		36 PARS I. ETHICA GKNERALIS. ut tiiiialur, necesse est ipsam liniri secundum sestiraa- tioneui, alioquin non esset beata, nisi se existimaret beatam. .Estimatio autein supergreditur ouine finitum, quia orani linito potest iuajus cogitari aliquid. Ergo cura , \\y affectio possit se extendere ubi est aestimatio, necessario affeelio anima supergreditur omtie finitum. Et si hoc, nullo bono finitu sufficienter linitur. Fruenduni est ergo solo Deo, quia summum Bon urn et infintttttn." \') Hinc prfeclare S. Augustinus: Satis ostendis quaui magnam creaturam rationalem feceris, cui nullo modo sufficit ad beatam requiem, quidquid Te minus est." ²) Fecisti nos, Domine ad Te, et inquietum est cor nostrum donec requiescat in Te." ³) Prol). II. Ex eo quod in Deo omnes noltc beatitudinis ~objectivfe inveniuntur. Et re quidem vera Deus est illud summum Bonum, quod prop ter se amabile est, dura \'■■>\'-,■\'....../, . _ , , \' \' f. . _M _i(i oinuia alia bona solum amabilia sunt, quia aliquid de /f/. .\',i. e, summo Bono participant et ad ipsum conducunt. Prae- n /Oi\'«\'i-\'t (.cvO r- C ^ terea Deus est Bonum per/ectum excludens quamcuraque imperfectiouem, et in sua siinplicitate omnia bona emi- nenter in se continens. Est Bonum immula/jile et inde- Jieiens. Tandem assecutio hujus Boni omnibus hominibus possibilis est, cum respondeat observationi legis. ., ^ Prob. III. Ex eo quod possesiio Dei hominem in k■<//. f>, J, /■ <Y , summo gradu perficit. Beatitudo est ultima perfectio ^; ** rationalis natura;." ⁴) Atqui facultates rationales, quae w . t ♦ ^ -^tt \'\'sunt inlellectus et voluntas, nonnisi in perfecta cogni- tione Veritatis absolute et perfecto amore Boni absoluti ultimam suam perfectionem attingunt. Ergo.

		) In / Sent. Dist. 1, ». 8, ij. 2; Conf. 1. 2. q. S, a. 8. ²) Conf. lib. 13, cap. 8. ) Conf.* lib. 1, cap. 1. *) 1. q. 62, a. 1.

-ocr page 45-

■ bu -

/.M »i »-**■\'

0L^-»r-\'t»\'

*t ^ct t, . >*-■"/ ^/ ^L"■\'\' >** *\' >^lM * <- ft~j*-4 f\'

■ \'< ^ \'\'\'<\' uÜ /,,... ,/_

CAP. I. DE ÜIVT. FINE NATÜR« HÜMAKfl!.

Prob. IY. & ordine Jinali tolius ordiuis creali. Finis
ultimus totius ordinis creati, ui supra (N. 12 et seqq.)
demonstravimus, est manifestatie) perfectionum divina-
rum; iste autem linis obtiuetur ex eo , quod res creatie,
unaquceque secundum mensuram suse natura;, aliquid
participant de bono divino, i. e. aliquo modo ansimi-
lantur Deo , aummo Bono.  unuroquodque tendit in
divinam siinilitudinem sicut in proprium tinem. Illud
igitur per quod unutnquodque maxime Deo assimilatur
est ultiuius finis ejus. Deo autem assimilatur maxime
creatura intellectualis per hoc quod intellectualis est;
hanc enim similitudinem habet pr;e creteris creaturis, et
hoc includit omnes alias." \') Patet igitur ultimam per-
fectionem seu beatitudinem in Deo, tamquam in objecto
cognitionis et amoris, inveuiri.

33. Coroll. 1° Inlime inler se conneclunlur öeati-
tudo humana et gloria Dei eMerna. Summa Dei gloria,
inquit Lessius, est summum boiium nostrum ; et sum-
mum bonum nostrum non potest esse nisi summa ejus
gloria. Ratio est, quia summa ejus gloria externa est
ipsum a nobis perfecte cognosci, ainuri, et gustari. Unde
consistit in tribus actibus vitalibus; et in iisdem for-
inaliter consistit summum bonum nostrum.. .. Summum
enim bonum nostrum et formalis beatitas est Deum vi-
dere, amare, gustare, seu quod idem uno verbo dici
potest, Deo frui. Itaque in summa Dei gloria formaliter
et intrinsece includitur summum bonum nostrum , ita
ut sine illo concipi nequeat; et hoc ipso, quod Deus
illam gloriam intendit et quajrit, intendil et qucerit
summum bonum et commodum nostrum." -)

C\'. «_

!<■

■ ■*

Ci ■ l\'f 1- r Ctf

») c. Gent. lib. 3, cap. 26. ) De per/, dit. lib. 1*, cap. 3,

-ocr page 46-



		88 PARS I. ETHICA GENERALIS. 2° Attamen gloria Dei est Jinü primarius el absolute necessarius; beatitudo humana est Jinis secundarius et condilionalus. Cum eniin niajus bonntn magis qureri de- beat, et gloria Dei sit inajus bontnii quam beatitudo ereaturie, hinc Deus illam prai liac intendere debet; secus enim inordinate ageret, quod repugnat Enti in- finite perfecto; beatitudo honiinis igitur subordinatur gloria\' Dei, tamquain fini ab.solute ultimo. Prseterea dioina Ëssentia ejrigit, ut ontnia rreata sibi subordiiientur; ideo gloria Dei exterua est Kuis absoluta necessitate obtiueudus. Hiuc ipsi irapii , (pii peccando subordinationem Deo denegant, aliquando tarnen paliendo gloriam Deo dabuut, e.rperluri in suppliciis poteslalem ejus, eujns in douls miserivordiam conlempserunl." \') K contra beatitudo bominis non est bonum absolute necessarium. Essentia eniin divina solum exigit, ut otnnia sibi subordinentur, sive per subordinationein liberam, cum qua eonnectitur beatitudo, sive per subordinatio- nein coaclam, ut contingit in dauinatis. Essentia hominis vero id solum exigit ut beatitudinis desiderium, a Crea- tore inditum, suo lermino non fruslrelur cilra hominis culpam, mmime vero, ut homo beatitudinum attingat, otiam in hypothesi, quod libertatis abusu se libere ab ultimo fine avertat.

		f ^;		34. Nota pro solvendis difficultatilms.

		\'f^tiri, 1° Ut Deus possit esse objectuin beatitudinis huina- \'f.-.f,, i .-,,,., ■),.. iibb , non requiritur ut inter boininem et Deum existat . »>>!* \'■■<. proportio enlitatis, qualis est v. g. inter duos homines h\' ■ c i e j ratione humanitatis, sed sufficit proportio habitndinis J_t> ~ hr-t /,,-,, söu ordinis, qualis proportio v. g. habetur inter aliquatn *"^ °. \'.* \') 8. August. Ve tpir. et UU. cap. S3. ^■(ff ,-rr f \' i \'". * \'. \'/ p \'.\'-■■■\'■ , , ,* Q^ **Atv »-m\',\\ , - r ^** ft< v^C f/ \'* \' \'*^u>■ . ^~

-ocr page 47-



		CAP. I. DE ÜLT. FINE NATDR/E HUMANE. 39 facultatem et suum objectum. Atqui intellectus et vo- 1 uu tas, quorum objectum est verum et bonum utiiversim acceptum, ordinem babent ad Veritatem et Bonitatem . . - / ,,,, ^. .. . -/vi abmlulam. \') q.\'.j ,,_Ki ,u. J &v»~, A 2" Lieet facultates senxilivee Deum , bonum slimme ~t, .,,, .-^ J_t <■ - - U spirituale, attingere nequeant, niliilominus tarnen ^Deus, - -i\'V.-,0^yv Ju, ut objectum beatificana, est finis loliit nomittü* et non _rt ., solius partis rationalis. Siquidem pars sensitiva adaequate suum tinem naturalein, suamque congruam perfectionein .J , j^_t ; > \'■ " assequitur ancillando parti rationali in prosecutione boni \'" y<^^ ^ ■\'//,\'"■> rationalis. ³) \'£^li" " lÜ "* \'\\>J>\'^ j <-}«: >->-(-/n <.. ^\'- ; ; « ^ry^v/r \' c^;> j-^cj* » / In quo iini-.i--i.il In nilliiiln «ubjerlfta s< ti foMnalls. 35. Pricnot. Gum igitur natura humana in solo Bon» increalo suam beatitudinem inveniat, superest, ut inquiramus circa ipsain illius Boni adeptionem seu pos- sessionem, quie dici solet\' beatitudo formalis seu sub- jectiva. In hac qurestione distinguas beatitudinis datum et beatitudinis essentiam. Beatitudinis status est comple- xus omnium perfectionum , qua; ad plenam beatitudinem requiruntur. Eeatitudinis essentia est illud, quod inter omnia concipitur ut primum, quo posito, summum Bo- num possidetur, quodque ideo est radix uude cajtera in beato proiluunt. 36. I. Beatitudinis status. Inter omnes conve- nil datum beatitudinis complecti omnia, qua: bominein undequaque beatificant, turn quoad intellectum , turn quoad voluntatem; adeoque ad beatitudinis statum per- *\') 1. q. 13, a. 1, ad ; 1. 3. q. 5, a, I. \') Meijer, N. 64.**

-ocr page 48-



		40 PARS I. ETHICA GENERALIS. tinere Dei cognitionem et amorem, gaudium ex utroque profluens, perpetuitateru etc. Utrum ad beatitudinem necessaria sit resurrectio camis, vide infra. 37. II. Beatitudinis essentia. Impritnis certum est ipsani consistere non in aliqua qualitate aut mera potentia et habitudine, sed in operalione; est enim beatitudo ultirca hominis perfeclio. Unuuiquodque autem in tantum est perfectuin, in quantum est aetu." \') Pa- riter constat ipsam non consistere in aliqua operatione sensuum; nam beatitudo hominis consistit essentialiter in conjunctione ipsius ad bonum increatum (summe spi- rituale), cui homo conjungi non potest per sensus ope- rationem." \'-) Essentia beatitudinis igitur consistit in operatione partis ralionalis. Atqui lmjus facultates sunt intelleclus et voluntas.».Hestat quiestio in cnjusnam fa- cultatis rationalis actu essentia beatitudinis sit reponenda. 38. IMvtMsii\' sententiiB. Ipsam consistere in actu volunlalis multorum senteutia. est; et quidem in solo actu amoris, quo Deus propter se diligitur, ut volunt Scotistae; vel in gaudio, ut volunt alii. Altera sen- tentia, quam sequitur S. Bonaventura, ³) Suarez, ⁴) Lessius ⁵) etc. , illam reponit in actu intelleclus et vo- lunlalis simul. \'J\'ertia sententia cum S. Tlioma ^c) beatitudinis essentiam constituit in actu solius inlelleclus, id est, in perfecta Dei cognitione, quam tarnen amor et gaudium tamquam inseparabiles proprietates conse- (pxuntur. Et hajc quidem sententia videtur praferenda.

		\') 1. 2. <i. 3, a. 4. - \') 1. 2. q. 3, a. 2, ad 3. ) In II\' Sent. Mat. 49, q. 5. ) Ve uit. fine,* Disp. 7. \') Ve summo Hono, lib. 2, eau. 5. »- ) 1. 2. (j. 3, a. i.

-ocr page 49-



		*CAP. I. DE UI/T. FINE NATURA HUMAN. 41 PROPOSITIO. Beatitudo formalis essentialiter non consisl il in actu intellectus et voluntatis si mul. neque in aliquo actu voluntatis, sed in actu solius intellectus. 39. Prob. pars I. Non in actu intellectus et vo- luntatis smul. Beatitudo formalis esseutialiter consistit s - , in illo actu , quo summum Boniim primo assequimur. Atqui actus uterque intellectus et voluntatis nequit esse prima summi Boni assecutio. Actus enim voluntatisJjrse- supponit actum intellectus, et est ipso posterior. Ergo. \') Prob. pars II.** Non in aliquo actu voluntatis. Bea- titudo formalis est essentialiter consecutio summi Boni. Atqui nullus voluntatis actus est consecutio illius boni. Ergo. Prob. Min. Actus voluntatis est vel/desiderium, n. -t^u\'ïU^. . véUamor, velSijauditim seu delectatio.* Atqui desiderium /. ""\' ^r>t* ■ ^t_aest de bono absente et nondum possesso; amor abstrahit a presentia et absentia; amamus enim bonum turn ab- sens, turn praesens; gaudiura boni assecutionem suppo- < nit et consequitur. Ergo. ²) Prob. pars III.* Sed in actu solius intellectus. 1 ° Bea- titudo formalis essentialiter consistit in operatione facul- tatum rationalium. Atqui non consistit in operatione intellectus et voluntatis simul (pars I), neque in ope- ratione solius voluntatis (pars II). Ergo consistit in ope- ratione solius intellectus. 2° Prseterea hoc est discrimen inter intellectum et

		*\') o. Qent.* lib. 3, cap. 26, N. 9. \') K 2. q. 8, ?. .*

-ocr page 50-



		42
		PARS I. IsTHICA GENERALIS.


		voluiitatem, quod intellectus versatur circa suum ob- jectum, illud apprehendendo et ad se attrahendo. E contra voluntas non trahit objectura ad se, sed potius <id objectum trahitur. \') Ergo voluïitatis est res quserere et in inventis quiescere, intellectus vero est res ap- prehendere. 3° Beatitudo formalis est summa hominis perfectio , et ideo consistere debet in actu facultatis nobilissiuna?. Atqui intellectus est nobilior voluntate. Etenim intellec- tus secundmn se est natura? intellectuali proprius ; vo- luntas e contra ex eo tantum quod ab intellectu dima- nat ipsumque participat; nam appetitus omnibus rebus inest, licet sit diversimode in diversis ; qua? tarnen di- versitas procedit ex hoc , quod res diversimode se ha- beant ad cognitionem." ²) 40. Coroll. Si beatitudo hominis consideretur quantum ad causam vel ohjeclum, sic est aliquid increatum. Si autoui consideretur quantum ad ipsam essentiam, sic est aliquid creatumj" ³) ratio est, quia beatitudo formalis consistit in aliqua opcratione anima?. Hinc ipsa anima, ut S. Bonaventura ait, infinitum bonum finite capit, quoniam ipsa est finita. Sed quoniam bonum illud est infinitum, ideo ab ipso totaliter absorbetur, ut jam ejus capacitas undique terminetur." ⁴)

		») 1. 2. q. 18, a. 1. ²) c. Gen/, lib. 3, cap. 26, N. 1. ^J) I. 2. q. 3, a. 1. - \') In Sent. Dist. 1, a. 3, q. 2.

		\\

-ocr page 51-



		CAP. I. DE ÜLT. FINE NATÜR.S HUMANE. 43

		- ARTICULUS III.- De beatitadine natarali et supernaturali, 41. Pr snot. Horoinera ad perfectam felicitatem seu beatitudinem ordinari, hanc beatitudinem in rebus creatis frustra qureri et nonnisi in possessione boni in- creati inveniri, hactenus demonstravimus. Quoniam vero objectum beatilicans seu Deus tluplici modo, scil. nalura- liler et supernalnraliler a rationali creatura attingi po- test, hinc quoque duplex beatitudo est distinguenda, una naturalis, altera xupernaturaln. Porro de natura utriusque beatitudinis necnon de habitudine, qua: inter utramque exislit, qusedam scitu raagis necessaria expli- cabiinus. 42. Duplex beatitudo. Finis, ad quem res creatie ordinantur a Deo , est duplex^Unus , qui excedit proportionein natura; creatne et faeultatem ; et bic finis est vita stoma, qaae in divina visione* consistit, quae est Biipra natu ram cujuslibet creaturoèTAlius autein finis est nul iira: creata; proportionatus , quem scilieet res creata potest attingere secundum virtutem sure natura»." \') Si- quidein Deus, supposita liöera creatione, opus suum necessario perducit ad Jinem ullimum ; attamen , tamquam Dominus absolutus, liher est in statuendo modo, quo oranes res creatse ad finem ultimum perduci debeant. Itaqne Deus ad inajorem gloria? suse manifestationem decernere potest, ut creaturm rationales ordinentur in finem natura" quidem indebüum, sed possibüem, imo naturam maxime perficienlem, in eumque tendant mediis

		\') 1. q. 23, a. 1.

-ocr page 52-






		44 PAUS I. ETHICA GENERALIS. proportionatis. Hinc distinctio inter beatitudinem natu- ralem et supernaluralem. 43. I. Beatitudo naturalis. Haec beatitudo con- sistit in perfecta quidem (relative ad capacitatem natura;) sed mediala solummodo et ahstractiva cognitione Dei, quatenus est Auctor natura. Haec niinirum divinorum conteraplatio, etsi quoad claritatem longe perfectior omni cognitione hujus vit» mortalis, in statu natura pune non pervenisset ad Dei visionem, sed fuisset cognitio Dei ex creaturis, et pr.necipue per scientiam infusam. Ex ista cognitione promanasset perfectus amor natnralis Boni inliniti , et interminabile gaudium. Itaque in statu beatitudinis naturalis homo, ab omni uaalo physico et inorali prorsus immunis , perpetua Boni infiniti posses- sione naturaliter perfecte beatus fuisset. Haec beatitudo est flnis naturalis creaturae ra- tionalis. Supposita creatione, hsec beatitudo non con- stituitur per liberam Dei ordinationem distinctam et di- versam a voluntate creanle, sed connectitur cutn neces- sario objectivo ordine rerum , i. e. cum perfectionibus divinis et natura hominis. Conf. Artic. I, §11, at dr tic. II, § I. \') 44. Via ad beatitudinem nataralem. Ad hanc beatitudinem homo in statu naturae purae pertingere potuisset per observantiam legis naturalis. Deus autein hominem in hunc finem dirigens, ipsi non denegasset media, turn intrinseca turn extrinseca, quibus homo moraliler indiguisset ad legem naturalem servandam. At- \') Hu f accedit, quod tradidit Conc. Vaticanum: » Sancta Mater Ecclesia tenet etdocet, Deum, rerum omnium principium et finem, ualiirali humau:e rationis lumine e rebus creatie certo cognosci posse." Constit. Dei Fi/ius, cap. 3.

-ocr page 53-



		CAP. I. DE ULT. FINE NATOER HUMANE. 45

		tarnen illa media fuissent illi statui proportionata, adeo- que fuissent auxilia non quidcin gratiu: naturam elevan- tit, sed grntia? medicinalis naturam inlra snos ter minos perficientis. \') 45. II. lieatitudo snpernaturalis. PLec consis- tit in immediata visione Exsenïm divinfr. Quoniam vero nulla species intelligibilis, utpote creata et finita, per- fecte repraesentare potest Essentiara divinam, liinc ipsa Essentia divina gerit vices speciei intelligibilis et fit forma intelligibilis intellectus beati. ²) Quoad visionem beatificam egregie Lessius : Natura rationalis per potentiam intellectivara est capax divini- tatis, et lumine gloria; illustrata et adjuta factaque Deo si in il is eminentissimo modo per earadem formaliter trans- it et penetrat in Deum , et Deus in ipsa novo modo existit, seque ipsi cum omnibus suis bonis communicat, ut omnium dulcedine et pulchritudine perfruatur. Po- tentioe intellectivae, velut socia, et suppar accedit vo- luntas, qua anima toto impetu fertur in bonum intel- lectu conceptum, ut illi novo modo se uniat, nempe per amorem, et in illud velut transformetur. Per lias duas potentias anima nostra dnplici modo coque emi- nentissimo intrat in divinitatem et divinitas in illam, fitqne mutua veluti penetratio, et intima unio vitalis in ter aniraam et Deum. Unde nascitur ineffabile gau- dium, quo infinitura bonum vitaliter conjunctum velut degustat." ³) llii\'c beatitudo excedit oiniiein naturam crea- \') Suarez, Proleg. ad Trad. de Gratia, IV, cap. 1 et 2. ) 1. q. 12, a. 5. ³) De per/, d\'w.* lib. 14, cap. B. 4

-ocr page 54-



		40
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		tam. Visio intuitiva Essentiae divinse soli Deo naturaliter competit et excedit exigentiain et facultatem cujusvis intellectus creati. Et sant: cognitio contingit, secun- iliim quod cognitum est in cognoscente. Cognitum autem est in cognoscente secundum modum cognoscentis. Unde cujuslibet cognoscentis cognitio est secundum modum suae naturee. Si igitur modus essendi alicujus rei cognitse excedat modum naturae cognoscentis , oportet quod cognitio il- lius rei sit supra naturam illius cognoscentis . . . Re- linquitur ergo quod cognoscere ipsum Esse subsistens sit connaturale soli intellectui divino, et quod sit supra fa- cultatem naturalem cujuslibet intellectus creati, quia nul- la creatura est suum esse, sed habet esse pariicipaium." \') -Ni. Potest tarnen intellectus creatus a Deo elevari ad visionem Essentiae divinae. Quamvis hu- jus visionis existentia et possibilitas ralione naturali po- silioe demonstrari ncqueat, supposita tarnen veritate hu- jus visionis \\teijidem, ratio solvit argumenta contraria, et congruentiam visionis suadere potest. -) 47. Imo revera est flnis nltimus. Licet Deus, creatione etiam supposita, potuisset hominem non ordi- nair, ad hanc superuaturalem beatitudinem, docet fides naturam humanam, haud secus ac angelicam, ad intui- tivam visionem gratuita Dei bonitate esse elevatam , et per participationem bonorum, qua: soli Deo propriasunt, ipsius natura divinse consortem fieri. ³) 48. Intellectus beatus ad Deunt videndum in- diget lumine gloria?. Quoniam vero, ut supra dictum \') 1. q. 12, a. 4. ) Coof. 1. q. 12, a. 1; 1. 2. q. 3, a. 8. \') Coat.* Concil. Florentinum in Deereto Unionit.

-ocr page 55-



		47
		*CAP. I. DE UXT. FINE NATUR/E HÜMAN.**

		est, visio intuitiva excedit vires intellectus creali, binc ipse ad hanc visionem eliciendara elevari et perfici debet per aliquam supernaturalem virtutem in se receptara , quoe dicitur turnen gloria, \') quod est suprema quse- dam irradiatio et participatio lucis illius, qua Deus seip- sum videt, per quam intellectus ad statum divinum ele- vatur et fit deiformis." ^a) Istud autera lumen per ïnodum habitus intellectui inhseret, mentemque beatam elevat ad statum divinum, ejusque capacitatem in immensum ex- pandit, ipsamque determinat et rapit in visionem. ³) Ad illuui finem supernaturalem pertingere nequit na- tura suis propriis viribus relicta, sed absolute indiget gratia supernaturali, qua elevetur et novis viribus in- struatur, huic flni supernaturali proportionatis. Cum ve- ro ordo supernaturalis gratia3 et gloriae ad S. Theologiam spectet, lüuc pauca pro scopo nostro sumciant. 49. Beatitudo mere naturalis est status liy- potlieticus. Cum itaque, ut Theologi demonstrant, se- cundum gratuitam Dei ordinationem, divina revelatione manifestatam, in prsesenti conditione generis humani be- atitudo supernaturalis revera sit ultimus finis humanae vitae, adeoque ordo supernaturalis sit ordo historicus, consequitur beatitudinem mere naluralem et naluram pu- ram non esse statum historicum, sed kypothelicum, qui tarnen locum habere polvisset. 50. Beatitudo supernaturalis non destruit natnralem. Gave tarnen ne ex dictis concludas beatitu- dinem naturalem in prsesenti ordine ornni objecliva rea- litate deslitui. Ut enim sapienter Suarez observat, Nunc \') Conc. Viennense. ) Lessios, Dl tummo Sotto,* lib. 2, cap. 8. *) Confer latias Lessiam 1. c,

-ocr page 56-



		4S
		PARS I. ETHICA nENERAMS.


		est e.adeui natura, et consequenter eadem capacitas; un- de cum gratia non deslruat naluram, sed pcrjiciat, non privat illam hac perfectinnc naturali. Et ita certum est in supernaturali beatitudine habiturum hominem omnem perfectionem sibi connaturalem, quamodo probat d. Tho- mas, hominem videnlem. Deum non privari cognilione na- Inral\'i. Dei; quin potius maxime in illa perfici; et idem proportionaliter est de amore." \') 51. Nota pro solvendis difflcultatibus. 1° Contra ea, qurc de beatitudine naturali dicta sunt, objici posset: Anima, beatitudinem naturalem assecuta, cognosceret possibilitatcm visionis ininiliva. Ergo illam visionem appeteret, et ideo hac visione carens, non per- fecte beata foret. 2° S. Thomas docet a nobis naluraliler appeti Oei visionem, 1. q. 12, a. 1; 1. 2. q. 8, a. 8; c. Gent. lib. 8, cap. 25. Hesp. ad I. Quandoquidem visio Dei nullam conne- xionem habet cum causa vel eflectu naturali, merito ne- gari potest visionis possibilitatem solo rationis lumine cognosci posse. ²) Quod si, ut aliis placet ³), ani- ma possibilitatem cognovisset, vel saltem suspicata fuis- set, simul tarnen intellexisset visionem Dei esse natura? indehilam et snpra omnes vires natnrales posilam. Hinc desiderium visionis non fuisset efïicax, sed mera quae- dam velleitas, et quidem divinfe Providentia; subordina- ta. Hinc quoque propter visionis carentiam nulla ani- mam beatam perturbasset tristitia; status enim beatorum \') De uil. fine, Disp. 4, s. 3, N. 4. \') De veril. q. 1* , a. 2 ; Ca- .jetanus, In 1. q. 12, a. 1. \') Suarez, De uit. fine, Disp. 16, 8. 3; Ripalda, De Enle super». Disp. 14, s. 2.

-ocr page 57-



		CAP. I. DE ÜLT. FINE NATURA HUMANE. 49

		omneui irralionalem aftectum excludit. Resp. ad II. S. Thoiuas juxta Cajetanum \') loquitur de homine Jicle instructo, et jam corruit difficultas.^- Alii cum Suarezio ²) Angelicum intelligunt de desiderio ex naturali quidem cognitione elicito, sed nonnisi inef\' Jlcaci et condilivnalo. Nou est cur huic diflicultati tnere exegetictc iramoremur ; S. Doctor enim aperte dis- tinguit finein naturalem et supernaturalem, 1. q. 23, a. Ij q. 62, a. Ij 1. 2. q. 62. a. 1; et praterea docet statum naturee pura esse possibilem, In II Sent. Dist. 31 , q. 1 , a. 2, ad !3 ; Quodliielo 1, a. b. ARTICULUS IV. Utrum carnis resurrectio ad beatitndlnem naturalem pertineat. 52. Praenot. Ip^uturam carnis resurrectionem ut aU/i, ■,,\',\'\'<■■■ ■-<"<■ dogma jidei credimus, et cum lheologis jirofitemur eam in prasenti ordine esse opus supernalurale; resurrectio ^ enim in statu natura lapsse debetur meritis Verbi incar- nati; praterea corpus beatorum erit gloriosnm. Utrum vero resurrectio quoad subslantiam spectata, id est, in quantum ipsa importat iteratam junctionem animae cum suo corpore absque dotibus gloriosis , ad beatitudinem naturalem pertineat et natura\' humanae debita sit, non una est sententia auctorum. II. S. Thomas , etsi data opera de resurrectione re- late ad statum natura purae non agat, relate tarnen ad prasentem ordinem ipsaoi commendat argumentis, qua?

		\') In 1. <i. 18, a. 1. ) üe utl. fine, 1. c.; Conf. Palmieri, De Dea creanle, Hies. 40.

-ocr page 58-



		50 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		statui natura pura applicari possint. Inter recentiores sententiam affirmantera , tamquam probabiliorem defen- dit Costa-Uossetti, Synopsis IViilos. Mor. thesi 15. PEOPOSITIO. Carnis resurrectio non videtur pertinere ad beatitudinein natnralem. 53. Prsenot. Resurrectionem camis esse consenla- neam natura humana ex eo patet, quod iu anima sepa- 0 rata ordo et appetitus naturalis ad corpus non exstin- guitur, turn ex eo quod anima separata aliquo modo im- perfecta est, sicut omiiis pars extra suum totum existens. Resurrectionem esse consentaneam divinm Providenlim ex eo colligitur, quod corpus fuit consors anima? in ope- rando, et ideo consentaneum est corpus resurgere, ut siuiiil cutn anima seternum pracmium accipiat. \') Hisce concessis, restimamus camis resurrectionem non esse debilam natura hu man se in statu beatitudinis naturalis. 54. Pl\'Ob. Resurrectio non est necessaria ut bea- tificetur homo, vel ut corpus bumanum premium accipiat, vel demum propter animam, quau corporis forma est. a) Non est necesse, ut homo possit consequi aliter £, suum finem, quam potest existere; nu 11a enim res na- turalis aliud postulat, nisi quod, duin existit, possit suum tinem consequi. Sicut ergo homo secundum natu- ram integram corruptibilis est, secundum animam vero est immortalis et seternus, ita satis est, quod pro ali- quo tempore possit naturaliter esse beatus (scil. inchoa- *\') e. Gent.* lib. 4, cap. 79, N. 1, 8, 8; Calech. Bom. 1, a. 11.**

-ocr page 59-



		CAP. I. DB UXT. FINE NATURJS HUMANE. 51

		tive) in toto composito, perpetuo vero solura in aninia." \') b) Quia anima est principium proprium ac per se actionis bonae aut malse, satis est hominem in ea reci- pere prmcipuum virtutis pnemiura. Corpus autem, quod est tantum organum animse, sicut in hac tantum vita mortali esset instrumentum virtutis, ita in eadem posset recipere aliquod prmmiutn sua; actioni proportionatum." ²) c) Ex eo quod anima est forma corporis, non sequi- tur stalum separationis esse violentum, et ideo non bea- tuin. Anima enim habet duplicem existendi modum, al- terum in corpore, alterum extra corpus. Prior intuilu vitas intellectualis minus perfectus est (Gonf. 1, q. 89) et ideo nulla videtur esse ratio , ob quam anima sepa- rata appetitu elicito et rationali ad pristinum statum vellet redire, nisi corpus tale esset, quod"jdynctioni in- telligentice non official, quale non potest esse nisi in sta- tu supemalurali gloria. ³) ARTItJÜLÜS \'M: QuSBnam sit destinatio hujus vit» mortalis. 55. Fr<enot. Ut destinatio hujus vita: mortalis rite intelligatur, quscrendum est queenam sit relalio vi- ta hujus ad vitam futuram ; haec autem relatio pendet a quaestione utrum linis ultimus in vita hac mortali, vel nonnisi in vita futura attingatur.

		\') Suarei, Üe ult.jine, Disp. 15, s. 2, N.7 ; Conf. In III, Disp. 44, ». 7. -) Suaret, In ///, 1. c. Vide Lessium, De summa Bono, lib. 1 , ca». 9. \') Suarei, In III. 1. c.: Lessius, De lummo Bonn, I. c.

-ocr page 60-



		53
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		PEOPOSITIO I. Kin is ii Ui mus tuin uni versalis, seu gloria Dei ex- terna, turn natura\' hu ma na- proprius, seu bea- titurto, in hac vita non perfecte obtinetur. 50. Prol), pars I. Gloria Dei exlerna in hac vita etc. Gloria Dei externa proprie dicta seu formalis in hoc coiisisl.it., quod creaturse rationales ex inanifestationibus objectivis divinarum perfectionum, qua: ab omnibus crea- turis, inprimis vero a creaturis rationalibus, ipsis exhi- bentur (N. 17), assurgunt ad coguitionera, amorem el laudem Creatoris. Atqui finis iste non perfecte obtine- tur, ut experientia constat. Et sane, obscura valde et imperfecta est cognitio Dei in hac vita. Siquidem anima nostra, quamvis immateria- lis sit, quia tarnen in hac vita modum essendi in ma- teria habet, proprio conceptu nonnisi res materiales con- cipit, et omnia alia tantum concipit per analogiam quam- dam et proportionem ad illas. \') Quinimo imperfectam hanc Dei cognitionem persiepe adhuc vita; sollicitudines, passiones indouiitie impediunt. Quot Athei corde? Qüot, qui commutaverunt veritatera Dei in mendacium : et co- luerunt, et servierunt creatura: potius quam Creatori?" ³) Prob. pars II. Beatiludo in hac vita etc. Beatitu- do, cum sit perfectum et sufficiens bonum, omne ma- turn excludit et omne desiderium implet. In hac au tem vita non potest omne malum excludi: multis enim malis prsesens vita subjacet, qua; vitari non possunt, et ig- norantiaj ex parte intellectus, et inordinataj affectioni ex parte appetitus, et multiplicibus pccnalitatibus ex \') Lessius, De iummo Bono, lib. 1, cap. 8, N. 55. \') Hom. 1, 25.

-ocr page 61-



		5.3
		CAP. I. DE ULT. FINE NATÜK.Ï Hl\'MAN.E.


		parte corporis. Similiter etiam boni desiderium in hac vita satiari nou potest: naturaliter enitn liomo desiclerat pennancntiam ejus boni, quod habet. Bona autem prsB- sentis vituj transitoria sunt, cuin et ipsa vita transeat." \') Ergo linis nltiiniis in hac mortali vita non obtinetur, et eonse([uenter vita priesens non est nisi via ad ultimnm terminum. PKOX\'OfeilTlO II llrsl in;iI io IlUJUS fit» 11101\'ttllis ca est , Ut homo Se pr:c\|»arcl ad lical il imIiihiii pci Tcclam \\ M ;i- futunt* Deum libere glorificando. 57. Prob. pars I. Hac vita est pmparatio ad beatiludinem vil<e fulutic. Cuin linis nllimus in vita mor- tali non obtineatur, hinc oportet vitam hano inortalem subordinari fini ultimo vita; futunt:. Siquidein (inis ulti- mus est ille, quem propter se volumus, et propter quem voluiuus csetera. Itaque ünis proprius vit«3 terrestris non est nisi linis intermedium. Atqui omnis ratio ünis intermedii a fine ultimo desumitur. Ergo. JXrob. ^vpars II. Hac praparatio considit in Deo glo- rificando, seu in servando ordine morali. Et sane, glo- ria Dei extema est linis absolute ultimus necessario ob- tinendus, sive per liberam sive per coactam creaturae ra- tionalis submissionem; inde Dei glorificatio, quemadmo- ilitm in altera vita necessario est consuminanda, ita in vita terrestri necessario est incboanda (N. 14-17 et N. 83). Et quidem in libera Oei glorificatione, ac protorea \') 1. 2. q. 6 , a. 3; e. Gent. lib. 3, cap. 48; Lessius, De >«w« Baita, lib. 1, cap. 9.

-ocr page 62-



		54 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		in ea sola, creatura rationalis ad beatitudinera perfectain vitae futurae pertingere potest, ut infra (N. 386) de- luonstrabimus. Prseclare Lactantius: Idcirco mundus Cactus est ut nascamur; ideo nascimur ut agnoscamus factorem inundi ac nostri, Deuinj ideo agnoscimus ut colamus; ideo co- linuis ut iminortalitatem (beatain) pro laburum mercede capiamus, quoniam maxi mis laboribus cultus Dei constat; ideo prsemio immortalitatis afficimur, ut.... summo Patri ac Domino in perpetuum serviauius, et sirr.us sa- ternum Dei regnum. Hcec summa rerum est , hoc arca- num Dei, hoc mysterium mundi; a quo sunt alieni, qui sequentes pra;sentem voluptatem, terrestribus et fra- gilibus bonis se addixerunt, et animas, ad coelestia geni- tas, suavitatibus luortiferis, tamquara luto ccenove de- merserunt." \') FJBOFOSITIO III. In hac praeparatione, seu iu Dei cognitione et amore , consistit qnoqne beatitudo imperfecta Im.jiis vita3. B8. Prob. Beatitudo imperfecta est quaedam par- ticipatio beatitudinis perfecta; et quidam inchoata ejus possessio. ²) Atqui homo incumbens in cognitionem et amorem Dei jam aliquo modo prsegustat beatitudinem vitae futurse, qua? in perfecta cognitione et amore Dei consistit. Prscterea talis homo recta tendit ad beatitudi- nem futuram ; qui aütem per rectam viam incedit opta- tum terminum infallibiliter attingit, adeoque in via jam *>) lmtil. dit.* lib. VII , esp. 6. ) 1. 2. q. 3, a. 6.**

-ocr page 63-



		*CAP. I. DB ULT. FINE NATÜRjE HDMAN.** 55

		bonuin futurum inchoate possidet per certara spetn, qure qnodammodo presentia reddit bona futura. 59. Coroll. 1° Errant igitur, qui in bonis tempo- ralibus felicitatem hujus vitre collocant. Cum his om- nibus bonis, inquit Lessius, potest quis esse miser, et sine his potest quis esse beatus." \') Non est tarnen cur cum falso Mi/slicismo negemus bona temporalia, turn l\'oi\'l.im;r, tuin corporis, turn anima;, esse verabona,in quantum scil. media sunt in ordine ad finem ultitnum. Quo sensu S. Thomas cum l\'hilosopho ad beatitudinein hujus vitre requirit bonara dispositionera corporis, aliqua bona exteriora necnon societatem amicorum, non quasi de essentia beatitudinis existentia, sed quasi instrumen- taliter deservientia beatitudini, qure consistit iu opera tione virtutis." ²) Quod si bona ista ad finem ulthnum non conducant, inania sunt; quinimo maxima mala eva- dunt, si a summo Bono avertant. 2° Neque bonorum temporalium carenlia imperfectam hujus vil;r felicitatem tollen; potest, quum hujus vitre calamitates, qurecuraque sint, non obstent, quorainus homo Deum cognoscat et diligat, sibique reternam bea- titudinem proraereatur. Quinimo mala hujus vitre convertuntur in maxima bona, si animum a perituris bonis hujus revi ad reterna bona vitre futurre erigant.

		*») In 1. 2. cj. 2. \') I. 2. q. , a. 6 8; In Vlll Etkic. lect. I.**

-ocr page 64-



		56
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		Caput II. 13e arln huma.no .spectato Muouiicluni esiüe pliymeuiii. 60. Praenot. I. Cap. primo demonstravimus a) Deunt esse (inein absolute ultimum omnium creatura- rum, inprimis vero creatura rationalis; b) simul tarnen liuic creatura? beatiludinem tainquam finem ultiinum pro- prium a Oreatore esse pncfixam ; c) finein ultimum in hac vita mortali non obtineri, adeoque vitam pra>sentem esse viam ad ultimum lerminum. Ordo itaque postulat, ut dicamus "de aclibus humanis, quibus, veluti totidem gressibus homo viator ad ultimum terminum pergit. Istos autem actus pro seopo nostro sub duplici respectu con- siderabimus, scil. 1° secundum esse physicum (Cap. 11), 2° secundum esse morale (Cap. III). \') 11. Hoc Cap. de esse physico actuum humanorum trac- tantes, inquiremus 1° quid sil actus humanus. Quoniam vero voluntarium et liberum actuum humanorum ele- menta sunt, pro rei momento speciatim dicemus 2" de volunlario, et 3ⁿ de libero. Dein 4° agemus de impe- dimeniis ooluularii el liberi. ARTICULUS I. Quid sit actus humanus. 61. Praenot. Ut natura actus humani perspicia- tur, explicabimus lⁿ quomodo differal ab aclu hominis; \') Inter recentiores do actib. hum. bene scripserunt Walsli, l)c actib. hum. Dublin, 1S80; Raphiicl » S. Josojili, lnslitid. fnmlam. Tkeolog.mor. Alosti, 188 ; Ballerini, Opus thcolog. morale, Pmti 1889; Bouijuillon , Tkeolog, mor. fundam. 2u ed. Brugis, 1890.

-ocr page 65-



		f) 7
		CAP. II. DE ACTO HOM. SEC. ESSE PHVSICDM.


		2^U cjufP.nam sint ejus principia intrinseca; 3° qucenam sint ejus prsecipuiv parliliones; 4." qninam speciale/t actus turn rationis, turn volunlatu, in actu humano dislingui soleanl. 62. Actus liominis cl acfüs hunianus. Ac£js, ****** j«,^-<. >- qui au lioniino pioceuunt, daphcis generis simt; «iln , ,,, .* iiiinii\'iim dicuntiir actus hominis, alii vero actus humani. §u- ■,■ / u ,\'< (, ..-j, ■\'>, Porro actus humanus est actus, i\|iii procedit ab homi- lie in quantum homo est\',* dill\'ert autem homo a creaturis irrutionalibus in quantum suorutn actuum dominuê ent. llinc per actum humanum intelligimus omnem et solum actuin liherum. Et sane, solus actus liber est homini undequaque proprins; homo naniquc non agit formaliter ut homo, quando utitur facultatibus sibi propriisj id enim cuicumque agenti proprium est; sed formaliter ut homo agit, quando suis facultatibus utitur modo ope- randi si/A proprio, i. e. liberc. Creteri vero actus, qui ab homine quidem procedunt, sed sine lïbertate , dicuntur actus hominis. Ilinc non so- lum actus indeliberati appetitus sensiliui, sed et motus indeliberati intellectus et volunlalis inter actus hominis recenseri debent. \') 63. Principia intrinseca actus humani. Quo- niam vero libera voluntas fertur in bonum a ratione or- dinatum, tria simt actuum humauorum principia intrin- seca, 1° intellectus, a quo radicaliter , 2° voluntas, a qua substantialiter actus humani procedunt, 3° denique liberum arhitrium, per quod homo actuum suorum do- iiiiinis est. 64. Divisio actuum huinanorum. Actus huma- ^l) 1. 2. q. 1, a. 1.

-ocr page 66-



		58 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		ni potissimum distinguuntur : A. Elicili el imperati. Voluntas enim quamvis se habeat quodammodo ut causa ad omnes actus lm manos, non tarnen eodem modo se habet ad oranes. Quosdam enim actus ipsa elicit, in quantum est specialis polen- tia, sicut veile; quosdam vero imperat, ut est univer- salis motor virium anirase;" \') siquidein objectum volun- tatis est bonum universale. Actus elicili sunt illi, quorum voluntas est simul im- mediatum principium et subjectum; seu illi, qui imme- diate a voluntate procedunt et in ipsa consummantur. Isti autem actus redaci possunt vel ad amorem vel ad odium. Jam vero in actu amoris varii quodammodo gradus , tamquatn totidem actus partiales, distinguuntur, quales post S. Thomam ²) sex recenseri solent, scil. 1° sim- plex volilio seu velleitas, 2° intentio, 8° consensus, 4° eleclio, 5° usus, 6^Ufruilio. Primus, secundus et ul- timus sunt circa finem, reliqui circa media. Vide N. 68. Actus imperati sunt illi, quorum quidem principium tnovens est ipsa voluntas, sed principium elicilivum et subjectum sunt aliue potentiae raotse et applicatïe quoad exercitium a voluntate. Actus itaque imperati ex volun- talis imperio ponuntur ab aliis potentüs, sive internis, ut v. g. actus fidei, sive externis, ut v. g. locutio. Patet autem actum elicitum esse rationem cur actus imperatus habeatur, proindeque liunc ab illo pendere. <;."». Imperinm Yolnutatis distinguitur in despoticum et politicum. Imperium autem voluntatis

		\') In UI Sent. Dist. 27 , q. 3, a. 3, ad 4; 1. 2. q. 1, a. 1, ad 2. ) 1. 2. q. 8-q. 17.

-ocr page 67-



		CAP. II. DE ACTD HUM. SEC. E99E PHY9ICÜM. 59

		est volitio efficax, qua caeteras potentias ad suos pro- prios actus movet. Et (\|uidem hoc imperium est despo- deunt seu absolulum vel more polilicum seu non absoln- tum , prout ali:r potentiue vel nullam vel aliqualem sal- tem resistentiam voluntati opponere possunt. 66. IIrum imperium, despoticum an poli- ticnm, Tolnntas in diversas potentias exerceat. a) Despotice voluntas \\\\\\\\\\wy\\\\1 Mi, cum sibi ipsi non resistat; despotice quoque imper&t^virtuti motrici metn- brorum externorum, cum illa, nisi aliquod impedimen- tum obsit, ad nutum movere possit. b) Politice dumtaxat imperat intelleclui, phantasire , memoria et appetitui sensitivo; experientia siquidem con- stat facultates istas, quamvis voluntatis imperio obnoxite sint, ei tarnen resistere posse. c) Indirecte tantum potentiae vegetativce voluntatis im- perio subjacent; non enim est in hominis potestate v. g. non nutriri, cibo sumpto. Potest tarnen sumere vel non sumere cibum , et eatenus juvare vel impedire faculta- tem nutritivam. Indirecte tantum imperat sensibtts externh et sensui interim his respondenti; non enim pendet a voluntatis imperio videre vel non videre aliquod objectum, quando oculi sunt aperti. Attamen voluntas potest organa aver- tere , removere objecta ; et hac ratione il Ito operationes sunt voluntarise vel non voluntarise. \') 67. B. Actus interni et ea-terni. Actus imperati iterum sunt interni vel externi, prout in potentiis in- ternis consummantur, ut v. g. cogitatio; vel ad exter- nas potentias progrediuntur aut aliquo sensibili signo ») 1. 2. q. 17, a. 5-9.

-ocr page 68-



		on
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		man i festan tur, ut v. g. loculio. Hrrc divisio magni mo- menti est pro Jure canonico et civili, joxta illud : De in- ternis nou judicat pralor. Q <»8. Series et eouuexio actuuni suecialiuin , i\|iii in aetn hiiniano distingunntiir. Se.r actibus a voluntate eticÜis (N. 64) ex parte intellectus correspon- dent r/uinouc actus dirigenten, et unns ex parte poten- tiarum e.reculivamm. Omnium istorum nctuum naturam et eonnexionem hreviter indicabimus. Primus actus est simplex apprehensio, qua intellectus aliquod bonum apprehendit et voluntati proponit. Uanc appreliensionem repente sequitur simplex volitio in volun- tate, qua ipsa in bonum sibi propositum complacentia et amore quodain inclinatur, nulla adhuc mediorum ra- tione habita. Si tarnen volitio sit fortis, voluntas movet intellectum ad inquirendum, utrum illud bonum sit con- veniens adeptuque possibile. Hinc sequitur secundus ac- tus intellectus np. judicium, quo bonum ut conveniens et possibile voluntati exbibet. Ex hoc judicio in volun- tate exurgit inlentiu, qua jam vividius inclinat in bo- num ut per media assequibile. Intentioni voluntatis proxirae ir. intellectu connectitur actus tertius, np. con- silium seu consultatio circa media, cui in voluntate ite- rum respondet consensus seu approbatio mediorum. Vi hujus consensus intellectus, si illa media varia sint, neque omnia sim ui adhiberi possinl , rursus a volun- tate movetur ad discernenda media aptiora, et est quar- tus actus intellectus, qui dicitur judicium practicum seu discretivum mediorum. Quo judicio peracto, volun- tas unum medium pra; alio eligit. Vi hujus electionis intellectus intimat et denuntiat quid per cseteras poten-

-ocr page 69-



		CAP. II. DE ACrü HUM. SEC. ESSE PHYStCÜM. 61 tias peragendum sit, i. e. mediorum executionem. Iste quintus et ultimus actus intellectus dicitur imperium. Huic imperio respondet ex parte voluntatis usus aeti- vus, seu applicatio potentiarum executivarum ad assu- menda et exequenda media. Huic applicationi activse res- pondet ex parte potentiarum executivarum usus passi- vus, seu executio mediorum , quibus demum corapara- tur finis, cujus possessione fruitur voluntas, in bono possesso jucunde quiescens. \') Hi duodecim actus ad actum huraanum concurrunt, quando non praecipitanter, sed prudenter ponitur; atta- nii\'ii ab ipso pperante vix percipiuntur, quia admodum subito fiunt et sibi succedunt. ^a) ARTICULUS II. rj /#f. De voluntario. 69. Prsenot. I. Voluntarium latiori sensu accep- tum definiri potest: IHud, cujus principium est ab intrin- seco cum cognitione finis. ³) Jam vero cognitio finis du- plex est, una imperfecta seu materialis, qua; etiam bru- tis competit, altera perfecta seu formalis, quae naturae intellectuali propria est (N. 8). Pro hac duplici cogni- tione Scholastici distinguebant duplex voluntarium, u- num imperfectum, quod et ipsis brutis attribuebant, al- terum perfectum , quod attribuebant soli naturse ratio- nali. Ut autem omnis sequivocatio tollatur, illud volun- tarium imperfectum et improprie dictum Scholasticorum \') 1. 2. q. 817, coll. q. 25, a. 2; Suarei, De volunt. Disp. 710. ) Conf. Billuart, De tciib. hum.* Diss. III, iuitio; Siguoriello, Ethica gen _ cap. 2, artic. 4. "\') 1. 2. q. 6, a. I. 5

-ocr page 70-



		f,2
		PARS I. ETHICA GENERAM9.


		rum recentioribus Moralistis vocamus sponlaneum, et il- lud solum voluntarium dicimus, quod ex formali seu in- tellectuali cognitione procedit. II. Circa hoc voluntarium proprie dictum quaeritur 1° quid sit; 2° quomodo dividalur; 3° qucenam sint re- quisita specialim pro volunlario indirecto. § I. I «\|nlil git volnntnrinm. 70. Definitio voluntarii. Mud, quod procedit ab appelitu ralionali ex intellectuali cognitione finis. Explicatur defluitio. Dicitur 1° Mud, quod proce- dit; i. e. actio vel ouiissio , vel etiam alterutrius effec- tus, immediate vel saltem mediate originem habens ab appetitu seu principio intriuseco , tamquam a causa. Hinc voluntarium differt a volilo, quod est quidam voluntatis objectum, non vero semper voluntatis ejfectus. Pluvia est agiïcolis volita, non voluntaria. Dicitur 2^u ab appetitu; quo voluntarium differt a violento, quod est a principio extrinseco, contranitente voluntate. Dicitur 3° ex intel- lectuali cognitione Jinis; pro voluntario requiritur cogni- tio , et quidem cognitio intellectualis, ita ut non suf- ficiat cognitio materialis seu sensitiva. Hinc voluntarium differt a) a motu nalurali, qualis est v. g. actus vegeta- tivus ; motus namque naturalis , quamvis sit ab intriu- seco , procedit tarnen absque ulla cognitione. Differt b) a spontaneo, quod est a principio intrinseco et quidem cum cognitione; sed illa cognitio non est nisi materia- lis seu sensitiva. Non voluntarius , sed spontaneus est motus appetitus sensitivi, v. g. subita ira, qui deli- berationem rationis antecedit.

-ocr page 71-



		OAP. II. DE AOTU HOM. SEC. E8SE PHYSICÜM. 63 Pro voluntario tarnen non requiritur cognitio aciualis, sed sulficit cognitio prseterita seu virtualis, qua agens in causa apprehendit effectura, de quo jam hic et nunc inmiine cogitat. 71.- Coroll.-Cum pro voluntario requiratur prse- via cognitio, voluntarium eatenus se porrigit, quatenus se extendit illa prsevia scientia. Ut ergo aliqua actio dicatur tota voluntaria, necesse est, ut cognoscatur se- cundura oinnes sui partes et circumstantias; quarum ali- qua si ignoretur, actio non dicitur voluntaria quoad il- lam circumstantiam ignoratam." \') Quare si fureris rem, quam invincibiliter ignoras esse sa< ram ,/urlum quidem tibi voluntarium est, non vero sacrilegium. 72. <{uid sil inyoluntarium. Voluntario oppo- nitur involuntarium, quod iterum accipitur negative vel contrarie. Negative acceptum idem sonat ac non volunta- rium , et denotat illud, quod non pendet a voluntate. Contrarie sumptura, seu pro involuntario strictiori sen- su, denotat illud, quod non solum non pendet a vo- luntate , sed praterea ejus inclinationi adversatur. Hoc modo mors inimici, optata quidem , sed ex inculpabili errore venatoris secuta, illi venatori non voluntaria est. Mors prolis ex inculpabili negligentia matris causata, matri involuntaria est. -) Promiscue tarnen illa vocabu- la ab auctoribus adhibentur.

		*\') S. Alphons. lib. 2, VIII. ) D« nalo, q. 3, a. 8.**

-ocr page 72-



		64
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		§ II. Qiiotuplex volunlarlum distlnguatur. 73. Divisiones voluutarii. Voluntariura potis- simuin distinguitur : A. Liberum et necessarium. Liberum est quod a volnn- tate procedit cuin indifferentia. Porro indifferentia est illa voluntatis proprietas, qua, positis omnibus ad agen- dum requisitis, ipsa potest agere vel non agere. Actus liber est amor Dei in viatore. Necessarium est, quod procedit a voluntate deterrai- nata ad unum, sine potentia ad oppositum. Amor feli- citatis est actus necessarius. $ Perfectum et imperfectum. Perfectum est, quod fit ex plena cognitione intellectus et perfecto consensu vo- luntatis. Imperfectum est, quod fit ex cognitione semiplena vel cum consensu itnperfecto. Consensus tarnen ne reputetur imperfectus ex eo, quod etiam in contrariam partem sol- licitatur voluntas , ejusque quamdam velleitatem conci- pit; lia:c enim perfectum consensum non tollunt; sed consensus intelligatur imperfectus ex eo, quod non ad- fuit vera determinatio voluntatis. Voluntarium imperfec- tum frequenter occurrit in casibus repentinis, in sestu passionis, in semi-vigilia, etc. C. Explicitum et implicitum. Explicüum est illud, quo volumus aliquid in se distincte cognitum et cogitatum. Ex- plicite diligo inimicum, si actum amoriserga ipsum eliciam. Implicitum est illud, quod voluntas amplectitur in ali- quo generali volito. Implicite diligo inimicum, si actum amoris eliciam erga omnes homines.

-ocr page 73-



		OAP. II. DB ACT0 HUM. SEC. ESSH PHYSICÜM. 66 D. Simpliciter et secundnm quid. Simpliciter est illud, quod volunlas amplectitur quidem, sed cum quadam re- pugnantia. Hsec tarnen repugnantia, ut sub 8 animad- vertimus, nou tollit consensuin perfectum. Hjxemplum hujus voluntarii habes in navarcha projiciente pretiosas merces, nc navis submergatur. Secundnm quid habetur, quando voluntas negat con- sensura alicui rei, in quani tarnen actualiter inclinatur. In exemplo posito mercium conservatio est tantum vo- luntaria secundum quid, sed involuntaria simpliciter. Alii li.-inc: voluntarii distinctionem aliter exponunt, ut vide apud S. Alphonsum, lib. 2, IX. \') E. Absolulum et relativum. Absolulum seu efficax est illud, quod explicite vel iraplicite continet revocationem volitionis oppositie propter ignorantiam, oblivionem etc. simul occurrentis. Relativa seu inefficaa- dicitur volitio hoc modo revocata. Si roluntates contrariaj sint simul, tune prsevalet pra- dominans, seu illa, qusc eligeretur, utriusque cognita simultanea impossibilitate. Quare si quis iniret matrimo- iii(iin intendens illud esse solubile, tali animo, quod non contraheret, si matrimonii indissolubilitas ipsi nota esset, tune matrimonium esset invalidum. ²) Si vero una voluntas succedat alteri, pncvalet poste- rior, nisi tarnen prior saltem virtualiter omnem contra- riam voluntatem subsequentem revocaverit; hoc enim in casu prarvaleret prior, nisi expresse revocetur. Unde si sacerdos postquam alicui applicavit Sacrificium crastinum, hujus tarnen applicationis immemor cras alteri applicet, prior applicatio prsevalet, si fuerit omnino absoluta, ita ut ») Conf. Booquillon, N. 320. \') S. Alphons. lib. 6, N. 24.

-ocr page 74-



		66 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		ex tniio preeferretur cuilibet applicationi ex oblivione prioris faciendae. Si vero utraque voluntas foret aequa- lis, prsevaleret applicatio posterior. \') F. Posüivum et negalivum. Poritivum est, quod pro- cedit a voluntate positive operante, ut v. g. lectio. Negalivum est, quod est a voluntate non operante, quatenus nempe voluntas agere omittit, cum tarnen agere postit. Hoc modo Sacri omissio voluntaria est ei, qui Sacro interesse potest. Dicitur: cum (amen agere possit; pro voluntario enitn requiritur, ut aliquo modo a vo- luntate, tamquam a causa pendeat (N. 70). Hinc externa Sacri omissio non est voluntaria impio moribundo; po- test tarnen ipsi esse volita. G. Actuale, virluale, habituale et inlerpretalivnm. Ac- tuale est, quod hic et nunc elicitur vel imperatur a vo- luntate ; talis est actus contritionis, quem peccator hic et nunc elicit. Virluale est, quod procedit a voluntate vi actus prm- teriti quidem, sed non revocati et inHuere moraliter per- gentis; talis est absolutio data a confessario distracto. Habituale est, quod olim pro futuro actualiter fuit volitum, nee postea fuit revocatum, sed nunc nullo mo- do in actum influit. Hoc modo voluntaria est susceptio Baptismi in moribundo sensibus deslituto, qui olim eli- cuit Baptismi desiderium, quod tarnen hic et nunc nul- latenus in actum influit. Voluntarium virtuale et habituale igitur in eo conve- nivnl, quod utrique prsecessit volitio actualis et quidem non retractata; in eo autem differunt, quod in virtuali etiamnum illa volitio influit, non vero in habituali. ) De Lugo, De Sacratn.* Disp. 8, s. 8.

-ocr page 75-



		CAP. II. DE ACTÜ HUM. SEC. ESSE PHYSICUM. 67 Interpretalivum est, quod voluntas nee actu , nee vir- tute vult vel voluit, sed tarnen vellet vel prcesumitur veile, si de eo cogitaretur vel cogitari posset. Hoc mo- do voluntaria est susceptio TCxtremse Ifnctionis in infir- mo, qui christiane vixit et subito sensibus destituitur, quin iiii<\|ii.-im illius Sacramenti suscipiendi desiderium elicuerit; item consensus superioris absentis, quem ra- tionabiliter pra3sumit subditus. Nonnulli Auctores voluntarium interpretalivum vocant habitnale , et voluntarium in causa dicunt inlerpretati- vum, et voluntarium virtuale habiluale. H. Expressum et tacitum. Expressum est, quod verbis aut aliis signis consensum significantibus expritnitur. Tacitum est, quod, absque tali signo, ex aliquo facto vel facti omissione, pensatis circurastantiis, satis adesse colligitur. Hinc regula juris 43 in 6°: qui tacet con- sentire videtur." Gum tarnen taciturnitas per se neque consensum ne- que dissensum significet juxta regulam juris 44: Is, qui tacet, non fatetur, sed nee utique negare videtur," hinc Auctores proponunt nonnullas regulas: Tacens con- sentire censetur: a) quoties agitur de ejus commodo; b) quando contradicere poterat et debebat; c) si quis ex duobus objectis unuin neget, alterum tacendo fateri videatur; d) ex dispositione juris. Nihilominus, cum haec omnia vera tantum sint secnndum prasumptionem, fieri potest circumstantias esse tales, ut huio prcesuraptioni nullus locus sit. I. Direclum seu in se, et indirectum seu in causa. Directum est illud, quod in se ipso a voluntate inten- ditur. Directe voluntarium est homicidium tum domino,

-ocr page 76-



		68
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		qui homicidium imperat, liiiu famulo, qui ex mandato illud exequitur. Pro voluntario directo non requiritur, ut aliquid ap- petatur propler se seu tamquam fnis; nain aliquid po- test vere in se iutendi, etsi non inteadatur propler se, sed ut medium in ordine ad aliquem finein. Labor mer- cedis gratia susceptus est directe voluiitarius. Indirectum est illud, quod procedit a voluntate non ut in se volitum seu intentum , sed in alio, cum quo connectitur. Blasphemia in ebrietate perfecta prolata sa> pe indirecte voluntaria est. \') Hbbc quidem de voluntario ejusque divisionibus suftï- ciant, nisi quod uberiori explicatione indiget volunla- rium indirectum. § III. De requlaitls pro voluntario indlreGlo. 74. Prsenot. Ut conditiones pro voluntario in- directo requisitse, necnon postea tradenda de imputabi- litate rite intelligantur, qucedam de causa efficiënte hic notanda sunt. 75. Causa efficiens dicitur causa illa, qua sua vir-

		\') Multi Auctores, magis attendentes ad ordincm e.reculiunis, quam ad or- dinein inlentionia, per voluutarium in causa intelligunt illud omnc, quod est effectu» alicujus causa), sive fuerit directe seu in ac a voluntate Intentuiii, sive solummodo prawieitm. Uinc juxta istos Auctores voluntarium in causa potest iterum esse vel directe vel indirecte voluntarium. Unde si fur ineen, derit domum ea intentione, ut comburantur habitatores, homicidium ent di- rede voluntarium in causa; si vero non ex tali intentione, sed propteraliam quamdam rationem hoc facinus commiserit, prievidens mortem habitatorum, homicidium erit indirecte voluntarium in causa.

-ocr page 77-



		CAP. II. DE ACTU HUM. SEC. ESSE PHYSICUM. 69 tule aliquem effectnm producit. Hsec causa multipliciter distinguitur : A. Phyxica et moralis. Prior in f! umi inateriali sen phy- sico effectum producit; altera vero aliam causam libe- ram efficaciter movet ad effectum physice producendum. Servus, ex uiandato doiuini hominem occidens, causa physica, doininus causa moralis istius Itomicidii est. 13. lmmediata et mediata. Prior effectum producit nulla alia causa interveniente; altera effectum non producit nisi alia causa interposita. In exemplo servus est causa immediata , dominus causa mediata homicidü. Causa moralis semper est mediata; causa physica turn mediata turn immediata esse potest. C. Proxima et remota. Prior necessariam vel saltem ordinariam cum effectu connexionem habet. Posterior in effectum non inlluit notabiliter; vel est ea, ex qua effec- tus non sequitur ut plurimutn. Frequentare popinas uni, np. hibulo , proxiina, alteri remota ebrietatis causa est. Noniiulli Auctores, ut v. g. Sanseverino, Onlol. cap. 9 , art. 8 , causam immediatam vocant proximam , et me- dialam dicunt remolam. Juxta explicationem a nobis da- tam , ipsa causa mediata potest esse causa proxima. D. Causa per se et per accidens. Prior per se, seu ex natura sua ordinatur ad effectum producendum. Potus excessivus est causa per se ebrietatis; lectio obsccena est causa per se motuum carnalium. Altera ex natura sua ad illum effectum non ordinatur, sed aliquando, acceden- te nempe aliqua circumstantia, talem effectum producit. Sic ebrietas, accedente rixa, potest causare homicidium. Causa per accidens aliquo modo convenit cum occa-

-ocr page 78-



		70 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		sione, quae est id, ad cujus prasenliam aliquid fit; si janua nocte non claudatnr , datur occasio furandi. Causa per accidens aliquo modo etiam convenit cum condüione sine qua non, quae est remoüo impedimenti obsisteniis productioni effectus; sic libertas est conditio sine qua non moralitatis; bona dispositio subjecti e>t conditio sine qua non gratiaa Sacrainentoruin. Hisce praenotatis, quseritur quanam requiranlur, ut effectus non intentus sit volunlarins ponenli camam. Pro responso sint duac propositiones. FROPOSITIO I. Ut effectus secutus ex causa per se indirecte voluntarius sit, requiruntur, sed etiam suf- flciunt causa voluntaria et suf\'flciens praevisio effectus. 76. Prol), pars I. Requiruntur causa voluntaria el sufficiens pravisio effectus. Requirilur 1° causa voluntaria, seu ut agens potue- rit non ponere causam. Si ciiiin a voluntate agentis non pendeat causa, a fortiori non pendebit effectus. Hinc blas- phemia, ex perfecta ebrietate secuta, nequit esse volun- taria , nisi et ipsa ebrietas voluntaria sit. Requirilur 2° sufficiens prcevisio , seu ut agens effec- tuin sallem in confuso praeviderit. Nihil eniin volunta- rium est, nisi procedat ex prtevia cognitione intellectus. Hinc ebrietas non est voluntaria, si quis inebrietur ex potu , cujus vim inebrietivam invincibiliter ignorabat. Quodsi nonnulli Auctores docent sufficere, ut effec- tus potuerit et debueril pravideri, hoc admitti nequit eo

-ocr page 79-



		CAP. II. DE ACTÜ HUV. SEC. ES9E PHYSICIJM. 71 sensu, quasi nulla sallem confusa cognitio requireretur. Etenim effectus nullo modo prasvideri potesl, si de facto nullo modo saltem in confuso pnevideatur, aut si de ef- fectu nulla menti incidat suspicio , vel aliqua cogitatio de obligatione advertendi; verbo : si non adsit volunta- rius advertentise neglectus; nam prima idea alicujus rei non est in potestate hominis. Prol», pars II. Sufficiunt causa volunlaria el suffi- ciënt prcevisio effectus. Etenim talis eft\'ectus per se cen- setur constituere unum , et ad eaindem speciem perti- nere cum sua causa. Et hoc sensu habet veriun, quod dici solet, qtti vult anlecedens veile etiam comequens, sufficienti cognitione supposita." \') ■ PHOPOS1TIO II. Ut effectus secutus ex causa per accidens in- directe voluntarius sii , praeter causam volun- tariam et sufflcientem praevisionem (Prop. priec) requiritur, sed etiam sufficit obligatio vitandi causam, ne sequatur effectus ille. 77. Prob. pars I. liequiritur \'obligatio vitandi causam etc. Etenim, il la obligatione deficiënte, si quis v. g. habeat justam rationem se babendi permissive, ef- fectus ille nee physice nee moraliter a voluutate proce- dit. Et quidein a) non physice; cum enim causa per ac- cidens ad effectum illum non ordinetur ex natura sua, hinc ille , qui talem causam ponit, non physice in ta- lera effectum influit; sed talis effectus physice procedit a suis propriis causis. Ita v. g. exactio usurte physice ^J) Suarez, *De voluntario* , Disp. 1, s. 4, N. 8.

-ocr page 80-



		n
		PARS I. ETBICA GENERALIS.


		non procedit a petilione pauperis, sed a judaica volun- tair, ipsius usurarii; submersio navis, oinissionem sUC- cursus subsequens, physice causatur a tempestate. Kt quidem b) non tnoraliler; etenim , illa obligatione seclu- sa, nihil est in quo fundetur causalitas moralis. \') ilinc a voluntate pauperis neque physice, neque moraliter, adeoque nullatenus procedit exactio usuraritt , s-i ex ne- cessitate inutuum petat ab usurario, quia ob necessita- ti\'iii , in qua versatur , non tenetur impedire peccatum usurarii. Frob. pars II. Sufficil obligatio vilandi causam etc. Etenim in casu ratione prcecepii, illa causa, et effectus ex illa secutus. quamvis physice tantum per accidens con- nectantur, nee unum sit causa alterius; tarnen tnorali- ler censentur habere rationem unius objecti disconvenien- tis seu evitandi a voluntate; et ideo voluntas unius cen- setur virtualis voluntas alterius." -) Hinc submersio navis in tempestate est voluntaria gn- bernatori negligenti dirigere navem sibi commissam. Attamen , ut Suarex observat, non surricit obligatio qualiscumque , sed requiritur, ut agens teneatur illam causam vitare vo tilulo , ne sequatur effectus Me, i. e. ob connexionem cum effectu illo. Unde si quis violet praeceptum jejunii et inde patialur pollutionem noctur- nam, pollutio non censebitur ideo voluntaria, cum ob- ligatio jejunii non eo titulo, vitandi scil. pollutionem, sit imposita. Ad aliud igitur praeceptum in casu recur- rendum erit ad stabiliendam rationem voluntarii vel in- voluntarii. *\') Suarei, 1. c. N. 9. ■) Suarez, 1. c.; LesMus, De voluntario, art. 3,*

-ocr page 81-



		CAP. II. DE .VCTIT HUM. SEC. ESSE PHY8ICUH. 73 ARTICULUS III. De libero. 78. Praenot. I. Libertas generatim importat iiu- raunitatem a vincnlo vel impedimento. Hoc sensu dici- tur libertas a servitute seu conditionis ; libertas a vin- culo legis seu moralis; libertas a peccato seu pratia ; libertas a miseriis seu gloria ; libertas physica , de qua hic sermo erit. II. Porro de hac libertate physica hic tria quseruntur: 1° quid sil; 2^U utrum existat; 3° quanam sil ejus exlensio. § I- «\|niil slt llbertaa phyalra. 79. Libertas pliysica. Hsec libertas est ea volun- tatis proprietas, pur quam ipsa in suis actibus immunis est a nccessitate turn ewterna (libertas a coaclione), tum interna (libertas a necessitale). Haec itaque libertas a ne- cessitale excludit quamcumque vim turn extemam, turn internam , ita ut voluntas sit doraina suorum actuum. Vocari solet libertas arbitrii, liberum arbitrium, liber- tas indifferenlia. 80. Radix libertatis physic». Quoniam liber- tas dos propria est ipsius voluntatis, ideo ex eodem fon- te dimanat, ex quo ipsa voluntas. Est autem voluntas inclinatio consequens formam inlelleclualem; unde et ip- sa libertas a forma intellectuali oriatur oportet. Radix libertatis est voluntas sicut subjeclum j sed sicut causa est ratio : ex hoc enim voluntas libere potest ad diversa fer-

-ocr page 82-



		74 PARS I. ETHICA. GENERAM9.

		ri, quia ratio potest habere diversas conceptiones boni." \') Prima radix est universalilas intellecius. Haec enim ef- ficit, ut intellectus plura, suani quoque operationem reflexione agnoscere possit; ex quo consequitur ejus ju- dicium non esse ad unutn determinatum; judicium quip- pe ad unum determinatum indifferentie voluntatis, adeo- que et liberse electioni penitus obstat. ²) Altera radix est aptitudo voluntatis ad honum univer- sale. risee enim efficit, ut nullum bonuin particulare vo- luntatem explere possit; ex quo consequitur voluntatem super omnia bona particularia eminere , a nullo bono- riim particularium necessario trahi, sed unumquodque eorum prosequi vel rejicere posse. ³) 81. Deflnitio libertatis. Libertas a necessilate definiri potest: Indifferenlia activa agenlis, qua, posilis omnibus ad agendum requisitis, potest agere vel non agere. Explicatur deflnitio. Dicitur 1° indifferenlia , qua excluditur voluntatis deterininalio ad unum. Dicitur 2° in- differenlia activa; duplex quippe est distinguenda indif- ferentia, una passiva, altera activa. Indifferentia passiva est capacitas plura recipiendi, quo modo cera v. g. est passive indifferens ad diversas figuras recipiendas. Indif- ferentia activa est capacitas plura agendi. Porro ad li- bertatem requiri indifferentiam activam extra controver- siam est. Dicitur 3° posilis omnibus ad agendum requi- sitis ; si enim istorum requisitorum quidpiam desit, o- missio actus non libertati, sed impotentie? tribuenda erit. Dicitur 4° potest agere vel non agere; si enim, omnibus

		») 1. 2. q. 17, a. 1, ad 2. >) 1. q. 82, a. 2, ad 2; e. Oent. lib. 8, cap. 48. ) 1. c.

-ocr page 83-



		CAP. II. DE ACTÜ HUM. SEC. ESSE PHÏSICÜM. 75

		praerequisitis positis , agens ab actu abstinere nequeat, actus non liber, sed necessarius est. \') 82. Libertas est triplex. Ipsa au tem indiffe- rentia vel est circa aclum , quatenus voluntas potest agere vel non agere. Vel est circa objeclum , quatenus voluntas potest veile hoc vel ejus oppositum vel quid- piam aliud. Hinc ipsa libertas distinguitur in liberta- tem conlradictionis, contrarietatis et specificationis. Libertas conlradictionis seu exercitii consistit in eo , quod voluntas potest elicere vel non elicere aliquem ac- tum , v. g. amare vel non amare Deura. Libertas contrarietatis importat quod voluntas possit veile aliquod objectum vel ejus oppositum, v. g. bonum et malutn niorale. IAbertas specificationis in eo est, quod voluntas po- test veile hoc vel quid aliud . v. g. studium vel deam- bulationem. ²) 83. Indifferentia contradictionis ad liberta- tein sufflcit. Ad dominium enim actuum satis est, quod voluntas actuin ponere vel ab actu abstinere possit. In- differentia. vero ad bonum et malutn morale, seu facultas peccandi , nedum ad libertatis naturam pertineat, mag- num ejus vitium est, simul tarnen ejus signum, sicut regritudo est signum vitüe. Hinc libertas merito dicitur vis electiva mediornm, servato ordine finis. ²)

		\') Suaret, Proleg. ad Trad. dt Gralia. \') De veril. q. 22, a. B. ³) De verit. q. 22, a. 6; 1. q. 62, a. 8, ad 3. Vide Leon. XIII Encycl. Libertas, 20 Junii 1888, f I.ilertas itaque.

-ocr page 84-



		76 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		§ IL I duin homo libertair pnedltiiM «il. 84. Errores. Libertatis adversarii ad duplicem classem revocari possunt : Prima classis complectitur Pseudo-theologos. Ut non nominemus antiquiores, Reformatores s;ec. XVI, et Jan- sen istse contendunt per peccatum originale penitus ex- stinctam esse libertatem pritnitivam. Contra istos haereti- cos Fides docet libertatem a necessitate in statu natura; lapsae , Heet viribus attenuatam et inclinatam , nequa- quam tarnen esse exstinctara. Conf. S. Theologiam. Altera classis complectitur Pseudo-philosophos. Prseter Fatalistas proprie dictos, libertatem negant Materialist», Pantheistae, Positivistse et Darwinistse. Inter nostra- tes Determinismum profitentur Scholten , \') Van der Wijck, \'²) et increduli passim. Imo ipse Cartesius et Leibnizius genuinam libertatis notionem adulterarunt, docentes voluntatem determinari per molivum prtevalens, et necessario adhterere majori bono apprehenso. ³) PROPOSITIO. Homo in prwsenti vita libertate indifferentiin \|ir:i\'ililiis est. 85. Prob. I. Ex ipsa natura inlellectus el volun- talis. Appetitus vitalis , inquit Suaren , sequitur cog- nitionom , et ideo perfectiorem cognitionem comitatur per- \') Ve vrije wU. \') Zielkunde. - ³) Stockl, I, § 57; Meijer, N. 109; Cathrein , I, pag. 24.

-ocr page 85-



		CAP. II. DE ACTD HÜM. SEC. ESSE PHYSICUM. t7 fectior appetitus; ergo et cognitionera universalem et suo modo indiffereatem sequitur etiam appetitus universalis et indifferens. Cognitio autem intellectualis ita est uni- versalis et perfecta , ut propriam rationem finis et rae- diorum percipiat, et in unoquoque expendere possit quid habeat bonitatis vel raalitise , utilitatis aut incommodi; item quod medium sit necessarium ad finem, quod vero indifferens, eo quod alia adhiberi possint. Ergo appeti- tus, qui liane cognitionem sequitur, habet liane indiffe- rentiam seu perfectam potestatem in appetendo, ut nou orane bonum aut omne medium necessario appetat, sed unumquodque juxta rationem boni in eo judicatam." \') Prol). II. Ex leslimonio vonscienlm. Intima experien- tia constat a) nos, ubi aliquem actum posiluri sumus, nobiscum consultare, hinc inde ponderare motiva, et quaecumque motiva ad actum irapellant, nosmetipsos ad actum determinare ita, ut omissio actus in nostra po- testate sit; imo nos persajpe meliora videre et probare et nihilominus deteriora sequi ; b) nos, ubi aliquem ac- tum, sive bonum sive malum, pomimus, a conscientia morali laudari vel culpari tamquam verum illius actus dominum; c) nos distinguere inter actum necessarium et liberum, v. g. inter famem et raanducationem , inter subitum irse motum et deliberatam vindictam. Atqui con- scientia psychologica est certum criterium veritatis. Ergo. Prob. III. Ex consensu generia humani. a) Omnes po- puli habent morales notiones boni et mali, justi et in- justi, meriti et demeriti, juris et officii. -) Atqui istius- \') Metapk. Disp. 19, s. 2, N. 18; Couf. 1. 2. q. 17, a. 1, ad 2; e. Otnt. lib. 2, cap. 48; De na/a, q. 6. ) Vide Cathrein, Anhang,* pag. 449. 6

-ocr page 86-



		7S
		PARS I. KT11ICA GENERALIS.


		modi notiones important conscientiam liberi arbitrii. b) Omnes populi utuntur hortationibus, legibus, prte- miis, poenis. Atqui haec ouinia sunt inutilia prorsus, et absona, si homo non est actuuin suorum dominus. c) Irao adeo anima; humanae infixa est illa persuasio, ut ipsi libertatis impugnatores in vita quotidiana indubitanter admittant, quod in cathedris praefracte negant, juxta il- lud Poetse: Naturam expellas furca, tarnen usque re- curret." Et sane, ipsi adversarii ineunt contractus , in periculis sunt solliciti, incandescunt contra injurias, lau- dant et vituperant aliorum facinora etc. Hsec autem sup- ponunt libertatem humanam. \') Atqui universalis ille consensus et persuasio, cui nee ipsi adversarii in vita practica se subducere potuerunt, quamque, ut S. Augustinus ait, cantant et in montibus pastores, et in theatris poetse, et indocti in circulis,et docti in bibliothecis, et magistri in scholis, et antisti- tes in sacris locis, et in orbe lerrarum genus humanum," ²) universalis illa, inquam, persuasio certum veritatis cri- terium est. Etenim persuasio ista natura; vox est, ut pa- tel turn ex ejus universalitate, tuin ex eo quod funda- tur in factis psychologicis evidenter perceptis (Conf. Prob. II). Ergo. Profo. IV. Ex absnrdis consectariis sententie? opposita. Juxta Deterministas omnes actus humani determinantur legibus necessitantibus. Atqui, hoc admisso, a) corruit

		\') Lepide Bergier: ■ Vous dites que tout ce que je fais est nécessaire , que rieii de tout cela n\'est en mon pouvoir. Vonlez-vous gager un écu que dans une heure je m\'asseierai ? Si je ue suis pas maitre de moi incme, Ie pari est égal: il y a des chances pour moi, il y en a pour vous. duel fataliste voudra accepter Ie pariP qu\'il soit bien sur que je lui ferai perdre sou ar- gent." \') Lib. J)e duab. anim. cap. XI.

-ocr page 87-



		CAP. II. DK AOTÜ HUM. SBC. ESSE PHYSICUM. 79 ordo moralis; si enim ex necessitate facimus , quidquid facimus, omne discrimen inter virtutem et vitium, om- nis obligatio moralis, omnis responsabililas evanescit. b) Ipse Deus, utpote istarum legum auctor, per nefan- dam blasphemiam causa statuitur omnium scelerum. c) Via sternitur ad Pantheismum; si enim vis liberi ar- bitrii nihil est, sed ipse Deus oinnia bona, imo etiam omnia mala in homine operatur, \') liumanae personali- tatis exstinctio , Nurainisque cum humanitate confusio non amplius longe distant. Ergo. 86. Nota pro solvendis difflcultatibns. 1° Perperam Deterministse actum liberum confundunt cum actu sine ratione sufficiënte posito. ²) Etenim non sine ratione sufficiënte ad bona particularia appetenda se movet libera voluntas. Siquidem naturaliter inclinata ad bonuui universaliler acceptum, sub generali illa boni ap- petitione se movet ad eligenda bona particularia/wouter bonitatem, quse in il lis ab intellectu apprehenditur et ipsi proponitur. Porro illa bonitas voluntati sufficienlem agendi rationem suppeditat; ipsa tarnen bonitatis deficien- tia, qua? omnibus bonis particularibus inhajret, liberta- tem servat. Hinc voluntas humana non quidem sine ra- tione sufficiënte et tarnen sine ratione nêcessiiante eligit bona particularia. 2° Juxta recentiores Deterministas libertas humana conciliari nequit cum lege physica, secundum quam summa virium mechauicarum vivarum, seu energia acliia- lis, »\'/ tumma virium potentialium in mundo semper con- \') Ha docuit Luthems, /\'< srrro arbitr. cap. 150, et Calvinus, Inslit. Relig. Ckriil. lib. 1, cap. 17 et 18. \') Ha Schuiten, De vrije wil, et recentiores Deterministee passim.

-ocr page 88-



		80
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		stang est; etenim illa energia augeretur in hypothesi ali- cujas facultatis spiritualis liberae extra sphaeram istarum viriuiii positae. Resp. Admissa etiatn prefatie legis existentia quoad vires materiales sibi relictas, nequaquam inde oppetitur libertas humana. Etenim voiuntas humana nullam vim mechanicam producit, sed vires mechanicus, qua: vim locomotivam constituunt, immanente volitione ad actum applicat. Hinc nullum virium mechanicarum augmentum ex volitione libera hominis. \') 3° Objiciunt Statislicam criminalem, secundum quain determinata crimina , certis circumstantiis positis , con- stanti uniformitate inter homines occurrunt. Resp. Dato, non concesso, tabellas statisticas esse om- nino veras et completas, ²) objécta uniformitas nihil of- ficit libertati humanse. Causas plurimas , turn internas, turn extemas , puta passiunes, habitus acquisitos, edu- cationem, consuetudinem socialem et alia id genus vo- luntatem in unam partem vehementer inclinare nemo du- bitat. Hinc optime declarari potest qusedam uniformi- tas , quin negetur libertas. ³) Diximus : causas plurimas voluntatem inclinare; nul- lam enim voluntati necessitalem inferunt; nam, qusecuin- que sint rerum adjuncta, quorum influxui homo obno- xius est, nullum bonum particulare se tamquam bonum undequaque perfectum santé menli obtrudere et indiffe- reutiaiu judicii tollere potest. \') Vide Revue catliolique, LIV et LV, Le Üe\'terminiime méeanique el le libre arbilre. ) Vide Stimmen aus Maria-Laaeh, XXII, pag. 345. \')* Quioimo Statisticam criminalem libertati liumanu.- potius favere ostendit Cathrein, I, pag. 30.

-ocr page 89-



		CAP. II. DE ACTU HUM. SEC. ESSE PHYSICUH. 81 Quoad alias difficultates vide Psi/cholog. et Theolog. natur. k UI. <\|iMiiiiiiM -il extennio llberlalls Immuun-. 87. I. Circa bonum injinilum seu Deum intuitive in altera vila cognituin voluntas necessitatur tuin quoad specijicationem, tuin quoad exereitium. Ratio est, quia neque in ipso objeclo , neque in ipso adv, amoris ulla mali ratio apprehendi potent. II. Circa bonum in commvni necnon beatitudinem seu felicilatem et media, quae ab intellectu clare apprehen- duntur ut necesxario nexu ciiin felicitate conjuncta, vo> luntas necessitatur quoad specificalionem, non vero quoad exercitium. llatio prioris est, quia bonum in communi est aihuquatiini objectum voluntatis; in beatitudine vero nulla ratio mali iuvenitur. Ratio posterioris est, quia potest aliquis nou cogitare de quocumque objecto, et per consequens neque actu illud veile. Prseterea in ipsa appelilione beatitudinis aliquaui rationem mali vel incom- modi considerari posse extra dubium est. III. Circa bonum injinilum seu Deum homo in hac vila undequaque liber est. Quamvis Deus , inquit Caje- tanus, sit in se majus et eminentius universale bonum, quam beatitudo in communi, tarnen non est evidens et apparens nobis sub tali ratione, sicut beatitudo." \') Hinc judicium , quo ratio decernit Deum amandum esse, fit cum iïuiitierentia.

		») In 1. q. 82, ». ?.

-ocr page 90-



		82
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		IV. Circa omnia bona Jinila particularia homo viator plane liber est. Bona enim ista non sunt beatitudo seu felicitas ij>s;i. neque sunt media cum beatitudine neces- sario connexa, vel saltem ut talia ab intellectu non clare apprehenduntur. \') 88. Coroll. Gum itaque in praesenti vita volun- tas humana in omnibus, qua? ad finem ultimum ordi- uantur, seu quoad omnia bona particularia, plena liber- tate gaudeat, hinc supervacaneum prorsus est separatim tractare de voluntario et de libero. Actus enim vel non est perfecte voluntarius, sed eo ipso neque perfecte li- ber erit; vel e contra actus est perfecte voluntarius, quia et sufficiens cognitio intellectus et vera determina- tio voluntatis adfuerunt, sed eo ipso etiam liber erit; hinc nomina voluntarium et liberum a Moralistis promis- cue usurpantur. ARTICULUS IV. De impedimentis voluntarii liberi. 89. I\'rir.iinl. Inter voluntarii liberi impedimenta inprimis veniunt illse animae corporisque dispositiones, in quibus homo sui conscientia penitus caret. Talia sunt pueritia, amentia, ebrietas, sommis, necnon status somnambulismi, sive naturalis sive hypnotici. Alia vero impedimenta afficiunt hominem cajteroquin sui compotem. Ad voluntarium liberum siquidem requi- ritur determinatio volutitalis ex preevia cognitione intellec- tus cum indifferentia judicii. Quidquid igitur istis vo- luntarii liberi requisitis officit, eo ipso plus minusve ) 1. S. ti. 10, q. 13; De verittte,* q, 33, a. 4; De male, q. S.

-ocr page 91-



		CAP. II. DE ACTU HUM. SEC. ESSE P11Ï9ICUM. 83 ipsutn voluntarium liberura tollere vel saltem minuere debet. Jam vero voluntatis delerminalio deficit in casu violentise , frequenter debilior est, urgente motu; cognitio tollitur per ignorantiam; indifferentia judicii minuitur per concupiscentiam. Porro metus et concupiscentia sunl passiones animales, de quarum enlitale physica quaedam scitu niagis necessaria hoc Arlic. explicabitnus. §1- Violent la physica. 90. Definitie Violentia physica definitur : Motio a principio extrinseco, renilenle eo, qui patilur. Explicatur delinitio. Dicitur 1° motio a principio extrinseco; ut actus sit violentus principium movens debet esse extra agentem; hoc tarnen non sufficit, et ideo dicitur 2° renitente eo, qui patilur, nimirum vo- luntas patientis debet resistere, et quidem non solum interne, sed etiam externe, quantum pro adjunctis fieri potest et debet. Defectu prioris conditionis motus appe- titus sensitivi stricte loquendo violentus dici nequit, etsi voluntas ipsi resistat. Defectu alterius conditionis absolute violentus dici nequit actus ab extrinseco pro- veniens, quando voluntas ipsi consentit, vel ei non resistit. Si vero patiens resistat quidem aliquo modo, non tarnen sufficienter, violentia non erit absoluta, sed secundum quid. 91. Yiolentia non o sul il in actus elicitos. Implicat enim quod voluntas simul in actum inclinet et simul huic actui renitatur. Hinc nequidem Deus po- test voluntatem cogere quoad aliquem actum elicitum;

-ocr page 92-



		84 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		attamen Deus potest voluntateui mutare, et ex nolente facere volentem. \') 92. ( .nlii in actns imperatos. Quod intelligas duplici sensu : 1° i\|iialmus aclus aliarum facultatum , (umi interna- rum, tum externarum , quos voluntas hic et nunc ira- perat, impediri possunt per vim externaru , ut si oculi per vim claudantur. 2° quatenus facultates illa?, contranitente voluntate, ad suos aclus applicari possunt per vim extrinsecus ïlla- tam; ut si oculi per vim aperiantur. Similiter v. g. diabolus operari potest circa phantasiam et appetitum soiisitivuni, ut vide 1. 2. q. 80, a. 2. ²) PEOPOS1TIO. Yiolentia absolnta involuntarinm causat; vinlt\'iiliii st> e ii lid ii in i\| n i (I iiiin tol- lit miIiin 1 iirinin . sc(l iniiiiiil. 93. Prol), pars I. Violenlia absoluta involunla- rium causal. Eteniin iuvoluntarium dicitur illud, quod non pendet a voluntate, et prmlerea ejus inclinationi adversatur. Atqui utraque conditio, ut ex definitione patet, habetur in actu absolute violento. Ergo. ³) Prob. pars II. Violentia secundum quid non tollit voluntarium. Ubi cniin voluntas non resistit, quantum potest et debet, ibi remanet in parte aliqua ratio vo- luntarii. Sed tarnen minuil. Ubi enim voluntas nonnisi propter vim , licet superabilein , agit non actura alioquin, ibi profecto minori affect u agere dicenda est. Hinc quo *») 1. 2. q. 6, s. . \') 1. 2. q. 6, a. 4. \') 1. 8. q. 6, a. 5.**

-ocr page 93-



		CAP. II. DE ACTU HUM. SBC. E88E PHYSICUM. $5 minor est violentise impetns adeoque facilior et ipsa resis- tentia , ipsa quoque actio minus iuvoluntaria seu magis voluntaria est. E contra actio minus voluntaria erit, quo major est vis illata et diflicilior ad repellendum. \') 94. Nrliolium. Si quis actioni cogentis externe resistal, sed interne conxenlial, illa actio neque voluntaria neque involuntaria est, sed volüa (N. 70). Si quis actioni cogentis interne consenliat externe non resistens, sed tarnen nihil ad illain actionem conferens, actio est volita, et praeterea indirecte ooluntaria, casu quo illam per resistentiam impedire debuisset (N. 77). Si quis actioni cogentis neque consentiat, neque resistat, actio illa dicitur permissa; attamen erit indirecte voluntaria, casu quo illam impedire debuissel. Hujus ultimi casus exemplum habetur in muliere, qua? licet interne dissen- tiat, ex vano timore non resistit turpi violentia; sibi illatie. ²) § II. Iguornntia. 95. Deflnitio. Ignorantiadefinitur: Privatio scien- lice debita. Ignorantia itaque differt a nescientia , quse simplicem negationem scientiae importat; differt ab errore, nam error approbat falsa pro veris ; differt ab inadver- tentia, quae est carentia cognitionis actualh in eo, qui habitualiter tarnen rem cognoscit. ³) Errori et inadver- tentise applicentur, quro de ignorantia dicturi sumus. 96. IMvisiuncs ignorantise. Ignorantia potissi- iiium dividitur :

		\') Ballerioi, N. 119. - ») Bonquillon, N. 340. ) Demalo.n. 3,». 7,

-ocr page 94-



		86 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		A. Ralione objecli in ignoran tiara juris et facti. Ignoranlia juris respicit legem; nimirum qui ignoran- tia juris laborat, ignorat legem vel existere, vel jam it ii m obligare, vel hunc casura coraprehendere etc. Ignoranlia facti est, qua non ignoratur quidein ali- cujus rei habitudo ad legem, sed ipsius rei in se spec- tatae substantia vel circumstantia. Si quis v. g. ignoret contractura cum araente initum esse invaliduui, habetur ignorantia juris; si quis ignoret personam, cum qua contractum init, esse amentem, habetur ignorantia facti. B. Ralione effeclus in ignorantiam antecedenten et concomilantem. Ignorantia antecedens dicitur, quando est causa actionis, causa nerape privativa seu removens pro- hibens, quatenus lollit scientiam, quae si adesset, actio non poneretur; talis est ignorantia venatoris , qui, omni- no putans se occidere feram, araicura occideret. Igno- rantia concomilans est ea, qua: quidem cum actione eonjungitur, non tarnen in actionera influit, eo quod agens ita dispositus est, ut, si adesset scientia, equi- dem actionem poneret; ut cum aliquis vellet quidem occidere inimicura , sed ignorans occidit eum, putans se occidere cervum. C. Ralione subjecti in ignorantiam vincibilem seu oo- luntariam et invincibilem seu non volunlariam, prout per moralem düigentiam depelli potuit vel non potuit. Diligentia moralis. Ad moralem diligentiam non re- quiritur, inquit Ballerini, \') ut media omnia possibilia adhibeantur, quod onus esset non ferendum, sed quidam sufficit diligentiue modus , non mathematice sed morali

		*) N. 61.

-ocr page 95-



		CAP. II. DE ACT0 HUM. SEC. ESSE PHYSICÜM. 87 judicio definiendus atque huooanae conditioni accommo- datus, quetn niinii-um prudente» et in rebus suis adhibere et ab aliis exigere ex aeijui bonique norma, pro rei graoilate et pro coudilione perxonarum, solent." Itaque diligentia moralis est ditnetienda 1° ex rei graoilate; major in medico requiritur diligentia si morbus est peri- culosus quam si agatur de aliqua leviore infïrmitate. 2° Ex conditione personarutn; non omnes ejusdem dili- gentiae capaces sunt; non omnibus eadem praesto sunt media; rudes v. g. adhibent moralem diligentiam si in re morali consulant suum parochum; haec tarnen con- sultatio non semper sufficeret pro viro erudüo. Ignorantia invincibilis. üuplici modo ignorantia po- test esse invincibilis seu non voluntaria: 1° quando aliquis adhïbet media ad ignorantiam expellendam , et nihilominus eam expellere non potest. 2° Quando non snbil cogilatio de veritate indaganda : non possumus enim indagare illud, de quo minimi-, cogitamus. \') Hinc si quis, nullatenus advertens diem vetitum, carnem come- dat, ex ignorantia invincibili prseceptum violat. Attamen attendendum est, ut rum non ex culpa agentis profluat, nullara suspicionem, nullum dubium raenti incidere. Ignorantia vincibilis. Duplici modo ignorantia potest esse vincibilis seu voluntaria, scil. directe et indirecte etc. 1° Directe voluntaria seu affectata est ignorantia, quando aliquis ignorantiam in ne intendit. Hsec est igno- rantia il lorum, qui aliquam obligationem ignorare vo- luut a) ne relrahantur a peccato , quod tarnen non com- mitterent, lege cognita; b) ut liberius et sine remorsu

		*\'t Suarez, De votunlario,* Disp. 4, s. 1, N. 15.**

-ocr page 96-



		88
		PAES I. ETHICA GENERALIS.

		peccent, parati peccare, lege etiam cognitaj c) quia legem conlemnunt. \') 2° Indirecte seu in causa voluntaria est ignorantia, quae prof]uit ex aliqua causa voluntaria. Hsec autem causa duplex est, scil. a) voluntarius neglectus medioruin ad scientiam acquirendani; ignorantia ex ista causa profluens dicitur ignorantia negligentice. b) Altera causa est volun- taria non-amotio impedimentorum, qure usiim scien- tite jam acquisitie impediunt. Hasc ignorantia a S. Tho- ma ²) et S. Alphonso ^a) dicitur ignorantia malre eleclio- nis, et provenit ex passione vel pravo habitu volunta- rio. \') Hac ignorantia laborant, qui inadvertenter blas- phemant ex passione irae, quam non conprimunt, vel ex habitu blasphemandi nondum efficaciter retractato. Ignorantia negligentia; iterum est crassa seu supina, simpliciter vincibilis, el slricle vincibilis. Crassa seu supina dicitur quando negligentia est summa, ita ut nullum vel vix ullum studium in veritate indaganda adhibeatur. Simpliciter vincibilis dicitur, quan- do negligentia est communis, ita ut adhibeatur quidem diligentia aliqua, non samen sufficiens. Stricle vincibilis est, quando negligentia fuit omnino levis. ⁵) peopositio I. 4»iniiis ignorantia tollit voluntarinm directum. 97. Prob. Voluntarium directum estillud, quod in se a voluntate intenditur. Atqui voluntas non potest \') 1. 2. q. 76, a. 3. ) 1. 2. q. 6, a. 8. \')* lib. 2, XXVI. _ ») S. Alphons. lib. 2, N. , § Sccundo* et Tertio. ⁵) Ballerioi, N. 61 »eqq.

-ocr page 97-



		CAP. II. DE ACTÜ HDM. SEC. ES8E PHYSICÜït. 89 intendere objectum incognitum. Ergo incognitum qua tale non potest esse directe volnntarium. PEOPOSITIO IX. Ignorantia i mine Mi il is, sivc antecedens sive concomitans, tollit prasterea volun- tarium indirectum. 98. Frob. Voluntariuua indirectum exigit tuin causam liberam, turn pravisionem effeetus secuturi. Atqui ignoranlia antecedens, quaj est causa operis, in hypo- thesi Propositionis non est voluutaria; praeterea omneui prsevisioneru effeetus impedit. Quoniam vero idipsum ef- ficit ignorantia concoraitans , ipsa pariter otnne volun- tarium tollit. Ergo. Nihil autem obstat, quod in casu ignorantiae conco- mitantis opus equidem poneretur, si scientia adesset; nam ille animi affectus, licet ipse voluntarius, adeoque in ïnateria illicita peccaminosus sit, in ipsum opus ig- noratum nullatenus influil. PEOPOSITIO III. Ignorantia yincibilis yoluntarium non tollit, scd in in n il. 99. Frob. pars I. Voluntarium. non tollit. Etenim a) Ignorantia vincibilis antecedens est causa operis, et quidem causa libera. Ergo opus ex ea secutum est vo- luntarium in causa. Nee obstat quod opus hic et nunc absque cognitione fiat; potuit enim et debuit praevideri, eo quod, ut suppo- nimus, jam aliquatenus saltem in confuso fuerit prsevisum.

-ocr page 98-



		90 PARS I. ETHICA. GENERALIS.

		b) Ignorantia vincibilis concomilam non est quideni causa operis, agens tarnen tenetur ex peilere illam ig- norantiam ad evilandum actum, et voluntarie hoc facere omittit. Ergo voluntarie etiam operatur, saltera indirec- te. Ignorantia voluntaria, quamvis sit concomitans, est ratio seu conditio, ut actus v. g. venandi impruden- ter seu incaute fiat, et consequenter ut in illo censea- tur volitus etfectus inde secutus." \') Prob. pars II. Voluntarium minuit. Quod ignoranter fit non est voluntarium in se, sed tantum in causa (Prop. I). Atqui voluntarium in causa imperfectius et minori affectu est volitura , quam voluntarium in se; li 11 ie i\'iiim voluntas immediate adhaeret, alteri nonnisi remote et mediate tantum. Ergo. 100. Scholium. Multi auctores docent ignoran- tiam affeclatam non rainuere, sed potius augere volun- tarium. Talis ignorantia, inquit S. Thomas, videtur augere voluntarium et peccatum." ²) Attamen , distinc- tione posita inter ignorantiam affectatam ipsam et deor- dinatum affeclnm, quo illa ignorantia quseritur , merito cum S. Bonaventura ^:\') universim afnrmatur ignorantiam quamcumque, qua talem, voluntarium minnere. Fieri ta- rnen potest, ut ille deordinatus affectus habeat specia- lem malitiam, vi cujus transgressio legis fit magis pec- caminosa. Hoc itaque sensu dici potest ignorantiam af- fectatam aliquando peccatum augere, dummodo prae ocu- lis habeatur, illud, quod reipsa peccatum auget, non esse ignorantiam qua talem , sed affectum illnm malum. 101. Coroll. 1° Sacrüegium non est voluntarium \') Suaret, Ve volunt. Disp. 4, s. 2, N. 19. ) 1. 2. q. 76 , a. . ) In II Sent. Dist. 22 , a. 2, q. 3.

-ocr page 99-



		CAP. II. DK ACTU HUM. SEC. ESSE PHYSICUM. 91 homicidx invincibiliter ignoranti dignitatem sacerdotalem personie occisre. Errores in exercendo niunere commissi non sunt voluntarii medicis, judicibus, sacerdotibus etc, si ordinariam, juxta conditionem sui rauneris, adhibue- rint diligentiam, necnon secundum negotii occurrentis gravitatem adhibeant debitam circumspectionem {Prop. II). 2° E contra si medicus, judex etc. advertant sibi deesse sufficientetn scientiam ad debite munere suo i\'iin- gendum, et hanc scientiam acquirere negligant, aut, an- tequam illam acquirant, munus exercere pergant, rei sunt omnium errorum , quos saltem in confuso praevident {Prop. III). 3° Ignorantia vincibilis etiain in materia gravi excu- sare potest a gravi reatu, si ex una parte sufficiens cog- nitio desit, et ex altera parte negligentia levis sit. Cuin enim peccata ex ignorantia sint tantum voluntaria in causa, reatus in actione ex ignorantia secuta non est alius, quam reatus, qui prrecessit in ipsa causa ponen- da; reatus enim, ut infra (N. 242) explicabitur, a vo- luntareitate mensuratur. \') § Hl. Dr panfllonlbiiM iiiiiiniililiii, deque t-aruni Influxu In volitntarlum liberuui. 102» Prienot. Quamvis intellectus et libera vo- luntas sint causa immediata actuum humanorum (N 63), ipsa tarnen voluntas in quibusdam actibus suis movetur ab appetitu sensitivo. Indagandum itaque est, quomo- do actus appetitus sensitivi, qui passiones* vocantur, in ) Ballerioi, N. 95.

-ocr page 100-



		92		Pars i. ethica generalis.


		voluntarium liberum influant. Quod ut intelligatur, ex- plicabimus 1° quid sit passio animalis; 2° quomodo ge- neratim in voluntatem influat; dein magis spëciatim iti- fluxuiu tuin concupiscenlüe, tum metus investigabimus. SECTIO I. Quid sit passio animalis. 103. Deflnitio passionis animalis. Quicumque motus appetitus sensitivi sensu latiori passiones dicun- l-ur; usu tarnen recepto hoc nomine veniunt soli motus vehemenliores cum quadam corporis organica conimotione se prodentes. Hoc modo accepta passio definitur: Motus appetitus sensitivi er imaginaüone boni vel tnali cum trans- mutatione corporis. \') Explicatur deflnitio. Dicitur 1° motus; per passio- nein non intelligitur facullas ipsa , neque aliquis habi- tus , sed aclus. Aliquando tarnen ipsi habitus vitiosi pas- siones vocantur. Dicitur 2° motus appetitus sensitivi; quo denotatur passionis subjeclum seu principium eliciens, quod non est facultas cognoscitiva sed appeliliva, et qui- dem facultas appetitiva sensitiva. Dicitur 3° ex imagina- üone etc; quo assignatur passionis principium dirigens seu phantasia; quo nomine hic intelligitur quicumque sensus internus apprehensivus. Dicitur 4° cum transmu- tatione corporis; quo indicatur passionis effeclus. Omnis itaque passio stricte dicta duo iinportat, scil. 1° motum animi, qui est quasi formale, 2° trammuta- lionem corporis, quae est quasi maleriale passionis. Defi-

		\') I. 2. q. 22.; Conf. Studiëa op Godsdienstig, Weteusch. eu Letterk. Ge- bied. 1875. De Gemoedsaandoeningen bij den mentek en de dieren.

-ocr page 101-



		CAP. II. DE ACTÜ HUM. SBC. E8SE PHYSICÜM. 93 ciente primo , passio non erit animalis , sed corporalis , quae incipit a corpore et terminatur ad animam ; defi- ciënte altero , aderit quidem motws animi, non tarnen passio stricte dicta. \') 104. Qnomodo generentnr passiones. Omne animal vitali tendentia fertur in bonum sensibile, et ex adverso maluro sensibile refugit. Cum jam aliquod ob- jectum sensibile , mediantibus sensibus externis, vel aliunde , mediante cerebro , apprehenditur a phantasia, vis cestimativa illud objectum tamquam bonum vel tam- quam malum percipit ac appetitui sensitivo proponit. Hinc appetitus sensitivus movetur ad objectum appeten- dum vel refugiendum. 105. Causa\' passionuni. Causa passiones ïmme- diate eliciens est ipse appetitus sensitivus, ut ex defini- tione patet. Causa; autem excitantes vel occasionales sunt plurimaj, videlicet a) ipsa voluntas; b) habitus per actus proprios acquisiti, necnon inclinationes heereditate a pa- rentibus vel etiam a nutrice acceptse; c) educatio et conversatio ; d) interna complexio et temperamentum; e) aetas et sexus; f) clima; g) objecta externa et sensus; h) Deus et angeli, sive boni sive mali; i) una passio seepe est causa alterius passionis. ²) 106. Discrimen inter passiones animales et iiiutus spirituales. Quemadmodum in parte inferiore hominis passiones, ita in parte superiore sunt motus spirituales seu affectus, qui eodem nomine vocantur ac passiones illse, scil. ainor, odium etc. Omnimode tarnen, a passionibus differunt, et quidem : \') De veritale, q. 36, a. 2. ²) De verilale, q. 22 , a. U , ad 2 et 3 ; q. 24 , a. 1, ad 19. 7

-ocr page 102-



		■94
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		1° ratione principii dirigentis, quod est inlellectus, non sensus; 2° ratione principii elicientis, quod est vo- lunlas, non appetitus sensitivus; 3° ratione effectus; si- quidem voluntas , cura non sit affixa organo corporeo , se non movet cum transmutatione corporali quemadmo- dum appetitus sensitivus, cujus tnotus vehementiores se non continent in ipsa facultate, sed corpus praeter con- suetuni statum transinutant. Exemplum habes in ho- mine irato, cujus oculi scintillant , os pallescit etc. 107. Passiones elementare* numerantur un- decim. Prseter passiones mixtas, quae ex multiplici pas- sionum elementarium conjunctione nascuntur, ut v. g. misericordia, quse partitn ad arnorem, partim ad tristi- tiara pertinet, undecim passiones elementares seu sim- plices, sub quibus omnes alia3 continentur, recenset S. Thomas, 1. 2. q. 22, 23, 25. Nee plures nee paucio- res esse admittendas ostendit q. 23 , a. 4. \') 108. Passiones simt rel concuplscibiles vel irascibiles. Quoniam vero ipse appetitus sensitivus, ad quem passiones animales pertinent, duplex est, scil. appetitus concupiscibilis , qui respicit bonum et malum simpliciter sumptum, et irascibüis, qui ex concupiscibili oritur ejusque defensor est, atque bonum et malum respicit ut arduum , pari modo distinguuntur passiones ipsse. Qusecumque passiones respiciunt absolute bonum vel malum , pertinent ad concupiscibilem ; qusecumque vero passiones respiciunt bonum vel malum sub ratione ardui, prout est aliquid adipiscibile vel fugibile cum aliqua difficultate, pertinent ad irascibilem." ²) \') Conf. In /// Sent. Dist. 26 , q. 1, a. 3. Sol. Non apparet ratio cur eiuodecim enumeret Meijer, N. 119. *) 1. 2. q. 23, s. I.

-ocr page 103-

CAP. II. DE ACTÜ HUM. SEC. E8SE PHYSIODM. 95

109. SCHEMA

passionum elementurium.

I. In appetitu conoupisoibili.


Amor	Bonum		Odio
Desiderium	Bonum	absens	\'3 Fugse
Ben Coucupiscentia			: objet
Gaadium	\'3 Bonum	prtesens	o Tristitia;
Odium	0 % Malum		«8 *" Amori
	M		3
Fuga	* Malum	absens	\'5 Desiderio
seu Horror			opp<
Tristitia	Malum	praesens	Gaudio

II. In appetitu irascibili.

Bonum arduum obtentu possibile
per accessum

Bonum arduum obtentu impossibile

_a per recessum

" Malum arduum fugiendum

« per recessum

■n

> Malum arduum snperandum
per accessum

Malum arduum praesens, et quierit
vindictam

Desperationi Timori

I Spei

8.3

5 8 Audacise

is-

o Timori

i Andaciae

Timor

seu
Metus

Audacia

SSpei

[.Desperationi

lra

Non habet passionem sibi opposi-
tam , sed cessationem a motu.

110. Contrarietas passionum. Ut ex Schemate
liquet, passiones concupiscibiles ad invicera contrariantur
secundum contrarietatem \'objecti dumtaxat; e contra pas-
siones irascibiles praeterea sibi contrariantur secundum

-ocr page 104-



		yti
		PARS I. ETHICA ORNRRALIS.


		accessum el recessnm ab eodem lermino. Rationem vide apud S. ïhomam, 1. 2. q. 23, a. 2. Ira non kabel passionem sibi conlrariam sive ex parte objecti, sive ex parte aceessns et recessus. 1° Non ex parte objecti; objectum enim ir» est ma- lum arduum prresens, cnjus contraritim est bonum prse- sens, circa quod versatur gaudinm , quod est passio concupiscibüis. 2° Non ex parte nccessns et recessus ab objecto; ob- jectum siquidem est malum arduum praesens, ad cujus prfesentiam necesse est, ut appetitus vel succumbat, et sic non exit terminos Irislilice, vel motum habeat ad malum lapsivum in vallend u in , quod pertinet ad iram. Motum vero ad fugienduin habere nequit, quia malum ponitur jam pransens vel prtcteritum. \') 111. Radix omnium passionum est amor. Omnes passiones derivantur ex uno principio, scilicet ex aniore, in quo habent ad invicern connexionem." ²) Hinc S. Augustinus: Amor inhians babere, quod ama- tur, cupiditas est; id autem habens eoque fruens loetitia est; fugiens quod ei adversatur, timor est; idque, si acciderit, sentiens, tristitia est." ³) Posito amore, omnes passiones nascuntur; sublato amore, omnes moriuntur. ⁴) Quoad passiones singulatim sumptas vide S. Thomam, 1. 2. q. 26-48. \') 1. 2. q. 23, a. 3. - \') 1. 2. q. 41 , a. 2, ad 1. - ³) De chitale Dei, lil). ], cap. 7. ) Vide latius Bossuet, De la connainattce de Dieu et de soimnne , chap. I , $ 6.

-ocr page 105-



		OAP. II. DE ACTD HOM. SBC. E3SE PHÏS1CUM. 97

		SEOTIO II. Oe influzu passionum in voluntatem. 112. In homilie hitliel nr mul mis \\ iriuiii SU- perioi\'iim et illferioi\'Ulll inlliixiis. iSecuiidum na- tura; onliiitiiii, propter colliganliam viriuin animai in una essentia, et anima; et corporis in uno esse compositi , vires superiores et inferiores, et etiatn anima et corpus invicem in se influunt quod in aliquo eorum supera- buudat." \') 113. Modus, <\|iio passiones i uil il n ui. Passio- nes voluntatem movent mediaide phantasia. Ista siquidem facultas, duin in appetitu sensitivo passionem excitat per pliantasma boni sensibilis, simul il hul phantasma intelleclui exhibet, atque hoc modo ipsi subministrat maleriam ad idem objectum voluntati proponendum. Cum vero anima leeundum mam pariet» semitivam jam aclu in patsvmi» objeclum sit inclinata, ipsa quoque voluntas facile trahitur ad passionis objectum tibere atnplectendum. 114. Passiones tarnen non uecessitant. At vero, etsi passiones voluntatem in unam partem inclir neut ejusque disseusum non raro admodum ilillicile.ni reddant, tantum tarnen abest, ut voluntas vere invita ab iis necessario ad connensum prostandum moveatur, ut contra ipsis dominetur, atque ipsarum objectum vel pro- sequi vel respuere in ejus arbitrio sit; solam quippe beatitudiuem seu felicitatem voluntas ex necessitate ap- petit (N. 87). Quod si passio pric sua vehementia ralionis mum perlurbarel, de raiionaii consensu vel dissensu qu&stio esse nequit. *\') De veritale,* q. 26, a. 10.**

-ocr page 106-



		9S
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		115. Triplex est hu hit mi o inter passioues et niotus spirituales, scil. pajc, ariditas et lucta. Si in hoinine cum actu voluntatis jungatur consimilis actus appetitus sensitivi, v. g. cum tristitia ratiouali tristitia sensitiva, tune habetur pa.r seu consensus. Si vero actui voluntatis non respondeat consimilis actus sensitivus, tune habetur ariditas. Si de mum actui voluntatis reluc- tetur passio animalis, tune ardet in homine lucta spi- ritualis, de qua Apostolus : Video aliam legem in mem- bris meis repugnantem legi mentis meve." Bom. VII, 23. 116. Lucta iuter pass ion es et voluntatem na- tu ra I is est. Attamen pugna illa, qua; in statu inno- centisB per donum gratia aberat (Conf. S. Theol.), ex ipsis principiis, quibus constat natura humana, sponte profluit, adeoque homini naturalis est. Et sane, natu- rale est appetitui sensitivo tendere in objectum sensibile, prout lale est, adeoque appetere quodvis objectum, quod ei ut delectabile a sensu proponitur, sive illud objectum rationi convenit, sive repugnat. Hinc fieri nequit quin in homine exsurgant motus permulti in bonum sensi- bile delectabile rationi repugnantes. \') Potest quidem libera voluntas dissentire, sed mo- tu m exstinguere saepe non potest. Quamvis enim appeti- tus sensitivus voluntatis imperio subdatur, illud tarnen imperium, ut supra (N. 66) monuimus, non est despo~ ticum (quale erat in statu innocentiae), sed est mere polilicum, cui seepe resistitur. ²) Siquidem appetitus sen- sitivus et pbantasia multum pendent ex corporis com- plexione variisque conditionibus, tum internis, turn ex- ternis, quse voluntatis imperium sajpe efl\'ugiunt. ³) Ergo , \') e. Gent. lib. 4, cap. 52. \') 1. 2. q. 17 , a. 7. \') 1. 2. q. 17, a. 7.

-ocr page 107-



		CAP. II. DB ACTU HUM. SEC. ESSE PHYSICUM. 99 quantumvis relucielur voluutas, in appetitu sensitivo per- manere possunt motu* inordinati, hancque diram con- cupiscentife luctain S. Augustinus ,,cruciantem difficulla- lem" merito vocat. SEGTIO III. Concupiacentia. 117. Praenot. Ad quaestionem utrum et in quan- tum passiones animales voluntariutn liberura tollant vel minuant, yrw oculis habeatur, istas passiones in volun- tatem influere vel ex inelinalione ad bonum sensibile, vel ex aversione uiali sensibilis. Clarius et frequentius tauien in passione coneupiscentice et melus iste iiilluxus percipitur; et ideo de duabus istis passionibus speciatim ageinus. 118. Concupiscentite notio. Nomine concupis- <■ o1111.-<; hic ne intelligatur pravarutn cupidinum fomes seu virium deordinatio , quse in homilie lapso privatio- nem justitiee originalis est subsecuta, sed quicumque mo- tus appelitus sensitioi lendentis in aliquod sensibile bonum. 119. Divisió coiicupiseentiap. Concupiscentia di- viditur : A. In ordine ad voltmlalem, in non voluntariam et voluntariam. Non ooluntarius est motus, qui sponte oritur in ap- petitu sensitivo sive ex complexione corporis , sive ex aliqua causa fortuita, puta ex fortuito aspectu rei tur- pis, sine deliberatione intellectus vel consensu volunta- tis. Talis autem motus dicitur primo-primus.

-ocr page 108-



		100 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		r oluutariuê est motus, qui sequitur voluntatis con- sensum. Quod fit dupliciter , scil. directe et indirecte. Directe volnularim est motus a) quem cjuis ex pro- ]>osito excitat, vel b) cui, si in appetitu ex quacuinque causa fuerit subortus, volunlas consentit. Indirecte voluntarius est motus a) per redundantiam. Quaiulo ipsi actus voluntatis sunt fortiores, tune re- dundant in appetitu ui inferiorem. In komine enim appe- titiis sensitivus movetur i\|uideiu iminediate per appre- hensionem itnaginationis vel a-stiinationis, sed tarnen etiani mediate per apprehensionem rationis, in quantum eju» conceptio in imaginatione inprimilur. \') b) Indirecte voluntarius est motus , qui prseter intentionem profluit ex aliqua causa li/jerc et cum pr/evisione motus seeuturi posita, juxta principia explicata de voluntario indirecto (N. 74 et seqq.)- Motus voluntarius vocatur secundo-primus vel secutido- secundm, prout imperfecte vel perfecte voluntarius est. 13. Ju ordine ad opux in auteeedeutem et concumitanlem. Anteeedens est motus, qui voluntatem ad aliquem ac tuin ponendum allicit; quo modo ira in appetitu sensi- tivo snborta voluntatem impellit ad vindicandam injuriam. Qmcomilans est motus, qui conjungitur aut accedit voiuutati ad agendum jam determinatie; ut si quis , ex rootivo pure spirituali jam determinatus ad dandum au- reum pau per i, conspecta hujus pauperis miseria , simul impelleretur eompassione sonsitiva. *\') 1. 2. q. 77, a. 6; In lil Senl.* Dist. 16, q. 8, a. 2.**

-ocr page 109-



		OAP. II. DB ACTtT HÜM. SBC. ESSB PHYSICÜM. 101 PEOPOSITIO I. Concupiscentia antecedens mi mi il: imo per acci- ilcns tollit voluntarium liberum; attamen si concupiscentia roluntaria sit, semper re- manet voluntarium liberum indirectum. 120. Prob. pars I. Minuil voluntarium liberum. Voluntarium liberum est illud , quod a voluntate pro- cedit cum indifferenlia judieii (N. 80). Atqui haiic in- difi\'erentiam concupiscentia ininuit. Animo euim per ali- quam passionem agitato, intellectus veluti figitur in con- sideralione delectabilitatis objecti, et avertitur a consi- deratione niali objeclo inhierentis. Hinc majori quidem impetu, majori sponlaneitate, sed miuori indifferenlia, adeoque minori libertate, homo in passionis sesl u ad actum prorumpit. \') Si tarnen per passionem non minuere- tur indifferentia judieii, libertas quoquo integra maneret. Prob. pars II. Per accident tollit oolunlarium libe- rum. Etenim passio quandoque est tanta, quod tota- liter aufert judicium rationis, sicut patet in his, qui propter amorem vel iram insaniunt." ²) Atqui ubi nulla est cognitie intellectualis, ibi nulla libertas. Prob. pars III. In cam coucupisveulite voluntafm remauel voluntarium liberum indirectum, supposita uimi- rum sufficiënte operis secuturi pravisione. Ratio patet ex dictis de voluntario indirecto (N. 74 et seqq.). ») Suare», De voluut. Uisp. 3, s. 3, N. 7, 8. \') 1. Z. q. 77, a. 7.

-ocr page 110-



		102
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		PEOPOS1TIO II Concupiscentia concomitaiis in voluntarium libe- riiin ipsins operis non inIIuil , nisi forsan quoad operis prosecutionem. 121. Prob. pars I. Non iujluil. Eteniui concu- piscentia concomitans supervenit voluntati, quse ad a- gendutn jam est determinata. Alqui voluntas, jam deter- tuinata ex semetipsa, iiullutn inlliixiim iti ordine ad il- lam delerminationem a concupiscentia accipit. Prob. pars II. Nisi forsan quoad operis prosecutio- nem. Fieri enim potent ut passio, etsi non i\'uerit causa ipsius operis, tarnen efficiat, ut liomo in ipso operis exercitio minori deliberatione et indifferentia agat, quin- imo ad ulteriora progrediatur, quam sibi prsestituerat. Atqui sub hoc respectu passio non roere concomitans est, sed revera antecedens. Quocirca attendas ad Propos, prmced. \') 122. Coroll. Hinc deduces, quid dicendum sit de voluntareitate blaspheraise per passionem irae causatee. Nimirum , si ira omnem mentis deliberationem auferat , blaspheraia non est directe voluntaria; secus vero est directe voluntaria, idque plus vel minus pro gradu de- liberationis remanentis. Si tameu ira voluntaria sit, seinper blasphemia sal- lem indirecte seu in causa voluntaria erit, supposita suf- ficiënte blasphemise pruevisione. Si demuin ipsa ira iuvoluntaria sit, deerit quoque voluntarium indirectuin.

		*) liouquilloii, N. 331.

-ocr page 111-



		CAP. II. DE ACTÜ HUM. SEC. ESSB PHYSICUM. 103 Scholium de habitibus. 123. Habitus UOtio. Habitus est qualitas perma- nens , qua potenlia inelinanlur ad nimilen aclus reprodu- cendos. Pnetermissis habitibus , qui dantur in creatione vel supernaturaliter a Deo infunduntur, bic intelligimus habitus aequisitos qui nompe ex multiplicatis actibus si- milibus generantur. \') 124. Habitus ooluntarius et non voluntariu». Voluntariu» est habitus, quando ex actuuuo frequen- tatione ciiui sufficiënte prsevisione contractus est, et non- dum efficaciter retractatus. Quouiaui tarnen homines vix advertunt habitum aliqueni eoutraki, hinc habitus ordi- narie exinde voluntariu» erit, quod aliquis advertens ha- bitutn a se esse inadvertenter acquisituui, non cnrel ip- tum exstirpare. ²) Non ooluidarius est habitus, quando aliquis habitum, sive advertenter sive inadvertenter contractuiu , hic et nunc jam anirnadvertons serio curat exstirpare. 125. I iiIIii min iu voluntarium liberum. Habi- tus in tantum minuit vel tollit voluutarium liberum, in quantum minuit vel tollit deliberationeui et indifferen- tiam. Attamen actus, ex habitti ooluntario positus, saltem indirecte liber est. Hinc blasphemia, ex voluutario blas- phemandi habitu prolata, sallem indirecte libera est; imo ordinarie etiam directe libera erit propter remanen- tera deliberationem.

		\') 1. 2. y. D, a. 1 et a. , et ad 3; 1. 2. q. 51 , a. 2. - \') Gury. Kallerini, 1, N. 300.

-ocr page 112-



		104
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		SEOTIO IV. Metus. 126. Deftnitio metus. Metus est trepidaliu men- lis inslantis vel fnluri periculi causa. 127. Divisiones metus. Metus potissimnin divi- ditur: A. liatione hdensilalis, in met u in immoderatum elmo- deralum. Immoderalus est metus, qui hominem adeo percellit, ut iisuin rationis perturbet. Talis metus tollit omne vo- luntarium. Moderalus est inctu.», qui usum rationis non irapedit. Iste autem metus potest esse vel gravis, turn absolute, tum relative, vel levis. Absolute gravis est metus, quando malum , quod ti- metur, magnum est et certo vel probabiliter imrainet, sive ipsi personae timenti, -sive aliis ipsi specialiter con- junctis. Porro magnum malum est mors, mutilatio, gra- vis infamia etc. Talis metus dicitur cadere in virum eon- stanlem, quia iste metus etiam viros fortes movere solet. Relative gravis est metus , si malum in se quidera leve, tarnen relative grave sit, nimiruiu habita ratione personu3, quia netnpe est formidolosa. ïales generatim sunt pueri, mulieres , senes etc. Jjevis est metus, quando malum, quod timetur, leve est, vel non probabiliter imminet. Timor reverenlialis seu formido oftendendi eos, qui ex sui conditione colendi et timendi sunt, ut parentes, su-

-ocr page 113-



		CAP. II. DE ACTII HUM. SKC. BS9E PHY9ICÜM. 105 periores etc., ad metura revocatur. Idem dicatur de do- ntinalione, quam nonniilli debilioris conditionis ex parte quorumdam ita subeunt, ut in ipsoruin presentia vide- antur non esse sui juris. Huc maxime pertinet auctori- tas hypnotisatoris in suum subjectum. \') fi. In ordine ad actum, in metu in concomitantem et antecedentem. Concomitans est metus, quando actus ponitui- cum inetu , non e.r metu. Fur agit cnm. metu carceris. Talis metus, iiid 11 m voluntarium minuat, e contra magnas voluntatis signum est. Antecedent est metus, quando movet ad actum. Ita v. g. viator cnm metu transit silvam, et ex metu suarn pecuniam relinquit latronibus. Metus antecedens est causa tolalis -alicujus actionis , si ipse solus ad agendura moveat, ut in exemplo viato- ris; est causa partialis, si prseter metuin alife causae ad actum impellant; ut v. g. in eo, qui die vetito in hos- pitiis carnes mauducat ex gula, et simul ne irrideatur. PROPOSITIO. Quod ex solo metu lil voluntarium est; plemm- que tarnen involuntarium secundum quid; quo casu voluntarium minuitur. 128. Praenot. Dicitur 1° ta metu; intellige ta- rnen metuin moderatvm (N. 127, A). Dicitur 2° ex solo metu; si ad agendum simul aliae causse moveant, actus positus potius gratus, quam molestus esse potest; et in tali casu non semper constat, quid actus habeat ex me-

		*) Bouquillon, N. 337.

-ocr page 114-



		106
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		tu quid aliunde. \') Dicitur 3° plerumque, i. e. non semper, involuntarium secunduin qiiid. Ut enim merito animadvertit Siiarez, involuntarium non oritur ex ipso met»; ideo necesse non est semper cum illo conjungi. Nam quando quis metu mortis projicit merces in mare, nollet projicere: haic nolleitas non oritur ex met» mor- tis, sed ex coucupiscenlia divüiarum." ²) Hinc a) si af- fectus ad oppositum non haöeatur , ut v. g. in mercatore vidente merces propter imminens naufragium projicien- das esse prorsns corruptas; vel b) si ille affectus per me- turn. tollatur, eo quod non solum res ipsa, sed etiam affectm ad Ulam rem induccret inalum, quod tiraetur, tune actus ex metu positus non erit involuntarius se- cundum quid. Hinc timor inferni non solum ah actu malo, sed etiam ab affeclu ad talem actum cohibet. 129. Prob. pars I. Voluntarinm. est. Voluntarium est illud, quod procedit ab appetitu rationali ex intel- lectuali cognitione finis. Atqui istiusmodi est illud, (\|Uod fit ex metu. Etenim qui ex metu operatur, ex preevio rationis judicio illum actum eligit propter bonum, cui opponitur malum imminens. Ergo. Prob. pars II. Plerumque esl involnntarium secundum quid. Quod fit ex solo metu , plerumque est contra in- clinationem voluntatis, quia voluntas illud non amplec- teretur, nisi necessarium foret ad prsecavendum immi- nens malum. Atqui actus, qui secundum. se voluntati repugnat, el nonnisi omnibus circumstantiis consideratis eligitur, est quidem voluntarius simpliciter, sed simul sub aliquo respectu seu secundum quid involuntarius. Ergo. ³) \') Ballerini, N. 132. - \') De voluut. Disp. 3, s. 2, N. 2. ) 1. 2. q. 6, a. 6; Saarez, 1. c, s. 1 et 2.

-ocr page 115-



		CAP. M. DE ACTÜ HÜM. SBC. ESSE PHYSICUM. 107 Prol), pars III. Quo casu voluntarium minuitur. \'Quidquid fit cutn repugnantia et in se displicet, minori affectu a voluntate eligitur quam illud , quod suiipsius bonitate voluntatem allicit. Atqui talis est actus ex solo metu positus cum affectu ad oppositum. Ergo. 130. Coroll. 1° Errat Pufendorf \') aequiparans metum violentiae absolutse. Etenim in eo, quod agitur per vim, voluntas non consentit, sed omnino est contra motum voluntatisj sed id, quod per metum agitur, fit voluntarium ideo , quia motus voluntatis fertur in id, li- cet non propter seipsum, sed propter aliud, scil. ad re- pellendum malum, quod tiraetur." ²) 2° Metus, cui conjungitur in voluntarium secundum quid , eo ipso quod minuit voluntarium , minuit quoque peccatum. Metus tarnen quantumvis gravis, dummodo sufficientem deliberationem relinquat, in re gravi non -excusat a peccato gravi, si sermo sit de actu intrinsece malo. Hinc graviter malum est perjurare ex metu mortis. 131. Nota pro solvendis difflcultatibus. 1° Metus gravis mali saepe excusat a peccato, quod, secluso metu, actui inesset. Haec tarnen excusatio non oritur ex eo, quod metus tollit voluntarium, sed ex eo, quod in casu ipsa obligatio legis exstinguitur. Leges nem- pe positivm ex intentione legislatoris regulariter non ob- ligant cum gravi incommodo. Hinc talis actus est volun- tarius et simul nullo modo, ne materialiter quidem, ma- lus, secus ac in hypothesi ignoranti» invincibilis; actus ex tali ignorantia contra legem positus non est volun- ■tarius, et tarnen materialiter malus. *\') De jure nat.* lib. 1, oap. 5. \') 1. 2. q. 6, a. 6, ad 1.**

-ocr page 116-



		108 PARS 1. ETHICA GENERALIS.

		2^Ü Lex positiva nonnullos actus metu extortos irritat vel rescindibiles reddit, non quasi illi actus carerent li- bertate requisita ad actum humanum naturaliter validuin; sed quia lonum commune exigit tales actus sua naturali efficacia destitui per invalidationem positivam. Caput III. De actu humauo moralitei\' sspectato. 132. Prsenot. I. Actus humani, ut supra (N. 60) diximus, sub duplici respectu considerandi sunt, scil. 1° secundum esse physicum, seu quatenus entitative a libera voluntaie procedunt; 2° secundum esse morale. Primum ad objectum materiale, alterum ad objectum formale Ethicse spectat. Actus humanos Cap. II sub priori respectu tractavimus; restat igitur, ut hoc Cap. de esse morali dicamus. II. Qusestionem de moralitate quatuor Arlicuiis ex- pendemus: I Be moralitate generatim; II de moralitate in specie; III de moralüalis e.vtensione; IV de actuunt moralium proprietatibus. Circa inoralitatem generatim Artic. I quoeritur: 1° Quid sit moralitas ; 2° utrum sil discrimen inlrinsecum inter lonum et malum; 3 ° quanam sit norma objecliva qua bo- num et malum inlrinsecum f ormaliter discriminat; 4° qua- nam sit norma subjectiva; 5° quanam sit norma obligans; 6° quanam sit moralilatis partitio.

-ocr page 117-

ÖAP. III. DE ACTÜ HUM. SEC. ESSE MORALE. 1Ö9

ARTICULUS I.

De Moralitate generatim.

§ I.

<(■,i Mit Moralltan.

133. Moralitatis etymon. Nomen moralitatis ex , /

moribus ducit originem. Mo.* autem varie accipitur :/sen- ,

su lato significat inclinationem naturalem, qua res quce-

libet propellitur ad sirailes actus exerendos; et hoc sen-

su ipsis brutis mores attribui possunt. \')/Sensu minus

lato mos prsedicatur de ^soljs eutibus liberis. Porro hoc

sensu mos dicitur a) pro frequénlatione actuum (ï^oi) ,^/^^yjl^i^\'^-

b) pro inclinatione habiluali per illam frequentationera f^i m^ y~\'^t-*-

acquisita (Vta). ²) c) pro ipsis actibus humanis, qiiale-$ *,_f<u_-Lê_^-J-U^,

nus sitnt boni vel mali. ¥^iïl\'^f"^\' »

134. Moralitatis notio. Moralitas generatim ac-
cepta est illa actuum humanorum proprietas, secundum
quam dicuntur boni vel mali; dicuntur autem boni vel
mali, quatenus conveniunt vel repugnant regulis mora-
libus. Habet actus bumanus quod sit malus ex eo,
quod caret debita commensuratione. Omnis autem com-
mensuratio cujuscumque rei attenditur per comparatio-
lionem ad aliquam regulam, a qua, si divertat, incom-
meusurata erit." ³) Hinc moralitas est habitudo conve-
nientim vel disconvenientim aeluum liberorum cum regulis

Libertas est moralitatis fimdainentum,

tta.,- \'t >.«->-\') ^i

\') 1. 2. q. 58, a. 1. \') «A voce ÊO04, id est consuetudo, ï₍9o4 est
appellatum." Aristot. Magnorum Moralium, lib. 1, cap. 7. \') 1. 2. q. 71, a.6.

-ocr page 118-

110

PARS I. ETHICA GKNERALIS.

^X^AH

n vero moralitas ipsa. \\,Est moralitatis funda-

JU.i*-*

/ ntf.

menlum.  Ibi incipit genus moris, ubi primo dominiujn

!,<ju^^"

voluntatis invenitur;" \') unde si non procedifc a ra-

tione deliberativa, actus non est proprie loquendo mo-
ralis." ²) Datur quidem, ut infra dicemus (N. 176,
c), independenter a libertate agentis quxdam moralitas
improprie dicta seu materialis, non vero moralitas pro-
prie dicta seu formalis ac subjectiva, quse siinpliciter bo-
nam vel malam reddit ipsam voluntatem et hominem.
Et sane nerao reputatur simpliciter bonus vel malus
propter aliquem actum, cujus nullo modo dominus est;
sed homo dicitur bonus ex eo quod kabel voluntatem
bonam. , per quam reducit in actum quidquid boni in
ipso est." ³)

Liberlas tomen non est moralitas ipsa/ Eo ipso enim
quod actus ïmmeuïate vel mediate a voluntate procedit
^^Jc^^M^"- ^um indifferentia judicii libcr est (N. 79, seqq.), sed
nondum moralis, quia nonduun concipitur fegula, cum qua
«^"commensuretur. Et sane concipi potest alicujus actus per-
fecta libertas, quin concipiatur ejus bonitas aut malitia.
*7Quinimo, permanente uno et eodem esse libero, ac-
tus humanus ex una moralitatis specie transire potest
ad alteram, v. g. ex bono fieri malus. Hinc moralitas
est aliquid actui libero superadditum, aliqua proprietas
actus liberi.

136. Quid sit actus moralis. Cum igitur ad
actum moralem constituendum duo concurrant, scil.

Jfaj^\'

1° liberlas, quee est moralitatis formalis fundamenlum,
et 2° habitudo ad regulas morales, quse moralitatem for-

 ■ i -i-

/>-\'

\') In II Sent. Dist. 24, q. 3, a. 2. *) 1. 2. q. 18, a. 9;Soar«, De
tonü. et malil. Disp. 1, s. 1. *) e. Gent. lib. 3, cap. 118, N. 2.

t^

■ i ■

-y

, ■ j " (At l l-y.

\'er,

I\'

/ f^ ,i .■£■ i j" ,V

e,. , c \' i I ^ff t <w M f \' <^c , />u . ,

-ocr page 119-

CAP. III. DE ACTÜ HUM. SEC. ESSli MORALE. lil ^A<*< 7 " \'/\'\' \'"

.^ U ■\'■ d. < \'r f J-- »■\' \'
m,^/~r-nr 4c--*-. ■> ■■\' t r<~

consütnit, rune actus moralis est actus humanus -n,,,..,. ,, ,.y, ,.-,,
seu actus lieer cüm relatione ad regulas m\'orales.-^tC\'^\' > ■.*<*, j./r^t.

137. Nomen moralitatis praeTlica^uB^um sen- f,., ,...<.<■
su proprio,öium seiisu quodam analogo. &Prae- ""»■ \'^J\'«\'■

^dïcatur proprie de solis actibus humanis, et quidem ita,

«vl*»"^.

«t^

ot- >.

ut de actibus elicitis prnedicetur primarie, de actibus
imperatii nonnisi secuudarie. $ Ratio est, quia liberlas / ** \'

\'.. cu e,,, . /., _tC;

[►intrinsece solis actibus elicitis competit, reliquis vero ac-

rt- l n,.

,< (tibus nonnisi extrinsece ac per participationem, in quan- wuv&^

^«»« nimirum imperantur ab elicitis. ***■ hyn*}t^ \'/>"*«

V^eranalp^iar^ iiouien inöralitatis prqedicatur de om- \'^vuXlu.u,
nibus rebus, qua ordinem dicunt ad actus morales^sive _c^_f , ^ ₍ ,

tamquam <?a«*« efficiens, ut voluntas et habitus mora- g,, . _u ty/.,.., uJ-

les,ftive tamquam causa exemplaris, ut lex ? sive tam- Cu.o i\'*1 j*^v/ ^j¹^ n-<
quam terminus, ut objectum actuum raoralium^sive quo- ^"-«i , , t,

cumque alio modo. Hinc et ista pars Jthilosophiae dici- \'
tur Jljoralis, quia de actibus moralibus tractat. \')

Ifiriim Hit lllsorlllK\'ll inl i iiisi\'ru III Intel- llOIIIIIII et lliallllll. \'\'"\'"

138. Prsenot. I. ütemo adeo effrons , quin sal-

tem aliquod discrimen inter bonum et malura admittat; o&t t^Jp*-^, wMjf*¹quinimo ipsa Materialistarum turba virtutis ac vitii sal-Ji-*^ rjtUi^A,

tem nomina retinuit. Cura tarnen Materialist» moralia .^Pj^c.* \\*\\s4~**&U4*~r<

judicia reponant in operationibus causarum seu virium \\j"ï£n~* , im«^> ■w*J\'

materialium, hinc omnis verse moralitatis fundamentum ^C*^/^^<J\' >, y , &

prorsus destruunt. ²) rJJZ***~ >*<*-k~%*^t

\') Suarcz, De bonit. et mal\'d. Disp. 1 , s. 3. ^!) » Ln vice et la vertil, ^^A~
iuquit Taine, sont des produils comme Ie sncre et Ie vitriol." llittoire de la
liUeraliire atiglaiae, lutrod. «Das Gehirn verandert sicli rait den Zeiten,
"I..I iiill. ili\'n, Geliiru die Sitte, die des Sittliclie» Masstitab Ut." Muleschot,
Kreislauf des Lebens.

■»^r^ x. < <->:\' ^,u^ ■\'■\'■ *\'■■- <**-\' \'- \'\'

-ocr page 120-

Pars i. ethica bEftERAtis.

II. Quoniam vero, ut Aristoteles \') monuit, illae solse
theses in quajstionem vocandce sunt, de quibiis dubi-
tantes indigent ratione, per quam de veritate iaj&ruan-
tnr, non autera illae, de quibus dubitani*» ^Bigent
pcena vul sensu, ideo non quaerimus : ulru?n9fWi//uod
discrimen inler borium et malum , sed : quale sit WisSimeti;
utrum essentiale ac intrinsecum, an accidental&.wkxtrin-

secum dumtaxat.

139. Ouid sit discrimen intrinsecum yquid
extrinsecnm. Porro discriraeti intrinsecum est illud,
quod fundatur in ipsa natura actuum huinanortim. E
contra discrimen extrinsecnm non fundatur in natura
actuuin , sed actibus humanis accidit ex aliqua causa
extrinseca, puta ex lege civili.

140. Errores. Philosophi perraulti, quaravis ad-
mittant discrimen inter bonum et malum, negant tarnen
actus liiimanos ex natura sua esse bonos vel mulos, et
onine discrimen inter bonum et malum repetunt ex ali-
qua causa extrinseca ac positiva ; liinc eorum systemata
dicuntur Positivismus moralis. Quoniam vero illa cau-
sa extrinseca ac positiva vel in Jiomine vel in Beo po-
nitur, inde habetur distinctio Positivismi humani et Po-
sitivistni divini.

A. Positivismus humsinus recurrit ad aliquam cau-
sam humanam. Nimirum :

iu- f\'-"¹-\'

^%P&

1° Vel ad irijtuxnm educationis, ut Montaigac, f 1592,
vel ad opiniones acconsueludines popnlomm, nt Saint-Lani-
bert, f 1803; 12° vel ad leges civiles, ut Hobbes, f
1679, Ronsseau, f 1778, necnon Scbola pantbeistica He-
geliaua et huic cognatus Liberalümus.}

\') Topicorum, lib. 1, cap. 9,

-ocr page 121-



		CAP. III. DE ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 113 3° Philosophia Positivismi pariter aufert discrimcn in-^ \' ^c\'" * ^Mr^-\' trinsecum , saltetn vi sui systematis. Gum enim ista Sohola oimiüin Melaphyricam, velut inane rationis figrnciitum ex- plodat, omnemque scientiam" ex factis repetat, hinc ad intimam rerum, adcoque et ipsius raoralitatis naturam pcuctrarc ne<juit. \') , . i _c i j> Li* Huju8 Scholae iu üallia i\'imdator fuit Aug. Comte, t?"¹/\'\'\'¹ \'^t)1)"2t* 7\'\'/ \' <y"^ 1857 , ^a) tpicra imiumeri sequuntur in Gallia , Italia, suX\\ï,\'_t"jt Germaiiia et Anglia , ubi ïnagis famosus fait Sluart-MiU, \'/\'■\' t 1873. lUMr\'.l éLJi^-t* \'--■ Inter nostratcs scientiam positivisticam in Univcrsitate f\'^t\' Ultrajectensi profcssus est Op zoomer, et in Universitate" \'"\',/",., *n * ir 1 mr" 1 3> ^Cti " ->-^c *"» ^U broningiana van der rrijck. )* <.d>-< ( E. I\'ositi\\ isiauK «Uviuus recurrit ad liueram voluu- r. ■ - . talem dioiaam. ^->,\\-- **U-^\\»^:~J* ■\'"■\',\' &/-*** Hanc opinionem nmplectuntur Occam , f 1347, Oer- /._;/\'Kl^^J\'^ln"\' sou, f 142\'J, Desoartes, f 1C50, (juxta scntentiam quod tfc/tw- rerum esseiitiffi pendent a libcra volunlate divina). Cüiisciitiunt nnilti 1\'rotestantes, ut Pufendorf, ⁴) f 1GÜ4 , neenon Grotii coniincntatorcs üronovins et Coccejus. Contra quemcwfque* Positivisraum moralem sit Prop. I, speciatim contra Positivisiiium humanum Prop. II et Ilf, speciatim contra 1\'ositivismuin divinum Prop. IV.

		\') IIuju.-, crroris refutationeui vide apud Stockl, Erkennt»iiitheorie,\\\\66 et seq.; 1\'csch, Philus. nalitr. N. 8; Studiën op Godsdienstig, Wetcnscli. en Lclterk. Gebied, IX jaarg. De Wijtbegeerle der crcaring. Vide XXIV jaarg. D. XXXVII, Hmpiritme en CrUicitme. \') De vita et doctriua liujus phi- losoplii egregie scripsit Hermann Gruber S. J. August Comlc ,der Begründer dee I\'otilioismiit, Frciburg, Herder, 1880. Integram hujus secta: historiam vide apud Gruber, Der Potilioismus oom \'J\'ode Auguil Comte\'» 4i> au/untere \'Vage. Freiburg, Herder, 1801. ³) Ad cathedram Ultrajectensem translatus a" 1800, iu oratione inaUgurali ad castra KatUianorum transfugit. \'\') He jure nat. lib. 1, cap. 2.

-ocr page 122-



		1 ] 4 PARS I. ETHICA GENERALIS. _f D ^EOPOSITIO I. J Multi ni\'liis liiiiiituii suut boni et niali ex r-v\' uatura siiii, iudependenter ab aliq.ua ratioue extrinseca. :i k t-- ■ 141. Prasnot. I. Dicitur: multi actus etc; ni- mi rum moralitas intrinseca non aflicit omnes actus hu- [^ ^ü^-i.^p^ ^vv/\'"u)anos, sed multi nunnisi consequenter ad aliquain le- !^\'^uip^X-^ ■ ■>*-""9^em >* ^s\'^ve divinaiu sive huinanam , boni et mali sunt ^JTiï-J^~ (N. 401). \'$itvf-j-<~~f- 7^~~~4"~^ ^""* il. Fropositio intelligatur de bonitate ac malitia, i. e. /m^:\'-£\') de moralitale, non vero de obligatione ponendi vel omit- ^u^" \'^ \' ?}_ \'" ^tül,di aliquem actum; siquidem sola te est causa obli- /. \'-H\' gationis stricte dictee (N. 175 et 328, seqq.). ^/,,-«VfWr>^"ï!:\'ⁱ" 142. Prob. I. .& melaphgsico conceptu boni et LüSS»£i^ mali. -- * ■«^f s/r,., .:a; ..■ ;>■■!,, ,!>;\'\'■ >" ^s ... . ■< ■ \' ^c " -^^\'\'^Jk\'Aw^H, \\y* Unicuique rei est bonum, quod convenit ei secun- ^^e^Ü-bt^¹ d^um ^suam formam , et malum, quod est ei prajter or- dinem suse 1\'ormse." \') Et ideo: Quorumcumque est natura determinata, oportet esse operaliones delerminatas, quae illi naturas conveniant: propria enini operatio uni- cujusque naturam ipsius sequitur. L\'onstat autem liomi- iium naturam esse determinatam. Oportet igitur opera- tiones esse aliquas secundum se homini convenienles." tf,lUiAC,n lv~-~?y>Ad\'huc\\ cuicumque est aliquid naturale, oportet (^kihMiu, .~ <n~<-etiain esse naturale id , sine quo illud haberi non po- iLut^^j^u m-^j* test; natura enim non deficit in necessariis. Est autem

		<tUt L J^X^ homini naturale quod sit anima! sociale . . . Ea igitur, ^Aaf^w^jng quibus societas huinana conservari non potest, sunt *J. w; ^- c/ü^* ,_ \' ) 1- 2- 9- 18, a. 6.**

	te

-ocr page 123-

CAP. III. DE ACTü HÜM. SEC. ESSE MORALE. 115

homini naturaliter convenientia. Hujusmodi autem sunt:
unicuique quod suum est conservare, et ab injuriis abs-
tinere. Sunt igitur aliqua in humanis actibus natura-
liter recta."

TJX-s, Item: secundum naturalem ordinem corpus hominis

i tA [L^LL^ ,

est propter aniinam ^Tet inferiores virtutes animse prop-
ter rationem, sicut et in aliis rebus materia est prop-
ter formam, et instrumenta propter principalem agen-

_t«_A*~«

tem.sfEx eo autem, quod est ad aliud ordinatum, dici- .. &-?■*-*>.^Ir~ïf
tur ei auxilium provenire, non autem aliquod impedi- ^/\',^u£\'\'■\' " ■* <^C
mentum. Est igitur naturaliter rectum, quod sic procu- <■■■\'■*- c^*6\'■**"
retur ab hoinine corpus et inferiores vires animse, ut ex
hoc et actus rationis, et bonuin ipsius minime irapedia-
tur, magis autem juvetur. Si autem secus accideret, erit
naturaliter peccatum. Viijolentiae igitur et comessationes
et inordinatus venereorum usus, per quse actus rationis
impeditur, et subdi passionibus, quiu liberum usum ra-
tionis esse non sinunt, sunt naturaliter mala,"

X^, Pralerea: unicuique naturaliter conveniunt ea, qm- «-.v, ,~,^ 6*_fL
bus tendit in suum finem naturaleuajj£u«e autem e cqn-V. "r^T ^7^7^-
trario se habent sunt ei naturaliter inconvenientia. Os-
tensum est autem , quod homo naturaliter ordinatur in
Deum, sicut in finem. Ea igitur, quibus homo induci-
tur in cognitionem et amorem Dei, sunt naturaliter rec-
ta; qusecumque vero e contrario se habent, sunt natu-
raliter homini mala. Patet igitur quod bonum et maluin
in humanis actibus non solum sunt secundum legis posi-
tionem, sed etiam secundum naturalem ordinem." \')

Prol). II. Ex perpetua, universali et indelebili per-

\') e. Gent. lib. 3, esp. 189.

-ocr page 124-



		116
		ÏARS I. ETHICA GENERALIS.


		suasione conscientia humanm. Muitte actiones semper et aputl omnes habitie sunt ut bon;e , v. g. colere Deuin , honorare parentos, succiirrere inisero; vicissim multiij actiones eodem modo kabitrc sunt ut malse, v. g. odisse Deum, contemnere parentes, affligere miserurn. \') Atqui hoe factum psychologicum explicari jietjuit , nisi inter istiusmodi actiones discrimen niorale inirinsecum existat. Etenim persuasionem adeo constanten) et universalein, quse nequidem inter indomitarum passionum tutnultum et qualiacumque temporum locorumque adjuncta de- leri vel etiam labefactari potuit, talem, inquam , per- suasionem ab aliqua causa exirinseca et conlimjenle repe- tere, est adstruere effectum sine causa proportionata. Ad universalem et necessariam causam igitur recurrendum est; hiec autem alia esse nequit, nisi ipm rerum natura. Prob. III. Ex eo quod conlrarim opinionen prorsns absurddi sunt, ut ex tribus Propos, seqq. constabit.

		\') Universalitatcm conscientias rcligiosai apud nationes antiquas testantur Plato, Aristotoles, Tullias, De leg. lil). 1, cap. 24, Seneca, Epiri. 117, Pin- tarchus, Ad». Cutotem Epienreum, cap. 31. Do nationibus barbaris hujus temporis idem tcstantur prsB&tantissimi Kthnologi, inter quos i)c Quatrcfa- ges, VEspècc humaiue, livr. X, chap. 35, Peschel, Völierkunde. Per tcsti- monia pra?scrtim ex periodico Die kaioliechen Missioncn collecta idem demon- strat Pesch, Der Gollesbegrijf in den keidnltchen lteligionen der A\'euieil, Freiburg, Herder, 1888. Quod attiuet officia homiuis ad teipium et ad ali.an homincs, testatur de Quatrefages ubiijuc gcntiuni habcri ideam proprie- latte, reoerentiam vitte humanm, sensum honoris et pudoris. Mcrito ronrJu- dit: »En resumé, s\'il est douloureux de reconnaitre Ie mal moral chez les races, chez les nations , qui out porti\' au plus haut dcgré la civilisatiou so- ciale, il est consolant do constatcr Ie bien chez les tribus les plus arriérécs, et de Ie ?oir chez elles avec ce i/iiil ij a de plus êlêoé, de plus délicat. Nulle part Cidenlité fondamentale do la nature humaine ne s\'accusc d\'une maniere plus évidente." L\'Espèee Kumaiite, livr. X, chap. 34\'. Vide etiam C\'athrein, Xoralphilotophie, I, Anhang , pag. 48*, seqq.

-ocr page 125-

CAP. III. DE ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 117

PHOPOSlTlO II.

Moralitas non pendel ab opiiiionibus et
constietiidinibiis popnlornm.

143. Prob. I. Populorum opiniones et consuetu- <
dines singula a:tate non modo in singulis nationibus,

verutn eliam in singulis urbibus et fere familiis tlisere-,,, _r/ k-

punt. Atqui judicium de moralitate taidiarum saltem ac- \'■ - ■\'

. 

tionum idem plane et immutabile fuit temper et ubiquef\'

JOrgo judicium istud a causa adeo mutnbili, qualis sunt,., , , \'/\'

illte opiniones et consuetudines, oriri non potuit.

Prob. II. Populorum opiniones et consuetudines non C
sunt norina suprema boni et mali, si ipsaj subjacent nor- ■;.... . _s \' .j^*«. i^~»<j-
m;e superiori. Atqui ita est. Ktenim natura duee mul- .<. c-*""¹* 1

tas opiniones et consuetudines repudiamus ut turpes.;. -y^^i^y¹^, ^v1
Quis enim tam dissimilis homini, qui non abliorreat \'

immanent servitutem , aboininandam anthropophagiain £\' fft^Ctk-\'
aliaque id genus, quamvis apud nonnullas degeneratas "*\'\'
nationes fuerint publica opinione probata₍et sscculari /w-je» ^c^^w<-^ufï\'
consuetudine sancita? 8apientcr Tullius: ^JUac aulem in ^-^^f
opinione e.mlimure, non in natura posita. dementia ent. o_>^L (JuX^v^ ^tl*¹*\'

ui virtus, qua; dicitur (in quo w-*~- ^Lf/

abutitnur nomine), in opinione sita est, sed in natura
Quod si ita est, Aonesta /pw/jve et turpia natura dijudi
eanda sunt." \')

FJROPOSITIO m

Non oimiis moralitas pendet a legibus civilibns.
144. Prenot. Dicitur: non omnis moralitas;

\') De leg. lib. 1, cap. 16.

-ocr page 126-



		118
		PAR8 I. ETHICA GENERALIS.

		nam leges civiles, dummodo jusla sint, actus humanos ejctrinseca seu posiliva inoralitate afficiunt. 145. Prol). I et II eodem argumento ac Prop. II. Siquidem leges civiles singula setate, et apud di- versos populos perpetu.-c niutationi simt obnoxia;. *[Ik* Pncterea: Si populoruin jussis, inquit Tullius, si principaal decretis, si sententiis judicuui jura consti- tuerentur: jus esset latrocinari, jus adulterare, jus tes- tamenta falsa supponere, si lucc suffragiis aut scitis raultitudinis probarentur." \') Atqui talem abnormitateui natura rationalis evidenter respuit. Ergo. Pro». IV. Si omnis inoralitas pendet a lege civili, omnis actio anlecedenler ad legein civileiu erit indiffe- rent), adeoque neque bonum neque ualum erit legetn ob- servare vel nou observare. Atqui, si indifferens est, utruin lex observetur an violetur, actio lege civili praocepta vel prohibita neque bona, neque mala erit. Ut ergo ex lege civili raoralitas prortuat, saltetn hoc principium omni legi civili anterius est adraittendum : Bonum est legetn civilem seroare, malum est legetn eivilem violare.

		PKOPOrtlTlO IV. Non omnis moralitas pendet a libera Dei voluntate. 146. Prob. I. Opinio ista habet fals.iua_junda- inentum. Bteiiim supponit rerum esseutias pendere a li- bera voluntate divina. Atqui rerum essentise pjoxime pen-

		*\') De U₉.* 1. c.**

-ocr page 127-

CAP. III. DE ACTÜ HUM. SEC. ESSE MOKALE. 119 ,i/Lj^,Ua Utv-&U

dent ab inleUeclu divino, remote vero ab essentia divina.\'.■; .C f■*-/ ^^"\'^T\'
C.\'onf. Ontol. Krgo. > j_t \'&£& <■** jnttf\'

Prol». II. Si omnis moralitas pendel a libera voJun-%.^\'"\'A.\'" *StC^**~
tate divina, uulla actio est adeo turpis, quin houesta^u^i^A^f^rjtf^i-

et panter nulla actio est adeo honesta, quin turpis essay^j^i f*-*^~\' ~f-J<*~£-\'
potuisset ex libero Dei decreto. Atqui hoc repugnat. * \'jTjijJfiJ*^*^¹^
Quis mini adeo msulsus, ut sibi persuadeat odium Dei,
ab Knte infinite perfecto probari, ainorem Dei unquain
potuisse improbari? Hinc S. Thomas: l\'ieere, quod
ex simplici voluntate (Dei) dependeat justitia, est dice-
re, quod divina voluntas non procedat secundum ordi-
nein sapientiae, quod est blasphemuin." \') Krgo.

1\'rob. III. Si atilecedenter ad liherum divinte yolun-
_taji&. decretuiD neque bonum , neque maluoi est liuic ^Tt^k,-
decreto actiones conforinare, etiain , decreto posito, actio
indifferent erit.

§ III.

«|u;< li.im slt hoi III.I lll.jl i lil .1 . i|li.i liiiiluin et

■iwiliiin lnli iiiNecuni lm niiililii ili-i i iininai.

147. Preejiüt. I. Exist.it discrimen inêriusecnm^\'^^y^^ff^^B^
in ter bonum et maltin), ut contra Positivismum inora-
,s\\ lem demonstravimus. Atqui simul existere debet aliqua /;>-,,
*yfatio formalu, in qua illud discrimen fundetur, seu ,
ik\'-Vquod perinde est, existere debet aliqua norrna, qua; bo-
,/7iJnura et malum formaliter discrirainet.

II. Quoniam vero, ut ex demonstratis patet, illud
discrimen non pendet a facultatibus vel actibus ipsius
hominis, sed in ipso ordine objectivo positum est, et

*) Ot verit. <}. 23, ». 6.

" \'" \' lilt* h <^<Jii>:*»*^ d^i~Mvi\\"i<,lrt-*>\'td*-d \\uJuhZ*. ■

&hnJrfi^_nht ,*-fc fJU*U i At* \'*fu4.

Ut - / . -Iknr&Mt^i,^

-ocr page 128-



		120 PAKS I. ETHICA GENERALIS. *A-WS& ter omnigenas temporum, locormn, reruraque vicissi-**

		?xrf		j^V"^.,taidines immulauüe apparet, hinc ipsa norma liujus dis- crimiuis similiter objecliva et immulabUis sit oportet.


		.>-\' h-s* 1XI. QuHJstionem de norina objectiva tnplici Sectione "\\ (J^i^>\'3h»^rq* tractabimus, seil. 1° impugnabimws errores, 2° demon- t^-\'i;»-^ ^ Js\\ strabimus doctriuam veram ,* 8° rein magis declarabiraus ^^/"~ ! ^^X-r v ^iu "" nonnulla addeudo r/c; ordine naturali el ntpemalurali. V"¹"^ Recensentur et impugnantur sententiee erroneee. 148. Errores. Hrevitati consulentes pra;cipuos tantuni errores indicabimus. Porro inter errores hic re- censendos nouinilli simul pertinent ad Positivismum mo- ralcm. Hatio est, quia aliquia auctor suo phüosophandi modo pertinera potest ad eos, qui discrimen inlrimccum inter bonum et inalum tollunt, et simul sua norma dis- creliva boni et inali incidere in errores bic impagnan- dos. Isti au te in errores reducuntur ad dupliceiu clas- sem , seil. ad Kudtemonumum óyJJcontologiismum rationalem. A. KudiPiiioiiisiniis (euoai\|iovta, felicitas) seu Utilila- rismus bonum inorale generatim reponit in actutiin liu- inanoriiin ulUHale ad temporatent hujus vitre, felieilatem. Uistinguitur in Utilittirismuuflittdwiduatem Qyjpoeialem. 1. U ti 1 i tar isin u s individualia intendit utili- tateiu cujusque privalam. Dicitur^Jipicurismus, si in ten - dat voluptates corporalen; nomen»Utüilarismi rutinet, si jntendat quodcumque bonum hujus vitic Epicuriimum inter anti(juos profitentur Aristippus, Epi- curus , Lucretius etc.; inter reccntiores de Lamettrie, f 1751, de Condillac, f 1780, Helvetius, f 1771 , auctor

-ocr page 129-



		CAP. III. DB AOTÜ HUM. SEC. ESSB MORALE. 121 V operis Si/s/ème de la nature (de Holbach , f 1789) etc.,\'\'\',"\'; \' 7 " hecnon Materialist» hodierni. 5 i/T\' / \' Utilitaritmum individualem inter antiquos propugnat De-~~^ ^ft i iV~~¹~~\'¹~~ f mocritus cum aliis, iliter recenliorea Spinoza , f 1677,/, \'f\' \' * Laroclicfoucauld, f 16S0, Malthus, f 1835, \') Bastiat, \')/ⁿj* f 1860 etc.\' ■ ■ ■ . tiV^Uf\' . »» ,iv/ \', II. Utilitarism us sobialis intendit bonum «o-\'\'^K\' \'; .■ cielatis iumana.* Hanc doctrinam nrofitentur : (A v, _//> - /\', ■ . . V* ^ v y /\'\'■ a) Bmpirisuui moralis,* ducibu^, Cum berland, f 1719 ,A»<./;,/\'v \' ^.i. et Shaftcsbury, f 1713. "^> ot.#, #Ud tb b) Schola Scotka, dnce Reid, f 1796. e) Primarius tarnen Utilitarisrai socialia magister l\'nit Bentham, f 1832, qui praedecessorum doctrines in nnimi collegit, et ex iis completuui systcma privatum, sociale ar politicum contexuit. d) Philotophia Posilivismi; inter hujus Sohohn magistros eminet Stuart-Mill; ex nostratibus aeccdunt Van der Wijek ^a)

		......i . / \\ e) Ethica darwiniüica [Darwin, f 1882) sou Evolulionis- j ^ ,,,.< y, i. socialia, quse principia darwiniana applicat ordini morali. Quemadmodum tota rernm universitas continiia cvolul.ione \' , , . i (Creatorem negant Darwinist»;) ad nodiernnm statum per-. venit, consimili modo sese evolvit ac transformat morali- \' "7\' tas. Siqiiidem sensus moralis ex instinctu aninialium gre-7U ifiiui i/i« f»k.f\'-\'-t:

		galium (quse ut protoparentcs venerantur Darwinist») pro- natus est. Itaque moralitas initium habcns ex Egoismo in- dividuali, omnibus animalibus conimuni, per continiiaiu liumanitatis culturam, simul cum formis socialibus, lento sed jngi proccssu se evolvit ad Egoismnm socialem [seu Altruismnm s vivere pour autnii, Aiuj. Comle], ⁴) Iline

		^]) Ab isto auctore nomen duxit impium systemn Matlhttsianismi, cujus mngis famosus apostolus in Neerlandia est Van Houten. Ipso, Martini» ta- men explicite nun tiadidit ahominandas turpitudines, qute nb hodiernis Mal- thusianis publice rentilantur, et pro gradu academico obtinendo in Neerlan- dia propugnantur. ) Onderscheid tussclten goed en (waad.* ³) llunc errorem Positivismi latius impugnat rationalista Ilurrett ilallock in libro Is /i/e worl/i living, eujns versionem gallicam elaboravit F. J. Forbes S. J., I.a vie vaul-elle la peine de vivre. Vide Les doctrines économiques depnis im siècle, Ch. Périn. ⁴) Darwin, ])e afstamming van den mcnsch , bewerkt door Hartogh Heijs van Zouteveen, I D. IV H.

-ocr page 130-



		122
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		moralitas non est absoluia sed mere relativa i. o. necom- modata conditioni sociali, sen , ut loquitur Vogt, condi- lionis socialis consrclarium;" \') unde alia est moralitas pro homine silvestri, alia pro barbaro, et rursns alia pro ci- vilisato. ²) Theorinm evolulionis prie caeleris elaboravit Uerlterl Spencer, statnens totum Ethica? objcctum csse utititalem reipublica, .ex It-gibus vitre et conditiouibus existentise in uno(]iioque populo scientifiee detcrminandani. Moraliter bonuin est illud , qnod conserval ac auget vilam turn agen- tis, tuin alioruui ; vita autem mere appetibilis est propter delcctationem ipsi aiinexam ; nnde bonum morale consislit in hono delectabili. Est quidem pugiia inler Egoisraum et A Itruisi.....n , sed pugnam illam terminabit conliuua generis liumaiii evolutio, qua tandem singula individua ila societati accommodabuntur , ut suam privaiam actnalem voluplatem quasrendo eo ipso bonum commune omnium procurenl. ³) Et quidem in isto Systemate Evolutionis socialis culmen sapientiiü se attigisse jnctat philosophia moderna. ⁴) f) Panl/ieismus (Hegel, f 183J), necnon Panentheismus [Krause, f 1832, Ahrens, Tibergbien ³)] recnrrunt ad continuüm progressum humanitatis versus idealem culiuram. g) Pessimismns modernus, in Pantheismo fuudatus, ali- quo modo aecenseri potest Eudfrmonismo, non quidem quasi admitteret aliquam felicilatem posilivam , sed in quan- tum tcndit ad liberationem a miseriis. Moderni Fessimismi magister Schopenhauer, f 1800, docet liiiin- mundum , alicujus caecse volitionis elïectum , esse pessimum. Cum Buddhismo Indorum ^f\') in volunlale

		\') Vide Darwin etc, 1. c. Aant. 6. ) Ha Letourncau, 1\'i\'enlution de la morale. Alia Darwinistarum oirata vide in De Katholiek, XC\\l]\\ , Otil- wiHetinf. Godsdienst en Zedelijkheid, pag. 273. ³) Hoe systema elabora- vit pKesertim in libro The data of Fthira.* Similia fere liabet Ouyau in libro Est/nisse d\'une morale tan» ohligation ni sanrtion. ) Systema Ilerberti Spencer egregie refutavit Cathrein, Die SUlenlehre dei* ütowMtMMM, Frei- burg, Herder, 1885, et brevius in Moralphilnsophie, I, pag. H2 , seqq. \') Systema morale ptnenthent» Canncgieter, J)e Zedelijkheid, vide in Stu- diën etc, XII jaargang, 1 I). pag, 307. °) Huddbismi auctor dicitnr Ca- kya Mimi, coguomento Buddha , i. e. eapiens (Ibrsitan sajc. V. vel IV. a. Chr.) Ad Buddhismum per Europam propagandum nuperrirae prodiit Ca téehitme bouddhiaue, eeauiese de la doctrine de Bouddha Golama, enformt

-ocr page 131-



		CAP. III. DE ACTÜ HUM. SEC. ESSE MORALE. 123 vivendi causam omnium maloriim reponens, tamquam prin- cipium statuit liane voluntalem esse exslinguendam. No- vus iste Apostolus, ad tramites Buddhismi, hominibus commendat vitarri aseeticHm, abnegationem, abstinen- tiam etc., non quidem ut coronam incorruptibüem acci- piant, sed ut tandem aliquando , pessima illa voluntate vivendi destructa, in Nirwana inveniant qnietem a mise- riis, i. e. ut, exstincla personalitate propria, abaorbeanlur nihilo. In tsedio existentite , in sensu miserim necnon in commiseratione erga homines et nnimalia est radix omnis moralitatis. Inde statuit illam actionem esse nioraliter bo- nam, qure, proprio agenlis commodo prorsus excluso, ex commiserationis motivo intendit sublevare miseriam alienam. \') Entis inconacii philosoplius Von Hartmann, famosissimus discipulus Scliopenhauer , finem lmjus mundi in co collo- cat, 111 quoduni nniversali suieidio cxistentiam suam des- truat. Porro in prteparanda hac mundi annihilalione (quam redemptionem vocat) per culturam est omnis moralitas. Si- quidem Absolulum. in prosequendo felicitntem tria stadia percurrit : in primo stadio quaisivit felicitatem in bonis terrenis, at frnstrn; in altcro stadio speravit hona futura ccelestia ; liane autem spein cbristianam scicntia abstulit; demum in praisenti stadio arripit prot/ressum artinm ar scientiarum necnon rerum politicarum ac socialium ; at iterum, progredientc cnltuia, pro maxima paite generis huraani acciimulautur miseriae ; inde fit, ut voluntas om- nem spem felicitatis positivae dcponat, et in annihilatioue requiem exspectet. Forro quo latius culture progressus extenditur, eo latius inter homines praevalebit eonscientia desperata? felicitatis, donec immani conspiratione velint

		de questions et de réponses ü Vusage des Ëur opeens, aver nutr.i explicati- ves, par Ie Subhtidra Bhikshu (monachus mendicans). Vide La science catho- lique, V, 1891, Le catéchisme du Bouddhism moderne.* Quanivis Bud- dhismus prsedicet religionem sinc Deo, redemptionem sine Redemptore, beati- tadinem omnis existentie personalia destructivam, i. e. Nirwanam, Incredu- li tarnen liane abjectam doctrinam suramis laudibus celebrant, et qnidquid veri in Christianismo inveniatnr Buddliismo aeceptum referunt. Vide Stu- diën, XIV jaarg. II D., Buddhisme en Christendom. Stimraen aus Maria- Laach, XXXIII, Die buddhislischc Moral, pag. 17, et Die siltigenden Er- folge des Buddhismus, pag. 118; Etudes rcligieuses, XLV, Le parraine du Bouddkisme en Trance. \') Die beiden Grundproileme der Ethik.

-ocr page 132-



		124 PAKS I. ETHICA GENERALIS.

		Nirwanam. Inde mtindus annihilabitnr, et Inconscium re- (luectiir ad statum pristinum , eritque iterum essenlia siue existentia. Idem tarnen f\'uncstissimus processus in icternnm rcnovabitnr. \') B. Deontologismus rationalis (8&v, quod decet) ra- tionem formalem boni ac mali repetit e.r sola decentia ralionali. Systemata erronea huc pertinentia sunt j Stoicismus et^J"liationali?mm moralis. I. Sloicismus (jtocc, porticus), duce Zenone , bon tl m rao- rale reponit in vitre conformüate cum. natura rationali. Non eonstat ntniin per naturam Stoici ilitellexcrint solara na- tnram cujitsque individualem, au vero naturam nniversalem totius ïnniidi. Hoc alterum magis probabile est. Intcr Ro- manos Stoieismnm profitentur Seneca, f 05, imperator Marcus Anrelins, f 180, etc. Quamvis aittem doctrina Stoicorum , qnatenns intelligi pote9t de proxima norma moralitatis, cjnoad principiitm fnudamenlale vera sit , Stoici tarnen in multis errabant. Siquidcm 1° linem nltimiim in virlide qneerebant ; 2° ne- gabant esscntiales natura; relationes ad Deum , causam primam et (inem ultirnum; 3° reprobabant, ut tnrpem , propria Jelicilalis respectum; 4° passiones animales liabe- bant ut moraliler malas, et ideo iu sapieule requirebant plenam apat/iiam seu omnimodam passionum carentiam. II. Rationalismus moralis. Stoicorum errorem susci- tavit Kant, f 1804, multisque erroribns nuxit. /, , . / Juxta paren tem critica; philosophice natura rationalis est Jii/i.i i/i se, eui nullus alius (inis substitui polest. Quemad- moduin finem , ita homo in scmctipso pariter liabct regn- lam moralitatis, quam ratio anlonoma, i. e. sui legislatrix atqtïë~Tïulepcndens n quocuuiquc alio legislatorc, ex pro- prio suo fundo eruit. 1 line rcgnla moralis est aliqua forma rationis ]>iirn!, qurr seeundum se comprobntnr , non vero quatenus conformis est esscntiali ordiui rernin vel etiam ördTnationi divimr. lila aiitein lex rationis antonoinrn sese cnnntiat per imperium categoricum, i. e. 1° modo obligatorio, nirairum



		\') Vhiloaophic des Vnbewitssten , et Vh\'ónomenologie des s\'ütlicKen Bewussl- seins.

-ocr page 133-

CM\'. III. I>K ACTÜ HUM. SEC. ESSE MOR Al, E. 125

propter reluctanteui seusualitatem, et 2° modo absoluto,
quia imperat suiipsins gratia, non vero in ordinc ad ali-
quod bonum consequendum.

Supremnm_principiiim linjus legis est : Sic age, ut norma
tüaTvoluntatis simul principium universalis legislaiionis esse
possit.

Huic legi rationis pnrendum est ex pura reverentia legis ,
non vero intuitn alterius boni obventuri, aut alterius cu-
jusque rationis a lege ^distinctae.

Siqnidem in actionibus duo -uut distinguenda, legaliteit
ct moralitas. Prior consi9tit in objectiva conformitate cum
lege, qua agens vult idipsum quod lex rationis prnecipit.
£ E contra moralitas consistit in subjectiva conformitate cum
lege, qua agens vult idipsum quod lex prnecipit, nnice
quia prtpceplnm. est, sen ex reverentia legis. Hinc si quis
actionem lege rationis prreceptaui ponat vel ex inclinatione
animi, vel intuitu prsemii obtinendi poenaeve vitandae, vel
intuitn voluntati9 divinne etc., actio illa objective quidem
legalis, sed moraliter tvrpis est. \')

149. Xota. ($ m specialis singulorum errorum re-
futatio limites hujus Oofppendii excedat, rem absolvemus
Prop. duplici, una contra fludamonismum, altera contra
RationalisniHm moralem. Interim notetur moralitatem sub-
jectivam tolli in quocumque JJelerminismo, et omne dis-
crimen inter bonum ac malum evanescere in Panlheimo.

^ ÏROPOSITIO I.

Discrimen inter bonum et malum non fundatur

in actuum humanorum utilitate, sive

privata sive etiam publica.

150. Praenot. Utilitas, si vera ponatur, cum
honestate malerialüer congruit , quia nulla res homini

■

>"i

»oi r ■

\'M « ■

- /

\'-k

\') Crundlegnng zur Melaphytik der SUten, et Kritii der praklisehen Ver
nunfl. Qnoad istos et alios errores vide Stöckl, Geachichte der neueren Phi
losophie; Meijer, lib. 2, cap. 1, a. 1; Cathrein, I, 3 Buch, IVKfiipv ~

-ocr page 134-

126

PARS I. ETHICA GENERALIS.

vere utilis est, nisi sit honesta; et vicissim omnis res
honesta vere utilis est natura rationali. Attamen hones-
tas non ex utilitate. sed e contra utilitas ex honestate
dijudicanda est. Est nihil utile, inquit Tullius, quod
idem non honestum, nee quia utile, honestum est; sed
quia honestum, utile." \')

151. Prob. utraque pars simul. 1° Ex fal&o,
cui Utilitarismus innititur ,fundamenlo. Utilitarismus sup-

ponit supremam felicitatem ac destinationem hominis indi-
Uy^tLtUeA.  vidui vel generis hu man i _perituris bon is hujus terrenai
vitee contineri. Atqui finis ultimus hominis est gloria ex-
terna Dei ac beatitudo perfecta vitse futura\\ (Conf. Cap. I).
Utilitarismus igitur errat circa Jinem; summum autem
bonum si ignoretur, inquit Tullius, vivendi rat.ioncm ig-
norare necesse est. Ex quo tantus error consequitur, ut
quem in portum se recipiant scire non possint." ²)

2° Ex eo quod nor ma moralis debet esse objectiva__ac_
drum »a^ immutabüis. Discrimen inter bonum et malum est objec-

iivum ac immulabile; ergo norma moralist objectiva ac

immutabilis sit oportet. Atqui utilitas, sensu adversa-

,££

riorum accepta, est norma mere subjectiva ac valde mn-
tabilis. Etenim utilitas illa pendet a singulorum indivi-
duorum conditione, a temporum locorumque adjunctis,
a diversa societatis evolutione ac cultura etc. Ergo.

3° Ex conscientia teslimonio. Conscientia testatur,non
quamcumque actionem, qute ad temporale bonum indi-
viduorum vel etiam societatis conducit, eo ipso esse
moraliter bonam; et vicissim non quamcumque actionem ,
quEe huic bono adversatur, eo ipso esse moraliter malam :

\') De offie. lib. 8, cap. 30. \') De fin. bon. el mal. lib. 5, cap. 6.

-ocr page 135-

CAP. III. DE ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 127

Nemo est., inquit Tullius, qui non hanc affectionem

anitni probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla

quneritur, sed contra utililatem etiam conservatur fides." \')
/£>> - »

Pi\'OD. speciatiin })ars I. Non in ntilitate privata.

_._UJ^ini-o-\'

1" Ex eo quod nontradirtor/a staiuü. Hac enim doctrina Ui.-L^uj\',
admissa, unusquisque est simu][J/nis et medium aliorum. ■&-**■■>■■ ^A~\'J)?\'.4^~i\'*y~
Atqui hoc iraplicat. Ergo. ^dL ^ ^>>V^^.^C*^-\'

2° Ex aosurdis comectariu. Hac sententia destruituriA--*^-"⁰ ^w ^Ü_T5
omnis virtus nocialix , imo virtus qunecumque. Si enim ₍ C M.-M~^u*~r>^r^9>"
bonum morale coincidit cum privato temporali commo- x^-^⁴do, jam liEcreditatis cupidine parentem occidere hones-

tum, et e contra pro tuenda patria mortem oppetere

■--<■

turpe erit. Ergo.^^^^*W^\'⁴^■\'< *^fh/^<.

Prol), speciatiin pars II. Non in utililate imblica. r

1° Ex absurdii consectariis. Hac enim sententia admis-
sa, actus interni, vel etiam extemi ad bonum ac malum
saciale nihil conferentes, necnon actus hominis extra

societatem viventis non essent moraliter boni vel mali.

Atqui evidenter constat multos actus esse bonos et ma-
los, nullo societatis respectu habito (N. 142). Ergo.;

£° \'Ex eo quod doctrina hac repugnat tum7dignitaü,
i\' vnfTmclinationi nplura ralionalis. Et sane dum ex una
\' parte per nefandam apostasiam genus humanum ac socie-
tas a Deo, omnium creaturarum primo principio ac ul-
timo fine._ avelïitur, atque sibimet supremus finis con-
stituitur pe.% altera parte per immanem ti/rannidem sin-
gula individua spoliantur dignitate personali et conver-
tuntur in mera media societatis. ²) Praeterea propria cu-

\') Op. cit. lih. 5, c»p. 22. ²) » Tres Ingicjuement Stuart Mill défiiiit Ie
droit: nu pouvoir, que la tociêté ett interetser a aceorder a l\'individu. C\'est

-ocr page 136-

128

PARS I. ETHICA GENERALIS.

jusque felicitas, quam homo naluraüter appetit (N. 21,
seqq.), vel prorsus negatur, vel ad summum ut pars
utilitatis publicse toleratur. Atqui doctrina, adeo oppo-
sita dignitati ac tendentim natura) rationalis, etiam ra-
tioni repugnare debet. Ergo.

8° Hac denique sententia admissa , cujusque sanc-
tissimi juramenti violatio, turn quselibet scelesta flagi-
tiosaque actio sempiternse legi repugnans, non solum
haud est improbanda, verum etiam omnino licita, sum-
misque laudibus efferenda, quando id pro patriaj amore
agatur." \') Quod revera utilitatis publicsn ventilatores non
pudet asserere.

4° Nee quidquam juvat adversarios, si pro norma
ponatur Utilitarismus individualis smul el socialis, nam
in casu utriusquc systematis incommoda coalescunt.
Praetice iste Utilitarismus egouticus-sympalhicus in Uti-
litarismum pure individualem recidit.

f .. /f* .152. N<* hol hl in. I. Systema Progressies conlinm iis-

fi p öd ^^em ^arg^,imenti^s refellitur ae Eudsemonismus socialis. ²)

*"K^" \\\\. Pessimismus ostendit nuo ducat ratio humana a

l.. »^w^<«..u. t-^\'J\'^ Deo apoistata. Non est quod iinmoremur istis deli-

f^.

è^JJv\'^ !1«-^Tan^^s ^men*^,s insaniis. ³) Obiter tarnen riotetur quanta
contradictione laboret systema morale a Schopenhauer ela-

boratum : 1° existentiam rèputat malam, et sim ui repro-
bat snicidium , necnon voluplatum astum, quo saltem ad
tempus sopitur^conscientia existentise adeoque et mise-

en deux mots Ie communisme lc plus absolu. Tout est ii la merci de 1\'État,
et 1\'Etat, (jui a tout donné, peut égalcmcnt tout óter." Forhcs, Lattin vaut-
elle la peine de vhrr. Introd. X). \') St/llab. LXIV. *) Specialem hu-
jus erroris impugnationem vide apud Cathrein, I, pag. 187. ³) Refutatio-
nem Ptasimismi vide apud Stock), nalur. Tkeolog. § 34-1.

-ocr page 137-

CAP. III. DE ACT0 HOM. SEC. ESSE MORALE. 129

riee; 2° voluntatem vivendi damnat ac in ipso agente per
abnegationein exstirpare conatur, et tarnen in aliis eam-
dem vivendi voluntatem fooet per commiserationem be-
nefieam. Quod si bona est commiseratio, quidni ho-
minem licite ac laudabiliter misereatur sui ?

Kwl *^BOP0SITI0 «■ ft\'".\' \'\'\'-■;\'

Kationalisinus moralis admitti nequit. . , f j\' \'Ji \'s

u.- t*<

153. Prol). I. Ex ordine verüatu ad intelleclum )\'<■<■«{*■ *****-
erealum. Ratio humana veritatem non creat, sed praesup-

ponit ac cognoseil. Atqui actuum humanoruui conformi- > (^

tas vel ditformitas cum regulis morum est qutedam ve-

ritas. Ergo ratio humana moralitatem non ejjicil, sed e Ai - #<- t

jam in reruiu natura prieexistentem cognoseil. ^L\' *V * 1

Pl\'Ob. l|. /fe objecliv\'dale discriminis moralis. Inter ""/kJü <
lionuni et inalum est discrimen vere o/jjectivum (N. 147). \' <*^r-^^r s<<

<. Atuui dictamina rationis autonome nullum objectivum T \',\\
y.*jt _val_orem habent; siquidem valor objectivus judiciorum .,j.-i.

pendet a conformilate cum verilale objecliva; haec au tem <-*- \'^lL\'
, *~*fmportat actus humanos moraliter bonos et malos esse

mdependenter a ratione humana. J.l$c autem prwcise ne- i^,,. ^^.f Ui *■>. 
gat systema l^ntianumÏD-^»^±~%%# p&4A*f ^f^h^-fc"-»>-£ 1 ^:>«- \' *

V Prob. TTT. ~~K,- pq ,{u.nd~~ y-v^ffiffi Jjaatiamm i-l»"-/ <>■*- q^,,, , ^ _%j n-._r-i^

■i\\-> rore multiplivi*.. Siquidem 1" Ralioni increatm, tam- K>Z.f ** \\tX*.ux^-
.-^auam normam omnino supremam , substituit ralionem l*>< ~~

C ^f.". \' ri

\'\'■P

ealam (N. 158). 2° Excludit officia moralia nobi- ^J^*^ff£Z\'
ma, np. officia erga Leurn. 3° Destruit omne
discrimen inter bonum liberum et obligatorium; si enim
bonum morale consistit in eo, quod fit secundum im-
perium calegoricum ex reverenlia legis, omne bonum est

eZ^^

-ocr page 138-



		130
		PAUS I. ETHICA GENERALIS.


	de preecepto. 4° Confundit actus oere honestos, etsi itiinori bonitate affectos , cum actibus moraliter malis. n^-irKs *^r ^\' Etenim propriee felicitatis intuitu iegera servare vere hones- ^)\'■ turn est (N. 395, seqq.). Atqui hoc moraliter turpe est ^V¹ ,., s. <. vvv^secundutn doctrinain Kantianain. 5° IJinc quoque pugnat cum natura rationali, cui a Creatore inditum est w»^-\' suain felicitatem prosequi (N. 22, seqq.). \') Ergo. -)

		SECTIO II. Demonstratur vera norma objectiva formaliter discriminans bonum et malum. 154. Preenot. Hactenus preecipuos errores circa moralitatis normani impugnaviraus; restat igitur ut ex- ponamus ac demonstreraus senlenliam veratn. Quamvis ,- ,, nee inter ipsos philosophos christianos sit idem modus loquendi in enuntianda moralitatis norma, quoad rem ip- t~^J^\'r^-<x^.&j^- sam tarnen inter se conveniunt. Ut jam recte responde- jc&.«- amus ad queestionem in capite hujus § positam, distin- ^X,/jM^^a--~\'^JIXJ>i^T?^uamus inter normara proaimam* et normam remolam, * \' ultimam. Qua distinctione posita, respondemus: Norma proxima est natura rationalis adeequate spectata; norma remota ac vltima est intellectus divinus contemplans essen- Ham divinam. Responsum duabus Propos, demon- strabimus.

		\') Uanc essentialeni in felicitatem tcudentiani ipse Kant agnoscit: »Glück- lich zu sein ist nothwetidig (las Verlangen jedes ternün/ligen, alrer cndli- chen Wcsens, und also ein ïmvcrmeidücher Bestimtnungtgrund seines Begch- rungsvermögens." Kritik der Prakt. Vermmft. \'\') Nullara obligalionem oriri jiosse ex ratione autonoma, N. 361 et seqq. explicabimus.

-ocr page 139-



		\'. UI. BE ACTU HUM. SEC. ESSE MOKALE. 131

		FJSOPOSITIO I. Discrimen intrinsecuui iutei\' bonum et malum proxime pendet ab actuuiu humanorum con- ^.\'* venieutia vel repugnautia cum natura rationali adaequate spectata. 155. Prajnot. Dicitur L° cum_naterQ_.rationali; r* r ,p noniine natura rationalis intelligimus naturain humanam ^ \'^nJ- ijhlegram. Hsec autem natura est substantia animalis-ra\' / lioualis, quaj principium est vitte turn vegetativm, tum .,\\ y.₍ _titsensiliva, tum ralionalis; attamen illa natura est phy- sice una ut ultimum suuui complementum habet a ra- lionalilale, per quam in sua specie constituitur; ex quo sequitur vires inferiores superioribus subordinari. Di- citur 2° cum natura rationali adaquate spectata\', siqui- \'.\' <« \' dem natura non debet considerari raere in se, prout ex / \'t"* variis partibus coalescit, sed etiam relative, i. e. qua- . tenus babet essentiales relationes tuin ad Deum, tum ad ,, / ^ / Ir. \'feateras res creatas. De istis relationibus , quae ordinem <: ,.,., ,>< .- . moraleiu naturalem constituunt, infra (N. 165) latius \' <* t-r. x ■.■ A- V r^-* °^yaicemus. Dicitur 3° ab actuum humanorum seu libe- rorum convenientia etc; moralitas enim iundatur in liber- tate (N. 135); quare hic intelligimus naturam humanam, quatenus est libera: aclivilalis principium. 156. Prob. I. Ex ipso conceptu boni. fionum et £?/«.,. t. i -£/< malum, ut ex Ontolog.* constat, consistit in alicujus rei \'- ■< ■\'" convenientia et disconvenientia cum naturaT Quse non ,/ \' solum est principium, sed etiam norma proxima* omnis __t ; activitatis. Atqui natura humana est natura rationalis habens essentiales relationes ad Deum et alias res crea- , tas (N. 165). Quemadmodum igitur physice bona est -s*o \'t r- ij\' /<p~y ■<<■* <_ /(y. rrr\'.e^ X- - c c ■ -< ■\'< C_ f-d (/, / _/ _,---------tt-------*

-ocr page 140-



		182		PARS I. ETHflÖA GENERALIS.

		vegetatio, qme natura plantarum consonat, ita morali- lcr bona erit actio libere posita , quje per se conformis est naturce ralionali ejusque v.snentialiljun relationibu»; vi- cissim moraliter mala erit actio huic natura; istisqne re- lationibus repugnans. Hinc auior Dei, castitas, diloctio proximi, justitia, sunt naturaliter seu intrinsece bon». E contra blasphemia, luxuria, odium proximi, furtum, sunt intrinsece mala. Prob. II. Ex nous, \'/uibux insit/niri debet uur ma mo- ralis_. Oinnes populi, omni ietate, inultas actioues ut bonas, multas ut raalas habueruut (N. 142). Ad hanc autem constantera et universaleiu judiciorum moralium uuiformitatem explicandam , neeesse est existere normam a) universalem, b) immutubüem, c) omnibus notam, d) in se, tatnquam in fonte, omnia officia naluralia compkc- lentem. Atqui noruia istiusmodi est natura rationalis ad- requate spectata. £rgo. Prob. Min. a) Est norma universalis, omnibus eniiu horoinibus inest natura specie eadem, easdem facultates superiores et inferiores habens ; omnes pariter homines iisdem essentialibus relationibus devinciuntur. b) Est norma immulabilu; natura cum illis relationi- bus, seu ipse ordo naturalis, non pendet a diversis lo- corum, temporum, personarumve adjunctis, sed ubique et seinper idem permanens nulli mutationi obnoxius est. c) Est norma omnibus nota; unusquisque, etiam homo vulgaris, facillime suam naturam et locum, quem in hoc mundo relate ad Deum et alias creaturas occupat, po- ^vtest cognoscere. iv^^J^^ 0 Est norma omnia officia naturalia complectens, ut vi- f^-""£j~ \'* de supra (N. 142. Prob. I), ubi attulimus verba S. Thomse.

-ocr page 141-



		CAP. III. DE ACTIJ HUM. SEC. ESSE MORALE. 133 157. Sr hoi i hui. I. 1° Sententia exposita non coincidit ciuii UlUilarismo, etiainsi intelligatur utilitas oera, quae makrialiler, ut supra (N. 150) explicavi- inus , cum koueslalè congrüït. Ktenim alia omnino est ratio boni utilis, alia vero ratio boni lionesti. Siqui- doiii bonam utile , qua tale , appetitur propler aliud , a (\|iio totain siiam bonitatoui muluatur; e contra bo- 1111111 honestutn , independenter a quacumque utilitate , propler se amabile est, utpoto per se conveniens natura rationali, eamque singutariter deeens. 2° Sententia nostra nullain affinitatem liabet cuui Sloicismo ac Kan- liaitismo. Kteniin natura huinana non consideratur abs- que allo respeclu ad JJeum, omnium principio et fine, sed adaquate, adeoque cum omnibus suis relationibus, quarum poliores sunt relationes ad l)uuin. Jru;terea in natura rationali non constituimus normam tupremam , sed subordinalam [Prop. 11). II. Sententia ista utriusque oppositi erroris extremum devitat. l)um (Jtilitarismus euim inlendit solam ulilila- tem, posthabita decentia rationali, duin Sloicismus cum Kantianismo e contra excludit quemcnmque ulüitatis res- peclum, sententia ista inlendU deeenliam ra\'tionalem, ita ut non excludat ulüitatis respeetum. Et re quidem vera, quod Deus conjunxit homo non separet. Atqui Auctor naturee ordinem eudseinonologicum conjunxit cum ordine deontologico (Vide supra N. 33, N. 55 seqq., et infra N. 395 , seqq.). \')

		\') Quoad doctrinum hactenus explicatam vide e. Gent. lib. 3, cap. 12!) (supra N. 142); 1. 2. q. 5*, a. 3; 1. 2. q. 71, B. 2; Suarei, De banit. et mal. Disp. 2, s. 2, N. 10; Stöckl, § 20; Costa-Rossetti, cap. 2, scct. 1 et 4; Cathreiu, 3 Buch, V Kap.

-ocr page 142-



		134
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		p PBOPOSITIO II. Discrinien intrinsecum inter bouum et uialuni re- mol«■ ac ultiniatiin pendet a Deo, non tarnen a divina voliiiit:iir . sive libera, sive etiani nrrr-vsnriii . sed ;i divillO iiitrllrcln contemplante «Iiviiüiin essentiam. 158. Prob. pars I. Non a volunlale dioina li- bera, ut N. 146 jam dernonstraviinus; sed neque a vo- lunlate necessaria. Eteniin 1" ista voluntas pro sua es- . ... . . . ... . VUM fMtWW sentiali sanctitate multa prsecipit et Drohibet t/uia sunt, bona necessaria, guia sunt raala; secus eniin illa voluu-^\' tas prsecipiens vel prohibens non esset voluntas necessa- ria, sed libera. Ergo divina voluntas necessaria supponil discrimen inter bonum et inaluin, et ideo discrimen is- tud ab illa voluntate ultimatim pendere neciuit. Pra> terea 2° lex diviua necessaria supponit divinuin intellec- lnm , secunduin quem divina voluntas sanctissime vult quidquid vult, et cui contrarium veile nequit. Prob. pars II. Pendel a divino inlellectu conlem- plante divinam essentiam. Moralitas ïntnnseca bonsistit■■<■ in habitudine conformitatis vel diftbrtnitatis actuuin hu- manorum cum natura rationali ac essentialibus relatio- nibus in ipsa fundatis (N. 155, seqq.). Atqui reruio es- sentie ac relationes pendent a divino intellectu contem- plante essenliam divinam , quae est fons omnium possi- bilium (Conf. Ontol. et Theolog. natur.). Nimirum intel- lectus divinus , necessitate sibi essentiali, infinite com- prehendit essentiam divinam , non solum pront est in se, sed etiam pront est imitabilis ad extra enlibus ac per- feclionibus analogis, eornmque mulnis relationibus. Itaque

-ocr page 143-

CAP. III. DE ACTU HUM. SEC. BSSb MORALE. 135

in intellectu divino sunt ide<e archetype omnium rerura,
quie existunt vel existere possunt, et exemplaria mora-
lia actuuui huiiianorum. \') Cum igitur discrimen intriu-
secum in ter bonum et malum proxime jaadaai ah i>(\'-.,,
tuum liumaiioruia conformitale et diflbrmitate cum na-
tura rationali ejusque essentialibus relationibus , euipque
natura ista cuin suis relationibus peudeat a diviuo in-
tellect u contémplante essentiam divinatn, hinc illud dis-.
crimen reuiote pendet ab intellectu divino , et ultimuiu
fundamentum habet in essen tin diviqa.

.159. Coroll. Ex dictis patet quam merito Tul-
lius dixerit: Est au tem virtus nihil aliud quam in se
perfecta et ad summum perducta natura; est igitur ho-
minis cum Deo simüitudo." -) Siquidem vita moraliter
boua est moralis imago Dei, quia est libera expressio
ordinis essentialis inter res creatas, adeoque et libera ex-
pressio exemplarium moralium , quie sunt in intellectu
divino contémplante essentiam divinam.

160. Scholiiiin. Discrimen morale (N. 155
159) explicavimus, independeuter a quacumque lege di- /
oina , ex sola rerum natura. Docet tameji Angelicus:
Cum dicitur, quod non omne peoeatnm ideo est ma- \'«\'■uk\'-

lum quia prohibilum, intelligitur de prohibitione facta

:■\'

per jus posilivum. Si autem referatur ad jus naturak,.

tx^^c

quod continetur primo quidem in lege esterna, secunda-

..... . . . . ,, d c ... "

rio vero in naturah judicatono ratioms humanse , tune

omne peccalum est malum quia prohibilum." ³) Hinc multi

\') Conf. 1. _(J. 15; Ve eeril. q. 3 (De Ideisl, a. 2. Unde Boethius : » Tu **{> ?
cuucta superno ducis ab exemplo: pulthrum pulcherrimus Ipsemundum mcnte * \'- *< >;\'\'\'
gercns, similiqae ab imagine formans." De ronsol. III, Metr. IX. ²) Üe .\'-\' K,Ui#L ^LC~
leg. lib. 1, cap. 8. *) 1. 2. q. 71, a. 6, ad 4; vide q. 19, a. *,q. 21,
a. 1. Conf. S. Alphons. lib. 2, XXXV.

- J-i ryvg,(u } ««-\' i » ■\' . ft \'-\' \'» y f, -> . _L ï I .< , ,., i n^ _; Uuj* a. £ , ft& tJtX*

■±A* - d i -,, , mjd e\'i ~*^A/k^ty>i. cl _t-_t ij b<-ti v AA £\'\\ tci_^c< * tL- v-js-ir* (Lil.

fo-è4 y, f, »L . c^iA^-t-M. I ■^■-.t- ■. h u\' <■■ c, c-i 4.T i l^U i^ j i-, f,o^ *-u L

(j (M.\' <>\' l I i\' il i Z :■) -U < i\' ■ f \' t \' ■ . i I tl, < ityej,

-ocr page 144-

136 PARS I. ETHICA GENERALIS.

auctores, prsesertiui inter Thomistas, nullam veram tno-
ralitateut admittunt independenter a lege aterna. \')
PillR\'iil talent op time solvit Suaren, inquiens : in actu
humano esse alicjuam honitateiu vel malitiaui ex vi ob-
jecti prajcise spectati , ut est oomonum vel ditssonum ra-
lioiii recta:, et secunduut eam posse denominari et raa-
lum et peccatum et culpabileiu seeunduni illos respec-
tus, seclusa kaoitudine ad propriam legem. Prater hanc
vero habet actus humanus specialem ralionem boni et
mali in ordine ad Deum, addila divina lege prohibente
oei prcecipiente; et secundum eam denominatur actus hu-
manus speciali modo peccatum vel culpa apitd Deum,

ratione trausgressionis legu propria ipsius Dei.....

Hanc deformitatem non haberet actus humanus rationali
natura; contrarius, posita illa (absurda) hypothesi, quod
Deus illum non prohiberet, quia tune non haberet il-
lum virtualem contemptum Dei, quem continet trans-
gressio legis respectu legislatoris." ²)

Itaque le.v mtenta, licet sit ultima ratio ac fundamen-
tuni cujusvis obligalionis, non tarnen est ultima ratio
interna¹ honestalis vel turpiludinis, nisi per legem <eter-
nam intelligatur inlelleclus divinus cognowens exempla-
ria moralia fundata in essentia divina. Vide 1. 2. q.
18, a. 5; o. Gent. lib. 8, cap. 129. (supra N. 142).

0 SECTIO III.

\'M^°

De ordine morali naturali et supernaturali.
161. Pr Knot. Modo explicaviinus discrimen in-

\') Vide Saltnautic. De principiis moralilath, cap. 2. \'\') De leg.hb.i,
cap. 6, N. 17; Couf. De bonilale et mailt. Disp. 1, s. 2, N. 10, üisp.2,
s. 2; Zeitschrift fiir Katliol. Theol. 1886. Zur Philotophie der SUUieUeU,
pag..578.

\'\' ^,lJi , Hlf, »:■\' - !

-^:

U ■ U n?jj

-ocr page 145-



		$\\W%7 ^CAP* ^UI\' ^DB ^ACTÜ ^HlM\' ^SEC" ^ESSE ^M0RALE- 1^7 rrr Irinsecum inter bonura et nialum proxime pendere ab ac- tuura humanorum convenientia vel repugnantia cum na- tura ralionali adequate speclata seu, quod perinde est, cum ordine morali natnrali, qui est pars nobüior illiui ordinis universalis, quem in omnibus rebus creatis conspi- ciinus. Quae ut melius intelligantur , utile est qusedam dicere de ordine naturali et supernaturali, necnon de ha- bitudine , quse inter ulrumque existit. 162. Ordo physicus et ordo nioralis. Nomi- ne ordinis significatur apta dispositio plurium, ad asse- cidionem Jtrds. Jam vero duplex , ad scopuin nostrum quod attinet, ordo distinguatur, unus physicus, alter moralis. I. Ordo physicus est ille, qui inter res mundanas exis- tit et etiam creaturas irrationalcs complectitur. Si- (\|uidem Creator, mundum ordinans \'m Jiitem sua sapien- tia dignum , toti natuiw impressit principia propriorum actuum , (\|uibus creaturen irrationales physice determinan- ttir ac moventur tum in Jiuem sibi proprium, tuin in ji- nem universalem totius mundi. üniformis ille ae eonstans modus agendi secundum finem , a Creatore pracfixum , dicitur ordo physicus; ipsa vero principia, quibus vires mundanse ad proprios actus determinantur, vocantur le- ge» physicre. Vide Cosmolog. TT. Ordo moralis refertur ad solas creaturas rationales, et respicit actus humanos seu liberos in ordine ad ji- nem ultimum. Iste ordo non regitur per leges physicas, sed per leges moral\'es, quse libertatem physicam non des- trnunt, sed intra debitos terminos continent, ut vo- lunlates a recta ralione ne discrepenl." \') \') Encycl. lihertat, § Qnoniam igitur.

-ocr page 146-



		138 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		163. Ordo moralis naturalis et supernatu- f.ilis. Quoniam ratio ordinis, quam sapiens rebus a se factis iinponit, a fine sumitur," ^l) hinc pro dupliei fine naturse rationalis, naturali np. et supemalurali (N. 41 , seqq.), ordo moralis pariter duplex est , scil. na- turalis et supernaturalis. 164. T. Ordo moralis natnralis. Iste ordo, qui essentialiter connectitur cum crealione natura; ratio- nalis, in ea natura fundatur, ab ea exigitur. Sirjuidem iis omnibus constituitur, quae, etsi non debita sint me- rilo personee, tarnen debentur nalurce, quia secus natu- ra, qua lalis, destitueretur perfectione sibi conveniente ac neoessaria. Proinde ad ordinem naturalem in primis pertinet Jinis ullimus natura; proportionatus ; pertinent familiales, qua; cum natura essentialiter conjunguntur; habitus, qui viribus naturalibus possunt acquiri ; con- cursus divinus , sine quo nulla actio possibilis est ; co- erislenlia cum aliis ac societas, quibus indigent vires na- tu ral es ad congruentem explicationem, aliaque id genus. ²) Ad ordine mnaturalem demuin pertinent relationes mul- tiplices, qua; in natura fundantur. Porro hasre relatio- nes pro rei momento breviter exponemus. 165. Relationes liominis in ordine naturali sunt triplicis generis: A. Relationes ad Deunt. Homo naturaliter se liabet ad Deum , sicut creatura ad Creatorem, sicut servus ad Dorainum. Deus causa prima est etiam finis ultimus, turn quatenus propter gloriam Dei externam bomo con- ditus est, turn quatenus solus Deus est beatitudinis hu- mana; objectura (N. 14 et. 32). Huic relationi conso- *\') 1. q. 25, a 5. ) Suarez, Protey. ad Trad. de Graf ia,* III, cap. 2 , N. 4.**

-ocr page 147-



		OAP. III. DE ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 139 nat, ut homo in hac vita mortali Beum agnoscat, Ipsi serviat, Ipsum amet ac glorificet, in Ipsura tendat, Ip- sumque in beata aeternitate perfecta cognitione ac amore glorificet et glorificando possideat. B. Relationes inler diversas facultates el parles ipsius natura humantr. (Juin natura Immuun sit physice una, et opus sapienlissimi Artijicis, hinc fieri nequit, (juin oranes facuitates humanae sint ad invicem ordinaire , et (\|uiden) ita, ut inferiores suhordinentur superioribus. Is- ttP relationes exigunt, ut homo nihil facultatibus infe- rioribus indulgeat quod repugnet rationi, et tarnen si- mul parti vegetativre et sensitivne moderate eonsulat. Hinc intrinsece bona est temperantia, intrinsece mala luxuria. O. Relationes ad alias crealnras, turn irralionales, turn ralionales : 1° Ad creaturas irralionales, quaruin\' homo est do- minus. Creaturse irrationales a Creatore ordinata? sunt ad hominem , tamquam ad finem pro.rimum , adeoque sunt, media utilitati humanre subordinata (N. 1820). Haec relatio importat, ut homo in nulla creatura snnm flnem reponat, sed e contra creaturis utatur tamquam mediis, ipsi a Creatore in finem Jioneslnm concessis. Hinc intrin- sece mala est avaritia. 2° Ad alias creaturas rationales, quarum est aqualis ac socius. Ista; autem relationes iterum sunt individua- les vel sociales : a) Relationes individnales, quse homi- nes afficiunt, quatenus eamdem specifice habent naturam. Hisce relationibus consonat dilectio, repugnat odium. b) Relationes sociales. Homo naturaliter ordinatur ad so- cietatem domesücam, civilem et religiosam. Societate au-

-ocr page 148-



		140
		PARS I. ETHICA GENKRAM8.


		tem supposita, adsunt relationes inter marituin et uxo- reua , inter parentes et filios, inter auctoritatem publi- cam el subditos etc. Hisce relationibus conforniis est amor ac fidelitas conjugalis, repugnat rebellio etc. 166. Actiones hisce relationibus convenien- tes merito dicuutur intrinsece oonae. Et sane ho- mo suas actiones juxta istas relationes componens, eo ipso operntur conformiter ad naturam rationalem adce- quale spectalam (N. 155), adeoque ponit actionem, cu- jus bonitas resultat ex ipm rernm. natura. "Vicissim actiones hisce relationibus repugnantes sunt intrinsece ma- lse, quia earum malitia non solum profluit ex aliqua lege slricte dicla, sed ex ipsa rernm natura (N. 1 56 et N. 160). 167. II. Ordo moralis supernaturalis. Iste or- do non fundatur in natura vel creatione, sed, creatione etiam supposita , in libero Dei beneplacito. Omnem to- tius naturse creatre, imo etiam creabilis , exigentiam et capacitatem excedens, iste ordo constituitur iis omnibus, quse nee merUo persona, nee condilioni natura debita sunt, sed naturam clevanl ad ordinem snperiorem. \') Iste ordo supernaturalis constituitur Jine, qui excedit finem naturalem creatura3 rationalis, nimirum beatitudine su- pernaturali , visione intuiliva Essenties divintf (N. 45), necnon facullatibus et mediis huic fini supernaturali pro- portionatis, quoe toto ordine excedunt facultates natura- les cujuslibot creaturaï. Ad hunc ordinera pertinent rela- tiones , qua; incomparabiliter prsecellunt relationibus na- turalibus.

		\') i\'niiiii illa, qase natura- quicli\'lil imlelila sunt, ipsam tarnen nnu ultra proprite excellemli genus* perficiunt, vocantur kona prtcternaluralia. Tale \'Innam est immortalitns eorporis.

-ocr page 149-



		CAP. Ilt. DE ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 14i\\ Etenim per elevationem ad ordinem supernaturalem homo, qui naluralüer est servu* Dei, fit fdius adopli- vus, cokares Ckristi. lm o ipsum corpus fit templum Spi- ritus S\', et post resurrectionem erit particeps glories cm- lestis. Hinc quoque omnes homines sunt f\'ralres in Chris- lo et colmredes gloriae. \') Proloparentes ad illum ordinem fuisse elevalos, illum ordinem esse prorsus supernaturalem, illum ordinem, peccato Adse perturbatum , denuo per Christum fuisse restauralum demonstrant Theologi. ²) 168. Habitudo inter ordinem nataralem et supernaturalem. Ordo supernaturalis toto coelo ordi- nem naturalem transcendil, attamen ipsum nedum des- truat, e contra supponil ac perficit. Remanet ordo natu- ralis, non quidem mere talis, sed auctus bonis gratuitis. Adoptio seu filiatio divina supponit creaturam ratio- nalem, quemadmodum f des supponit rationem , et gratia supponit naturam. ³) Quamvis ordo supernaturalis sit ordo salutis (homo quippe revera destinatus est ad ordinem gloria vitse fu- tura, cui in vita praesenti correspondet ordo gratia), ordo naturalis tarnen etiam ad salutem necessarius est, quia ipse ordini supernaturali substernitur; ad beatitu- dinem consequendam duo requiruntur, natura et gra- \') Rom. VIII, 15, Gal. IV, 6, Fphet. I, 5, I *nest.* V, 5, Rom. VIII, 17; I Cor. VI, 15, coll. III. 17; 1 Joan. III, 1-2, I Cor.XV,2 seqq., I Pelri* I, 22. \') Hic obiter notetur a nonnullis nomina supema- litrale et suprasensibile perperam confundi. Subdole a Rationalistis haec confusio obtraditar : npud nonnullos scriptores catholicos quandoque occur- rit ex ignorantia rerum theologicarum. \') 3. q. 23, a.3; 1. q. 2, a. 2, ad 3.

		10

-ocr page 150-

142

PARS I. ETHICA GENERALIS.

lia." \') Debet igitur homo per suas vires naturalea coo-
perari viribus gratise. ²)

W\'......- § iv.

*}:■ <i :<.<(,( yyu-o\'

Quo-nnin 8lt norma subjectivn Moralltatls inlrlnnecie.

169. Prsenot. Hactenus diximus de norma ob-
jectiva, ex qua pendet discrimen intrinsecum inter bo-
I^«_i_,_*^- ^nu ^e* malura. Ordo igitur postulat, ut nonnulla ad-
jiciamus de norma subjectiva, seu de facultate, qua dis-

ittU\'t

\' cernere possumus utrum aliquis actus huraanus cum nor-

ma objectiva conveniat, adeoque moraliter bonus sit, an
e contra a norma objectiva recedat, adeoque moraliter
malus sit.

/ _t^ oc-~i -»~ l¹^* Errores. A. Robine£, t 1820, docuit bo-

<*-<- c (■■>■:■■ "-\'^-s num et malum discerni posse ope cujusdam sensus

sici interioris, quem vocat sensum moralem. Quo sexto

ti i (t-i\'j <- = , sensu naturaliter sentiraus quid sit bonum et malum.

Hanc doctrinam materialisticam amplectuntur PArenologi,

duce Gall, f 1828; nee meliora invenies apud Dar-

, 

winistas. ³)

[/ ^if«iv.\'^;- B. Schola scotica recurrit ad aliquem sensum spirilua-

(.\'j\'-i.oui t_f^<₁*<Xv i_em _ajj intellectu distinctum. Iste sensus caco impelu ju-

dicat de bono et malo morali. Empirismo morali hujus
l-biA xJ- Schola; accensentur, qui cum Adam Smith, f 1790, re-

currunt ad sensum sympalhicum spectatoris irapartialis\'.

- V -\' _t,, i.. cum Herbart, f 1841, ad sensum mtheticum, cum Scho-M»*.

\' I ■ t i \'^,\'\' ■ \' <{"\' i\' ■ \' \'\'

penhauer, ad compassionem , etc. r\\U

f\' , >,,\'.\\, .HL--._______________ ^ ÏJSl

\') 1. q. 73, a. 1, ad 1. *) j)e ordine natura/i et supernaturali prae-
_t ^ , clare scripsit Clem." Schrader, Z>« tripliei ordine nalurali, prxiernat. et au-

pernal. commentariut. Vindebonte, 186*. *) Darwin , Afrtammiug ». d.
^,\'k\'miI ltl~ <., \'*"»^,ck> ^l ^D- ^1U Hoofdst.

-ocr page 151-



		X
		cap. in. db\'actü hüm. sec. esse morale. 148 Facultas, qua bonuin et malum discernitnr, non est aliquis sensus, sive physicus sive 1110- ralis, sed intellectus practicus. 171. }Prob.~pars X» JSon est kenaus physicus. Mo- ralitas consistit in relatione conformitatis vel difformita- tis actuum humanorum cum moralitatis regula. Atqui sensus physicus rerum relationes cognoscere nequit; ete- nim sensus physicus, utpote facultas organica, non per- cipit nisi corporea. Ergo. Prol), pars ML Non est sensus spiritualis. Judicia moralia sensus spiritualis non per comparationem t§r- minorum, sed per ca3cum instinctum conficiuntur.^-JöJ- qui istiusmodi judicia instinctiva admitti nequeunt. Ete- niin propriurn est natura? rationali de rebus investigare ita , ut per comparationem terminorum cognoscat ipso- rum convenientiam et repugnantiam, atque demum, hac convenientia vel repugnantia perspecta, de ipsis rebus judicet. Itaque non vi alicujus cceci instinetus, sed vi motivi evidenter apparentis judicia mentis proferuntur. Conf. latius Logicam et Psychologiam. Prob. pars III. Est intellectus practicus. Moralitas consistit in relatione conformitatis vel difformitatis; hsec autera relatio est qusedam veritas. Atqui verum est ob- jectum intellectus. Ergo facultas, qua bonum et malum morale discernimus, est intellectus vel ratio, prout illud verum immediate, vel nonnisi mediate usu ratiocinatio- nis innotescit. Quoniam vero intellectus speculativus est, qui, quod apprehendit, non ordinat ad opus, sed ad solam veritatis considerationem; "p?aTücuTveróintel-

-ocr page 152-

144

PARS I. ETHICA OENKRAUS.

lectus dicitur, qui hoc, quod apprehendit, ordinat ad
opus;" \') hinc consequitur cognitionem veritatum mora-
limn pertinere ad intellectura practicum.

172. Scholium. Ne de noniine laboreraus, non

refragamur iis, qui nomen sensns moralis adhibent, dum-

raodo hoc nomine ne intelligatur aliqua facultas ab in-
tellectu distincta. Et sane, usu loquendi vocabulum gen-
ius etiam in ordine ad res mere intelligibiles adhiberi
constat. Unum hoc aniraal (homo), inquit Tullius,
sentil quid sit ordo, quid sit quod deceat." ²)

173. Nota pro solvemlis difftcultatibus.

-Lol^<y~\'i^^ⁱ\' ^° UniformÜas judiciorum moralium, quae circa mul-

^^^««^.^\'^ tas actiones apud omnes homines apparet, nihil aliud

~*^/*^v~" importat, nisi quod omnes habe.nl easdem facultales ra-

i~i"\'^^j^f^~^_f^±^>tionales. Orania, qurc sunt unius speciei, communicant

^\'V °*^r***Zl Pwlⁱⁿ actione consequente naturam speciei . . . bognoscere

l^~^x. -**-*vu.v^*-*\'^s-siutem prima intelligibilia est actio consequens speciem

\'j~*^**°^\'}f^JJ humanam." ³) Hinc consequitur homines unanimiter

amplecti veritates , tuin speculativas, tuin practicas, quae

usum rationis necessario consequuntur; istiusmodi vero

sunt principia moralia primaria, et ea, quse ex iis facili

*m. <_J.tu<*.% i^lb. _^> discursu deducuntur.

2° Hinc pariter liquet rudes et pveros facillime ree-, .
tum judicium proferre circa en,\'quse magis obvia sunt.
\' Trseterea ratio habenda est edHcalionis religioscê.

3° Neque ullum_)Sjèntimentalistis subsidium est ex af-
fectionibus partii appelitivee, qua; frequenter comitantur

judicia moralia.^pstiusmodi affectiones minime postulant

i\'. ■, . .■ ,"*. \' \' < 

aliquem sensum moralem ab intellectu distinctum. Ete-

\') 1. q. 7», ». 11. - ) De offic. !ib. 1, cap.4. - ³) 1. q. 79, a. 5, ad 3.

\\
/

-ocr page 153-





		CAP. III. DE ACTU HUM. SBC. ESSE MORALE. 145 iiim intellectus practicus vehetnenter movere potest vo- luntatem, ipsi exhibendo objecta, quse magnopere spec- tant bonum hominis. Atqui talia objecta sunt res mora- let. At vero affectus voluntatis, si veheraentiores sint, mediante phantasia, redundant in appetitum sensitivum; imo, mediantibus iterum affectionibus sensitivis, redun- dare possunt in ipsam parteni vegetativam totumque or- ganismum. \') § v. o (\|ii:i\'ii.imi itit Moi nlir.iiu iioriim obllgaui». 174. Prrenot. Duplex, ut N. 155160 de- inonstraviinus, est norma objectioa, qute bomiin et ma- lura discriminal;/una est immediata et subordinata, scil. c& fT&^rJbê^"\'^^ natura rationalis adaequate spectata seu ordo naturalis : ** ^ t/fti»*.®\'
		*KLtJt* e-
		^"altera est mediata et suprema, scil. intellectus divinus fö\'_

		contemplans essentiani divinam. jSubjeclivam vero nor... mam, qua bonum et malum discernitur, esse intellec- ty^c^~_J^J2rf* > _«,> turn practicum, modo (N. 171) demonstravimus. Quses- tio superest de norma obligante. jj 175. Norma obligans objectiva est lex. Ut y\\f norma moralitatis corapleta sit, necesse est, ut bonum \' . ^. _yj igi^ necessarium pracipial, et malum prohibeat, seu strictam /O * , obligationem creatura rationali imponat. Hujus autem /. t^wW normte obligantis, quae lex dicitur, causa efficiens est divina voluntas, quas illud omne, quod secundum die- _(^^-_>-^^>u2»^l. tarnen divinae sapientia? ad conservationera ordinis natu-/? ralis necessarium est, necessario praecipit; atque illud nj^^JL. w-^--^** omne, quod huic ordini repugnat, necessario prohibet. *) Conf. Studiën etc. XIII jaargang, D. II, Ome natuurlijke kennit God), pag. 9.

-ocr page 154-



	146 PARS I. ETHICA GENERALIS. "~U .ujvA~>* Hinc oritur lex stricle dicta. cujus contentnm dictatur a ^ry)lcU^\'^^ji^~\' divino tntdlealHj cujus vero forma, seu vis obligatoria, /\' > derivatur a divina voluntale. <^u_;//^^,;»c<y^<" (^ts^** Prima igitur actuum humanorum completa norma est j^Ltyu^^ /^l\'vA\', k* ®lerna, ^seu ipsa ratio vel voluntas Dei ordinem na- turalem conservari jubens, perturbari velans." \') Attamen * homo Deuin non immediate videt, ideoque ipsam legem e ,y/jvT->Joc-"^,"^v^-^t ^ seternam immediate cognoscere et applicare nequit, sed yL t /■- >■** i^ _ ₍^ mediale tantum, mediante np. leije nalurali, quae est ^e"¹\'¹* * parlicipalio legis esterna in ralionali creatura."* ²) ^jifrs.-i^ Lex igitur, turn increata seu aeterna, turn creata seu ^"^r naturalis, est actuum humanorum norma complela ob- T^ yecliva, sed remota dumtaxat. ^° I _lvY,a- ^^7^ Norma obligans suojectiva est ratio lege divina ■^^^^■Slt* _n>^iDformata. Ut enim homo suos actus cum lege con- ■^tywrJ ferre, eorumque habitudinem ad legem cognoscere pos- " sit, ipsam legem cognoscat necesse est. Hinc habetur al- tera completa moralitatis norma, eaque subjecliva et proxima, scil. recta ratio, i. e. ratio non autonoma seu Kantiana, sed ratio lege divina infnrmata. Bictamen practicum hujus rationis dicitur conscienlia moralis. De norma obligante tum objectiva tum subjectiva in- fra Cap. V sermo erit.

		§ VI. «(iik\'iiiiiii git Moralitatis partltlo. 176. Praecipuae moralitatis species sunt: A. Bonum et malum. Ex diversa habitudine, i. e.
		&


		\') S. August, c. Faurtvm, lib. 22, cap. 27. \') 1. 2. q. 91, a. 2.

-ocr page 155-

t V / ij V & r > i\' V

CAP. III. DE ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 147

ex conformitate vel difformitate cum reeulis moruui ac-

-~.---------.- ■-.... ,. ⁶ --------- a. JJ*j^^*fj*-

tus humani sunt bom ve^ man. -^ JiU^^^^. /UMfi\'

B. Bonum rursus est obligalorium vel liberum. Aa J*f*^VH"Jv ]ïj[ae/

mal urn nulla est libertas, ad^bonuin non seuiper habe- ~"^/,^^4 ^«./^Ki «-**
Tïïrobligatio. el Qusedam tarnen bona ex natura sua £*
ita cum ordine naturali connectuntur, ut sine ipsis ordo x. r\'}X^*~^*f *^SJ^

MlW

■te* ~ *4. t****

conservari nequeat, et ideo a sapientissimo ac sanctissimo
Auctore naturae pracipiuntur necessario. Tale bonum est
araor Dei, castitas etc. p\'Alia vero bona ordini natu- ^
rali conformia quidem sunt, sed ad ipsius conservatio-
nem non necessaria ; et ideo respectum dicunt ad regu-
lam mere approbanlem , vel etiam consulenlem , non ta-
rnen ad regulam pracipientem. Tale Bonum est cceliba-
tus, paupertas evangelica etc. -4. ^Ajtamen bonum libe-
rum aliquando praecipitur lege positivo,, et hac ratio-

C. M.orz\\ïtas Jtmalerialis seü oöjectiva etgformalis setf ,, </,
■\'■As-*lsubjeuliva. IPrior consistit in conformitate vel aitfor-
_;tmitate, quam cum regulis morum ha bet actus secundum ,>,.
*■ se seu objectioe, i. e. independenter ab eo , utrum ab
/ lXwi»gente ponatur libere , an necessario. Eleemosyma est \'T, </" *\',"\'

materialitér bona , sive datur ab amente, sive datur ab -/~t.■■■:. . c,._ti u v<«.\'-.
homine sana; mentis. &**i,,. «^.i~,

* Altera consistit in conformitate vel difformitate, quam ,. ^ .. . \'

cum morum regulis habet libera voluntas agenlis. Quo- **U »-* <-■- <"-«-«■\' . «■
niam vero voluntas libere morum regulas observare vel ^y*- ^

i ■ -n i ,. _J a>.<^/. .,<3c\'K a<**W^

violare nequit, nisi ïllse regulse agenti tnnolescant et per l «< a^c* _>M^_,,( ., <x^
conscientiam singulis actibus applieentur, hinc moralitas ^luX \'
formalis tandem consistit in conformitate vel difformitate l~~ ^n/*^^u7^^vT^7/^Z
acius humani cum recta ratione et conscientia (N. 175 y^^^^^fT^tüei.
et 423). Eleemosyna data ab homine sanse mentis tumJ^^>^^t\'^ ^/j^lo

-ocr page 156-



		148
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		formaliter, turn materialiter bona est. T Ex dictis patet moralitatem fonnalem prius esse in . actu ehcila, quain in tmperalo; quandoquidein ab eli-,L. cito ad imperatum derivatur. E contra moralitas male- rialis prius est in actu imperalo, quam in actu elicüo, qui circa eum versatur; siquidein iste ab illo, taiuquaui a suo objecto, moralitutem inaterialem accipit; ideo enim volunlas dandi eleeinosynam objedive bona est, quia elee- mosyna, largilio regulis moralibus consona est. ytTCx dictis similiter j>atet in actu ulramque moralilalem \' posse separari. Etenim ab agente ignorari vel erronee tes- tiraari potest habitudo , quam actus seeundum se habet ad regulas ïnorales. Inde fit, ut aliquis actus possit esse simul materialiter bonus et formaliter malus, et contra. Si quis ponat actum lege praeceptum, quem putat lege prohibitum , actus est materialiter bonus , formaliter malus. D. Moralitas intrinseca et extrinseca. Moralitas int- trinseca profluit ex ipsa rerum natura seu ex naturalis ordinis exigentia, adeoque antecedit quamcumque legem stricle diclam (N. 160). Ista moralitas est objectum di- reclutn legis naturalis (N. 353), qua; in hypothesi, quod existant creaturse rationales, necessaria ac immntabilis est (N. 367). Atnor Dei est intrinsece bonus, odium Dei intrinsece malum. Moralitas extrinseca non profluit ex rerum natura, sed directe oritur ex lege mere positiva (N. 400, seqq.), quas fertur a libera Dei hominumve voluntate. Hinc ista mo- ralitas mutationi obnoxia est. Esus carnium diebus ve- titis est solum extrinsece malus ex positiva lege eccle- siastica; qua lege cessante, evanescit quoque illa extrin- seca malitia.

-ocr page 157-



		CAP. III. DE ACTD HUM. SEC. ESSE MORALE. 149

		ARTICUIiUS II. 0


		De Jffóralitale lfr jpéclé.-. /«,« «,<: ,. <t~« , iAj/.Jt* 177. Prsenot. In detinienda moralitatis essentia ,/<>.<> i«4/<"-> /(rite. prsec. hanc actuuni humanorum proprietateiu non-\'\'\'\'\'\' ...* . . . . ,. . -..»/ nisi «« genere consideravimus. (^uodsi tuoralitas m spe- cie consideretur, ipsa dijudicanda est ex iis omnibus , qute^vel incrediuntur actuuui humanorum snbstantiam, ■ r" =^ , ■ <>Yr££>w££-* velfiii ïpsos mjluunt, velCipsos demuiti quocumque mudo atlingunl. Itaque hoc Arlic. actus lm manos secundum oiunia il la elementa, qua; totideoi moralitatis fontes sunt, spectabimus; dein actum turn bonum, turn nialnm seor- sum explicabimus. Hinc materia hujus Artieuli absolve- tur qnaestione duplici : 1° qninam tint moralitatis fon- tes ; 2° quccnam requiranlur, ut actus humani boni vel mail sint.

		§ I. (\|iiiii.nii Mint Mm uliiati- fontes. 178. Prsenot. Om nis actus liumanus tendit in aliquod objeclum, ex quo liabètur^J\'actus èsserïïia ;\' oranis Vjt^_f« actus humanus ponitur propter aliquem Jinem et cum ^r aliquibus circumslanliis , quaj objecto ac essentiae actus , j,. ;y adveniunt, adeoque actus humani accidentia sunt. Porro secundum triplex illud momentum actus huma- f-^T** nus regulis moralibus convenire vel repugnare potest, atque hoc sensu obiectum , finis et circumstantüe dicun- i^U»-^ tur elementa ac fontes* moralitatis. De singulis breviter -^- -^ v^x. .-\'- dicemus. TwJy**

-ocr page 158-

150

PARS I. ETHICA GENERALIS.

SECTIO I.
Objectum.

179. Notio objecti. I. Nouaine objecti intelligj-
tur id, quod primo ac per se ab actu attingitur, seu ip-
sius actus terminus proxïinus ,fims irkrtnsecus (N. 6, A);
siquidem actus humanus est quidam moius a libera vo-
luntate procedens, qui natnraliter in alü/uid lendit, quo
terminatur seu finitur.

II. Objectum potest esse.\'vel aliqua res non operahuis;
tale objectum est v. g. Deus respectu amoris , inimicus
respectu odii j:\'vel potest esse aliquid operabile vel tol-
libüe, seu quod potentia respicit quatenus per actum
suum poni aut tolli potest. Sic actus voluntati externus
est objectum actus eliciti, quatenus per hunc impera-
tur vel odio habetur; miseria pauperis est objectum elee-
mosynae, quatenus per liane tollitur. \')

III. Objectum ne consideretur physice, sed moraliter,
i. e. cum respectu ad regulas morales: utrum np. coji-
veniat, an repugnet regulis moralibus talem rem esseter-
minum talis actus. Ita v. g. Deus est objectum bonum
amoris, malum odii; vita innocentis est objectum bonum
defensionis, malum occisionis; miseria pauperis est ob-
jectum bonum commiserationis, malum complacentise.
Inde fit ut aliqua res, licet una et eadem sit sub res-
pectu physico, possit esse èt bona , èt mala, quatenus
est objectum morale actus humani; ita res aliena est ob-
jectum moraliter malum , quse domino rationabiliter in-
vito surripialur; eadem vero res aliena est objectum mo-
raliter bonum, qute a fure legitimo domino restiluatur. ²)

\') De Coninck, Dé actib. tupern. Disp. 3, N. 38. *) 1. 2. q. 18, a. 8, ad
Ij De Coninck, 1. c. N. 31-36.

/\'

■

\' \'

-ocr page 159-

CAP. III. DB ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 151

PBOPOSITIO.

Aclus humauus primani et essentialem bonita-
teui vel malitiam habet ab objecto.

180. Prob. Sicut in naturalibus prima et essen-
tialis bonitas clesumitur a forma, qua: dat speciem, et

vicissim priraum nialum ex privatione illius formse, ita ■,,.:.,,,
quoque in moralibus. Atqui forma, quae dat speciem ac- \'
tui humano , est ipsum objectum. Etenim actus hutna-
nus est quidam motus, quo libera voluntas fertur in ob-
jectum sicut in terminum; omnis autem motus a suo ter-
mino speciem accipit. Ergo. \')

181. Coroll. TIaec igitur moralitas ex objecto in-
Iia;ret actui humano ante quamcumqtie aliam, et ab actu
separari nequit, quia ex ipsius natura profluit. Ita fur-
turn , ebrietatis gratia commissum , primario malum con-
cipitur , quatenus est ablatio rei aliense, domino ratio-
nabiliter invito; haec malitia injmtititc a furto insepara-
bilis est, etsi abesset malitia intemperantia, qua; eidem
furto ex mulo fine accidit.

SECTIO II.

CircumstantiaB.

182. Notio circynistantiarHjn. Nomen cir-

¹ \'-■..\'-..

cumstantiae ab his, qua? in loco sunt, derivatur ad ac-
tus humanos. Dicitur autem in localibus aliquid circum-
stare, quod est quidem exirinsecum a re, tarnen attingit^-^^\'fy*\'⁽*^A\'^
ipsam, vel appropinquat ei secundum locum." ²) Hinc
circumstantia est accidens actus moralis, ei extrinsecus

*) 1. 2. <j. 18, a. 3. ») 1. 8. q. 7, a. 1.

-ocr page 160-



		152 PARS I. ETHICA GENERALIS. adveniens, eumque aliquo modo attingens secundnm esse morale. 183. Pro circumstantia reqiiirtintur trla: 1° actus jam habeat moralitatem independeiiter a cir- _; cuuistantia: accidens enim pra?supponit substantiara ; hinc ludi\' - ^ji^\'ti--------------f . . . . . .. respectu furti non est circuuistantia, quod res sit ahena; siquidem hoc pertinet ad furti substautiam et tamquam objeclum primam, essentialem , specificam furto moralita- ),; ,\' tem tribuit. 2° Circumstantia nc destruat aut essentialiter triutet primum esse morale ex objecto ; secus enim non amplius esset accidens, sed fieret objeclum; hinc respectu eleeraosynae non est circumstantia, quod unice detur ex vana gloria. 3^Ü Oportet, ut aliflüi~~d bonita~~tia vel mali- tise ^c^identalis actui addat vel auferat; secus enim ac- tum secundum esse morale non attingeretj hinc respectu furti non est circumstantia moralis, quod committatur manu dextera vel sinistra.

		184. Divisiones circumstantiaruni. ACTjn mutanles seu mulliplicantes spp.cie.m objectivam on mutanles. Mutanles speciem sunt illae, quse actui addunt novam «** bonitatem vel malitiam specie dislinctam ab ea , quam^v^ actus jam habet ab objecto. Hoc autem contingit, quan-i<~* do circumstantia secundum se, et indepententer a specie morali objecti, importat specialem et dislinclum ordinem conformitatis vol diftbrmitatis ad regulas morum. Ita v. g. specialis difformitas additur furto, quando res ablata est sacra. Tales circumstantiae dicuntur transire in objeclum, quia revera sunt objectum relate ad speciem superaddilam. fion mutanten speciem sunt illae, quae non addunt no?
		X i

-ocr page 161-



		CAP. ïlt. DE ACTÜ HtiM. SEC. ESSE MORALE. 153

		vam speciein , sed solammodo bonitatem vel malitiam , quam actus ex objecto habet, augent vel rainuunt. Talis circumstantia est v. g. major vel minor valor rei ablatae. B. Augentes et minuentes in e adem specie subdivi- dunturT" In augentes et minuentes notabiliter vel non notabilüer. I Notabiliter augentes vel minuentes dicuntur, quaê, ubi actus versatur circa materiam . quac consistit ül numero . pondere vel mensura, tantum addunt vel auferunt , ut id seorsim sumptum sufficeret ad peccatum grave; aut quop, in aliis materiis, tantum addunt vel auferunt, ut id reputetur notabile, speclato ordinario modo agendi. Tta v. g. si fur surripiat horologium deauratum , quod putat esse aureum, illa falsa existimatio notabiliter ag- gravat malitiam illius furti. Similiter notabiliter aggra- vatur peccatum odii, si quis per annum integrum in illo odio perseveret. Quodsi aliqua circumstantia actum venialiter uialum ita aggravet, ut exinde fiat mortaliter malus, et vice versa, tune dicitur rautare speciem , non quidetn objec- tivam, sed theologicam seu demeritoriam (Conf. S. Theo- loge). Exemplum habes in eo, qui furatur rem levem , sed cum praevisione gravis damni; item in eo, qui ponit actum in se graviter malum , sed ex advertentia imperfecta.

		Non notabiliter augentes vel minuentes dicuntur , si -jiéi-^>#** id , quod addunt vel demunt, seorsim sumptum peccati ^^^oc^v^. venialis malitiam non excedit. 185. Numerus circumstantiarum. Post Tullium septem circumstantise recenseri solent: Quis, quid, ubi, quibus auxiliis, eur, quomodo
		r.

-ocr page 162-



		154
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		quando." Hujus enumerationis rationem dilucide expo- nit Angelicus: Circumstantia dicitur quasi extra sub- stantiam actus existens, ita tarnen quod aliquo modo attingit ipsum. Contingit autem hoc fieri tripliciter. Uno modo, in quantum attingit ipsum actum; alio modo, in quantum attingit causam actus; tertio modo , in quan- tum attingit effeclum. Ipsum autem actum attingit vel per modum mensu- rae , sicut tempus [quando) et locus (ubi); vel per mo- dum qualitatis actus (quomodo). Ex parte autem effectus, ut cum consideratur quid aliquis fecerit. Ex parte vero causEe actus, quantum ad causam finalem accipitur prop- ter quid (cur); ex parte autem causae materialis sive ob- jecti accipitur circa quid (quid); ex parte vero causae agentis principalis accipitur quis egerit; sx parte vero causae agentis instrumentalis accipitur quibus auxiliis." \') Circumstantia circa quid, quam Aristoleles ponit dis- tinctam , a ïullio merito sub circumstantia quid com-. prehenditur. 186. Brevis explicatio. Quis importat qualita- tem accidentalem persona operanlin, v. g. quod sit sacer- dos, conjugatus etc. Quid importat quantitatem vel qualitatem accidenta- lem ohjecti, v. g. quod res furata sit sacra etc. Ubi importat qualitatem accidentalem loei, v. g. quod sit publicus , sacer etc. Ubi non est circumstantia, sed ad substantiam actus pertinens, quando actus in se li- citus prohibetur ratione loei, v. g. si quis ecclesia ute- retur ad jumentorura stabulum. Quibus auxiliis importat qualitatem accidentalem me-

		\') l. 3. q. 7 , a. 3.

-ocr page 163-



		CAF. III. DE ACITU HUM. SBC. ESSE MORALE. 155

		diorum ; utrum v. g. homicidium perpetratum fuerit per tormentum crudelissimura. Cur denotat finem, non operis, qui coincidit cum objecto, sed finem operantis , quod v. g. furtum fuerit commissum ad se inebrianduui. Attaraen specialis inten- tio finis operis potest pertinere ad circumstantiam quo- tnodo, ratione intensionis vel voluntarii e.vpliciti. Quomodo importat modum accidentalem ipsius actus , v. g. quod sit intensus vel remissus , ex vi vel dolo , ex malitia vel ignorantia, ex voluntario directo vel in- directo etc. Quando importat qualitatem vel quantitatem acciden- talem temporis, utrum fuerit sacrura, vel diuturnum. \') PEOPOSITIO. Actus humanus secnndariam et accidentalem bonitatem yel malitiam halbet ex clrcnmstantlls. 187. Prob. Sicut in naluralibus prima et essen tialis quidem , non tarnen tota bonitas , a forma desu- h^4,*

		mitur, sed èt a forma èt ab accidentibus, ita et in mo-4	^_r)J^_l>(s.<M<~J»~ⁱ>

		ralibus. Quemadraodum enim ipsum objectum, ita quo- que accidentia seu circumstantia; cum moralitatis regu- lis convenire vel ipsis repugnare possunt. Ergo. ²) 188. Scholium. Circumstantia frequenter excedit rationem circumstantia? et transit in objectum, adeoque primam et essentialem bonitatem vel malitiam actui tri- buit. Quod fit triplici modo : scil. 1° quando ipsum ob- jectum est indifferens; quo casu actus, nondum habens

		*\'j Snarez, De voluntario,* Disp. 5. ) 1. 2. q. 18, a. 3.*

-ocr page 164-

156 PAR9 I. ETHICA GEXERAMS.

■■\'

esse rnorale ex objecto, primara et specificam moralita-
tem a circumstantia accipit. Ita v. g. studium ex zelo
animarum est opus charitatis. 2° Quando finis vel
circumstantia primam moralitatem, quam actus ex ob-

jecto habet, destruunt; ut si eleemosyna daretur unice

ex vana glorfa. 3° Circumstantia .tpeciem mutatis,
quse est accidens actus generice sumpli, est objectum
actus specifice sumpti. Ita sanctitas rei, quse est circum-
stantia furti generice sumpti, est objectum partiale furti
specifice sumpti seu furti sacrilegi, adeoque tali furto
primara et specificam raalitiam partialiter tribuit. Et qui-
dem hoc posteriori modo actus considerari solent.

SECTIO III.

Finis operantis.

189. Prsenot. Quamvis f nis operantis inter cir-
curastantias numeretur, speciatim tarnen a Moralistis
considerari solet, quia magnopere in moralitatem influit.

PROPOSITIO.

Actus humanns secundariam et accidentalem bo-
nitatem vel malitiam habet a fine operantis.

190. Prsenot. Finis operantis hic intelligitur
y^Zt/t-"\'-*»4» $*"^%\' respectu actus imperati, cujus revera circumstantia est,
^:^^(/CT*^w*^*^w^*!Xlr" ⁿ\'^s* ^transeat ^U1 objectum, ut supra (N. 188) notavimus;

/.y^ftvCt\'*-- non vero intelligitur respectu actus eliciti, cujus non

^_0v*^w,*&*sJ*~ est circumstantia, sed objectum. Actus igitur interior seu

?3£l^~"-^7 elicitus, ut monet Angelicus, \') potius denominatur a

fine quam ab objecto actus externi seu imperati; ita ut

\') 1. 2. q. 18, a. 6.

-ocr page 165-



		\'

		CAP. til. DE ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 157

		qui furatur, ut adulterare possit, vocetur potius adul- ter quam fur; quia objectum actus interni, in quod prse- cipue tendit voluntas, est finis ille, seu adulterium. E contra actus externus seu imperatus dicitur potius fur- (urn, quia objectum, in quod actus e.Hemus proxinoe et per se tendit, est res aliena ut auferenda. Cum tarnen actus interims et externus unum et euindem actum mo- ralera constituant, hinc actus, tum inlernus turn exter- nus, habet utramque et eamclem raalitiam tum furti, tum adulterii. 191. Prob. Finis operantis est circumstanlia actus ^^^a^^^^/T^juJ^ humani. Ergo. Prseterea finis non solum eireumstat "J§uX cn^Ay £~~4^hf~ actum humanum, sed in ipsum speciali modo influit tam-^~~^£^4jm^ quam causa moralis. Ergo. \') S^W?* ZT^t^^ 192. Coroll.* 1° Actus ex objecto indifferens a 7 fine operantis primam et specificam moralitatem babet (N. 188). 2° Actus ex objecto bonus in bonum fi- ncm relatus, actus ex objecto malus in malum finem relatus tot bonitates vel malitias liabet superaddilas, quot ei pratstituuntur fines boni vel mali. Jejuniura in honorem B. M. V. , et siraul in satisfactionem pro pec- catis, babet triplicem bonitatem, scil. temperantiie ex objecto , re.ligionis et prenitentife ex duplici fine operan- tis. Hinc colligitur ntililas èona intentionis. § IL «tiiu-iuiin rrquirantur <■< actus Imnianns Hit hoiuis vel maluN. \\_x 193. Prsenot. Itaque actus humanus in concreto. / \\______ \') 1. 2. q. 18, a. 4. *\\ \\*

-ocr page 166-



		N ./^ ïj£ 158 PARS I. ETHICA GENERALIS. *■by^^S^4n^p\\* . .. \' . .. ,e ,. ..imx ^fc"^C4y\'""" spectatus suam bonitatem vel maljtiam ab objecto ,-fine* ^/"~ ^jⁿ* et\'circumslantiis repetit. Td autetn inter utrumque dis- criniinis est, quod ad bonitatem, quse in plenitudine es- sendi consistit, requiritur ut nullum ex his tribus, scil. nee objectum, nee finis, nee ulla circumstantia a mo- rum reeulis deficiat: secus enira actio erit mala , i. e. ut^f~". vel ex toto mala, vel certe in bonitatc deficiens; e con- V^ J-^ "Z^P\'q ^ra ^a^ malitiam* sufficit, ut unum ex his tribus, scil. vel Dy^-" j objectum ,o?vèl finis ,j.vèl aliqua circumstantia a morum regulis discrepet. .. Quilibet singularis defectus causat ma- lum; bonum autem causalur ex integra causa." ^Utrum- que speciali sectione explicabimus. /,/ , f

		SECIIO I. Actus moraliter bonus. 194. I{ci\|iiisïtii pro actn bono. Ut actus huma- nus moraliter bonus sit (conf. § 1), requiruntur tria, scil. : 1° Finis bonus seu actui proportionatus; etenim cum rationis sit Ordinare, actus a ratione deliberativa proce- dens, si non sit ad debitum fnem ordinatus , ex hoc ipso repugaat rationi, et habet rationem maU." ²) 2° et 3° Objectum et circumstantia sallem indifferen- tes. Non requiritur, ut objectum et circumstantiae sint bonce, nam actus ex objecto indifferens, in bonum finem relatus revera bonus est; in casu tarnen finis habet ra- tionem objecü. w~^^^«^«-^ 7 Ut bonitas agenti imputetur,* requiritur prseterea, ut



		^x) 1. 2. q. 18, a. 4, ad 3. \') 1. 2. q. 18, a. 9.

-ocr page 167-



		*.\'*

		0

		CAP. III. DE ACTU HÜM. SEC. ESSE MORALE. 159 in se bilendalur. Ad hoc, quod sit voluntas bona, re- quiritur quocT sit bona sub ratione boni; id est, quod vclil bonutn, et propier bonum." \') Si quis jejunet ex avaritia, vel ut acuat appetitum ad melius prandendum , jejuniuin non est moraliter bonum. "Directe antetn in- tendimus bonum, quando volutnus borium sub ratione boni-; non quatenus necessaria foret ista reflexio in ani- mo agentia, sed quatenus bonum volumus allecti ejus bonilate. Qui vult scientirc, suo muneri necessarise, in- cumbere, motos bonitatc, qua: in studio illo reperitur, vult bonuin sub ratione boni. I\'.».">. (Juin* ïii1«llïiA-tt(ui\' por flneni bonum* seu di\'liiliiiii. Primum requisitum, ut actus moraliter bonus sit, est J/nis bonus. Quisnam vero finis hoc nomine ve- niat, duplici qurcstione investigabimus. Itaque quoerilur: 1° Utrum actus humanns, ne. malus sit, in fnemho- n estu m referri debeat. 2° Utrum, referri debeal in Denm, cenfnemnH.im.Hm. Pro responso sit Pi\'opositio duplex. PROPOSITIO I. Actus hnmanus, ne malus sit, referri debet in li 114-m honestum. 19(5. Pracnot. Seolislfe docent actum bumanum , \'Jzvh* dummodo ne posilive excludatnr finis ultimus, sino pee- J.j^b* b*^~?~?jlw cato ordinari posse in aliqnem finem n^feriorem, i. e. in \'l^ÓlSJit aliquod bonum respiciens commodilalem vel indigenlias h ^ «k-J. t^^ natura, vel etiam in aliquod bonum sensibile deleclabile, . ^j_ jJft^yti.\'-^vt\' quando nimirum agitur de illis operationibus, quae, ut q(M~

		\') q. 19, a. 7, ad 3.

-ocr page 168-



		160
		pars i. ethica Generalis.

		aiunt, per se tantum ordinatae sunt ad oblectandum. Tales operationes porro sunt: olfacere flores, aspicere amrenum campum, audire suavem concentutn, aliaque id genus. Qui in tali delectatione sistit seu ei inhseret per modum finis negative ultimi, non peccat, neque facit actum moraliter bonuni, sed indifferentein (N. 208). Hanc sententiam amplectitur S. Bonaventura, \') et prater Scotistas, saltem ut probabiliorem sequuntur Vas- quez, ²) Lessius ³) et multi recentiores. ⁴) E contra S. Thomas ⁵) cum sua Schol» requirit fi- nem Iwncdum; quam sententiam merito probabiliorem dicit Suarez °); consentit S. Alphonsus \') et plerique recentiores. 197. Prob. Quotiescuraque homo deliberate agit, debet agere iet homo, i. e. juxta dignitatem ac exigen- tiam naturre ralionalis. Etenim Creator omnibus creatu- ris indidit, ut agant secundum suam propriam naturam. Atqui iste agendi modus in homine importat agere propter finein honeslum. Et sane, quamvis pars sensitiva, haud secus ac rationalis, ad humanam naturam pertineat, non tarnen ex aquo ; siquidem ralionalis ad ipsam per- tinet ut principalior ac clomina, e contra sensitiva ut in- ferior ac ancilla. Hinc ratio debet utrique parti provi- dere ita, ut provideat rationali propter seipsam, in or- dine ad finem ejus proprium, sensitiva; autem propter ralionalem, in ordine ad lonum ralionis-, secus enim pars nobilior non dominaretur, sed ancillaretur inferiori , \') In 11 Sent. Dist. 41, a. 1, q. 3. \') in 1. 2. q. IS, Disp. 52. ■ ³) In 1. 2. q. IS, a. 9. ) Qnoad Pronositioncs al) Innocentio Xidiim- natas (infra N. 198 , Coroll.* 3°) Scotistu; rcspoudent ipsas spectare delecta- tionem, quu; non est Huis a natura intentus. ^s) 1. 2. q. 4, a. 2, ad 2. ** «) De bonitat. et matil. Disp. 9, s. 3. \') lib. 2, XLIV.**

-ocr page 169-



		CAP. III. SE ACTU HUM. SEC. ESSE MOKALE. 161

		adeoque ordo naturalis inverleretur. Ergo. 198. Coroll. 1° Hinc actiones otioède, seu quee fiunt sine ulla causa rationabili, sunt moraliter malee. \') Cave tarnen, nu ciiin actionibus otiosis confundas il- las actiones, quse inserviunl sanüatj. rectce corporis con- sistentie etc. Etenioi ista revera sunt bona honesla; hoino " - siquidein, etiam ut ens rationale, consulere debet parti \' \' oegetaliom ac sensüio/e sibi individue sociatae (N. 165, B), cujus servitio in vita terrestri omnino indiget. Ergo recta ratio dictat hisce natura indigentiis estie subvenien- dum. Unde Angelicus: Hoc ipsura, quod aliquis agit ordinale ad sustentationem vel quietem sui corporis, ad bonum virlulis ordinalur in eo , qui corpus mum ordinai ad bonum oirtntis." ^a) Istiusmodi igitur actiones, nedum malse vel indifferentes, e contra moraliter bona sunt, ut- pote vere honestse. Si vero per commoda corporalia intelligantur delecla- tioncs sensibiles, attendas ad Coroll. seqq. -^y^h~^i^Cj^~^^^^~^\' 2° Omni vitio caret agere cum delectatione. Deus eniui \' operatiouibus apposuit delectationem, veluti quoddain ^x^⁶**

		condvmentum , quo alliciatjir ^J^m/r^ad operationes sibii.^ ]mX ^«^ ⁶ necesaarias vel utilès. Divinus intellectus, qui est insti- ^"^c- 3 tutor naturaj, delectationes apposuit propter operationes." ^a)-^uZl. &u~~J±A~f* --& ~!\'.ï\'"Z 3° Non licet agere propter solam delectationem, ita ut pWyO^ «->~w> ^-^ \'in ea penitus sistatur. ⁴) Si tarnen delectatio in se non mala sit, peccatum erit dumtaxat veniale, quia usus inordinatus alicujus rei alioquin liciiic gravem inordina- \') 1. 2. q. 18, a. 9, Sed contra est. \') 1. 2. q. 18, a. 9, ad 3. ) 1. 2. q. 4, a. 2, ad 2. ) Innocentius XI daranavit bnnc Prop.: fiCotn- cdere et bibere usi/ue ad saticlalem ob solam voluplalem non est peccatum, modo non obsil valeludini, quia licile potesl appelilus naturalis suis aclibui frui."

-ocr page 170-



		162
		PAUS I. ETHICA GENERALIS.


		tionem non continet. Secus vero dicenduin foret, si ipsa delectatio esset graviter mala, qualis est delectatio ceuerea; vel et iam si quis in deleetatione , qiuccuinque sit, actualiter ant virtnaliter Jinem ultimum reponeret. 4° Quamvis siepe expediat ex spiritu mortificationig delectationi sensili renuntiare, nihilominus tarnen lici- tuin est agere propler delectationem , dummodo delectatio subordinetur fint honeslo. Ilinc nullatenus peccat, qui intendit delectationem cibi vel ludi, recreationem aurium ex uiusica, oculoruui ex visione pulchri, narimn ex ol- factione iloris etc., etiamsi in liis similibus(jue actibus de ulteriore fine non cogitet, dummodo Jinem ulteriorem, seu honeünm , alhpua ratione viriualiler intendat. Ad hoc autem sufficit^Uit actionem apprehendat lamquam ralioni consonant ,^ut \'servet moderamen £, ut consueverit delecta- tionem assumere propler aliguam anima vel corporis uli- litatem. \') 199. Scholiuin. Utraque sententia, etsi in prin- cipiis speculalivis valde opposita, praclice vix differt. Sco- tistse enim, hand secus ac Thomista-, prohibent, ne _fiijis actus huiuani positive ac ultimalim reponatur in creatura "ac \'pröïnde in bono delectabili. Pariter Thoroistfe, baud secus ac Scotistse, ad peccatum vitandum sufficere docent, ut agens in quserendo bono delectabili virtna- liter intendat ulteriorem finein lionestum. C\'um igitur vix contingat aliquem peccare, nisi vel delectationem qua?rat immoderate, vel ulteriorem finem positive e.cclu- dat, hinc sententia Thomistica, quamvis prima fronte severior, penitius tarnen inspecta est benignior, utpote quie multas actiones, quas Scotistec indifferenles dicunt,


		\') Gury-Dumas, N. 28.

-ocr page 171-



		CAP. III. DE ACTU HUM. SEC. ESSE M0RALE. 163 mgraliter /jonas prajdicet. \')

		PKOPüölïIO II. Oninis actus kumanus, ne malus git, in Deum referendus est; sufficit tarnen relatio virtnalis implicita. 200. Prsenot. I. Duplex distinguitur operum -^j^^KKpf^^^"* in Deum relatio/.,/una naluralis, qua opus in Deum re- V^V^<L^^. fertur ex motivo nakiralüer_honesto;~wltera mpematura-* lis, qua opus in Deum refertur ex motivo supernaturali per fidem cognito. De hac relatione supernaturali iigunt & Jt^fM-^¹ Theologi; ) nobis sermo est de relatione mere naturali.* II. ïlfec relatio naturalis potest esse vel aclualis vel J\\fJj^-^* ^j\\^j^ virlnalis, quce iterum est vel explicüa* vel implicita (N. C a^u. 9). Jam vero per implicilam operuin relationem in Deum ^Jj^ji^U.. intelligimus, quod homodlex una parte in agendo finem nHimum seu Deum non cxeludal,i/et ex altera parte ac- tum ex objecto bonum propler se inlendal, vel, si ser- mo sit de actu indifferente , hunc actum indift\'erentem dirigal in aliquem bonum finem extrinseeum. 201. Prob. pars I. In_l)eum referendus est. Bo- ^!\\jrrw^kkA^^_ nitas et malitia actuum humanorum consistit in eorum- r^y**< ^

		\') Controvcrsias liane intricatam qu<estioncm spectantcs latius vide apud Billuart, Diss. IV, a. 6; GuryBallcrini, I, N. 28 in nota, II, N. 908 in nota; Vindic. Alphons. p. VU , q. 8; Raphaêl a S. Jos. N. 243, seqq.; Bal- len ui, N. 172, seqq. \') A relatione supernaturali non peudet honcttaa naluralis actus humani, et ideo omnia opera iujidelium nequaquam peccaroi- nosa sunt. (laaie Ecclesia damnavit has Prop. Baianas: 25m: " Omnia opera infidelium sunl peccala, el phi/osop/ioritm virtutes tutti vilia;" et35m: » Om- He quod agil peecator, vel servus percali, peccatum eet." Conf. Billuart, Dt Charilate, Diss. IV; Perrone, üe Fide etc., pars III, N. 859, seqq.; Gury- Dumas, N. 31, 32; Ballerini, N. 181, seqq.

-ocr page 172-



		164
		PAUS I. ETHICA GENERALIS.

		deui convenientia et repugnantia cum ordine naturali (N. 156). Atqui ordo naturalia exigit, ut üuinia in Deum referantur. Eteniui Deus est finis absolute ullimus omnium creaturaruin in primis vero creaturarum rationalium {Cup. I, Art. I, § III). Deus autein non esset linis absolute ultimus, si aliquis actus humanus in bono creato abso- _t lute terminari posset. Ergo. ^(j"Tv^^ f rob. pai\'S II. Sujficil relalio virlualis impliciia. 11 o- ^rCZ>^ mo, qui in operando Deum non excludit et simul in- tenditTnuMnTonestura, sive intrinsecum, sive extrinse- cuin , co ipso inlendit lieum. Eteniin oinuis finis parti- eularis honestus natura sua tendit ad Deum , honesta- _tetn jmmigeniam et fontalem, cujus hscc particularis ho- nestas est qusedam participatio. ümne opus , inquit Suarez, quo impletur aliquod prasceptum naturale, na- tura sua tendit in Deum ut in iiltiiinun finem, et quan- tum est ex se cadit in gloriam Ejus. Quia a Deo pro- cedit tamquam a primo et principali auctore, et quia per illud reipsa impletur voluntas Dei, etiamsi operans hoc formaliter non intendat; et quia tale opus est ho- nestum et proportionatum ultimo fini naturali homiuis, qui principaliter est Deus." \') i Nee ulla lex assignari potesl, vi cujus homo tenere- ïiir omnia in Deum referre relatione explicita. Hajc enim lex non esset alia, nisi praeceptum diligendi Deum super omnia. Attamen , quia hoc prseceptum ajjirmali- vum est, non obligat pro semper (N. 385, 6°), sed pro temporibus oppurtunis; et ideo talis dilectio non est ne- cessaria ad implenda alia pnecepta integre, et sine ulla transgressione alicujus praecepti naturalis." ²) Ubi ergo

		*») Ve leg.* lib, 2, cap. 11, N. 3. \') Suarei, 1. c.**

-ocr page 173-



		CAP. III. DE ACTÜ HUM. SEC. ESSE MORALE. 165

		non urget hoc pra-ceptum dilectionis , ibi nee habetur ubligatio relatiunis virtualis explicilee. Ergo requiritur et etiatn sufficit relatio virtualis im- plicita, ne actus humanus moraüter malus sit. 202. (Jiiii-slio. »it f t-oiifoi\'iiinri «lebral voliintutl <li% linr. L^Jr genot. 1. Distinguendum est inter/volituro mate; (.,-Up^^-^ riale , quod est insa res volita , et- volitum formale, jó~ ------- . .--------- -a^oui■*"\'■" 7 quod est ipsum niutivuin seu ipsa ratio volendi. 1\'orro volitum igxsiXj^s rursus est! ptoximum \\n\\ZuUimum; prius est ipsa ratio parlicularis, propter quam aliquid volu- mus j alterum est gloria Dei. &■ -U-^kixiO* vKt«>AiU<vvi II. Voluntas humana voluntati divina) conformari 110- Kj( j3?> ysk test vel positive, i. e. actu positivo approbando, vel ne-^^j\'\'^M galive, i. e. non improbando illud , quod vult Deus. His" \'juk** ^~fi* positis : lJL* Resp. 1° Voluntas humana voluntati divinae positive conformari debet in volito formali ultimo;, homo siqui- dein saltem virtualiter implicite debet intendere gloriarn Dei, quae est tinis absolute ultimus totius creationis (N. 12 et N. 201). 2° Si excipias divina pracepla et prohibiliones, vo- luntas hüTnanaTvoluntati divina; non semper positive conformari debet in volito malerigli et in volito forma- li proxjmn, sed potest positive nolle volitum materiaje divinum, ast sub alia ratione el ex diverso molivo. Ra- tio est , quia una et eadem res sub una ratione potest esse bona, et eatenus appeli, sub alia vero ratione po- test esse mala, et eatenus refvgi. Hi\'nc filius dolere po- test de inorte patris, et optare ejus vitam, v. g. prop^

-ocr page 174-



		166
		PARS 1. ETHICA GENERALIS.


		ter bointm familias, licet Deus velit mortera patris. Quo- circa S. Aug. : Aliquando autem bona volunlate homo vult aliquid , <juod Deus non vult;.....tamquam si bonus filius patrein velit vivere, queiu Deus bona vo- luntate vult mori." \') 3° Voluntas humana voluntati divinwe negalioe con- formari debet in volito materiali et formali proximo; euin enira voluntas divina sit essentialiter sancta et jus- ta , nunquam licet improbare id , quod vult Deus , vel etiam rationem , propter quam id vult. 4° Prseterea debemus esse parati etiam posilive ap- probare id, quod Deus vult, si opus foret. ²) SECTIO II. Actus moraliter malus. 203. Conditiones actus mali. Pro actuum hu- raanorum malitia, ut ex dictis (§ I et N. 193) colli- gitur, sufncit vèl objectum , f vel finem £ vèl aliquain cir- cumstantiam ab honestate deficere; nee requiritur ut agens malitiam intendat, sed sufficit ut malitiam coi/nos- cat. Ratio est , quia malum non solum non potent ap- peli, sed etiam debet vitari. Atqtii malum non vitatur fl b f<^x^-\' ... ab eo , qui tibere ponit actum , cui malitia inhaeretKj* \\k^, Unde, -live voluntas sit ejus, quod est secundum se ma- lum snb ralione boni, sive sit boni sub ralione mali, semper voluntas erit mala." ³) 204. Coroll. I" Itaque a) intenlio bona nun- quam excusat malitiam actiunis. Ea , qua; constat csse

		\') Enchyrid. cap. 101. \') 1. 2. q. 19, a. 9 et 10; Suares, De bonit. «t malit. Disp. 11; Billuart, Diss. IV, a. 7. ³) 1. 2. q. 19,».7,ad8.

-ocr page 175-

CAP. III. DE ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 167

peccata , inquit S. Augustinus , ntillo bonse causa; ob-
U\'iilu , nullu quasi bonu One , nulla velut büiia in ten -
tione facienda suut." \')

b) Inteniio bona tarnen aliquo modo malitiain minttit,
quatenus operans, qui tali intentione uiovetur, mal una
minori qffeclu amplectitur. linde S. Augustinus : 1\'ejor
est enim qui concu])iscendo , quam qui miserando fu-
ratur." -)

c) Inteniio bona operantem per accident ab oinni pee-
cato excusare potest, non quidem quasi ipsa per se co-
honestaret actionem malam, sed quia potest causare ig-

norantiam inoincibilem, qua; excusat a peccato formali
(N. 97 , seqq.). Ita v. g. vir simplex potest invincibi-
liter ignorare malitiam mendacii commissi ad salvandam

vitam innocentis (N. 872).

2¹\' Itaquc inteniio mala destruit actionis bonitatem.
Ilaje tarnen conclusio explicatione indiget ; unde:

205. (Juiestio. I Irinii i|iui\'vis liiti\'iilio vel «iiiuni-

slanClii in.tla actionem boiiani liil.ilitii , nu lioillllsl pai\'tin-
llter con-nuipiit. ,, .<-it,

Ut recte respondeatur, distinguamus inter fineraóJg;

-----------------

■) Contra mmdaeiiim, cap. 7. Cuni S. Augustino consentiuntomnesTlico- /
logi catholici. Niliilonnnus tarnen audactcr calunmiarunt Protcstantes, juxta^ fi :. jLclif- ~*
Doctores catholicos finem justificare media. Quam calumniam JaoMOÜto re- . / { [

novarunt contra Jesuitns {Les Provincialcs, par Louis de Montalte {Pascal),
Beptième Lettre), et pncfractc repetunt recentiores heterodoxi ac incrcduli.
Ita inter alios Von Ilartmann, Phanomcnologie des HUI. Bewusstseins, Episc.
Lutheran. Martensen , ChristUche Ethik, et novisMtne inter nostrates minister
Lutheran. Snijder, Homc\'s voornaamste leerstellingen en bedoelingen voor
den Protestant toegelicht, Gorcomi 1890, pag. 52. Quoad liane iusulsam
ealumniam vide Gesrhiedoervalsrhing , Ultraj., Van Rossum, Boek IV,
N. 52. Caterum de illa ealumnia jam Apostolus conqucstus est ad Romanos,
III, 8, scribens: » Et non, sicut blasphcmamur, el sicnt aiunt quidam nos
Uicere, faciamu» mala, ut yeniant bona." \') Op. cit. cap. 8.

-ocr page 176-



		k60UU> t£$&lU ^PARS ** ^ETH1CA GENERALIS. r-jsV-^ talem seu unicum , (et finem parlialetn, qui iterum/\'est vel primarius veli\'mere secundarius (N. 6, D). Qua dis- tinctione posita: Kesp. I ° Quando malus f nis est total is cel etiam primarius, aclio erit tola vin la. Etenim qui unice vel primarie propter fineui malum operatur , vult id, quod de se est boiiura, sub ralione mali; et ideo pront est volitum ab ipso est ïnalum." \') Ita qui mere orat, ut ab hominibus videatur, qui mere propter vanam glo- riam pauperi subvenit, facit actum totaliter malum. 2° Quando malus finis est mere secundarins, ac- lio erit partim bona, partim ma la. Si accipitur unus actus, prout est in genere moris, impossibile est, quod sit bonus èt malus bonitate et malitia morali; si tarnen sit unus unitate natura; et non unitate moris, potest esse bonus èt malus." ²) Atqui actio, de qua agitur, etsi una in esse physico , est tarnen duplex in esse morali. Duplex siquidem in casu habetur voluntas, una bona intendens bonitatem objecti vel alicujus finis extrinseci, altera mala intendens secundarie aliquem fi- nem malum. Cum jam voluntas bona in hypothesi non subordinetur voluntati malas , hinc facit actum mo- raliter distinclum. Hinc si quis det eleemosynam princi- paliter ex misericordia, et secundarie ex cupidine vanae gloria;, actio est partim bona, partim mala. Attamen excipiendus videtur casus, quo finis, etsi secundarius (et idem dicatur de circumstantia), graviter malus esset; vix enim contingere potest, ut quis, sese totaliter avertens a Deo, prima moralitatis regula, sin- cere velit honestatem, quae in objecto inhreret. Hinc elee- ») 1. 3. (j. 19, a. 7, ad 2. \') 1. 2. q. 20, a. 6.

-ocr page 177-



		CAP. til. DE ACTU HUM. SEC. BSSE MORALE. 169

		raosyna data operario ut fabricam domini incendat, sim- pliciter mala est, \') etsi primarie intenderetur subleva- men miseries. Quse diximus de fine secundario venialiter malo, a fortiori dicenda sunt de circumstantiis externis venialiter mal is, quce non raro actus optimos comitantur. His omnibus accedit, quod si qusevis intentio vel circumstan- tia leviter mala omnem bonitatem destrueret, in ipsis viris timoratis vix ullurn opus bonum superesset. At- c\|ui duruin nimis ac absurdum est hoc consequens. Ergo. ²) AETIGULUS III. De Moralitatis extensione. 206. Prsenot. Ut extensio moralitatis rite intel- ligatur, tria nobis consideranda sunt: 1° Utrum morali- tas se ad omnes actus humanos extendat, ita ut non sü ■ /,.. actus indifferens ; 2° utrum actus imperatus habeat mora-

		.,/_t., litatem distinctam. a moralitale actus imperantis ; 3° utrum\'. * Mi ■passiones animates moralitatem habeant *V ■ I I lil lil wit ik-Iiis iiiilillii in-** 207. Prsenot. I. Actus humanus potest cort~~si-~~ \' derari/i» specie, seu?»« abstracto, etjfan individuo, seu in concreto. Consideratur in abstracto, quando attendi- \') Sunt tarnen auctores, qni doceant actiouem, ex objecto honam, objecti bnuitatem retinere in quacumque hypothesi, dummndo finis sive venialiter sive etiara mortalitcr malus ne sit tolalis ac adaqnata ratio, cur Ula actio eliga- tur, Ita inter recentiores Kapliaël a S. Joseph , N. 166. \') Suarez , Dr bomt. et malit. Disp. 8, s. 1; Billuart. Diss. IV, a. 4; Lehmkuhl, N.32, seqq.; Ballerini, N. 162, seqq.
		■-■ ^

-ocr page 178-

170

PARS I. ETHICA GENERALIS.

tur solum ejus objectum; consideratur in concreto, quan-
do attenduntur cum objeclo eliam rirrumstantüe et ft nis,
quffi sunt accidenlia actus moralis. \')

II. Quiestio est de solis actibus deliberalü; actus enim
indeliberati non sunt morden.

III. Actus deliberatos consideramus in ordine mere
naturali; siquidem extra controversiam est, multos ac-
tus in ordine mipernalurali esse indiflerentes , i. e. ne-
que \'meritorios, neque demeritorios. Exemplum habes in
eleemosyna ah infideli data ex naturali misericordia.

PEorosirio.

Dtintnr actus indifferentes in specie, non
tarnen in individuo.

, v y . 208. Praenot. Scolidm ²) propugnant actus indif-

^d^v^t*** f^eren*^es *ⁿ individuo. Tales sunt actus ob bonum phy-

j,.^ Jf^-^\' sicuui et delectabile positi, juxta explicata N. 196; non

sunt boni, quia non referuntur in finem honestum , sed

in aliquod bonum physicum ac delectabile; non sunt

mali, quia non referuntur in aliquem finem in/ionesf.nm,

et aliunde non existit obligatio referendi omnes actus in

finem honestum. Sententiam Scotisticam, saltcm ut pro-

babiliorem, propugnant Vasquez, ³) Lessius ⁴) etc, et

Lrt. vd/**&~^** nonnulli recentiores , ut Walsh. ⁵)

I^^^Pr^^U*. Sententiam actus in individuo indifTerontes negantem

^.t»^. tenet S. Thomas. °) Angelicum sequuntur Thomistïc,

t>u£~-f- £***

w^< \'-*\'*>*\' Suarez , \') S. Alphonsus ⁸) et fere omnes recentiores.

l^~. £**»**- \') De ma/o, q. 2, a. 5. - ») S. lionav. In IJ Sent. Dist. 41 , a. 1, q.

^ * Ul*^~^U\' 3. \') In 1. 2. q. IS, Dis». B2. *) In 1. 2. q. 18, a. 9. \'*)Deact.

hum. N. 588, seqq. ") 1. 2. q. 18, a. 9. De malo, q. 2, a. 5. \') De
tonitate et malil. Disp. 9, scct. 3. ■) lib. 2, XLIV.

-ocr page 179-



		CAP. III. DE ACTÜ HUM. SEC. ESSE MORALE. 171 Quara sententiam ut probabiliorem amplectiraur. 209. Prob. pars 1. Danlur aclus indifferenles in specie, Actus in specie consideratus, comparatur ad so- lum suum objectum. Atqui raulta objecta neque impor- tant aliquid conveniens rationi , neque aliquid rationi repugnans. Et sane actus scribendi, ainbulandi, el alii similes, secundum suum objectum seu substantiam spec- tati, rationi neque conformes neque difformes sunt. Ergo.\') Prol), pars II. Non danlur actus indifferenles in in- dividuo. Homo deliberate agens. semper fornaaliter ob aliquera finem operatur (N. 7 , seq.). Atqui fin is iste consistit vèl in aliquo bono honesto vèl in aliquo bono deleclabili; bonum namque ntile non appetitur propter se, sed propter aliud, et ideo non habet rationem finis, sed puri medii. Atqui actus humanus in finem hones- tuin relatus, si aliunde nihil deficiat, est moraliter bo- nus; et e contra actus relatus in bonum delectabile ita, ut nequidem virlualiler bonum honestum intendat, est moraliter malus. ²) Ergo (N. 19G , seqq.). 210. Scholinili. Per accidens aclus in individno indifferens esse potest. Et quidem ex duplici capite: a) posset aliquis suam conscienliam jure efformare vi ar- guinentorum ac auctoritatum sententie Scotisticre; nam inter sententias probabiles utramlibet eligere licet; b) posset aliquis invincibiliter ir/norare naturale prcecep- tum referendi omnes actus humanos in finem honestum. In utroque casu actus humanus per accidens indif- ferens esse potest. ³) \') 1. 2. q. 18, a. 8. \') 1. 2. q. 18, a. 9. ³) auoad difficultates vide Lehmkuhl, N. 40.

-ocr page 180-

172

PAHS I. ETHICA GENERALIS.

{$>*-\' \\ ii.

"J ~j&

Ct^jjhtMff _vtrn

m aeliiH ini|i.i uin- habrat Moralitalem foi-innlriii

4 ■

pi«*-. /u/<^ .li-liin i.iin a Moralllate actus lmpe^alll^l».*-«^\'^v,*^*

211. Prtenot. Saepe contingit ut voluntas, cae-

teroquin efficax, impediatur ab executione actus impe-

. «Ji. ,Jt*-P rati: inde qurestio: utrum talis voluntas contrahat mo-
\') **" iv^j\'^v^ tt-0 .

ralitatem actus imperati, etsi non secuti. Solutio dif-

v^-^**r^^vC-^*" ficultatis pendet a quiestione altera: utrum actus impe-

^Z^J^M^- \'^r^^US ^habeat

suam specialem moralitatem forraalem «?m-

X^ tinelam a moralitate ipsius actus iinperantis seu eliciti,

quam huic actui iraperanti superaddat, ita ut operan-
tem reddat simpliciter meliorera aut pejorera. Affir-
mant Scotista;; e contra negant S. Thomas, \') Suarez, ²)
S. Alphons. ³) et Moralistae communiter.

PBOPOSITIO.

Actus imperatns per se non addit moralitatem,

seu uonitatem rel malifiam actui elicito effi-

caci; addere tarnen potest pjer accidens.

212. Prfenot. Dicitur 1° bonitatem vel mali-
Ham; non enim hic agitur de quibusdam effectibus, qui
actui imperato seu externo ssepe annexi sunt ex ordina-
tione Dei vel Ecclesiae, vel etiam sui natura. Ita solo
actu elicito non consequeris effectus Sacramentorum ,
aureolam martyrii, vel Indulgentiam operi externo con-
cessaua; nee censuram incurris sola vpluntate. Pariter
restitutionis obligationem non contrahis per injustitiam
mere affectivam. Praeterea actui externo saspe ine9t

\') 1. 2. q. 20, a. *. *) De hond. el malit. Disp. 10. ³) lib. 2, XL.

-ocr page 181-

173

CAP. III. DE ACTU HOM. SEC. ESSE MOKALE.

major vis satisfactoria, quatenus est opus pcenale etc. \')
Dicitur 2° aclui elicilo efficaci; non intelligatur hic
simplex complacenlia seu quredam velleitas, sed_2erfecta
voluntas, qnm operari parala sil, et sui natura non sil
necessario ineflicax in ordine ad executionem actionis,
(|uam velit. Ita esset mera velleitas, si dives cuperet
alere centum pauperes, sed sufficientem pecuniara non
daret; vel si quis vellet tantum placere et obsequi Deo
quantum Christus. E contra est perfecla voluntas, si

: .

(|U1S

volens redimere servum, mittat sufficientem peeu-

mam, quffl tarnen a latronibus in via intercipitur

tali perfecla voluntate intelligatur Propositio.

213. Prol), pars T. Per se non addil. Actus im-
peratus secnndum se non habet bonitatem vel malitiam
formalem; siquidem moralitas formalis fundatur in liber-
late; porro libertas inlrinsece soli actui elicilo competit,
actui imperaio nonnisi e.rlrinsece cl per parlicipationem,
in quantum scil. ex imperio voluntatis procedit. Atqui
si actns imperatus intrinsece nullam libertatem, adeoque
secundum se nullam moralitatem formalem habet, pro-
fecto nullam moralitatem formalem per se actui elicito
superaddere potest. ²) Ergo.

Prol), pars II. Addere potest per accidens. Etenim
actus imperatus saepe est causa vel occasio , qjiod ipje
actus elicilus fiat melior vel pejor. Hoc autem contingit:
a) ratione majoris tniensionis; siquidem voluntas in ipso ^_ ^ t^ttt**-

&*~j>u£

\') Suarez, De bonit. et malil. Disp. 10, s. 2; S. Alplious. lib. 2, XL. <&<^f^
²) Consonant SS. IAtlera, qua: sinceram voluntatem pro facto reputant: « Quia
feciali kanc rem, et non pepereiati Jilio tito unigenUo propler me, benedicam
lilii." Gen. XXII, 16. » Qui viderit muliercm ad ronntpitcendam ram, jam
machatut est eam iti corde suo." Malth. V, 28.

-ocr page 182-



		174 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		actus imperati exercitio magis accendi solet propter de- lectabilitateui vel arduitatem isti" actui annexam. b) Eatione majoris duratiomsj quatenus propter ope- ris executionem actus elicitus diutius continuatur. c) Jj&t\\one_multiplicationis; saspe enim contingit aclum elicitura raultiplicari, donec perficiatur actus irapera- tus. \') Ergo. i- 214. Coroll. Qui habet voluntatem dandi elee- mosynani et non dat, quia non kabel facullatem, tan- tumdem meretur, quantum si daret, per comparationem ad pramium essentiale, quod est gaudium de Deo; hoc enim meritura respondet caritati, quae ad voluntatem pertinet; sed per comparationem ad pmmium accidenta- Ie, quod est gaudium de quocumque bono creato, ma- gis meretur, qui non solum vult dare, sed dat; gaude- bit enim non solum quia dare voluit, sed quia dedit, et ex omnibus bonis, quse ex illa datione provenerunt. Et similiter si consideretur quantitas dementi per comparationem ad pcenam essentialem, quue consistit in separatione a Deo et dolore exinde proveniente , non minus demeretur, qui sola voluntate, quam qui volun- tate et actu peccat; quia hrec pcena est contemptus Dei, qui respicit voluntatem; sed quantum ad pcenam secun- dariam, quee est dolor de quocumque alio malo, sic magis demeretur, qui actu et voluntate peccat; habebit enim dolorem non solum de eo, quod male voluit, sed etiam de eo, quod male fecit, et de omnibus malis, quse de ejus maleficio provenerunt." ²)~~ *\') 1. 2. q. 20, a. 4. \') Be malo,* q. 2, a. 2, ad 8.**

-ocr page 183-



		CAP. III. DE ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 175

		§ HL I «min pa«»i«li<-« animales Horulilafcm liulicant. 215. Prsenot. I. De passionum animalium es-te ,^L/4s- phi/ncn,* deqne earum influru in volunlarium libernm su- 4j^^j ^Ji oiAs~>^- pra (N. 102, seqq.) dixiraus. Porro in ordine phy- M#^J~^M*~tf~ sico passiones per -ie esse bon as, extra controversiam est.-^~j&JZ^>Uf\' i ~ *" Siquidem appetilus xensitimts,* passionum istarum subjec- tum , est facultas liomini, animali rationali, naturaliter propria; et passiones ipsm inserviunl eonservationi tum individui, tuin speeiei humamr. Per accidens tarnen etiam in ordine pki/slco passiones cvadunt malni propter iininoderantiarn prnesertim modi. Si(\|uidem lngenda expe- rientia docet, passiones immoderatas perturbare esse phy- sicum tum anim;e, tum corporis , pluresque homines, oh passiones indomitas, lenta interiro mortc quam vio- lenta in bello. II. Superest, ut dicamns de passionibus secundum ipsarum esse moralc. Hoc au torn triplici qusestione prse- stabimus: 1° Utrum passiones moralitalem haheant; et undenam ipsarum homtas vel malitia pendeat; 2° quomodo passiones in homine ad viiam intellectualem eleventnr; 3° quam utiles vel non<r sint passiones animales. SECTIO I. Utrum passiones Moralitatem habeantj et undenam ipsarum bonitas vel malitia pendeat. 216. EiTOves. A. Sloiei, njm_adjnittentes appe- lilum sensitivnm., passiones animales habebant veluti

-ocr page 184-



		176
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		quosdatn animse inorbos. Hinc deducebant passiones om- nes natura sua esse moraliler malas, et plenam apathiam seu omnimodam passionuin carentiara in sapiente requiri. Parïtèr Kant \') virtutem a sanctitate distinguens illam in lucta contra passiones, hanc vero in immunitale ab omni passione constituit. ^a) B. Epicurisla ex adverso docebant passiones este fo- vendas, dummodo valetudini corporis ne nocerent; nee meliora de passionibus tradiderunt Materialisten. PfiOPOSITlO I. Passiones nee non» nee malie sunt secundum se, sed quatenns subjacent voluntatis imperio. 217. Prol), pars I. Passiones nee bonce nee mal(P. sunt secundum se. Passiones pertinent ad appetitum sen- sitivum (N. 103), qui turn ratione , tum libertate caret. Atqui moralitas a ratione et libertate pendet (N. 135). Ergo. ³) ,v^»-^j.^u^j-4. w^. é^wuj»~i/o »v&4- J^~- Prob. pars II. Sunt bona vel mala;, quatenus subja- cent voluntatis imperio. Passiones, consideratie prout sub- jacent voluntatis imperio, naturam induunt actus impe- rali (N. 64), et quidem potiore jure, utpote animse proximiores, quam motus membrorum exteriorum. Atqui liberi motus membrorum exteriorum morales sunt. Ergq^ a fortiori motus appetitus sensitivi. ⁴) 218. Nelioliiini. Quamvis passiones animales se- cundum se neque bonse neque malse sint, frequenter tarnen ab auctoribus, prcesertim ascetis, dicuntur mala. \') Mf/a/ihf/xisrhe Atifangsgründe drr Tugendlehre. *) 1. 2. q. 84, a. 2. ) 1. 2. q. 24., a. 1. -) 1. 2. q. 24, a. 1.

-ocr page 185-



		CAP. III. DE ACTÜ HÜM. SEC. ESSE MORALE. 177

		At vero^tunc passionura nomine significantur passiones .. J^^t/UU* indomike, vel etiaua habitus vitiosi. ^^f-^ctwS^ ^^^^^^^u^^\'* rBOPOSITIO II. Passiones in homine naturaliter indigent inoderainine rationis. 219. Prob. Illud naturaliter in liomine indiget , moderamine rationis, quodflex una parte est ratione in-^Luflt-V^^ ferius, et^Bx altera parte per naturam non est sufficien--^;£^v-.£<~~» ~Y-¹ ^cf^~ ter rationi mbordinatum.* Atqui istiusinodi res est \\>2&-?^j£^j^£ s-~* ^^ sio. Ergo. «"^* Prob. Min. pars I. Passiones pertinent ad partem inferiorem seu sensitivam, quae ex naturalis ordinis exi- gentia parti superiori seu rationali non dominari sed ancillari debet. P rob. Min. pars II. Quamvis autem passiones ra-
		/
		tioni, taraquain sua? reginae, ancillari debeant, frequenter tarnen, ut N. 112 et seqq. explicaviraus, contra ratio- nem rebeliant. Dura igitur in brutis appetitus sensitivus ducitur quadam (estimaliva naturali, qure subjicitur ra- tioni superiori seu divinaj, \') in horoine ipsa ratio co- hibere debet reluctantem appetitum sensitivum. PEOPOSITIO III. Moraliter j>oiiae sunt passiones moderataB, moraliter malie sunt immoderatre. 220. Prob. Bonitas et malitia actuum huma.np- ruin_in^ eo consitit^ quod actus humani regulis mora- *\') 1. 3. q. 3. a. 4, ad 3.**
		\\

-ocr page 186-

178

PARS I. ETHICA GENERALIS.

litatis, seu rectue rationi sint conforraes vel diftbrmes ,
speclato ipsorum object», jiuc cl circumslaiilUs. Atqui
moderamen rationis hoc importat, quod passiones, quae
ad actus imperatoa pertinent, intra terminos rectae ra-
tionis contineantur, spectato ipsarum objecto, öne et
circumstantiis. tërgo.

221. Schtilinin. Quid uit moderamen jrationis.
Hoc .inodecajnen ne praecise intelligatur deX!^iXSil^ⁿJ^^mdift^j^-
/. ,, \',\' tensione vel remissione, sed, ut dixiinus, de earumo\'eirC\'/-
o^^. »<*■\'\'p^^-■ co/iibilione itdra terminos recta rationis, spectato objecto,
,\' ^q Ui^^ ■Jt-J"^ie ^e^ circumstantiis.  In diaciplina nostra, inquit S.
\'-3*- jj,fys&J Augustinus, non tam quteritur, utrum pius animus iras-

»#» ■

catur, sed quarc irascatur; nee utrutn sii trislis, sed
unde sit tristis; nee utruui timeai, sed quid timeat." \')
Ita ratione objecti niala est tristitia de bon» alterius; ra-
tione modi mala est ira, quae perturbal ralionem. Ncqua-
quain ergo semper malum est vehementcr, etiam volun-
tarie, irasci; siquidem objectum et circumstantiae pos-
sunt esse tales , ut rectae rationi oinnino consentaneun]
sit vehementcr commoveri aninium. Ilinc laudatur indig-
natio Phinees, Numer. XXV, et propter indignationis
defectum reprehenditur Heli, I lieg. II, III.

222. Coroll. Utrum passio animalis augeat vel di-
minuat bonitatem vel malitiam actus humani.\'

1° Passio antecedens, cum obnuJiilfit\' judicium ratio-
nis, ex quo dependet bonitas morahs, diminuit actus bo-
nitatem vel malitiam. ²) Quanto autem judicium rationis
fuerit purius, tanto electio est perspicacior ad meren-
dum vel demerendum. Unde qui inducitur ad benefa-

») De duit. Dei, ]ib. 9, cup. 5. GW. De ma/o, q. 12, a. 1. ) 1.
cj. 24, a. S, ad 1.

-ocr page 187-

CAP. III. DE ACTU HUM. SEC. E8SE MORALE. 179

ciendum ex judicio rationis, laudabilius operatur, quam
qui inducitur ad hoc idem ex sola animi passione; . . .
et si mi lil er il Ie , qui inducitur ad peccandum ex delibe-
ratiune rationis, magis peccat quam illo, qui inducitur
ad peccandum e.c sola animi passione." \')

2° Passio comequem voluntatem per rednndméiam (N. \' j^i^^J^^iJ
119) proprie non aupet moralitateni, sed tarnen majo- ^j ^^f
rem moralitatem indteat, *) quia est signum passio, f^__ i^t ;.->.,S-t*.,¹-
quod motus voluntatis sit fortior ; et hoc modo verum "f^j^u\'-)LL*1
est, quod ille, qui cum majori compassione facit elee-,^£*-/* <■■\'
mosynam , magis meretur , et qui cum majori libidine
facit peccatum , ïnagis peccat." ³)

3° Passio consequent) voluntatem per electionenifö. 119)
gjtgel moralitatem. *) Gum enim bomTnT hominis con-
sistat in ratione sicut in radice, tanto istud bonum erit
perfectius, quanto ad plura, quae homini conveniunt,
derivari potest.....Sicut igitur melius est, quod ho-
mo et velit bonum et faciat exteriori actu, ita etiain ad
perfectionem boni moralis pertinet, quod homo ad bo-
num inoveatur non solum secundum voluntatem, sed
etiam secundum appetitum sensitivum." ⁵)

SEOTIO II.

Quomodo passione* in homine ad vitam

intelleotualem eleventur. I/Ui^^^., M L* _v\'lu<.tU_c^

223. Passiones elevantur ad vitam Intellec-
tualem mediante phantasia. Appetitus sensitivus per~*~
se non attingit nisi sensibüia ; in homine tarnen , prop-

*) De malu, q. 3, a. 11. ) 1. 3. q. 24, a. 3, ad 1. *) De mah,
q. 3, a. 11. \') 1. 2. q. 24, a. 3, ad 1. \') 1. 3. q. 24, a. 3.

-ocr page 188-



		180
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		ter__iutimam conjunctioneui cum parte rationali, ipsam voluntatein in appetitione bonorum spiritualium comitari potest. Hoc autein fit medianle phantasia. Ha:c cniin fa- cultas , licet mere scnsitiva sit, intiuie tarnen cum in- tellectu connectitur; nullius quippe rei nobis phantas- ma iucidit, quin consequatur aettu mtelleetus; et vicis- sim nihil intellectu percipitnr , quin illud phantasia ali- qua sensili forma induat, vel saltem nomen revocet, quo consuevimus illud objeclum significare. Phantasia igitur est quasi speculum , in quo rejlecl\'üur intellectus , ejus- que conceptus corpoream veluti formatn induunt. Jam vero circa illud phantasma , in quo bonum spiriluale relucel , appetitus sensitivus potest moveri ; at(\|ue hoc modo elevatur ad sphasram vit<c intellectualis, ita ut simul etiam ipse inferior appetitus suo modo tendat in spirituale bonum, consequens appetitum superiorem, et etiam corpus spiritualibus deserviat, sicut in Pnalmo LXXXIII dicitur : Cor meum et caro mea esultaverunt in Deum oivum." \') 224. Ex couiplexu appetitus sensitivi et ra- tionalis resultat animus. Quamvis appetitus sensiti- vus realiter distinguatur ab appètitu rationali, uterque tarnen appetitus, secundum intimam, quae inter utruin- que existit, unionem , considerari potest per modum unius principii rationalis-sensUivi. Porro uterque ap- petitus, quatenus conjunctim movetur in objecta intel- lectu cognita, uno vocabulo dicitur animus (Neerlandice: gemoed), pectux , pracordia , cor , etc. Per hunc appetitum sensitivo-ralionalem homo, ani- \') l. 2. q. 30, a. 1, ad 1. Studiën op Godsdienstig etc. XIX jaarg. I). XXVil, Ome zinlijke neigingen.

-ocr page 189-



		CAP. III. DE ACTü HUM. SEC. ESSE MORALE. 181

		mal rationale, differt tuin a puris spiritibus, quorum appetitus mere intellectualis est , tum a brulis, quorum appetitus mere sentitivtu est. Soli Darwinistaj brutis ani- mum tribuunt. \') 225. 1ste auteui aniiims non est specialis fa- cultas ab appetitn sensitivo-rationali distincta. Quamvis admitti possit nensui religiosus, moralis, rcsthe- ticus, si hoc nomine intelligatur appetitus sensitivo- rationalis, perquam absurda tarnen est opinio Suntimen- talistarum , qui auimuiu habent l;iiiM\|iiain specialem fa- cnltale/u ab utroque appetitu et intellectu distinctam , auiiuuinquc reponunt in quodam etvco imtinctv,, eui attribuunt judicia religiosa, moralia et cesthetica. Gomino- tiones organicas, qua? ista judicia subsequuntur, abs- que tali facultate comuientitia declarari posse, supra (N. 173) vidiinus. \'-) \'Js~s*. ^s^cutlt:\' X^f^ SKCTIO III. Quam utiles vel noxiae sint passiones animales. 226. Utiles snnt passiones moderat». Siqui- dem aptiorem reddunl hominem ad ma officia adimplen- da. Et sane , non exiguum voluntati subsidium est ex \') Cor omnibus est amoris aymholwn, Disputatur vcro inter auctorcs, utriiiiL cor physicum sit organum seu conprincipium passiouum animalium. Senten- tiara afiirmantem ampleetitur S. Thomas, quem Scholaatici passim sequuntur. Plerique tamcn recentiores philosophi et physiologi hoc negant, et organum passionum aiiimalium reponunt iu systemate nerveo. Juxta istos recentiorcs cor non habct nisi functionem mere vegetalivam, scil. aptam distributioncm sanguinis. Nemo tamen negat intimam connexionem inter cor physicum et appetitum sensitivum existere; siquidem uuicuiquc propria experieutia constat cor physicum valde obnoxium esse impressionibus, qoffl ab animi motibus in ipsum redundant. Couf. Studiën op Godsdienstig etc. XIX jaarg. IJ. XX VII, Ome sinlijke neigingen. ²) Stöckl, Psychol. Dynamilogie, $ 81; Studiën, 1. e,

-ocr page 190-



		182
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		eo, quod res eligenda sub majori appetibilitate ab in- tellectu exhibeatur; hoc autem, tnediante phantasia, a passiotiibus efficitur. Cuin ergo hotno i\'acilius operetur , utroqae appetitu eoiisentiente, passiones, ut merito Plato dixit, suut veluti igniculi quidam aeeendeniets virlulem , et, ut ait Aristoteles, militetjuvanlet ducem el arma vir- tutum. Mine Plutarclius recto monuit, non esse sapien- tis afl\'ectus radicitus eoellere , quia neque potest, neque expedit, sed ordinem eis pratcriöere. \') Imo passiones ad heroicot aclus animttm accendunt; per experientiara enim confirmatur, (\|uain merito 1\'lato dixe- rit, maijnorum eirorum neminem sine enlAutiatmo f uitte. Constantius quidein operantur liomines frigidi, vix ta- nien excedeut limites mediocritatis j nihil enim prascla- rum pro religione, pro patria, pro scientiis etartibus, pro proxitni salute pnestitum est unquam sine intenso animi affectu. E contra, ubi natura tota , etiarn quoad partem sensitivaui, accenditur, ibi nulli parcitur labori, ibi nulla difïicultate frangitur animus. 227. Noxi* suut passiones imino<lerat;e. Ete- nim ohnubilantes intellcctum , non modo seriaui ïnentis considerationem tollunt, veruin etiam, veluti interposita nebula, impediunt quoininus veritatis luinen menti af- fulgeat. -) Prseterea voluntatem sentibut subjuganl, et in abi/ssum omnium malorum pracipilant. Quot enim mala ex passio- ^J) Suarei, De paisionii. l)isp. 1, sect. 2. ³) Merito de Bonald: « S\'il résultait (jueltiue obligalion morale de la proijosition géométriqiie, qne les trots anyles d\'un triaitgle sont i\'gaux a deux angles druils _t cette proposition serait combattue, et sa eertitude misc eu problème." Démotislralion pit itos. Préfaee, CEuvres, VIII.

-ocr page 191-



		CAP. III. DE ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 183

		nibus indomitis vitam tuin privatam, turn socialem un- dique perturbent, quotidiana edoceinur experientia. ARTICULU8 IV. e/v/Wj^^ De actuum moralium proprietatibus. 228. l\'rsenot. Actus liuraani possunt considerari sub triplici respectu : 1" in ordine ad regulas morum , et sub hoc respectu habent moralitalem, seu rationem bonitatis et malitia; , de qua hactenus diximus ; 2° in ordine ad liberum arbitrium , a quo procedunt , et sub hoc respectu habent imputabilitatem moralem, seu ratio- nem laudabilis vel culpabilis; 3" in ordine ad alteram personam , et sub hoc respectu habent rationem tnerili vel dementi. De imputabilitate, necnon de merito et demerito hoe Artic. tractabimus.

		Me<4ni\|>jfPn>ilitatc ncOiiini nior«limn, 229. Prnnot. Circa imputabilitatem actuum mo- ralium quffiritur: 1° in quo consistat; 2" utrum actus mo- rales impulenlur ; 3° utrum impulentur actuum effectus; 4" quanam uit impnlationis quantitas ; 5° quonam tempore contrahatur ab agente malitia effectus imputabiüs. SECTIO I. In quo consistat imputabilitas moralis. 230. Notio impatabilitatis. Imputabilitas est proprietas actus humani, vi cujus hic polest et debet tri-

-ocr page 192-



		184 PARS I. ETHICA GENERALIS. ^/_t,iflx_JbJ^>Uü^t- bui agenti lamquam suo auclori el domino_.* Huic impu- ^_V(L(L^»Oi-^«4^^^k\'-tabilitati actuum correspondet in ipso agente responsabj,- ^^~^%Ia^~ \' " Mo,* seu liabitudo subjecti, vi cujus tamquam suoruin . t,U..tUi» \'(^ actuuin auctor et doininus liaberi debet. 231. Imputabilitas physica et moralis. Du- plex imputabilitas est distinguenda , una phgsica, altera moralis. Prior est ea , qua agenti actus iiuputatur p/ig- sive, non vero moraliler, seu in laudem vel culpam. Hfec iuiproprie dicta iiuputabilitas habetur, quaudo ac- tus ponitur ex necetsëitale phgtica ; hoc sensu\' labor ini- putatur formicBB. Imputabilitas moralu est ea, qua ;iclu.< iuiputatur agenti in laudeui vel culpam , prout ipse actus bonus vel malus est. Hsec imputabilitas fundatur in liberlale agentitt. 232. Imputabilitas et inoraUfas. Imputabilitas cum moralitate semper conjnngilnr; nam actus liber, adeo- que imputabilis, in individuo semper bonus vel malus est (N. 20i)). Attamen imputabilitas cum moralitate non confunditur, sed ab ipsa distinguitur ; haec enim ordi- nem dicit ad regulas morum, illa vero ad liberum arbi- trium agentia. - SECTIO;iI^ Utrum actus morales imputentur. fROI\'OSlTIO. Actus humanus, sive" bonus\'sive"malus," agenti^ jure imputatur in laudeiu vel culpam. 233. Prob. Imputari alicui actum nihil aliud.im^ \'.,

-ocr page 193-

185

CAP. III. DE ACTÜ HriM. SEC. ESSE MORALE.

portat, nisi alicui, tamquam auctori ac domino, attri-
bui. Atqui actus Anmanus, sive bonus sive malus,
est actus cujus homo dominus est. Ergo. \')

234. Coroll. 1° Quidquid tollit, minuit vel au-
get liberum, -&adem ralione et eatenus tollit, minuit vel
auget imputabilitatem actuum et responsabilitatem agen-
tis. Hinc si quis libere ponat actum, cujus malitiam
invineibiliter iguorabat, actus non imputatur quoad il-
lam malitiam ignoralam. Ut tarnen imputetur boni-
tas , sola libertas non sufficit, sed praeterea requiritur,

uii 111.1 uuuiitn? iwMJui* mviwv vit-vt

2° ^rlinpujan\'fur aj" non solur
siones, b) non solum actiones ac

ndatur (N. 194).

actiones , sed et omis-
omissiones propria, sed

el aliena, secundum quod aliquis earumdem causa mo-
ralis est. ²) c) ïmputantur non solum actiones et omis-
siones, sed harum etiam effectus: siquidem a libera vo-
luntate aliquid pendere potest turn ut voluntarium in se,
turn ut voluntarium in causa (N. 73 in fine).

Hïbc tarnen quaestio de imputabilitate effectuum, utpo-
te solutu difficilior , latius tractanda est.

SECTIO III.

De imputabilitate effectuum.

235. Praenot. Non dispntatur bic de imputabi-
litate effectuum bonorum ; nam bonura non imputatur ,
nisi aliquo modo intendatur; sed quseritur: Quid requi-
ratur, ut effectus sil ad mal urn imputabilis.

Qusestionem triplici Prop. expendemus.

\') 1. 2. q. 21, a. 2. \') Novera modi, quibus hoc fieri potest, sunt :
Jussio, consilium, consensus, palpo , recursus,
Parlicipans, tnutut, non obstans, non manifeslans.

-ocr page 194-



		18G
		PARS I. ETHICA OENERAMS.


		PROPOSITIO I. Ut effectus ad ïnaluni imputetur, imetej/causam jiheraut ej^sufflcientem effectus pramsionem, reqniritnr^obligatïij^ yjïandj^ cijusajii , ne sequatur effectus il Ie. 23(i. Prob. pars I. Requirüur causa libera et suf- ficiens pmvisio effectus. Secus enim deficit libertas (N. 76), ^x_^X_jHndamentnm imputabilitatis (N. 231). Prob. pars TT. Requiritnr obligatio vitandi causam , ne sequatur effectus Me. ^Ubi enim non adest ohligaiio vitandi causam, ibi nee liabetur obligalionis violalio_, adeoque nee peccatuni. Nee sufficit obligatio qitalis- cumque. vitandi causam, sed requiritur obligatio vitandi causam raüonc illius eff\'ectus. Ita existit quidem obliga- tio naturalis abstinendi a potu imtnoderato ; porro ex violatione hujus obligationis contrahi potest aigritudo , ex qua bibulus post aliquod tempus redditur impotens ad servandam legcm ecclesiasticam jejunii. In casu omis- sio jejunii non intenta, sed solum pmvisa, bibulo non iinputatur ad culpam; quia leges positivo non obligant ad vitandam causam talium omissionum, nisi proxime et veluti eodem tempore , moraliter loquendo sequantur. \') 237. Scholium. Porro ut agens eximatur ab obli- gatione vitandi causam mali effectus, necesse est, ut mox videbimus, ipsum habere sufflcienlem rationem ad agendum. Quoniam vero hcec sufficiens ratio nihil aliud esse potest, nisi effectus bonus ex eadem causa secutu- rus, hinc tota diificultas resolvitur in quaestionem: Quan- donam liceat ponere causam , qutn unum bonum, altervm malum. ) Suarei, De peeeatis, Disp. 3, s. , N.

-ocr page 195-

/ v ^X ■

X⁸⁷

CAP. III. DE ACTU HOM. SEC. ES9E MORALE.

i ■"

Licet ponere causam, cujus duplex est effectus,-\'
iimus bonus alter malus, quando I" ipsa causa est
j> bona rel saltem iudifferens, 2° effectus bonus
est immediatus, 3° adest ratio proportiona-
te sufflciens permlttendi effectum nialiim.

238. JPrasnot. Effectus malus supponitur non
inlendi, sed mere permiUi; hinc qui rebus parum castis
studet, finem inhonestum, nedum consensutn in tnotus
inordinatos forsan secuturos, prnecavere debet; quin irao,.
si agens versaretur in proximo periculo consentiendi in
effectum malum, ipsi non liceret ponere causam. \')

239. Prob. pars T. Requiritur causa bona vel
fialtem indiff\'erens .l\'Non enim facienda sunt mala, ut eve-
niant bona»f Prseterea actus in se malus fit pejor propter

effectum malum. (Conf. tarnen Prop. prrrc. Prob. p. II). i. .

Prob. pars II. Effectus bonus debet esse immediaMsT^
Si enim ex causa immediale pi\'ofluat effectus malus , et
nonnisi hoc pravo effectu mediante effectus bonus, bo-
num quseritur ex malo. Atqui hoc nefas est; siquidem
finis non justificat media (N. 204). Hinc raedico non
licet matri segrotanti dare medicinam , quac immediale
causat mortera prolis in utero , et per mortem prolis sa-
nitatem matris. E contra aliquando licet tali mulieri
dare medicinam directe curativam morbi, etsi secum fe-
rat proximuin abortus periculum.

Prob. pars III. Requiritur ratio proportionate suf\'
ficiens. Etenim lex naturalis nos adstringit ad vitanda

\') Qasestionem liane tractant Theologi in Tract. De Pceniteiitia. Inter alios
vide Gury, II, N. 628, seqq.

%A -\\JL ■ y^*llckJU- rv^

-ocr page 196-



		18S
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		mala, si absque damno proportionate gravi vitari pos- sint; sed eadem lex cess.it, ubi intervenit ratio propor- tionate sufficiens; hac autem Jege cessante, nihil obstat, quominus permitlalur effectus raalus. Accedit, quod se- cus omnia jura humana fierent illusoria; nam usui cu- juscuraque fere juris, ex aliorum raalitia, annecti pos- sunt effectus mali; imo ipsi Deo ini])utanda forent pee- cata, qua; ex libertalis phgsicrt ahum ab hominibus com- mittuntur. Itaque effectus bonus , pensatis enmmodis et ineomtno- dis, effectui raalo prevalere, vel hunc mfficienler com- pensare debet. Hoc tarnen ne unice intelligas de com- modo et incommodo ipsius agcntis, sed etiam, imo in primis, de commodo et incommodo totivs generis humani. Hinc patronus non tenetur ad mereedem justa majorem, ut prxcaveat operariorum blaspbemias. \') PEOPOSITIO III. Ad efforninnduni rectum judicium, ntrum adsit ratio proportionate sufficiens ad ageudum, non obstante eifectu in al o, attendenduin est 1° ad qualitatem agentis, 2° ad naturam utrius- qiic effectus, 3° ad nexuin causaleni, <\|ui est inter actionem et hujus duplicem effectum, sive bouuni sive maluni. 240. Prol), pars I. Ad qualitatem agent. Nimi- rum utrum agens 1° adstringatur speciali officio impe- diendi effectum malum ; hoc enim in casu requiritur gra- vior ratio; hinc gravior ratio necessaria est, ut ad fur- tum materialiter cooperari liceat minislris publicis, quam \'\\ Balleriai, N. 43-4G.

-ocr page 197-



		CAP. III. DE ACTÜ HUM. SEC. ESSE MORALE. 189

		personis privatis. Utruro agens 2° habeat speciale jus, vel obligetur ad actionem il lam ; in utroque casu eniin minor ratio ad licite agendum snfficit. Ilinc minor ratio sufficit ad petendum Sacramentum ab indigno sacerdote, quando est parochus petentis. Prob. pars II. Ad naluram utriusque effectus. Quo majus est enim malum secuturum, eo major requiritur agendi necessitas vel utilitas. Sic licet, servato modera- mine inculpatae tutelte, occidere injustum invasorem vi- la, uon vero injustum invasorem alicujus levioris boni. (Jeneratim bonum majus minori , spirituale temporali, publicum privato est préeferendum. Attendas tarnen ad N. 239 in fine. Prob. pars III. Ad ne.vum causalem. Nhnirura utrum 1° effectus, tum bonus tum malus, ex causa sequatur per se vel per accidens, proxime vel remote. Si enim effectus malus nonnisi per accidens vel remote se- quatur, minor ratio ad agendum sufficit. Hinc ordinarie prajter necessitatem commercii inter homines, nulla alia ratio requiritur, ut licite ponatur aliqua actio, ex qua proevidetur periculum alicujus mali, quoties illud non est probabile, vel quoties actio nonnisi remote in illud influit; secus omni convictui humano renuntiandum es- set. Attendendum est, utrum 2°, actione qmissa_ a) malus effectus equidem vel certe, vel probabiliter ex alia causa secuturus sit, et b) bonus effectus vel facile, vel difficile, vel nullatenus alia via obtineri possit. Mi- nor ratio requiritur, ut caupo licite det potum alicui bibulo, si in eodem loco alii caupones habitent ad lu- crum semper parati.

		13

-ocr page 198-



	190 PARS I. ETHICA GENERALIS.

	SECTIO IV. J., Queenam sit imputationis quantitas. 24-1. Prsenot. Actus humanos seu liberos, tum bonos tuin mulos, in luiidem vel culpam impulari, hac- i tenus explicavimus. Restat quicstio: Qv.cen.am sit imputa- tionis quantitas. Distiiictiono posita inter volimtariiim directum et indireclum_u sit Propositio duplex. \'\\^.v^ PKOl\'ÜSll\'lO I. (Quantitas iinputationis quoad actus vel etiam ac- tnniii effectus directe intentos pendet a duo-
	i. I-,- >.f U<\' -


		I
fó* luis: 1° a majori vel minori bonitate ac malitia actus et effectus, 2° a majori _e,jV, vel minori gradu voluntarii. 242. Prob. pars I. 1° A majori vel minori bo- nitate ac malitia etc. .Si cniin in laudem vel culpam im- putatur bonum vel maluin simpliciler, in laudem vel culpam majorem ac minorem imputari debet bonum vel ïnalum majus ac minus. Hinc inagis culpandus est, qui furatur multum, quant qui furatur paruin; qui fu- ratur, ut sese inebriet, quam qui furatur, ut pauperi succurrat. \') Prol), pars II. 2° // majori vel minori gradu volun- tarii. Etenim libertas est fundamentum tum moralitatis (K. 135), tum imputaUlitalis (N. 23\'i). Krgo quo ma- jor vel minor \'p agflada-fuatjt libertas, eo major vel mi- nor erit inoralitas ac imputabilitas. Hinc actus, etsi o/jjective graviter malus, nunquam imputatur ad gravem ) Neque opera bona, neque peccata esse eequalla ex natura rei eolligitur et explicatur in Tkeologia.*

-ocr page 199-



		CAP. III. DB ACTU HUM. SEC. KSSE MORALE. 191 culpam, quando in agente inculpabiliter plena adverten- tia defuit. E contra eo pejor erit actus malus, quo majori libertate positus fuerit. PBOPOSITIO II. Quantitas imputationis quoad effectus malos, non intentos, sed tarnen indirecte voluntarios ac im- putabiles, pendet a tribus: 1° a majori yel minori malitia ipsius effectus in se conside- rati, 2° a majori vel minori gradu volun- tarii in causa, 3° a nexu causali, qui est inter actum et ipsius effectum. 243. Preenot. Propositio restringitur ad effectus malos; nam effectus bonus non imputatur, nisi aliquo modo intentus_iiiflrit. 244. Prob. pars I. 1° A majori vel minori ma- litia ipsius effectus in se considerali. Hoc patet ex parte I Propos, preec. Jtaque effectus in se leviler malus nun- quam imputatur ad culpam gravem. E contra effectus graviter malus, ut talig, ad culpam gravem imputa.bjlis_ est; attamen neri potest, ut non ad gravem culpam im- putetur, quia vel ipsa causa non f uit perfecte volunlaria {pars II), vel causalilas fuit tantum remola (pars III). Prob. pars II. 2° A majori vel minori gradu voluit- tarii in causa. Siquidem tota libertas . qunp in ast nflVw.. tui, desumitur a libertatf fiqitlg^ porro a libertate pen- dent moralitas et imputabilitas (Propos, prtec. pars II). Hinc effectus, quantumvis malus, ad levem dumtaxat culpam imputatur, quoties ipsa causa non perfecte vo- luntaria est.

-ocr page 200-



		192 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		Prob. pars III. 3° A nexu causali; nirairum ex eo, jitruin^effectus malus ex causa sequatur per se, an per accidens, et si per se , utrum pro.rime an remote. Etenim tota ratio voluntarii indirecti desumitur ex cau- sa; ex quo sequitur effectum plus minusve voluntarium, adeoque et imputabilem esse, prout causa proximius an reraotius in ipsum influit. Si igitur causa proxime in- fluat in effectum graviter malum , gravis culpa est ponere causani. Hinc mortaliter mala in causa est pollutio se- cuta ex tactibus obscoenis, etsi non intendatur, nee ei ab agente consensus pnestetur. E contra si causa nonnisi rem.ote influat in effectum graviter malum , ordi- narie nonnisi venialiter malum erit ponere causam. Ita pollutio ex ebrietate secuta est tantum venialiter mala, si ebrietas tantum remote in pravum illura effectum influat. Dicitur: ordinarie nonnisi venialiter malum erit; nam fieri potest, ut, sive ratione strictioris virtutis, praeser- tim justitise, sive ratione specialis obligationis ex offlcio, statu etc., alicui itiouiiiöal ohligatio gravis vilandi etiam cansalilatem remolam. Quare, si sermo sit de effectu, qui vergit in grave damnum proximi, adest gravis obligatio vitandi etiam causam , quse nonnisi remote influit, si sine gravi tuo incoramodo vitari possit. Hinc fieri potest, ut quis per ebrietatem se remote exponens pollutioni et homicidio, ratione prioris venialiter, ratione posterioris mortaliter peccet. 245. Coroll. Ex dictis colligitur causam mali ef- fectus sub duplici respectu esse considerandam, scil. 1° malerialiter , seu independenter ab effectu malo ; 2° formaliter, seu quatenus est causa talis effectus. Et sane, causa potest habere per se aliquam malitiam , et

-ocr page 201-



		CAP. III. UE ACTU HUM. SEC. ESSB MORALE. 193 ralione effectus aliam malitiaui superadditam. Ex unenda- cio jocoso causari potest grave damnum, ex ebrietate graviter mala oriri potest levis rixa. In casu mendacium est in se leviter malum, sed graviter malnm qua causa; e contra ebrietas illa est in se graviter mala, et non- nisi venialiter mala qua causa. Hinc effatum: effectus, in causa dumlaxat volunlarius, non magis culpabilis est quam sua causa, verum est, si intelligatur de causa for- maliter spectata; siquidem malitia, qusc causae formaliter spectatse inhaeret, praecise oritur ex eo, quod est causa talis effectus malt. SECTIO V. Quonam tempore contrahatur ab agente malitia effectus imputabilis. 240. P r se n o t. I. Noiuine effectus hic intelligi- uius id, quod, cessante actu, postea ex eo sequitur, v. g. mors inimici ex porrectione veneni post mensem secuta, pollutio nocturna in somno per obscoenam lec- tionem diurnam causata. Qu.estio autem respicit quent- cumque effectum malum imputabilem, sive directe, sive indirecte voluntarius est. II. Porro circa talem effectum quseritur: 1° Utrum ejus malitia imputelur agenti eo tempore, quo causam ponal; 2° utrum etiam imputelur eo tempore, quo actu sequatur.

-ocr page 202-



		PARS 1. ETHICA GENKBAMS.

		PROPOSITIO I.

		\\
		Tempore, quo libere causa ponitur, tota nialitia effectus in conscientia contrabitur, et quidcm eo gradu, quo fuit pnecognitus, sive ille effectus postea revera sequitur, sive non sequitur. 247. Prsenot. üicitur: in conscientia, i. e. coram Deo; siquidem in foro ea-terno et corara houiinibus ef- fectus malus non iinputatur, nisi revera fuerit secutus. Hinc ad incurrendas pcenas a lege huinana contra auc- tores nonnullorum criminuiu statutas, regulariter loquen- do, requiritur effectus revera secutus; et diversa pcena plecti solet crimen tentatum et crimen consummatum. \') 248. Prob. pars I. Tempore, quo lióera causa ponitur, tota malitia contrahitur. Oimiis enim culpa in lióera voluntate residet. Atqui voluntas libere ponens aliquam causam, in qua malus effectus continetur, eo ipso, si non directe, saltem indirecte vult malum efl\'ec- tum illum. Unde ebriosus, (jui in ebrietate blasphemare solet, sese inebriando, vel etiam sola voluntate sese in- ebriandi, totum reatum illarum blasphemiarum contrahit. Prob. pars II. Eo gradu, quo fuit pracognitus. Si- quidem malitia peccati non ex effectu externo , sed ex pravia cognilione mensuram accipit. Cum enim tota culpa resideat in voluntate, cumque haec ipsa voluntas pen- deat ex pravia cognitione, hinc gradus malitia: in effectu ex hac praevia cognitione mensuratur. Unde si ebriosus nonnisi leviorem rixam prsevidere potuerit, sese inebri-


		\') lta t. g. iu Coubtit. Apostvlica Sedis ad cxcommunicationem incurren* dam requiritur procunttio abortus, effectu secuto.

-ocr page 203-



		CAP. III. DE ACTU 1UJM. SEC. ESSE MORALE. 195

		ando nonuisi lovioris rixse reatum contraxit, etsi per accidens gravis rixa ex illa ebrietate fuerit secuta. Prol), pars III. Sive effeclus poslea revera sequitur, sive non. Cum tota malitia effectus in positione causas jam fuerit contracta (pars I), baec malitia neque auge- ri, neque ininui potest ex eo, quod revera sequitur vel non sequitur effectus; hoc enim nihil injluil in malam volunlalem, qua jam pracessit. Hinc duo sacerdotes, qui in ordine ad suum munus exercendum eadem culpabili ignorantia laborant, coram Deo eequalem reatum incur- runt, etsi unus ex illa ignorantia pravuin consilium de- derit, alter vero, deficiënte occasione, a tali consilio dando abstinuerit. PHOPOSITIQ -Hr Malitia effectus mali secuturi non amplius impu- tatur a tempore, quo agens suani malam Toluntatem sincere et, pro posse, efficaciter retractat. 249. Prsenot. Dicitur: malitia non amplius im- imtatur. Siquidera in casu , quo causalitas externa a vo- luntate effective auferri nequit, effectus malus revera se- cutus sub alio respectu adhuc imputabilis esse potest. Si (\|uis v. g. culpabiliter dederit raalutn consilium in dam- num tertii, quantumvis ipsum hujus consilii poeniteat, et datnnum secuturum ipsi non amplius ad culpam im- putetur, non tarnen effugit obligationem illud datnnum secutum resarciendi, quando influxum consilii sui effica- citer tollere nequit. Ratio est, quia illud damnum re- vera est effectus causas libere positie, et injuria eft\'ecti- va proximo illata non reparatur per solam pcenitenliam quantumvis sinceram.

-ocr page 204-



		I\'AKS I. KTIIICA GKNKRAMS. 250. Prob. Iinputabilitas fundatur in libertate, que et imputabilitas mali effeetus fundatur in libera voluntate, qua; posuit causam. Atqui in casu .\'incera; retractationis non pennanet, sed aufertur voluntus illa. Ergo relate ad voluntatem prcesenlem effeetus malus non amplius voluntarius , et consequenter non amplius iiu- putabilis est. 251. (jniestio: I ii-iim c-ITectus iii.iIh- iinpul) lm Ipso moment» qiio produratiir, n! iioimIiiiii jh-i- \|k> nion- Ii.iiii liiri il ri-ll iii-l.\'iliis. Pro solutione liujus intricatac qusestionis distinguas in- ter effectura, qui ab eo, qui causam posuit, adhuc im- pediri potest, et inter effectuiu, qui non amplius impe- diri potest. I. Effeetus qui, eo tempore quo producitur, impediri potest, et tarnen advertenter non impeditur, non solum malus et imputabilis est in positione eausse , sed pra> terea in omissione remotionis, adeoque vel habet du- plicem formalem malitiam , unam jam antecedenter in po- sitione causae ab agente contractam (Conf. Prop. J), al- teram , qua3 ipso moiuento supervenientis effeetus con- trahitur; vel saltem habet malitiam antecedenter contrac- tam et actwaliter continuatam. II. Quoad effectum, qui, tempore quo producitur, non amplius impediri potest, non consentiunt auctores. Prima sentenlia docet talem effectum in se non esse nisi maleriale peccatum, \') adeoque non in culpain iin- putari eo temporis momento quo revera sequatur. Ea- \') Ita docent Vasquez, In 1. 2. Disp. 94\', cap. 2 et 3; De Lugo, De ponit. Disp. 16, sect. 9; Lnyman, De act. hum. cup. \'6, N. 5 : Ballen ui, l)c peccatis, N. 48; Bouquillon, N. 376.

-ocr page 205-



		CAP. III. DE ACTU Hl\'M. SEC. ESSE MOKALE. 197 tio est, qnia aliquis actus taindiu malitise moralis capax est, (juarudiu liber est; effectus autem in hvpothesi non araplius est Jiber. Nihil antem refert, utruio voluntas retractetur , an non retractetur; nam negalio retraeta- lionis non facit voiuntatem magis nunc influere in effec- I ii ui, nee retraelatio facit voiuntatem minus influere; to- tus enim intluxus ex parte voluntatis est poxuisse cau- sain , (juam jam nunc tollere non potest." \') Attamen illum effectum hic et nunc approbare con- stitueret volitionem formaliter inalam. Altera sentenlia docet talem effectum esse peccatum forraale in se, q aam vis non a se sed a causa libere po- sita, adeoque in culpam imputari etiam eo tempore quo revera sequatur. -) 252. Sclioliuiii. Quoniam vero juxta omnes ha- betur peccatum formale in causa, et reatus coram Deo non augotur per realem talis effectus subsecutionein , op- time Suarez : ,, Quacstio videri potest de nomine, an actus illi exteriores vel omissiones, qüie in somno, ebrie- tate, aut cuin alio impedimento usus rationis et liber- tatis fiunt , denoininandi sint peccata , a causa libera, (juk! pnecessit. Naui licet hoc modo vocentur peccata, parum refert , dummodo constet ipsa in se non afferre novain malitiam nee novum demeritum coram Deo." ³)

		\') Ui; Luj?o, 1. c. N. 446. ²) Ita Salmantic. Tract. 20, caji. lü.punct. 3; liilluart, De pree. Diss. 1, u. 4, § III; S. Alphons. lib. 5, N. 149; Acrtnij», De aelib. hum. N. IU. \') De juram. lib. 3, cap. 7 (De llelig. torn. II).

-ocr page 206-



		*
		198 PARS 1. KTHICA GENERALIS.


		§ II-

		Dr mrrlto «r demerito aclnum mui alliim . nrrnon dr pripmio ar uiriia. 253. Prajnot. Actus huinani seu liberi, ut § 1 explicavimus, imputanlur agenti , et quidem in tandem vel culpam, prout sunt conforiues vel diffonucs morali- talxs regvlis. Porro iidem actus imputaiitur in me- ritum vel demerilum, prout vergunt in profeclum vel no- vumenlum aUerius. Meritum autein et demeritum jn^, abstracto nihil aliud sunt nisi exigéntia rêtribulionis\'corF~? grud\' ; retnbutio debita merito dicitur prmmmm, retri- butio debita demerito vocatur pcena. Hinc Sectiones dusc, una de merito ac demerito, altera de prsemio ac pcena. SECiio i. De merito ac demerito. \\ 254. Prasnot. Circa meritum ac demeritum quae- ritur: 1° In qno consistal; 2° quodnam sit utriusque fun- damentum; 3^U quomodo dividatur; 4>°jguanam sint utrius- que condiliones j 5" ulrum actus humani revera meritorii ac demerüorii .sint turn. apnd homines, turn apud Deum. 255. Nutiu in e ril i et demeriti. ,, Meritum et , / demeritum dicuntur in ordine ad retributionem , quie fit secundum justitiam. Retributio autem secundum jus- ïvfA A \'hr ■ . . titiam fit alicui ex eo, quod agit in profectum vel no cumentum alterius." \') Meritum igitur vel demeri- tum est quoddam jus ad pramium vel quoddara debitum ad pasnam , quod actibus humanis seu iiberis inest ob

		\') I. 2. q. 21, a. 3.

-ocr page 207-



		i

		CAP. III. UK AÜ\'IU HUM. SKq. KSSB MC emolumenlum vel delrimenlum per eos a/m illatuin. 25(>. Fundainentuni meriti et demeriti. U-. triusque fundainentum. est in objectivo ordine rerutn . et ^aa-^/ *** (juidem i« ordine partium mundi moralis ad unurn Mum, et ratione hujus ad se invicem. Consist,it autem hoc fun- dainentiiiii in ordine deoita proportioms, cjui exigit ut mutationes qute huic ordini sive per excessum (seu per mer.ita), sive per defeutnm (seu demerita) accidunt, ad\' pristinam aequalitatem reducantur. Hoi- autem fit per de- bitam compeiisationein seu retributionem , qua ille. qui alterius opera auctns est, alteri retribuit bonum eequi- valens, vel saltem gratitudinis debitum ; et qua vicis- sim ille, qui alterius opera delrimenlum passus esl, ac- cipit debitam satisfactionem. \') Et sane in parlibus universi unaqureque crealura est propter suum proprium aclum et perfectionem," ²) et ideo omnis agens agendo in propriam suain perfectionem tendit; unde fit, ut ex /^_ tfi&. O^C naturalis ordinis exigentia actio, tamquam propriie per-^ "tp->-■ ^/iV~^Z-<U r* fectionis medium, ad ipsum agentem pertineat. Quodsi ö_t»^r<«-^\'^\'^>-^J?\'^^Vj agens actionem suam in commodnm alterius* dirigat, al- ^^^7föZj^_ ^ ir^-^r- ter consequitur aliquaui perfectionem, cujns non est prin- cb-y^ ^j^J&~^^ll* -* cipium activum, adeoque nee dominus naturalis; quum Uf^^^-^i/k^^J" e contra ipse auctor illius actionis benefica? in alterius emolumentum cedat proprise perfectionis elementum. Huec autem boni alieni acceptatio et boni proprii alienatio constituerent aliquam ordinis naturalis perturbationem , nisi ille, qui alterius opera auctus est, beneficium coro- pensaret, saltem grati animi sensu. 257. Divisiones meriti. Merituiu dividitur:

		\') Vide Taparelli, lib. 1, M. 130; Meijer, N. 203, seqq. - \') 1. q. 65,«. 8.

-ocr page 208-



		20(1
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		A. In meritum naturale et supernaturale. Meritum nalurale est illud , quod competit aetibus liuinanis na- turaliler honestis, adeoque natnralibus viribus conipara- tur et in naturale premium tendit. Meritum supernaturale est illud , quod nonnisi viri- bus supernaturalibus seu gratia elevantis auxilio compa- ratur et in supernaturale prseniiuui tendit. Ue hoc su- pernaturali merito agunt Theologi; nobis sernio est de solo merito naturali. B. In meritum de condigno et de congruo. Meriti\|m dicitur de condigno, quando exigentia retributionis est aliquo modo ex justitia. Hoc meritum subdividitur in meritum de condigno ex rigore justitia, quod habetur, quando ordo operis ad praemium excludit omnem gra- tiam personae merenti a persona praemiante factam; et in meritum condignum ex condignitate, quando ordo,,,/? ad praemium talem gratiam subaudit. Meritum est de congruo* seu improprie dictum, quan- do exigentia retributionis est solummodo ex decentia et liberalitate praemiantis. \') Miles strenue pugnans debi- turn stipendium meretur de condigno , sed prseterea de congruo speciale prsemium mereri potest. 258. Conditiones meriti condigni. 1° Opus sit liberum; meritum siquidem supponit impulabilita- tem; htec autem pendet a libertale. 2° Opus sit moraliter bonum ; actui malo debetur pama , non prae- mium. Hac conditione meritum morale differt a merito physico, quod actioni competit sine formali respectu ad bonitatem moralem. Operarius conductus meretur merce- dem independenter ab operis bonitate morali. 8° O- *i) In II Senl.* Dist. 27, q. 1, a. 3.**

-ocr page 209-



		CAP. III. DE ACTU HUM. SEC. ÉSSE MORALE. 201

		pus alteri afferal emolumentum; nemo enim rationabili- ter pramium exigere potest ab illo , cui nil boni con- tulit. 4° Opus alteri ne sit debitum ex mercede jam pacla et recepta; siquidein tale opus nullam inducit pro- portionis intBqualitatem sed incegualitatem complet. Nihilominus tarnen tale opus potest esse meritorium quoad aliquod preemium occidentale, ratione modi, ut si exerceatur peculiari diligentia etc.; hinc praeter pac- lam mercedem famulis dari solet prsemium supererogato- ff» rium. Merito tarnen non obstat obligatio quacumque, sed sola haec obligatio juslili/v, recepta mercede. 5ⁿ Opus explicite vel saltem implicite ab altero ad preemium ac- ceptetur; nemo enim privata alterius voluntate sine proprio consensu vel auctoritate legis obligari potest. Non requiritur tarnen acceptatio seu promissio formalia et cxplicita, sed sufïicit virlualis et implicila, quae ade- rit, quotiescumque lex individuum vel societatein obli- gat ad prap.mium retribuendum. \') Acceptatione seu proraissione ad prremiura deficiënte, meritum non est nisi de congrno seu improprie dictum. Conditiones demeriti. Ad demerendum sufficit, ut actus sit 1° liber, 2° moraliter malus, 3°alterinocivus. PEOPOSITIO I. In actibus hunianis reperitur ratio meriti et de- meriti apud alios h o mi nes, tam quatenus s pee- la nlui- ut personae individu», turn quatenus spectantur ut societatein efformantes. tu.e¹ 259. Prob. pars I. Ratio meriti. Dubitari nequit \') Suarei, De gralia, lib. 12, cap. 18, N. IS, Dt Inearnat. q. 1, ».S Üisp. 4, s. 5. U-»f d-ï nn f \'pt(₍ I \'* i I

-ocr page 210-



		202 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		hominem , quacumque obligatione ex pacta ac jam re- cepta mercede seclusa, libere ponere posse actum mora- liter bonnm, qui in emolumentum vergit alterius individui vel etiam societatis. Atqui in casu, si non prsemii pro- missio explicita, at certe implicila ex parte individui vel societatis aderit. Et sane in casu ratio ordinis et debi- tsp proportionis inter agentia rationalia exigit, ut retri- buatur bonum pro bono, saltem grati animi sensus (N. 250). Ergo. Prol), pars II. Ratio demeriti. Siquidem homo libere ponere potest actum moralüer malum, qui alteri indivi- duo, vel etiam societati, infert nocumenlum. Atqui ratio ordinis et debitse proportionis in casu exigit, ut ille, qui damnum intulit, luat proportionatam pcenam, neinpe ut ei tantuuidem dematur boni, quantum ipse alteri individuo vel societati abstulit. Ergo. \') Ut tarnen retributio pcense ordinale fiat, non ipsum individuum, cui nocumentum est illatum, per se et ar-

		\') Observat S. Thomas actum proficuum vel nocivum singularipersomc re- dundare iu tolam aocictalcm; el vicissim. Inde coucludit: ■ Cum ergo aliquis S agit in bonum vel malum alterius singularis personae , cadit ibi dupliciter ratio meriti vel demeriti: una modo, secundum quod debetur ei retributio a singulari persona_t quam juvat vel offendit; alio modo, secundum quod debe- tur ei retributio a toto collegio. Quando vero aliquis ordinat actum suum directe in bonum vel malum totius collegii, debetur ei retributio primo qui dem et principaliter a toto collegio, secundario vcro ab omnibus collegii par libus." (luinimi), ■■ cuiu aliquis agit quod in bonum proprium vel malum vergit, etiam debetur ei retributio, iu quantum etiam hoc vergit in com mune, secundum quod ipse est pars collegii; licet non debeatur ei retributio in quantum est bonum vel malum singularis personae, quae est eatlem agenti nisi forte a seipso, secundum quaindam similitudinem , prout est justitia ho minis ad seipsum." 1. 2. q. 21, a. 3. Proetcrea notetur, meritum respec lu locietali» plerumque compensari per commoda, qnte ex societate bene or dinata in singuia membra redundant. Secus verojudicandum foret, si quispiam ptculiari quadam ratione bonum sociale procuraret; turn siquidem peculiari quoque modo illud mcritum compensandum esset.
		\\


		I

-ocr page 211-



		CA.P. XII. DE ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 208

		bitrio suo malum pro ina]o inferat; nam praemiare po- test ad quemlibet pertinere, sed punire non pertinet nisi ad ministrum legis, cujus anctoritate posna infertur." \')

		PEOPOSITIO II. In ni\'lMms lmmanis reperitur ratio meriti et demeriti etiam apud Deum. 260. Prob. pars I. Ratio meriti. 1° Homo etiam q j apud Deum meretur, si actus moraliter boni habent om-_t.i/\'\' ^_LlA r pjlZ.-^^ nes conditiones meriti condigni (N. 258). Atqui habent .^ * ,£L&tjb~-* omnes conditiones, quae requiruntur/tum ex parte ho^^^~^l ■-^/-^<-^-^.\'^k-** miniXo£erantis^ tuin ex parte Dei remunerantis. Ergo. /£ Prob. Min. pars I. Ex parte hominis operantis.^/\'"\' Quamvis homo moraliter obligetur ad servandum ordi- nem moralem , tarnen libertas .. . hanc tribuit horaini dignitatem ut sit in manie consilii sui, obtineatque ac- tionum suarum potestatem." \'-) Itaque homo, libere ser- vans ordinem moralem , quasi aliquid quod suum est, et ssepe cum magno sui incommodo, confert ad externam Bei gloriam, quin ad hoc teneatur mercedejam recepla. Prob. Min. pars II. Ex parte Dei. Quamvis ho- mo nihil habeat, quod uon a Deo acceperit, adeoque nihil Deo reddere possit, quod non Dei sit, Deus ta- rnen non omnia bona stricte prcecipit. Quinimo ne bona praecepta quidem exigit solo titulo supremi dominii, sed simul promusa mercede. Siquidem promissio divina inti- matur per rationem naturalem, quae luculenter ostendit vitae moraliter bonic perfectam alterius vitae beatitudinem

		*\') 1. 2. q. 92, a. 2, ad 3. \') Leon. XIII Encycl. Libertas,* initio.**

-ocr page 212-



		204 tfAUS I. ETHICA GENERALIS.

		ut praemiura esse responsuram (N. 22, seqq.). \') Prob. pars I. 2° Prrelerea homo libere operari po- test in comjiiodum totius universi, in primis vero socie- lalis humanrc. Atqui ille, qui regit coramunitatem , prfecipue habet curam boni communis; unde ad eum pertinet retribuere pro his, quaj bene vel male fiunt in communitate. Est autem Deus gubernator et rector totius universi, et specialiter rationalium creaturarum." ²) Ergo. Prob. pars II. Ratio dementi. Qui libere violat or- dinem moralem , eo ipso adversatur Deo prajcipienti hu- jus ordinis conservationem, denegat Deo honorem debi- tum, et, quantum est in se, aliquid Deo subtrahit. ³) Ergo. 261. Nota pro solvemlis difftcultatibns. 1° Quamvis Jiullus actus humanus vergere possit in Dei emolumentum vel damnum, si spectetur bonum Dei intrinsecum, vergit tarnen in emolumentum vel damnum quoad bonum Dei extrinsecum, i. o. externam Dei glo- riam et ordinem ab Ipso institutum. 2° Homo omnia quidem a Deo accepit, nihilque Deo prsestare potest quod pleno jure non Dei sit; inde ta- rnen non corruit raeritum quodcumqiie [Prop. II. Prob. pars 1,1°), sed solum meritum ex rit/ore justitia\', quod importat mutuam terminorum independentiam (N. 257, B). 3° Quia actio nostra non habet rationem meriti nisi ex pratmppo&itione divina ordinationis, non sequitur quod

		\') Attamen actus naturaliter tantum honestus non conducitad liiiem sii/iit- naturalem , qui in pnesenti ordine reoera est finis creatura: rationalis (N. 4-7). Huic fini soli actus tupernaturalea sunt proportionati. Vide 5. Theol. ■) 1. 8. q. 21 , a. 4. ³) 1. 2. q. 21 , a. 4, ad 1.

-ocr page 213-



		CAP. III. DE ACTU HUM. SEC. ESSE MORALE. 205 Deus efficiatur simpliciter debitor nobis (quod repugna- ret Enti infinite perfecto), sed sibi ipsi; in quantum debitura est, ut sua ordinatio impleatur." \'} Ex dictis consequitur hominem mereri et demereri posse turn apud alios homines, turn apud Deum. Porro meritum est quoddam jus ad prmmium , demeritum est quoddam debitum ad pmnam. Restat igitur, ut u- triusque naturam ac finem breviter declaremus. f ■ SECTIO II. j De natura pra;mii ac poenae , deque fine quem ipsa spectant. ^X 262. Notio prseinii et poense. Nomine pramii intelligitur aliquud bonum relribuendum vel retributum agenti pro actione moralüer merüoria. E contra pmna est malum passionis, quod infligitur ob malum actio- nis ," ²) seu aliqnod malum physicum a legilima auclo- rilale infligendum, vel infliclum agenti, pro actione mora- lüer denier itoria. \'.\'»>:». (Juisnain >ii Muis praeniiorum. Praemia ab auctoritate publica prastituunlur, ut ordini morali servando provideatur; relribuunlur vero, ut satisfiat exi- gentiic ordinis, i. e. ut ad pristinam Dcqualitatem redu- catur ordo debitsc proportionis in mundo morali (N. 256). 264. ({iiisii.\'iiii sit flnis popnarum. Pocnas ab auctoritate publica praslitui, ut horroro mali physici or- dini morali servando provideatur, facile constat. Est maxime controversia circa pccnarum injliciionem, actione \') 1. 2. q. 114, a. 1, ad 3. ²) Grotius, He jure belli acpacit, Jib. 2, cap. 10. 14

-ocr page 214-



		2Ö6 PARS I. ETHICA GENERALIS. inala jam posita. Ut statum quaestionis intelligas, obser- va: 1° poenas hic sumi, quatenus infliguntur ab aucto- ritafe pnblica, sive divina sive civili; \') 2° pecca- tum quodcumque, etiam mere internum, laedere ordinem tnoralem simpliciler , adeoque subjacere poenali justitiae divina; e contra sola delicta seu facta externe consutn- mata vel attentata, quse lsedunt ordinem moralem socia- lem, cujus custodia auctoritati civili divinitus est com- missa, subjacere pcenali justitise civili. Hisce positis, proponemus diversas sententias. A 265. I. Sententise erroneae. Errores, qui spec- tant finem pcenarum, reduci possunt ad systema abso- lutum et systemata relativa, r ,. A. Systema absolutum. Docet Kant ²) legera pcena- lem esse imperium categoricum, e.vcludens quemcum- que ulilitalis respeclum. Hanc sententiam esse erro- neam ex eo patet, quod pcena consistit in aliquo malo. Atqui infligere malnm praecise propter malum, non vero intuitu alicujus boni, contra rationem est. Ergo pcena non est jinis in se, sed ordinari debet in alium finem bonestum. B. Systemata relativa erronea totum pcenarum finem reponunt in utilitale sociali, rejecta quacumque pcena- rum ratione expiatoria, qua praeterea per justitiam vin- dicativam statuatur congrua retribvtio pro culpa. ³) \') Pcenoe inflict.\'u ab auctoritate privala, quse tantum respicit tionum per- sonie iiidivi(lu:r, qualis est auctoritas paterna, primarie intendunt emenda- tionem delinquenlis. Pcerioe eccletiartica non pertinent ad Philosophiam, sed ad Jus canonicum. Vide De Brabandere, Jur. ra», comp. N. 1368, seqq. ^J) Rerhitlehre. \') Inter nostrates O. A. Van Hamel contendit poenarum . ideam eipiatoriam nihil aliud spirare nisi tensualilalem anliqua: vindida. De Gids, Febr. 1891. Ve tegenwoordige beweging op het gebied van het strafrecht.

-ocr page 215-

CAP. III. DE ACTU HDM. SEC. ESSE MORALE. 207

Huc pertinet: a) opinio eorum , qui cum Romagno&i do-
cent p03nam non directe spcctare dclictum punienduro , sed
alios homines, quos deterreat, ne simile delictum coinmit-
tant; b) sententia eorum, qui cum Bentham opinantur
pcenam ease mediura , quo societas a membris suis pnEstari
curct quod sibi utile sit, nullo respectu habito ad intrin-
secam delictonim pravitatem; c) moderna Schola anthro-
poloryiea, duce Cfesare Lombroso , et duobus criminalistis \'
Garofalo et Ferri. Ista Schola negat liberura arbitrium et
malefactores considerat ut agrotos vel amentes , ut eleraen-S ,, , j i!^. ta-.\':  \',
ta corpori sociali non accomrnodata sed nociva , quae , qua-\'-♦ , cn*,^

cuinquc niorali rcsponsabilitate seclusa, a societale debent " \'/\' ■"\'
\'Jehmiwxi- In hoc autem totus paanarum finis consistit. \')

1v II. Sententia vei\\a duplicem poenarum finem dis\\

tineuit, mium primarium et exsentialem, alterum secun-

...

darium.

seu admi

delicto p

_r-----------

issi criminis expiatio per applicationem poenae
roportionatain. ²) Attamen pocnae secundarie sunt:)<^_uJ,_e

medicinales et exemplares, quatenus inserviunt ad eraen

dationeni delinquentis et exemplo sunt caïteris, qui alio-

rum experientia discant, si non amore virtutis, timore

saltem mali physici a delictis abstinere. Sive autein

isti fines secundarii pcenarum inflictione obtineri possint,

sive non , pcenam e.rpiatoriam absolute exigit ordo vio-

latus; siquidem delictum impunitum est deordinatio per-

manen», qu» ab ordinis custode auferri debet.

Kt sane 1° secundum rerum naturam est, ut opera-
tio recta ad felicitatem ducat, ut felicitas ordinis obser-
vationi sit conjuncte; repugnat vcro rerum naturöe, ut
eadem sit sors eorum, qui, lege contempta , ordinera

\') Quoad hanc Scholam plura vide apud Isidore Mms, De la jiutice pé-
vale, Paris, Féliï Alcan, 1891, Introduction ; Études religieuses, XLV11,
T.e criminel, pag, 202. \') «Si autem malum feceris, time: non enim siue
causa gladium portat. Oei enim minister est (princeps): «index in irani ei,
qui malum agit." Rom. XIII, 4.

-ocr page 216-



		208 PAKS I. KTHICA GENKRALI8.

		violant. Igitur auctoritas debet delinquentibus eara feli- citatem auferre, qua fruuntur cteteri; hoc autem lit per inHictioneni pcena- proporüonatHs. 2° In hominibus hoc ex naturali inclinatione invenitur , ut unusquiscjue deprimat eum , qui contra ipsum insurgit. Manifestum est autera quod qurecumque continentur sub aliquo or- dine, sunt quodainmodo unnrn in ordine ad principium ordinis : unde quidquid contra ordinem aliquem insur- git, consequent est, ut ab eo ordine et principe ordi- nis deprimatur; qurc quidem depressio pocna est." \') 3° Sensus communis clamat virtutem natura sua pric- mio dignam esse, et vitiuin pcena. Inde conscientiaj publicse satisfactio, quoties atrociora prajsertim crimina condignis afficiuntur pccnis; et cjusdem conscientire in- dignatio, quoties istiusinodi crimina pcunas condignas ef- fugiunt. ²) Ca put IV. De vii\'tutibug et vitii«. 260. Prsenot. Ad principia intrinseca actuum moraliuin revocantur habitus, quibus potentiu; ralionales complentur in ordine ad actus suos. Siquidem potentiai istaj, cum non sint determinafa ad unum , per disposi- tiones superadditas ad actus morales, sive bonos sive malos, inrlectuntur. \') Ne igitur nimis incompletus sit sermo de actibus nioralibus, nonnulla scitu raagis necessaria de habitibus tum bonix turn malw delibabi- \') 1. 2. q. 87, a. 1. \') Taparelli, Vrail naturel, N. 806, seqq.; Meij- er, N. 215, seqq.; Lucien Brun , lntroduclion a Vvtnde dn droit, 2e édit. Paris, 1887, Neuv. confé\'r. Ze droit depunir; Mans,op,cit.ch&p.III,$ I. - ³) 1. 2. q. 60, a. 5.

-ocr page 217-



		209
		CAP. IV. DE VIRTUTIBUS ET VITIIS.


		mus. Hinc duo Articuli: unus de habitibus bonis seu de virtutibus, alter de habitibus nialis seu de vitiis. ARTICULUS I. De virtutibus. 267. Praenot. Ampliorem do virtutibus tracta- tionem Theologia relinquentes, pauca duintaxat ex prin- cipiis pliilosophicis explicabimus: 1° De virtnte generatim accepla; 2" de virtutibus moralibuH pariter generatim ac- ceptis; 8° de quatuor virtutibus cardinalibus in specie. § I- De \\ ii tuiiiiii- geiieratim. 268. Prienot. Circa virtutes generatim acceptas quajritur: 1° Quid sit virtus; 2° quomodo virtutes divi- dautur in intellectuales et morales. SECTIO I. Quid sit virtus generatim accepta. 269. Notio virtutis. Virtus generatim significat quamcutnque polentiam vel potentiae perfectionem. \') Hic autem per virtutem intelligiinus perfectionem superaddi- tam potentiis rationalibus, qua fit, ut earum actus uni- formeer, faciliter et delectabiliter exerantur. 270. Deflnitio virtutis. Aliis definitionibus proe- termissis, ²) praeferenda videtur definitio, quam juxta \') De virl. i» commimi, q. 1, a. 1. ²) Couf. Arist. II Elhic, cap. 6; Suarez, I)e virtutió. sect. 1.

-ocr page 218-



		210 PARS I. ETHICA GENERALIS. mentem S. Augustini \') tradidit Angelicus: Bona qua- litas, seu bonus habitus mentis, quo recte vivilur, et quo nullus male ulilur." ²) Explicatur deflnitio. Dicitur 1° habitus; quo deno- tatur genus proximum; virtus siquidein non est qupedam dispositio facilu amovibilis, sed qualitas per se stabilis, qua; habitus dicitur. Est autem habitus non eulitativus, sed operalivus, nam virtus humana non importat or- dinem ad esse, sed magis ad aijere." ^;1) Dicitur 2° habi- tus bonus; quo denotatur ejus differentia. Dicitur 3° men- tis; quo assignatur ejus subjeclum ; virtus nimirum sub- jectatur in polentiis animae, et quidem in potentiis ra- tionalibus, i. e. in intellectu, voluntate et appetitu sen- sitivo, prout natus est obedire rationi. Dicitur 4° quo recte vivilur, el quo nullus male ulilur: ,, habituuui ope- rativorum aliqui sunt semper ad malum , sicut habitus vitiosi; aliqui vero quandoque ad bonum, et quandoque ad malum; sicut opinio se habet ad verum et falsuin. Virtus autem est habitus semper se habens ad bonum. Et ideo ut discernatur virtus ab his, quee semper se habent ad malum, dicitur: qua recte vivilur; ut autem discer- natur ab his, quse se habent quandoque ab bonum, quandoque ad malum , dicitur: qua nullus male utitur." )* Itaque virtus nequit esse principium actus mali; potest tarnen esse objeclum actus mali; ut si quis de sua vir- tute superbiret. \') Ve lib. artitr. lib. 2, cap. 19. \') 1. 2. q. 5B, a. 4. ") 1. 2. q. 65, a. 2. ») 1. 2. q. BB, a. *.

-ocr page 219-



		CAP. IV. DE VIBTUTIBtTS ET VITIIS. 211

		SECXIO II. Quomodo virtutes dividantur in intellectuales et in o ra les. 271. Virtutes intellectuales et morales. Gum duplex sit actuutn huuaanoruin principium, scil. intel- lectus et appetitus, omnis virtus humana oportet quod sit perfectiva alicujus istorura principiorum. Si quidem igitur sit perfectiva intellectus speculativi vel practici ad borium hominis actuni, erit virtus intellectualis. Si au- tooti sit perfectiva appetitivse partis, erit virtus moralis. Unde relinquitur, quod oranis virtus humana vel est in- tellectualis vel moralis." \') 272. A. Virtutes intellectuales. Istee virtutes sunt habitus boni inlelleclum perficientes ad verum in/al- libililer cognoscendum. Numerantur quinque, scil. intel- ligentia, sapientia, et scientia, q uee pertinent ad intel- lectum speculativum; necnon ars et prudeniia, quse per- tinent ad intellectum practicum. ²) a) Inlelligentia versatur circa prima principia, quse sunt per se nota. Habitus primorum principiorum specu- labilium nomen inlelligentia: retinet; habitus vero primo- rum principiorum practieorum dicitur synderesis. Porro duo isti habitus continent semina omnium scientiarum et omnium virtutum. b) Scientia versatur circa conclusiones ex principiis per se notis evidenter deductas. c) Sapientia versatur circa altissimas causas, secundum quas tum de primis principiis, turn de conclusionibus \') 1. 2. <j. 58, a. 3; Conf. ad 3. ») 1. 2. q. 67, a. 2, 3, 4.

-ocr page 220-



		212
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		judicat. Quapropter sapientia sub se continet intelligen- tiam et scientiam, queniadmodum totum potentiale con- tinet suas partes; habet eniin perfectiori modo quidquid scientia et intelligentia complectuntur. \') Sapientia ne confundatur cum duno Spiritus Sⁱ ejusdem nouiinis. ²) d) Ars est recta ratio faclibilium, seu habitus intel- lectum practicum disponens ad opera arlijicialia, sive mechanica, sive liberalia. ⁿ) e) Prudenlia est recta ratio agibüium. ⁴) Ista virtus, utpote perficiens intellectum practicum, secundum e- sentiam* suam est intellectualis virtus, sed secundum ma- teriaal convenit cum virtutibus moralibus." ⁵) Quare in- fra, ubi de virtutibus moralibus, de prudentia iterum sermo erit. 273. B. Virtutes morales. Ista? virtutes sunt habitus boni perjicientes appetitum ad honesle agendum. Cum vero vis appetitiva anima? est, qua? facit uti om- nibus potentiis et habitibus," ⁶) hinc virtus moralis non solum dat facultatem bene agendi, quemadmodum in suo ordine etiam virtutes ihtellectuales, sed prseterea efficit, ut homo recte facultate ulatur, sicut justitia non solum facit, quod homo sit promptte vohmtatis ad justa operandum; sed etiam facit, quod juste operetur" ⁷) 274. Yirtutes intellectuales sunt virtutes non simpliciter, sed secundum quid. Quoniam vero virtutes intellectuales tribuunt tantum facultatem bene

		\') 1. 2. (j. 57, a. 2. ) 1. 2. q. 68, a. 5, ad 1. \')* 1. 2. q. 57, a. 3. ) 1. c. a. i. «* Dilfert autem facere et agere: quia factio est actus trans- iens in exteriorem materiam, sicut ledificare; agcre autem est actus perma- nens in ipso agente, sicut videre, »elle." 1. c. ^s) 1. 2. q. 58, a. 3, ad 1. \') 1. 2. q. 57, a. 1. - \') 1. 2. q. 66, a. 3.

-ocr page 221-



		213
		CAP. IV. DE VIRTÜTIBÜS ET VITIIS.


		operandi in suo genere, non vero ipsum aclum moraliler bonum, et hominem non reddunt simpliciter bon urn, sed tantum secundum quid, v. g. bonum philosophum; ideo virtutes iutellectuales non dicuntur virtutes simpliciter, sed secundum quid, quia nomen virtutis primario impo- situm est ad significandum principium rectitudinis moralis. At vero, si intellectus, tam sj)eculativus quain prac- ticus, consideretur ui malus a votunlate, cujus est alias potentias ad suos actus movere (N. 64, A), quacque to- tius boni moralis principium est, tune quidem in intel- lectu possunt esse virtutes simpliciter, et hoc modo pru- dentia est in intellectu practico. \') § II. De virtntlbus mornlibuN jr.....uiini. 275. P r o; n o t. Circa virtutes morales generatim acceptas quaeritur: 1 ° Qucenam sit virtulum moralium cau- sa ; 2° queenam sint pracipua proprietate» ; 3° qucenam sit earumdem necessitas; 4° quomodo virtutes morales di- vidantur in qualuor cardinales; 5° quanam sit habitudo inter virtutes naturales et supematurales. SEcrio i. Quaenam sit causa virtutum moralium. 276. Preenot. I. Habitus sunt vel naturales seu natura insiti, qualis est habitus primorum principiorum; vel acquisili frequentatione eorumdem actuum , ut v. g. artes; vel snpernaluraliter infusi, idque per se vel per ») 1. c

-ocr page 222-



		214 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		accidens. Habitus infusi per se suilt illi , qui naturales vires prorsus excedunt, quales sunt v. g. virtutes theo- logicee; habitus infusi per accidens sunt illi, qui a Deo immediate infunduntur, etsi ex actuunj iteratioue ac- quiri potuissent; quo modo Deus posset alicui infun- dero scientiaiu alicujus lingunc. \') II. Virtutes mpernalurales infunduntur in justilica- tione si in ui cutn gratia sanctificaiite. Qratia secunduin se considerata perficit essenliam anima;, in quantum par- ticipat quamdam simüitudinem divini Esse; et sicut ab essentia anima: Il mint ejus poten tias, ita a gratia lluiint qua3dam perfectiones ad potenliat animte, quaj dicuntur virtutes et dona, quibus potentise perficiuntur in ordine ad suos actus." -) De illis virtutibus supernaturalibus agunt Theologi; nobis hic sermo restringitur ad virtu- tes naturales. PKOPOSITIO. Virt u in in uioraliuin initium est a natura; nou ve- ro earumdein perfectio, quai nonuisi actuuni frequentatione acquiritur. 277. Prob. pars I. Initium est a natura. Ete- nim intellectus naturaliter inclinatur ad verum, volun- tas vero ad bónum ratione cognitum. Praterea ex- perieniia constat quoad singula individua humana, quod ex corporis complexione diversaque dispositione poten- tiarum quidam proni sint ad fortitudinem, alii ad tem- perantiam etc, et hinc merito aiebat Tullius, quod «e- minaria virtutum sunt naturalia. ³) ») 1. 2. q. BI, a. 4. ) 3. q. 62, a. 2; Conf. 1. 2. q. 110, a. . \') 1. 2. q. 63, a. 1: In III Sent. Dist. 33, ij. 1, a. 2, sol. 1,

-ocr page 223-



		CAP. IV. DE VIRTUTIBÜS ET VITIIS. 215 Prob. pars II. Noti vero earumdem perfectio. Quod enim est a natura, delerminalur ad unum. Atqui per- fectio, seu consummatio hujusmodi virtutuni non est secundum unum inoduin actionis, sed diversimode secun- dum diversas materias, in quibus virtutes operantur, et secundum divers.is circumstantias." \') 1\'raeterea id , quod homini a natura incst, est omnibus hominibus commu- ne, et non tollitur per peccatum. Atqui virtutes non sunt omnibus liominibus communes et tolluntur per pec- catum frequentatum. -) Pra3clare Seneca: Non dat na- tura virtutern ; ars est bonum Jieri. Virtus non contin- git animo nisi instituto et edocto , et ad summum as- sidua excrcitatione perducto. Ad hoc quidem , sed sine hoc nascimur, et in optimis quoque, antequam erudias, virtutis materia est, sed non virtus." ³) Prob. pars III. Perfectio virtutis activum frequenta- tione acquiriiur. Quodsi virtutes morales quoad earutn perfectionem non habentnr a natura, ipsarum perfectio vel per infnsionem , vel per acquisitionem est explican- da. Atqui infusio non pertinet ad ordinein naturalem. Ergo virtutum origo , si ipsarum perfectionem spectes, intra naturae limites nonnisi per acquisitionem ex actuum frequentatione potest declarari. Et sane, ex consuetudine actus virtuosus, qui antea segre et difficile exercebatur, tandem efficitur expeditus et delectabilis. Atqui delecta- tio operis signum est habitus generati. Ergo. ⁴) Hinc patet eos errare, qui cum Schopenhauer docent virtutes et vitia esse innata; vel cum Heget et ScAleier- macher virtutes vocant ingenii dotes. ») 1. 2. q. 83, a. 1. \') In lil Sent. Dist. 33, q. 1, a. 2. - ³) Epül, 90. ) In 111 Sent.* 1. c. sol. 2; De virl. a. 9.

-ocr page 224-



		216 PARS I. ETHICA GENERALIS. 278. Sclioliiim. Quomodo virtuten naturalen amit- lanlur. Quemadmodum virtus naturalis repetitis bonis actibus acquiritur, ita e contra bonoruin actuum ces»a- lione , necnon actibus coulrariis potest imminui et eor- ruuopi. Nimirum , cum aliquis non utitur liabitu vir- tutis ad moderandas passiones vel operationes proprias, necesse est quod proveniant uiultse ])assiones et opera- tiones, pneter modum virtutis, ex inclinatione appetitus sensitivi et aliorum , qua3 exterius ïnovent : unde cor- rutnpitur virtus vel diminuitur per cessationem ab ac- tu" , \') non quidem directe, sed indirecte. Directe au- tem corrumpitur et minuitur per actus contrarios , qui- bus generatur habitus vitiosus. Vitium directe contra- riatur virtuti, sicut et peccatum actui virtuoso; et ideo vitium excludit virtutem, sicut peccatum excludit ac- tum virtutis." ²) SECTIO II. De proprietatibus virtutum moralium. 279. Pr snot. Inter virtutum moralium proprie- tates in priinis numerantur earumdein mediocritas et cou- nexio, quas duplici Propos, vindicabimus. 280. Quid sit mediocritas. \\\\ux ne intelligatur ita, quasi virtus moralis de utroque extremo aliquid participet, sed ita, ut virtus ab utroque opposito vitio recedere debeat : quo sensu Horatius : Virtus est me- dium vitiorum, et utrinque reductum." ³) Ita liberali- tas est media inter prodigalitatem seu excessum , et ava- ritiam seu defectum. ») 1. 2. q. 53, a. 3. \') 1. 2. q. 7l, a. 4, ad 2. ») Ep. 18 ad Lollium.

-ocr page 225-



		217
		CAP. IV. DE VIRTUTIBÜS ET VITIIS.


		281. Quid sit connexio. Hsec proprietas respi- cit solas virtutes perfecfas. Est auteni perfecla virtus , qua liotDo , quocnmque eventu occurrsnte, in proprio virtutis bono persistit. E contra virtus imperfecta est ea, quse per moduin mobilis dispositionis hoiuini inest, ip- sum(\|ue non in quibuscutnque eventibns sibi subjicit. Virtutes imperfectas non esse inter se connexas facile patet ; multi enim ex bona indole vel aliqua consuetu- dine proni sunt ad opera misericordiie, quin tarnen pro- ni sint ad temperantiam etc. \') Connexio igitur intel- ligatur de virtutibus perfectis, et quidem in ordine na- tnrali. Quoad virtutum supernaluralium connexionera vide S. Theologiam. PHOPOSITIO I. Oinnis virtus moralis consistit iu medio. 282. I\'rob. Virtus moralis liominem inclinat ad bonura determinatutn a rntione, quae est mensura et re- gula boni humani. Atqui bonum cujuslibet mensurati et regulati in eo est, quod suro regulae conformetur, non excedens eani, neque deficiens ab ea. Merito igitur Aris- toteles : Est igitur virtus habitus electivus in inedio- critate quoad nos consistens." ²) 283. Nota pro solvenda difflcultate. Quodsi nonnullsB virtutes videantur non consistere in medio, quia se extendunt ad e.vtrema, ut v. g. for- titudo, qune versatur circa maxima pericula, in promp- tu est responsum S. Thoma; : Quod qusedam attin- guut ad maximum, pertinet in eis ad rationem medii , \') 1. 2. q. 65, a. 1. - \') // Elhic. cap. 0; 1. 2. q. 64., a. 1.

-ocr page 226-



		218
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		in quantum maximum atlingunt secundum regulam ratio- nis; sicut fortis attingit maxima pericula secundum ra- tionem, scil. quando debet, ut debet, et propter quod debet. Superfluum autem et diminutum accipitur non se- cundum quantitatem rei, sed per comparalionem ad re- gulam ralionis; ut puta, superfluum esset, si, quando non debet, vel propter quod non debet, periculis se in- gereret (v. g. in duello); diminutum autem, si se non ingereret, quando et qualiter deberet." \') PROPOSITIO II. Yirtntes morales perfectae ita sunt inter se con- nexae, ut una sine altera haberi nequeat. 284. Prob. I. Virtus perfecta in quibuscumque etiam difficultatibus suos proprios actus constanter, facile et delectabiliter operatur. Atqui hoc fieri nequit sine aliarum virtutum consortio. Ergo. Prob. Min. Actus proprius alicujus virtutis non so- lum per passionos huic virtuti directe oppositas impedi- tur, sed etiam per alian quascumqne; ita actus castita- tis non tantum per passionem libidinis , sed etiam per timorem , per pecunire cupidinem etc. impediri potest. Ad perfectam igitur castitatem necessarium est consortium fortitudinis , liberalitatis etc, ne quis timore perculsus aurove allectus tentationi succumbat. ²) Prob. II. Omnes virtutes morales a prudentia dirigi debent, ne a medio rationis recedant. Atqui prudentia \') De oirt. a. 13, ad 5. Quod vero est ad virtutes Iheologicas, ipsw non \'lui\'li\'in per se et ei uartc objecti in medio consistunt, sed tarnen per aeri- dens et es parte sub/eeli, ut vide auud S. Thomam 1. 2. q. 64, u. . ") De virl. cardin.* a. 2, ad 4.

-ocr page 227-



		CAP. IV. DE VIRTÜTIBUS ET VITIIS. 219

		haberi nequit sine aliarura virtutum consortio. Et sane, rectum judicium prudentiae maxime pendet a rectitudine appetilus; unusquisque enim judicat prout est affectus; porro appetitus rectificatur per virtutes morales. Krgo. \') SECTIO III. De necessitatf virtutum moralium. PEOPOSITIO. Homo ad perfecte operaiidum indiget virtutibus. 285. Prtenot. Dicitur: ad perfecte operandum; si(\|iiidi:ii) potentia rationalis etiam absque habitu absolute potest facere actum moraliter bonum; ita avarus potest dare eleemosynam. Ut tamcn potentia rationalis opere- tur perfecte, i. e. constanter , prompte et delectabililer, habitus boni sunt necessarii. 286. Prol). Habitibus virtutum ad tria indige- mus. Primo ut sit uniformitas in operatione. Ea enim, quse ex sola operatione dependent, facile immulantur , nisi secundum aliquam inclinationem habitualem fuerint stabilita. Secundo ut operatio perfecta in promptu habea- tur. Nisi enim potentia rationalis per habitum aliquo modo inclinetur ad unum , oportebit semper, cum ne- cesse fuerit operari , prsecedere inquisitionem de opera- tione, sicut patet de eo, qui vult considerare nondum habens scientice habitum ; et qui vult secundum virtu- tem agere habitu virtutis carens. Unde Philosophus di- cit in V Ethic. , quod repentina sunt ab habitu. Ter- tio ut delectabililer perfecta operatio compleatur, quod

		\') 1. 2. q. 65, a. I.

-ocr page 228-



		220
		PABS I. ETHICA GENERALIS.


		quidem fit per habitum; qui cum sit per raodum cujus- dain natura, operationem sibi propriam quasi naturalem reddit, et per consequens delectabilem; nam convenien- tia est delectationis causa. Unde Philosophus in 77 E- thic. ponit signum habitus delectationein in opere exis- tentem." \') 287. oroll. Hinc patet quantopere erraverint So- crates et Plato, oinnem virtutem moralem cum scientia confundentes. Iste error huic falso innixus erat suppo- sito, omnia principia actuum humanorum ad nulum obe- dire rationi absque utta contradictione; ex quo conseque- retur ad honeste vivendum sufficere solas virtutes intel- lectualis. ²) Multi recentiores, qui cum Pantheismo pro- fitentur determinismum intellectualem, in eumdem errorem prolapsi, scientiam religioni subslüuendam esse clamitant. SECTIO IV. Quomodo virtutes morales dividantur in quatuor cardinales. 288. Sunt quatuor virtutes cardinales. Per- vulgata est virtutum moralium divisio in quatuor virtu- tes cardinales, qute ita vocantur, quia super istas, quem- admodum super cardinem motus ostii, aliaj virtutes fun- dantur, atque in iis quodammodo vertitur tota vita mo- ralis. ³) Ad istas virtutes principales reducuntur reliquie virtutes ïnorales tamquam secundarw. 289. Ratio hujus divisionis. Quaternarius iste numerus habetur tam ratione suhjecti, quam ratione objecti. \') De viri. a. 1. \') 1. 2. q. 58, a. 2. ») In III Sent. Dist. 33, q. 2, a. 1.

-ocr page 229-



		CAP. IV. DE VIRTUTIBÜS ET VITIIS. 221 a) Ralione subjecli: quadruplex est enim subjectum virtutis raoralis; scil. rationale per essentiam, seu intel- lect us, quem perficit prudetdia; rationale per participa- tionem, quod dividitur in tria, scil. in volnnlatem , quam ordinat juslilia ; in appetitum sensilivum irattcihilem , quem moderatur forliludo ; et in appetitum sensitivum concupiscitjilem, quem moderatur lemperanlia. b) Ralione o/jjecli formalis, quod est bonum rationis. Etenim bonum rationis considerari potest 1" in ipso suo fonte, i. e. prout in consideratione rationis consistit, et ratio illud bonum eligendum decernit; quod pnestat prudenlia. Bonum rationis considerari potest 2^U in quantum est circa operaHonen; quod pertinet ad jutli- tiam ; et 3° in quantum est circa passiones retrahentes ah eo, quod ratio diclat; quas passiones moderatur for- liludo; demum 4° in quanturn est circa passiones impel- lentes ad bonum rationi conlrarinm; quas cohibet lem- peranlia. \') PROPOSITIO. Virtutes cardinales sunt prudentia, justitia, fortitudo et temperantia. 290. Prsenot. I. Quatuor virtutes reeensitse sen- su lato acceptfe significant generales modos virtutum ; omnis quippe virtus importat diserelionem, voluntalis rec- tiludinem, animi Jirmitatem et moderationew,. At vero in Propos, illas virtutes consideramus ut virtutes speciale», habentes singul.is suam specialem materiara. -) *\') 1. 2. q. 61 , a. 2. \')* 1. 2. q. fll , a. 3.** 15

-ocr page 230-



		222 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		II. Istas virtutes non esse cardinales relate ad virtu- tes theologicas , explicant Theologi. \') III. Ipsi philosophi gentiles passim recensitas virtu- tes tamquain prineipales habuerunt. Ita l\'lalo, lib. 4. De liepubl., Tuliius , De Inveul. lib. 2 , tap. 53. Discrepantes Protestantiutn et recentiorum incredulorura opiniones recenset Muller, Theol. Mor. lib. 1,§ 109. 291. Prob. Ilhc virtutes raerito dicuntur cardi- nales , quse in singulis niateriis praestant quod est ma- ximum et difticillimum, ita ut reliquas virtutes ipsis sub- jiciantur tamquam secundaria. Atqui hoc munere fun- guntur quatuor virtutes recensitfc. Ergo. Prob. Min. pars I. Prastanl maximum el difficil- limum. Et sane 1" bon urn in ipsa consideratione ratio- nis consistens principaliter invenitur in imperio. Atqui actus iste maxime est prudentüe proprius. 2° Bonum au- tem, quod est in operationibus secundum rationem de- bili, principaliter invenitur in commulalionibus et distri- bulionibus, qurc sant ad alterum cum wqualitate. Atqui lioc pertinet ad jusliliam. 8° Bonum autein jirmilalis ad standum in bono rationis contra passionum impetum , prcecipue relucet in periculis mortis, circa qua; versatur fortitudo. 4° Bonum denique refmnandi passiones in de- lecfationibus maximis, quse sunt delectationes laclus, per- tinet ad temperantiam. ²) Prob. Min. pars II. Reliqurt virtutes ipsis subji- ciuntur lamqnam secnndarüe. Etenim 1° vel perficiunt rationem practicum ad actus humanos dirigendos, ut v. g. \') 1. ca. 1 , ad 2. - \') 1. a. q. fll , a. 3; in lil Se«t. Dist. 33, q. 2 , a. 1, sol. 4; De virt. card. a. 1.

-ocr page 231-



		223
		CAP. IV. DE VIRTUTIBl\'S ET VITITS.


		eubulia, et tune pertinent ad prudentiam. 2^Ü Vel incli- naut ad debitum plus minnsve strictam alteri redden- dum , »t v. g. pielas, gratitudo , et tune pertinent ad justitiam. 3° Vel produnt aniini Jirmilatem in rebus ar- duin , ut v. g. patientia , magnanimitas , perseverantia , et tune referuntuv ad forliiudinem. 4" Vel important quamdam moderationem appetitus , nt continentia, modes- tia, et tune reducuntur ad temperantiam. 292. Scholium. Pon-o reliquse virtutes ad unain alteramve virtutem cardinalein reducuntur : 1° Vel tamquam partes suhjectiva, in quas virtus car- dinalis, sicut gemis in species dividitur. 2° Vel tamquam partes integrales, qufe virtutem car- dinalem adjuvant, ut ejus operatio sit perfecta. 3^U Vel tamquam partes potentiales , quas quidem in aliquo cum virtute cardinali conveniuni, sed tarnen in alio a perfecta ratione ejus dejiciunt. \') Exempla vide infra , ubi de virtutibus cardinalibus in specie. SEOTIO V. Quaenam sit habitudo inter virtutes naturales et su per natura les. 293. Priusquam accedamns ad virtutes naturales in specie considerandas, non abs re erit hic pauca ad- notare de habitudine , qua- inter virtutes naturales et supernaturales existit , quo raelius ulrarumque natura intelligatur. I. Discrimen inter virtutes naturales et super- naturales est multiplex. Siquidem differunt : \') 2. 2. q. 48.

-ocr page 232-



		&24 PAR8 I. BTHICA GENERALIS. A. Salione originis. Virtus naturalis generatur actibus iteratis; virtus supematuralis immediate a Deo infunditur. B. liatione Jlnis. Finis virtutis naturaiis per se non est nisi felieitas naturaiis; finis virtutis supematuralis est beatitudo supematuralis consistens in visione essen- tiaj divinse. O. liatione objecli formalis seu motivi. Virtus natu- raiis operatur propter inotivum naturale, secundum re- gulain rationis naturaiis in ordine ad bonuin natura; ; virtus supematuralis operatur propter motivum superna- turale, secundum regulam lidei in ordine ad finem su- pernaturaletn. T). liatione objecli malerialis. Illud omne , quod est objectum virtutis naturaiis, siinul est objectum virtutis .supematuralis , nam gratia non destruit naturam , sed peificit; at virtus supematuralis insuper plura alia,ea- quc incomparabiliter sublimiora ex positivo, inslitutione divina coraplectitur. E. Ratione virium , qiirr. ad virtutis exercitium requi- runtur. Ad exercitium virtutis naturaiis per se sufficiunt vires naturales natura: rationalis; ad exercitium virtutis supematuralis absolute necessarium est auxilium gralitf elevanlis naturam. ¥. liatione merili. Homo justus per aclum virtutis supematuralis meretur augmentum gratis sanctificantis et gloria:; cui inerito prorsus impar est virtus naturaiis. 294. II. Tirtutes naturales non sufficiunt ad saluteill. Quamvis autem virtutes naturales seu philo- sophicpe homini necessariue sint , ut in ordine naturali perfecte operetur (N. 285), in praesenti tarnen ordine na-

-ocr page 233-



		225
		CAP. IV. DE VlKTUTIBl\'S ET V1TUS.


		ttirie etevalie ad Jlnem nupernalurulem istns virtutes non siilliciiuit ad fineui ultimuin consequendum. Virtus il- lorum principiorum naturaliter inditorum non se exten- dit ultra propurlioneni natura;; et ideo in ordine ad fi- neui supernaturalem indiget homo perlici per alia prin- cipia superaddita." \') Quinimo in ipso ordine supernaturali major est ne- cessitas virtutum supernaturalium quam neccssitas vir- tutum naturalium pro ordine naturali ; virtutes enim naturales in suo ordine tribuunt solum poste facüius , nam homo habitu virtuoso destitutus absolute potest po- nere actum naturaliter honestum ; e contra virtutes su- pernaturales conferunt posse simplicilcr, nisi Deus, ut Auctor gratiae, vicem lial)itus suppleat. ^a) 295. III. "Virtutes naturales adjuvant super- naturales. At vero , etsi virtutes supernaturales tribu- ant facultatem supernaturaliter operandi, non tomen re- monenl impedimenla , quibus undique obstruitur virtutis exercitium. E contra virtutes naturales iisdeui difficulta- tibus non reque subjacent, nam per frequentationein ac- tuuin , ex qua ipsie generatltur, remooenlur dwpotsitiones eonlrarüe. ³) llinc consequitur virtutes naturales seu ac- quisitas, cutn excludanl vitia opposita, indirecte adjuva- re virtutum supernaturalium exercitium; quo major enim est virtus naturalis, eo inagis exstirpatur oppositum vi- tium , et consequenter eo minor obviat difficultas se- quendi gratiie divime appulsum. 2iH>. Coroll. Ex iis, quas de virtutibus superna- turalibus obiter secundum principia theologica diximus, \') 1. 2. q. 63, a. 3, ad 3. ^!) Suarez , l)e gralia , lib. 2, cap. 9, N. 3. - ) 1. 2. ij. 65, a. 3, ad 2.

-ocr page 234-



		226
		PARS 1. ETHICA GENERALIS.


		colligitur ea, qua in philosophia ex priucipiis ralioni» circa virtules staluuntur, esse quoddam praambulnm ad scientiam theologicain. Ista eniiu, Ethicam naturalem per- ficiens , simul edocet, qua ratione virtus pbilosophica ad sublimiorem gradura nostro Hui supernaturali responden- tem, i. c. ad dignitatcin virtutis ciruliana eJevetur, necnon validissima inotiva et media suppeditat ad virtu- tes supernaturales colendas. Confer verba S. liona- ventursc pag. 6 in fine. § UI. Ilr wiliililin- . in iliiiiililni- in .(ni\'ir. SECXIO I. Prudentia. 297. Definilio prudentlffi. Prudentia deliniri so- let: Recta ratio agibilium." \') Enucleatius definiri po- test : Habitus perjiciens inlellectum practicum ad rectc sta- tuendum per modum imperii , quid in quovis particulari casu tamquam ioneslum sit agendum , vel lamquam lnrpe sii fugiendum. Explicatur definitio. Dicitur 1" habitus perjiciens inlellectum practicum; quo deuotatur ejus subjeclum, ra- tione cujus est virtus intellectualis. Dicitur 2^U ad rede statuendum per modum imperii; proprius prudentiae actus est pracipere (N. 299). Dicitur 3° quid in quovis par- ticulari casu; quo prudentia difl\'ert a scientia morali seu Ethica, qusc versatur circa necessaria. Ethica enim, Heet circa actus hu manos , ac proinde circa res contingentes \') 1. 2. q. 57, a. 4; Vide Aristot. VI Ethic. cap. 5.

-ocr page 235-



		CAP. IV. DE VIRTUT1BUS ET VITIIS. 227

		versetur, tarnen circa illa contingentia non versatur j>rout contingentia sunt, sed circa eorum rationes unioersales et necessarias; ad Ethicam siquidem pertinet universale judicium de agendis, v. g. furtum esse illicitum; ad prudentiam vero spectat judicium de agibilibus singulis, pront sunt nunc agenda. \') Dicitur 4^Ü tamquam aonestum sit agcndum, el tamquam turpe sit fugiendum ; quo de- notatur prudentise objecturn, tum materiale tum tormale. Nimirum objectum materiale prudentiae sunt agibilia, seu actus humani, qui in ipso operanle consistunt. In hoc prudentia dift\'ert ab arte, qua: respicit faclibilia , quse in exteriori maleria constituuntur. ²) Objectum vero *for-* male est veritas et recliludo practica; prudentia nimirum suum objectum primo et essentialiter respicit sub ratione veri practici, secundario et consequenter sub ratione boni. 298. Itaque prudentia ratione subjecli est virtus in- tellectualis; sed ratione objecli est virtus moralis; ³) quin- imo est omnium virtutum moralium auriga, utpote eis prsescribens medium inter excessum et defectum. Hinc S. Bernardus: Est ergo discretio (prudentia) non tam virtus, (juam quicdara raoderatrix et auriga virlulum, ordinatrixque affectuum et morum doctrix. \'Folie hanc, et virtus vitium erit." ⁴) 299. Actus prudentiae. Actus seu functiones prudentias sunt tres, scil. 1° bene consultare seu inqui- i\'cic, (\|iia:nain media, quuenam circumstantia; requiran- tur, ut opus honeste fiat. 2^U Judicare de mediis inven- tis. 3^U Pracipere, movendo scil. virtutes morales ad exe- cutionem eorum , quae diligenter deliberata et firmiter ^l) De virl. a. 6. ad 1. ") 2. 2. q. VI, a. 5. - \') 1. 2. q.68,a.3,ad 1. \') Sermo 9 in Cautie.*

-ocr page 236-



		228
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		judicata sunt. Et hic quidem tertius actus est prudentie maxime proprius; siquidem primus et secundus potius ad partes potentialen prudentia} pertinent. \') Conf. N. 302. 300. Partes prudentia\'. Istie partes sunt tri pi i- eis generis (N. 292), scil. inlegrales , subjectivfe et po- tentialen. A. Partes iiitegrales seu virtutes prudentiam ad- juvanles sunt octo, videlicet 1° memoria seu recordatio prseteritorum; 2° intelligentia seu cognitio praesentium; 3° providentia seu consideratie» futurorum ; 4° dncililus seu promptitudo capescendi aliena consilia; 5° solerlia seu prompta inventio medii convenientis; 6" ratio seu promptitudo unum ex altero colligendi; 7° circumspectio seu consideratio circumstantiarum; 8° cautio seu cura vitandi rnala et impedimenta, quibus opus vitiari aut impediri posset. ²) 301. B. Partes subjectivae seu species pruden- tisc sunt dure, scil. 1 ° prudentia personalis seu monasliea, per quam homo regit seipsum; 2" prudentia guhernatrix, qua regit alios; htec iterura est ceconomica, civilis , mi- litaris »tc. ³) 302. C. Partes potentiales seu virtutes ad- junctsE numerantur tres, scil. I" eubulia. seu habitus recte consultandi; 2° synesis, seu habitus recte judicandi secundum regulas communes; 3° gnome, seu habitus recte judicandi ex principiis altioribus pratter communes regulas, juxta mentera tarnen legislatoris. ⁴)

		^l) 2. 2. q. 47 , a. 8. \') 2. 2. q. 48 et q. 49. ³) 2. 2. q. 48 et q. 50. ") Aristot. VI Ethic. cap. 9, 10, 11 j Maurus in 1. c : 2. 2. q. 48 et q. 51.

-ocr page 237-



		229
		CAP. IV. DE ViRTUTlBUS ET VITIIS.


		303. Vitia opposita. A. Per defectum opponitur itmprudentia, sub qua con- tinentur l" prcecipUatio, 2" inconsideralio, 3" iuconslan- lia, 4° negligenlia. \') B. Per euvessum, scu potius falsa prudentiiu specie, l^u ratione linis prudenlia carnis, qua; ingeniose quuerit media in Jinem praoum; 2° ratione mediorum astulia , quie ad fineiu , sive bonum sive inaluin , excogitat mala media; hanc auteni astutiam exequitur f raus perfacta, et dolus principaliter per verba; 3° saltem ratione modi nimia sollicitudo temporalium el fnturorum. -) SKCTIO II. Justitia. 304. Deflnitio justitia). Latiori sensu perjusti- tiam designator eomplexio omnium virlulum; strictiori au- tein sensu accepta justitia a celeberrimo jurisconsulto Ulpiano, f 226, detinitur: Constans et perpelua voluu- tas jus suum cuioue tribuendi." ³) Hfflc deïinitio , qutc in Pandectis suscepta est, ad liane formain optirae re- ducitur: Habitus inclinans volunlalem ad jus suum cui- libet alleri secundum (equalilalem tribuendum. ⁴) Explicatur deflnitio. Dicitur 1" habitus inclinans volunlatem; quo denotatur hujus virtutis subjeclum. Non enim diciujur justi ex hoc, quod recte aliquid cognosci- mus . . ., sed justi in hoc dicimur, quod aliquid recte agimus; proximum au tem principium actus est vis appe- \') 2. 2. (1. 53, 6. \') 2. 3. q. 55 ; Scliouppe, Tract. XVIII, cap. 3, art. I; Lelirakuhl, N. "6D0-698. ■) 2. 2. q. 58, a. 1. - \') Van Ege- ren, fase. IX. De virtute juHitia,* cap. 1.

-ocr page 238-



		230
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		Miva," \') in hac quidetn materia non appetitus sensi- livus, sed rationalist, seu volnntas ; quia apprehensio sensiliva non se extendit ad hoc, quod considerare pos- sit proporlionem unius ad alter urn." -) Dicitur 2° cuilibel aUeri. Nimirum jnstitia est ad alterum , sen perficiens hominem relate ad alios homines, et per hoc differl ab il 1 is virtutibus, <\|ii;c hominem in seipso perticinnt , ut v. g. teuiperantia. ³) Dicitur 3" jus suum; quo denota- tur justitiie objeclum; nimirum objectum maleriale hujus virtutis est illud omne, quod alter tamquatn suum tno- raliter sibi vindicare potest; illud autem suum" potest esse aliqua res, v. g. pecunia, aliqua actio, v. g. labor operarii conducti, vel etiara omissio alicujus actionis, qua illud suum" violaretur. Objectum vero formale est ratio debili seu specialis honestas , quse relucet in eo , quod unicuique suum reddatur. Itaque ratione objecli justitia differt a virtutibus illis , quae hominem quidem relate ad alios perficiunt, sed ita ut alter rem vel ac- tionem ut suum" moraliter exigere nequeat. Ita v. g. divites habent moralera obligationem dandi eleemosynas, sed pauperes eleemosynam ut suum" moraliter exigere nequeunt; hinc dare eleemosynas non ad justitiam, sed ad misericordiam spectat. Dicitur 4^U secundum aqualila- lem, i. e. secundum accuratam mensuram illius, quod al- teri tribuilur, cum eo, quod alteri tamquam suum debetur. Tres explicatas conditiones breviter enuntiat Angeli- cus aiens: Ratio justitiae consistit in hoc, quod alteri reddatur quod ei debetur secundum (equalilatem." ⁴) \') 2. 2. q. 58 , a. 4. \') 1. e. ") Attamen Christus, ut homo, sibi, ut Deo, secundum justitiam satisfecit. Ratio est, quia persona Christi, litet sit physice una , virtualiter tarnen duplex est propter duplicem naturam. Conf. S. Theol. *) 2. 2. q. 80.

-ocr page 239-



		231
		CAP. IV. ÜE VIKTUT1BUS ET VITIIS.


		305. IIinc iiiediuiii justitite est medium rei. Justitia, cum versetur circa res vel actiones alteri tam- quaun tmum" debilas, attendatque aqtialitalem objecli- vam inter jus unius et debilum alteriu* independenter a circuinstantiis personaj, loei etc, attingere debet medium rei, quod in adscquatione rei cum re consistit; i. e. jus- tilia tantum dat alteri, quantum praccise illi debetur. Attaraen hoc medium rei est etiain medium ralionis, quia nempe recta ratio exigit , ut cuique suuin redda- tur, et ideo in justilia salvatur ratio virtutis moralis. \') In aliis autem virtutibus medium non accipitur secun- duin proportionem unius rei ad alleram, sed solum se- cundum comparationeiD ad ipsum sub jee turn. Ita v. g. me- dium temperantiie non e>t pracise determinata cibi quan- titas, sed modo major, modo minor, prout recta ratio dictat operanti convenire, spectata personae qualitate. Hinc medium rei ubique et sein per idem est ; e contra medium ralionis variabile est. Partes jnstitise. 300. A. l\'artes integmles a S. Thoma assignan- tur dure, scil. !" habitus faciendi bonum alteri debi- tum; 2" habitus declinandi a malo alteri nocivo. ²) 307. B. Partes subjectivae seu species justitise numerantur tres, scil. 1° justitia generalis seu legalis, 2" justitia distributioa, 3° justitia commulaliva. Porro justitia distributiva et commutativa ad justitiam parlicu- larem pertinent. Circa liane divisionem merito observat Theologia VVir- ceburgensis: Permittitur hsuc divisio ob auctoritatem \') 8. 3. (j. 58, ». 10, c. et ad 1. - ²) 2. 2. o. 79, a. 1.

-ocr page 240-



		232
		PARS I. ETHICA GKNERALIS.


		ferme omnium, e win sit recepta a plerisque, elsi in ri- gore logico, non sit univoca j neque eniin species illaj singulte natu ram justitim in genere perfecte participant. .... Dicuntur tarnen justitia legatie et dislributioa pres- sius justitia: pra aliis virlulibus ad aller urn, quia pro- pint imilanlur justitiam strictain , scil. commulativmn." \') 308. Ilu jus ilivisionis ratio. Justititu proprium est hominem rectificare erga al/os. Quot itaqtio modis (\|uis potest ad alterum cotnparari , tot justitia; species distingui debent. Porro triplici modo potest quis ad alium comparari, scil. 1° ut pars ad tolum, 2° ut to- tum ad parles, 3° ut pars ad partem. Priori modo civis comparatur ad civitatem , altero modo civita» ad cives, tertio modo civis ad civem. Hinc justitia triplex, scil. generalis, distribuliva et eommutativa. 309. I. Justitia generalis seu legalis ea est, quee inelinal lum subditos, turn principes ad praslanda omnia, qua socielali debenlur in ordine ad bonum com- mune. Hac virtute principes justas leges condunt, sub- diti legibus obediunt. Haec justitia vocatur generalis, quia intendit bonum commune; dicitur quoque legalis, quia omr.es virtutes in bonum commune dirigendo ex- primit indoleui legis, qua; est ordinatio rationis in bo- num commune. ²) II. Justitia distributiva ea est, qua inelinal soeie- latem ejusve principem, ut bona el onera communia siu- gulis societalis membris distribuai secundum meritorum ae facultatum proportionem. Ista justitia, secus ac eommuta- tiva (infra III), non servat proportionem simplicem seu

		*) Ve jure et jutlitia, N. 558. - ») 2. 2. q. 58, a. 6 et 8.

-ocr page 241-



		233
		CAP. IV. DE VIRTUTIBÜS ET VITIIS.

		arithmelicam, sed proportionem comparatam seu geome ir team. Nimirum in bonoruin distributione et onerum impositione attendit ad dignitatem , merita, vires persó- rtarüio , comparatione facta ad alias personas; ut, si ha- benti sex gradus meriti dentur cenlum nuinini, habenti tres gradus dentur quinquaginta. \') Ita justitia est principaliter et fonnaliter in principe; est tarnen etiam in subditis, in quantuni sunt contenti justa distributione. ²) Ad justitiam distributivam reduci potest justitia vin- dicaliva, qua? inclinat principem et magistratus ad sta- tuendas ae infligendas proportionatas pccnas delinquenti- bus. Ad justitiam legalem etiam spectat, quatenus poen» ordinantur in borium commune. III. Justitia commutativa, quas a bonorum cora- mutationibus inter privatos nomen ducit, ea est, qiuc inclinat privalum ad reddendum alteri privalo quod ei ex rigoroso jure in proprinm commodum dtbetur. Hbec ni- mirum justitia, secus ac legalis et distributiva, est inter unum hominem et alterum , quatenus sunt inter se om- nino (equales ac independente^. Hinc dicitur privalum . . . alteri privalo;" hoc tarnen nomine etiam illi veniunt, qui se indar privalorum habent. Potest namque existere justitia commutativa inter mcietatem ptiulicam seu prin- cipem. et aliquam personaui privatam; quo casu societas vel princeps sub respectu juridico non superior, sed te- qualis est minimo civium. Porro debitum, quod red- dit justitia commutativa, est ex jure rigoroso, i. e. ex jure proprietatis; et quidem debitum reddit secundum tequalitatem rei ad rem , i. e. secundum proportionem arithmeticam. ³) \') 2. 2. q. «1, ». 2. - ²) 2. 2. q. Öl , a. 1, ad 3. - <)2. 8. q. 61, a. 2.

-ocr page 242-



		234 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		310. Discrinien inter triplicem justitiam. \' I. Sola justitia commutatioa habet tres condilioues ad perfectam justitiam reqnisüas: quod alteri reddatur quod ei debetur secundum tequalitatem." \') Siquidem : a) Alteritas in sola justitia commutativa perfecta est; hsee enim justitia est inter personas aquales ac indepen- denles; e contra justitia legalis et distributiva sunt inter partes et Mum, necnon inter totum et partes. b) Debitum in justitia commutativa est ex jure pro- prietatis, quod spectat prioatum commodum subjecti; un- de ista justitia reddit alteri quod stricto sensu sunm est. E contra in justitia legali debitum non fundatur in jure proprietatis, sed in jurisdictione principis, quae res- picit bonum commune. Nee in justitia distributiva de- bitum fundatur in jure proprietatis; major enim digni- tas vel aptitudo per se subdito non tribuit strictum jus ad officia reipublicie; et ita cum ex bonis communi- bus aliquid in singulos distribuitur, quilibet aliquo modo recipit quod suum est." ²) Attamen membra socie- tatis habent strictum jus, ne nimis graventur oneribus. c) JEqualitas perfecte servatur a sola justitia commu- tativa, quae servat tequalitatem rei ad rem, per se non attendens ad qualitatem personarum , sed solum per ac- cidens, in quantum per eam ipsa rei quantitas diversi- ficatur, ut contingit in pontumelia, quae crescit ratione dignitatis personalis. ³) E contra justitia legalis et distributiva per se altend uut. ad qualitates personarum ; siquidem prior societatis membra inclinat, ut secundum mensuram virium suarum ad bonum commune conferant; altera vero inclinat principem , ut in bonorum ac onerum *\') 2. 2. q. 80. \')* 2. 3. q. 61, a. 1, ad 2. ³) 2. 2. q. 61, a. 2, ad 3.**

-ocr page 243-



		235
		CAP. IV. DE VIRTÜTIBÜS ET V1TI1S.

		coinmunium distributione secundum meritorum ac virium proportionem procedat. [f. Sola jmlilia commutativa obligat ad restitulionem , si lasa fuerit. Ratio ultima hujus discriminis petitur ex dioersilate motioi formalis; nimirum motivum justitice commutativse \|>ost lsesionem remanet, el eodem modo obligat sicut antea ; eontrariurn vero obtinet in justitia legali et distributiva. Siquidem : a) Justitia commutativa formaliter respicit bonum <v- qualitalis inter privatos, seu quod unusquisque habeat , qua sua sunt, et nemo sine suis rebus maneat. Hoc au- tem motivum post lasionem , v. g. post patratum fur- tum , remanet ac obligat usque dum debita restitutione ad pristinam sequalitatem reducatur. b) Justitia legalis fonnaiiter respicit bonum commune resultans ex observanlia legum , qua: determinant tem- pus, moduin etc, quo singula inembra ad bonum com- mune concurrere debeant. Lege au tem semel violata , eamque adimplendi occasione semel transacla, cessat quo» que motivum formale justitia; legalis relate ad actuin illuin , qui illa occasione poni vel omitti debuisset. Re- manet quidem illud motivum , necnon obligatio legem adimplendi , quamdiu perdural oecasio observandi legem hactenus ncglectam , attamen non ratione damni illati, vel per inodum restilutionis, sed sicut nunc primum in- ciperet obligatio illa. c) Justitia distributiva formaliter respicit a-qualitalem proportionis inter raembra societatis quoad bona et onera communia. Hoc motivum non perseverat , iniqua bono- rum distributione semel peracla; nam lsesa requalitas re- parari nequit. Siquidem reparari nequit ex bonis commu-

-ocr page 244-



		23G
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		nibus, nisi auferendo quie data sunt minus digno , et hoc foret contra justitiam coininutativam , quia recipiens in ea jus acquisivit. Neque reparari potest ex bonis pri vatis iniqui distributoris, nam tali reparatione non au- fertur distributio infequalis bonorum communium. \') Aola tarnen, quod violationera justitiae legalis et dis- tributivse saepe comitetur laesio justitiae eommutativae, et exinde restitutionis debitum. 311. C. Partes potentiales seu virtutes adjunctoe numerantur octo. Istic virtutes ciira justitia conve- niunt in eo , (juod sunt ad alterum; a justitia deficiunt in eo, quod debitum non reddunt ad mqualilalem, vel in altero non supponunt jus, adeoque important debi- tum non legale seu juridicum , sed solummodo morale, in bonestate fundatum, quod ab altero stricte exigi nequit. Porro a) debitum ad aqualitatem reddere neqneunl 1° religio erga Deum , 2° pielas erga parentes et pa- triam , 3° observanlia erga superiores et personas dig- nitate prn?cellentes. b) Debitum legale non important 1° veracilas, 2° gra- liludo erga benefactores, 3" vindicatio seu honesta ju- rium defensio debitaeque prcnte inflictio, 4° liberalilax, 5° ajabililas. -) 312. Yitia opposita. 1° Justitiae legali op- ponitur conlewptus boni commioiis , 2° justitise dislribn- tivce opponitur acceptio pernonarum , 3° justitiae commv- lalivtP opponuntur variae injuriarum species, quihus Isp- duntur jura alterius, furtura , calumnia etc. ut explica- tur in speciali Tractatu de justitia. ³) \') Vide De Lugo, De justitia, Disp. 1, s. 3. \') 2. 2. q. 80. ) 2. 2. q. 59, a. 1; Schouppe, 1. c. art. II; Lehinkuhl, N. 78-753j

-ocr page 245-



		CAP. IV. DE VIRTUTIBUS ET V1TIIS. 23?

		SECTIO III. Fortitudo. 313. Deflnitio fortitudinis. Habitus moderans appetilum sensilivum iraseibilem in quibusctimque arduis laboribus et periculis , pmsertim. periculis mortis , susli- nendis et aggrediendis. Explicatur deflnitio. Picitur l^u habitus moderans appetitum sensitivum iraseibilem; quo denotatur ejus sub- jeclum. Dieitur 2° quibuscumque arduis laboribus et peri- culis ; quo denotatur fortitudinis objectum maleriale. Ni- rairum objectum materiale remotum, sunt res arduse, pra?- sertim pericula mortis; objectum materiale proximum sunt ipssc passiones timoris et audaciee , quas moderan- do et cohibendo intra limites rationis continet. Porro specialis illa honestas , quae in animi firmitate et con- stantia continetur , est objectum formale. \') 314-. Actus fortitudinis. Duplex est fortitudi- nis actus : 1° aggredi, 2° sustinere , quorum prior ho- norabilior quidem et splendidior apparet, sed alter, ut- pote difficilior, reipsa prajstantior est Difficilius enim est timorem reprimere, quam audaciam moderari, eo quod ipsum periculum , quod est objectum audacia? et timoris, de se confert aliquid ad repressionem audacise, sed operatur ad augraentum timoris. Aggredi autem per- tinet ad fortitudinem, secundum quod moderatur auda- ciam ; sed sustinere sequitur repressionem timoris." ²) N. 787-781; Van Egeren, De virlnle juetilia, fase. IX; Van Gestel, De JuüUiact lege civili, cap. 1, $ 1, 2, 3. \') 2. 2. q. 123. \') 1. e. a. 0. 16

-ocr page 246-



		238
		PARS I. KTHICA GENERALIS.

		Ad hunc secundum act urn pertinet mariyrium. \') 315. Partes fortitudinis. Fortitudini autem , secundum quod est specialis virtus, non possunt assig- nari partes suöjectiva, eo quod non dividitur in mul- tas virtutes specie differentes , quia est circa materiam valde specialem." ²) 316. Partes integrale» et simul potentiales sunt quatuor, scil. 1° fulucia\\, 2° magnificentia, 8° pa- tienlia , 4° perseveranlia. Sunt partes inlegrales , quate- nus versantur circa ipsam materiam fortitudinis, quae sunt pericula mortis; sunt partes potentiales, quatenus versantur circa materias minus difficiles. ³) 317. Quomodo ad fortitndinem pertineant. Munus fortitudinis est in aggrediendis periculis et sus- tinendis laboribus. Atqui ad aggredienda pericula duo re- quiruntur, scil. 1° promptitudo animi, seu. fiducia, qua quis malum imminens superare confidit; i° strenuitas in executione, seu magnificentia, qua quis res magnas et excelsas cogitat et exequitur. Pariter ad suslinendos labores duo requiruntur, scil. 1° ne animus difficultate imminentium malorntn per tristitiam et dolorem franga- tur , quod preestat palienlia , quae est rerum arduarum voluntaria et diuturna perpessio; 2° ne animus diutur- na malorum perpessione fatigetur et ab opere inccepto desistat, quod praestat perseveranlia, quae facit firmiter persistere in bono , contra difficultatem , quae ex ipsa diuturnitate actus provenit. ⁴) 318. Vitia opposita. A. Per defectum opponitur 1° ignavia , quae est defec- \') q. 124. ²) 2. 2. q. 128. \') 1. c. ») 1. c. Vide q. 123-140; Schouppe, ). c. art. IV; Lehmkuhl, N. 699-718.

-ocr page 247-



		CAP. IV. DE VIRTUTIBÜS ET VITIIS. 289 tus in audeudo; 2° limidilas, quae est excessus in timendo. B. Per excessum opponitur 1" nimia audacia seu te- merilas, quae est excessus in nudendo ; 2" intimidUas, qua; est defectus in timendo. \') SECTIO TV. Temperantia. 319. Definitio teinperantise. Habitus moderans appetilum sensitivum coucupiscibilem circa delectationes cor- porales , prasertim circa delectationes tactus et gustits. ²) Explicatur definitio. Dicitur 1° habitus moderans appetilum sensitioum concupiscibilem ; quo denotatur tero- perantine subject urn. Dicitur 2° circa delectationes corpo- rales, praseriim tactus et gnstus; quo denotatur tempe- rantise objectuin materiale. Nimirum objectum materiale remotum sunt esculenta, poculenta et venerea; objectum materiale proximnm sunt delectationes ex i 11 is rebus pro- fluentes; istse delectationes prae cseteris vehementiores sunt, et ideo indigent speciali virtute, qua debitam moderationem accipiant. ³) Porro specialis illa honestas, qua? relucet in illo moderamine juxta naturam rationa- lem, est objectum formale. Partes temperantiae. 320. A. Partes integrale» sunt dua3: 1° hones- tas, 2° verecundia. Integrum siquidem temperanties offi- cium in duobus consistit, scil. in amore decoris, quem ingerit honestas, necnon in fuga lurpitudinis, qua? dici- tur verecundia. Haec tarnen , ut post Aristotelem S. Tho- mas observat, est potius passio laudabilis, quam vir- ) 2. 2. q. 135 , 126, 127. ) 2. 2. q. 141 , a. 4. \') 2. 2. q. 141, a. 4 et 5.

-ocr page 248-



		240
		PAUS I. ETHICA GENERAMS.

		tus proprie dicta. \') 321. B. Partes subjectivae numerantur quatuor: 1° abslinenlia, quae versatur circa cibura; 2° sobrietas, qua? est circa potum inebriantem; -\'J⁰ castitas, quse ver- satur circa venerea, ea excludendo, vel debite moderan- do; 4° pudicitia, quce castitati subordinatur, et praeci- pue externa respicit. ²) 322. C. Partes potentiales numerantur quin- que. Ad temperantiam pertinet modorari delectationes il- las, quarum moderatio est difficülima ; unde quïccum- que virtus aliquam rooderationem iraportat in materiis minori difficultati obnoxiis, merito ponitur taraquatn vir- tus temperantiie adjuncta. ïales auteui virtutes sunt 1° continentia, qua? refruenat motus concupiscentia;, ne voluntas vincatur; 2° humüitas, qua? moderatur appeti- tum gloria?; 3° manmetudo seu dementia, quac modera- tur mol ii in ira? tendentis in vindictam ; 4ⁿ modestia, quac moderatur motus exteriores; 5° moderatio, qua? spectat res exteriores , et omnia superflua respuit et nimis ex- (\|uisita non exquirit. ³) 323. Vil i;i opposita. A. Per defeclum, opponitur insemibilitas seu stupor, quo quis delectationes sensuum, maxime tactus et gustus, ita aversatur , ut iis uti renuat, quando et quantum oportet. B. Per excesmm opponitur intemperantia , qua quis quaerit delectationes sensiles, maxime tactus et gustus, praeter rationis dictamen. ⁴) \') 2. 2. q. 13 , 14 , 15. ") 2. 2. q. 13. ³) 1. c. ) 2. 2. q. 12-177; Schouppc, 1. c. art. V; Lehmkuhl, N. 71*-735.

-ocr page 249-



		( V ÖAP. IV. DE VIRTUTIBUS ET VITIIS. 241 ARTICULUS II. De vitiis. 324. Definitio vilii. Quemadmoduin habitus bo- ni seu virtutes hominem inclinant ad bene agendum , ita e contra habitus mali seu vitia hominem inclinant ad actus malos. Porro ex iis , quse Artic. I de virtuti- bus explicavimus, colligitur habitum contrarium seu vi- tium definiri posse : Habitus malus mentis, quo male vi- vitur et nemo bene utilur. Hinc vilium distinguitur a peceato ; siquidem vitium est habitus ad peccandum inclinans; e contra peccatum est actus ex vitio promanans, aut vitium generans (N. 278). \') Ssepe tarnen duo ista nomina confunduntur. 325. O in ïic vilium repugnat naturae rationali. Sicut enim proprium virtutis est facultatibus huraanis bene uti totamque vitam secundum ordinem rationis com- ponere, ita ex adverso proprium vitii est facultatibus humanis abuti ordinemque rationis corrumpere. Hinc omne vitium, utpote rationi repugnans, est contra na- turam hominis, in quantum homo est. ²) Quinirao non- nulla vitia sunt contra naturam hominis, etiam qua- tenus animal est. 326. Quaedam vitia dicnntnr capitalia. Ex quibusdam vitiis iterum alia promanant secundum ratio- nem Jinis, quatenus, cum finis sit multum appetibilis, propter ejus appetitum homo procedit ad multa facien- da bona vel mala. ³) Talia vitia numerantur septem. ") 1. 8. q. 71, a. 1. \') 1. 3. q. 71, a. 2. ») 1. 2. q. 84, a. 3 et 4.

-ocr page 250-



		242 PAUS I. ETHICA UENERAMS. PHOPOsrrio. Yitia capitalia sunt superbia , gula, luxuria, avaritiii, acedia, invidia et ira. 327. Prob. Vitia capitalia sunt, quorum Jines sunt hujuamodi, ut ad iptsos alia vitia ordinenlur. Atqui hujusmodi fines septem enumeratis vitiis eompetunt. Ergo. Prob. Min. Appetitus inordinate movetur vel ad consequendum aliquod borium, vel ad fugiendum aliquod malum. Atqui 1. bonuin , quod homo inordinate appelit, tri- plex est. Etenini est 1° quoddam bonum anima ex sola apprehensione intellectuali appetibilitatem habens,sicut excellentia honoris et gloria. Tale bonum inordinate pro- sequitur superbia. 2° est quoddaui bonum corporis vel pertinens ad conservationem individui, sic ut cibus et po- tus, quod inordinate prosequitur gula; vel pertinens ad conservationem speciei, sicut venerea, quod inordinate prosequitur luxuria. 3° Est quoddam bonum exterius, scil. divitia;, quod inordinate prosequitur avaritia. Atqui II. bonum, quod propler malum adjunctum ho- mo inordinate fugit, est duplex, scil. proprium vel alienum. Jam vero 1° bonum proprium , et ita habetur acedia, quse tristatur de \'aliquo bono spirituali impe- diente quietem vel delectationem corporeara. 2° Bonum alienum, de quo tristantur invidia et ira. Nimirum si ho- mo de tali bono tristatur absque appetitu vindicta;, tune habetur invidia, quse tristatur de bono alterius, quatenus impedit propriam excellentiara. Si illa tristitia conjungi- tur cum insurrectione ad vindictam, tune habetur\'«Va. \') \') 1. 8. q. 8, a. 4; In 11 Sent.* Dist. 42, q. 2, a. 3; De mulo, 4. 8, a, 1; S. Bonaventura, Brevüoa, pars 111, caji. I>.

-ocr page 251-



		CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HÜM. 243

		Ad quoestionem autem cur tantum quatuor sint vir- tutes principales, et plura vilia, respondet S. Thomas: Non est eadem ratio originis in virtutibus et vitiis. Nam virtutes causantur per ordinem appetitus ad ratio- nem , vel etiam ad bonuin incommutabile, quod est Deus. \' Vitia aütem oriuntur ex appetitu boni commulabilis; unde non oportet quod principalia vitia opponantur principalibus virtutibus. \')



		I>«- Dut\'ma ouinpleta aetuum humano- ruin, turn objeotivu. »eu lege, turn subjeotiva «eu couscientia. 328. Prsenot. I. De norma incomplela actuutn umanorum, ex qua pendet moralüas, Gap. III, Artic. I disputavimus. Norma proxima est natura rationalis, nor- "^fma remota ac ultima est divinus intellectus contemplans essentiam divinam. At vero aha est ratio moralitaiis, alia est ratio obligationis. Etsi enim rationis judicia, qua- tenus l)oniiiii et malum discemunt, aliquam obligatio- nciii improprie dictam important, non tarnen exhibent obligationem proprie dictam seu talem, qua reluotans etiam volnntas se ordini morali ineluctabüüer ligatam. sen- Hat. übligatio istiusmodi imponitur voluntati a volun- tate superioris ordinis conservationem absolute prcecipien- tis, ordinis violationem absolute vetantis (N. 837). Hiec autem voluntatis ordinatio dicitur lex, qua? aetuum

		) 1. 2. q. 8, a. 4, ad 1. De siugulis vitiis agit S. Thomas in 2. 2.; et quidem do auperbia et inani gloria q. 162 et 132 ; de gula q. 148 ; de luxuria q. IBS et 15; de avaritia* q. 118; Aeacedia q. 85; de invidia q. 36; de ira q. 158. In legendis libris asceticis non negligatur doctrina Angelici.

-ocr page 252-



		244 PARS I. ETHICA GENERALIS. *■ ■,■<?\'■* *\' \' \'JvO .,f\' tyt( t\'9-* \'I** liumanoruin nuruiaui complelam- éxliibet (N. 175). II. Attamen lex nou est nisi nonna objeeliva ac remo- ^, et ideo ejus objectiva vis obligandi suam eflicaciain in actu secundo exerere nequit, nisi subditis innoletcal, et per judicium rationis ad singulas acliones applicelur. Hoc autein fit per comcieutiam moralem , qua; idcirco actuum humanoi\'utn subjectiva ac proxima uoruia est(N. 175 , 423). III. Quapropter dicemus : 1° JJe lege generatim ; 2" de lege alerna; 3° de lege naturali; 4" de lege positivo,, qualenu» cum leqe naturali conneelitur ; 5° de legin ap- plicalione sen vonêcienlia. A KT [CU LUS I. De lege generatim. 329. Pr snot. De lege generatiui spectata qufe- ritur: 1° Quid sit lex; 2° in quo comistal legis obligalio. § I. <\|uid sll lex. 330. Legis etynion. Quod Grseci vójxov, a vfyuö/v i. e. tribuo, administro, hoc Latini legem dicunt. Quaj vox juxta Tulliutu \') dicta est a legendo, i. e. eligendo, quia deligit inter multa, quid agendum vel omittendum sit. Juxta S. Isidorum ²) derivatur a legendo, quia scribi et hinc legi solet; cui etymologiae consonat vox hebraica Thora, i. e. instructio. Denique juxta S. Thoinam et sententiam communem lex dicitur a ligan- \') Ve leaib. lib. 1. ") lib. 2 Elymol. cap. 10.

-ocr page 253-

CAP. V. DE NORMA COMPLBTA ACT. HTJM. 245

\\ da, quia proprius ëffectua legis est ligare seu obligare.

331. Ui versa legis acceptio. 1" Sensu latissi-

ino lex cujuteumque actionis regulam denotat; quo sen-
su ips;t! norm se, juxta quas ordo physicns constituitur,

vocantur lege* pfigsic/e. 2" Sensu lato lex denotat quant-
cumquc regulam practicain pro agente ralionali; quo sen-
su etiam normas, quibus artes diriguntur, dieuntur le-
ges, v. g. leges pictura;. 3" Sensu minus lato impor-
tat quarncumque normam actuum moralium ; quo sensu
etiam praceptum paternum lex dici potest. 4" Sensu
stricto non significat quamcumque normam moraliter ob-
ligantem , sed in ter tales etiam normas npecialem locum <
\\ oceupat, ut ex mox dicendis patebit. .\'

332. Definitie legis. Lex jtricte dicta definitur:
Ordinalio rationiê ad bonum commune ab co, qui curam

c.ommunilalu kabel, promulgala." ²) , s t ^

Ëxplicatur (lefinitio. Dicitur 1" urdinalio seu dis-
positio ad linem per media proportionata. Urdinationem
intellige non mere directivain , sed stricte obligatoriam
(N. 336, seqq.), per quam lex differt a consilio, quod
ad agendum quidem suadel, non vero ligal. ))icitur 2"
ordinatio rationis; nimirum duplex est legis munus: di-
rigere et ligare; primum lex habet a ralione, alterum a
voluntate legislatoris , non utcumque spectata, sed ut per
rationem regulata. ³) Dicitur 3° ad bonum commune; fi-
nis legis est bonum, non quidem bonum privalum legis-
latoris vel alicujus subditi, nee bonum societatis abstracte
sumpta, prout a membris distinguitur, sed bonum omnium -0K t/&>
membrorum societatem effbrmantium. ⁴) Dicitur 4s⁰_ab eo,

\') 1. 1. q. 90, a. 1; Suarez, De leg. lib. 1, cap. 1. ²) 1. 2. q. 90,8.
*. *) Suarez, De leg. lib. 1, cap. 5. *) Suarez, De leg. lib. l.cap. 7,

-ocr page 254-



		246 PARS 1. ETHICA GENERALIS.

		</ni curam cummunitatis kabel; communitas hic intelliga- tur perfecla, seu talis, qua: sibi sufficiat ad suuin fineiu coinpletuin consequendum. Tales sunt communitas gene- ris humani, Ecclesia et Status civilis. \') Gum vero lex sit noriua obligatoria, hinc nemo legem im pon ere potest couiinunitati, nisi in ipsani auctoritalc polleat. Ista au- tein auctoritas est potestas publica seu jurisdictio , qua; uiorte legislatoris non exstinguitur, sed ad ejus succes- sores transit, et simul cuui coininunitate , cujus neces- sarium elementum est, perdurat. ²) Dicitur 5" promul- fiala ;_imperare nihil aliud est, quam subditos ad con- venientein ordinem obligando applicare. Atqui talis ap- plicatio non fit nisi per legis coynilionem , adeoque per manife&tationem authenticam. Hinc proinulgatio ad legis essenliam pertinet, vel saltein est condilio necessa- ria, ut lex actu obliget. ³) n£ 333. Actus ad legeui ferendani necessarii. Lex in suo aualore spectata postulat 1° judicium ratiunis ad bonuui commune expedire , quod ad tale quid agen- dum vel omittendum commuintas adstringatur; 2^U actum oolanlalis, quo superior acceptet, eligat ac velit obser- vari a subditis id , quod intellectus expedire judicaverit; 3¹ hdimatiouem* subditis. ⁴) O 334. Lex ditfert a prrecepto. Quamvis nomina j)romiscue usurpentur, lex tarnen et prteceptum in mul- tis differunt. Scilicet: 1" Ratione Unix. Lex essentialiter intendit bonum commune; prajceptum potest spectare bonum uiertpriva- lum sivts mandantis, v. g. heri, sive mandatarii, v. g. \') Suarez, De leg. lib. I, cap. 6. ") Suarcz, lib. 1, ca\|i. 8. ^a)Sua- rei , lib. 1, caji. 11. *) Suarez, lib. I , <a\|j. 4.

-ocr page 255-



		UAP. V. DE NOUMA COMPLET A ACT. HUM. 247 lilii, sive alicujus tertii. 2^U lialione aucloris. Ad le- gem ferendam requiritiir potestas publica seu jurisdictio in suo ordine suprema; ad prseceptum daridum suflicit qucecumque potestas dominativa , qualem potestaten) habent maritus, pater, herus etc. 3" Ralione siibjècli. Sub/jee-\' tuin legis est communitas perfecte; siquidem lex fertur ~ff pro tota communitate perfecta, vel saltem pro aliqua ejus classe aut collegio, ut suut v. g. milites, mercatores, sed tarnen ita, ut in hac hypothesi lex universos hujus classis afficiat, et bouuLU tolius cummunilalis* respiciat. E contra Bubjectum pracepti est communitas imperfecte, v. g. societas doinestica, vel etiam persona par titularis. 4" Ralione extensionis. Lex fertur pro communitate, qua tali, et ideo si illa communitas est localis, lex extra ejus territorium non obligat. E contra prseceptum, cum directe afficiat personas, ubique eas comitatur, juxta ef- l\'atuiii : Lex territorium ajjieit, praceptum vero ossibus ka- ret. Attaiuen legibus proprii territorii tenentur illi, qui licet actu extra territorium versentur , adeoque physice absint , per rictionem tarnen juris reputantur moraliler praesentes. Conf. JJouquillon , Theol. mor. fundam. N. 147 et N. 229; Marres, De juslilia, lib. III, N. 12- 18. Ita leges nostree civiles, quie personarum jura, sta- tuin aut personas dofiniunt, cives Neerlandicos obligant etiam quando extra patriam versantur, Wel houdende Al- f/emeene Bepalingen, Art. 6. 5^u^Jialione duralionis. Lex est stabilis turn ralione aucloris, nam auctoritas per inortem personae legislatoris non exstinguitur ; turn ra- tione subjecti, nam communitas per succedentes sibi ge- nerationes habet existentiam durationis indefinitae; turn ratione sui, nam recta gubernatio reipublicse stabilitatem et uniformitatero exigit; hinc lex semel lata per se du-

-ocr page 256-



		248
		PARS I. KTHICA GENKRALIS.


		rationetn indetinitam habet. E contra praeceptum potest dari pro uno alterove die; exspirat per mortem praeci- pientis; \') et ex natura sua stabilitatem non postulat. ^a) :{:{."». Partitio legis. Leges dividuntur: I" In legeu\\j_jvlernam et ]vge$l(emporales. Lex ■<* terna est ea, qufc ab aetemo existit in mente divina; leges temporales sunt illie, qure in tempore late sunt. y Ü° Ratione aucloris immediati in dioinam et httmauam, prout immediate fertur a Deo, vel ab homine. ") 8° Ratione fundament), ximul et promulyalionis in na- luralem el positivam. Lex naturalis est ea, quoe in na- tura fundatur et per lumen naturale rationis promulga- tur. Lex positiva est ea, quaj non fundatur in natura, vel salteni, etsi ratione malerue naturalis sit, a legisla- tore per aliquod signum externum est promulgata. 4° Lea: divina est ceterna vel temporalis. J^ex divi- na temporalis est naturalis vel positiva ; ista lex posi- tiva rursus est primceoa, mosaica et chrisfiana. 5° Léas hnmana , qua; ratione promulgationis semper positiva est, subdividitur in ecclesiaslicam et civilem. ⁴) 6° Leges pneterea dividuniur in ajfirmalioas\' et ne- gatioas, prout aliquam actionem ponendam vel aliquam \') Excipe quaudo res non amplius integra est, necnon mmnullos casus fa- vorahiles. C\'onf. 8. Tkeot. ■) Suarez, lib. 1 , eau. 10. ) Angrli* non sunt legislatores homiuum. I\' interna (divina) iWaluralis (ditiua) , lempura/is \| r-primaiiSr^ Vw i]* I \' q .1 \| divina \\ mosaica \\ Jtotitita J Ki christiana l^ana Of" = ^ <4 « , » #j * <■ 6/j u« «V** /

-ocr page 257-



		CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM. 249

		actionem omittendam jubent. Lex affirmativa obli- gafc semper, sed non ad semper, negativa obligat semper et ad semper. Ratio est, quia quovis tempore vitare roaluiD, non tarnen quovis tempore facere omne bonum necesse est. § IL In qiio connlstat legln obligatio. N<. 336. Obligatio activa et passiva. Omnis lex de sui ratione habet, ut liget seu vinculum morale im- ponat: dicitur enim lex a ligando, quia obligat ad agendum." \') l\'orro legis obligatio est duplex, una activa, altera pas.ii.va. Est autem obligatio activa ipsa vis lig and i, qua? in lege residet; obligatio vero passiva est vinculum morale seu obediendi necessitas voluntati subditi per legem imposita; est igitur effcctus obligatio- nis activse. 337. Deflnitio obligatioiu^ jiassiyae. ^ecess^ \'^: tas moralis absolula aliquid faciendi vel omiltendi volun- tati subditi a volunlate superioris imposita.. Explicatur deftnitio. ^5)citur J° necessims mora- lis; lex moralis, secus ac lex pliysica , non auferf<$o- testatem physicam, sed moralem seu jus eligendi opposi- turo; quo fit, ut libertas huinana per legem non des truatur, sed solummodo contineatur intra limites ratio- nis. Dicitur 2° necessitas absoluta; non est necessitas disjunctiva vel parendi legi vèl subeundi pcenani, sed necessitas moralis absoluta legem adimplendi. Quod, ét vo- luntas, hanc necessitatem declinans, libertatis abusu le- gem violet, eo ipso fit inordinata, incurrit reatum cul-
		f -j >
		f»I)



		^l) 1. 2. q. 90, a. 1. \'■■■■< . _cu_r<^a.k» L^}t~\\ \'fyruZt* y u-.. ecu KCn.l.(<&t\'i_t..*

-ocr page 258-



		250
		PARS I. ETHICA GBNERAUS.


		pa, et propter hunc reatum culpae simul reatum pcencc. \') Hinc voluntas, qure libere se al) online avertit, pcena coacta in ordinem reincidil. Dicitur 3" aliquid faciendi vel OMÜtendi; quo denotatur obligationis objectum, quod vocatur officium,. Dicitur 4° a voluntate snpetioris impo- xüa; ad voluntatera alterius moraliter ligandam, ita ut ex obligationis violatione voluntas illa inordinata ac culpabilis sit, non snfficit prtvvalentia physica, quse non- nisi physicam obligationem imponere potest, sed requi- ritur auctorüas, potestas moralis seu jwt imperandi, cui in aliis correlativuni officium morale respoudet. 338. Solus l)eus per se talem obligationem imponere potest. Nemo autem hominutn liabet in se aut ex se, unde possit hujusmodi imperii vinculis liberam ceterorum voluntatem (ut his plano peccatum sit non parere) constringere. IJnice rerum omnium pro- creatori et legislatori Deo ea potestas est : quam qui exercent, tamquaru a Deo secuin communicatam exerce- ant necesse est." ²) Hinc sola divina voluntas est causa efficiens primaria cujuscumqne obligationis moralis ; at- tarnen etiam voluntas humana vi anclorilatis divinüus communicalot, tamquam causa secundaria aliorum volun- tatem moraliter ligare potest. 339. Obligatio passira in actu primo et in actu secundo. In aotu, primo est vinculum morale in ____________ \':: j7,,f,,<6_;- ■ .. \' \'t \') 1. 2. q. 87, a. 1. » In ipsamet lege, inqait Suarez,duo effeetus et con- sequenter quasi dua; virtutes distinguuntur ; alia obligandi in conscientia , qune directiva dicitur, alia subjiciendi et obligandi ad patiam , qu<e conetiva dici- tur. Nam in legislatore utraquc potestas necessaria est, directiva , ut impe- rare valeat, quid agendum vel non agendum sit cum necessitate quadam per- tinente ad honeslatem morum, quie dicitur obligatio in conscictitia, seu in ratione honestatis; "oactiva, ut cogere possit, ut sibi obediatur." De leg. lib. I, cap. 17, N. 4. ²) Leo XIII, Encycl. Diulurnum, toni. I,pag. 213.

-ocr page 259-



		CAP. V. DE NORMA COMPI.ETA ACT. HUM. 251

		se spectatum , et dicitur obligatio objectiva, materialis, In actu secundo est idem vincnlum, sed quatenus a snbdito cognoscitur, et dicitur obligatio subjeetiva, for- malis. Ex priori obligatione actus sunt boni vel mali materialüer, ex altera obligatione sunt boni vel mali formalüer (N. 176 , C). ^j^^., ,,>\\, ^ 340. Obligatio et sanctio. / ld autem , per quod inducit lex ad hoc, ut sibi obediatur, est jimor pam8e_," \') et spes_ praemii; et ideo legislatores prremia ac pcenas constituunt, ut obligatio a subditis adim- pleatur. Haec tarnen prsemiorum poenarumque prsc- stitutio, qua: dicitur mnctio, ctim obligatione morali non coincidit, sed ejus consequent et tutela est. a^^-^ \\aL~. 34-1. Coroll. Itaque voluntas liumana , quamvis moralüer debeaf, legem servare, physice polest legem vio- lare; attamen hoc libertatis physicre abu,m perturbat or- dinem moralem , offendit .supremum Legislatorem ac Judicem, ²) sese avertit a fine ultimo ac summo Bono₍sibi, ut beata sit, omnino necessario, simulque pnena- rum seternai\'um reatum incurrit (N. 377, seqq.) ³) Jam vero absolnta indigeniia et inexterminabile deside- rinm felicilatis, cujus assecutio a legis custodia tamquam a medio necessario pendet , voluntalem veheraenter in- stigat ad moralem obligationem libere adimplendain.

		\') 1. 2. q. 92, a. 2. \'\') Hoc etiam quadrat in violationem legis hnrna- na; siquidem Deus jubet obedire auctoritati legitimse. ³) Supponimus hic violationem legis esse istiusmodi, ut grave peccatum sit. Uistinctionem pee- catorum mortalium et venialium cxplicant Theologi. Vide In // Stut. Dist. 4.2, q. I, a. 4; n. Gent. lib. 3, cap. 143; 1. 2. q. 72, a. 5.

-ocr page 260-



		2?>ï
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		AÈTiqütiüglif. De lege sterna. 342. Preenot. Circa Jegeiu aeternana quseritur : 1° Quid sit; 2° ulrum exiatat; 3" utrum , et quomodo omnes alim legen ai ipsa derivenlur. _§4 *«(nlil Hit Ie iidinn ] i 343. Notio** legifi aeternae. Sicut in quolibet artifice prwexistit ratio eorum , quce constituuntur per artem , ita etiam in quolibet giibernaute oportet quod prseexistat ratio ordinis eorum , quae agenda sunt per eos , qui gubernationi subduntur. Et sicut ratio rerum Jiendarum per artem vocatur ars vel exemplar rerum ar- tificiatarum , ita etiam ratio gnbernantu actus subdito- rum rationem legit obtinet.....Deus autem j>er suam sapientiam conditor est universarum rerum , ad quas comparatur sicut artifex ad artificiata.....Est etiam gubemator omnium actuum et motionum, qua? inveniun- tur in singulis creaturis.....Unde sicut ratio divina? sapientia?, in quantum per eam cuncta sunt creata, ra- tionem habet artis vel exemplaris vel idem, ita ratio di- viine sapientiaj moventis omnia ad debitum finem , ob- tinet rationem legis. Et secundum hoc lex seterna nihil aliud est quain ratio divina sapientire, secundum quod est directiva omnium actuum et motionum." \') 344. Diyersa acceptio legis aetemae. Ut ex hac magistrali descriptione liquet, lex asterna sensu la- \') 1. 8. q. 98, a. 1.

-ocr page 261-

CAP. V. DB NORMA COMPLETA ACT. HUM. 253

tissimo accepta complectitur non solum ordinem mora-
lem , sed etiam ordinem phgsieum (N. 162. I). Hoc sen-
su lex ïeterna est actus Dei immanens, quo ab aeterno
vult omnes creaturas a se condendas, sive rationales
sive irrationales, in finem convenienter ordinari, adeo-
que lex oeterna ita accepta est directiva omnium ac-
tuum et motionum." /~. ,

7 \'

Sensu minus lato complecfituT solum et totum ordi-ï- -
nem moralem (N. 162. *IB) , sive naturalem sive su-
pernaturalem (N. 163, seqq.) ; hoc autem sensu accep-
ta lex seterna in creatura rationali per lumen naturale
rationis vel per revelationem supemaluralem participntur

tamquam lex proprie dicta seu moralis.

¹ ivf-.¹ . -

Sensu stnctiori et coiumum solum ordinem moralem « ;
naturalem (N. 164) respicit. Et re quidem vera , sub
hoc respectu lex ïsta non tantum aeterna est ab aterni-
tate actus divini, sed insuper et potissimum, quia ejus
prmcepla aternam, necessariam el incommutabilem verita- ■ -
tem habent. E contra lex , quse respicit ordinem super-
naturalem , etsi lata est per decrelum mternum (Deus e-
nim, cum sit Ens immutabile, quidquid facit, in seter-
nitate facit), non habet tarnen eamdern necessitatem, quia
ordo supernaturalis, creatione etiam supposita, in libero
Dei beneplacito fundatur (N. 167).

345. Definitio legis seternae stricto dictae.

A S. Augustino definitur: Ratio vel voluntas Dei or-
dinem naturalem conservari jubens, perturbari vetans." \')
Pro explicatione hujus definitionis vide infra N. 353.

\') e. Fauitim, lib. 22,cap. 27. Cluoad particulam vel obscrvat Suarez:
" Usitatum est, ut particula vel pro copulationc aceipiatur, maxime quando illa
inter qua: ponitur, ita sunt inter se connexa, ut non separentur. Sic autem
se habent ratio divina et volantas circa legem icternam , et ideo utraraque
Augustinus complexus est." De legib. lib. 2, cap. 6, N. 18.

-ocr page 262-



		254
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		§ II. y^i »,»> >- f. ~* ^ Mi..... \\i-.(a( lex iilci \'na. ö PROPOSITIO. Admitti debet in Deo lex seterna. 346. Prob. I. Nihil est aliud lex quam dicta- men practica; rationis in principe, qui gubernat aliquam communitatem perfectam. Manifestum est aiitein , suppo- sito quod mundus divina providentia regatur (l. q. 22, a. 1 et 2; Conf\'. Theolog. nalur.), quod tota cominuni- tas universi gubematur ratione divina. Et ideo ipsa ra- tio gubernationis rerum in Deo, sicut in principe- uni- versitatis existens, legis habet rationem. Et quia divina ratio nihil concipit ex tempore, sed habet aiternum con- ceptum , inde est quod hujusmodi legem oportet dicere aeternam." \') Confer argumenta, (juibus infra (N. 359) demonstra- tur existentia legis naturalis. / (? Prob. 11/ Auctoritate Sapienlum.. Anliquorum consen- sum appellans Tullius prscclare aiebat : Hanc video sa- pientissimorum fuisse sententiam, legem neque hoininum ingeniis excogitatam, nee scitum aliquod esse populo- ruin, sed aleruHtn quiddam , quod universum mundum regeret, imperandi prohibendique sapientia. Ita principem legem illam et ultimam mentem esse dicebant omnia ra- tione aut cogentis aut vetantis Dei" ²) \\ o 347. Coroll. 1° Otnnes creatura legi (Bternm sub- jiciunlur, at diverso modo. Siquidem orones creatura? *\') 1. 2. q. 91, a. 1. \') De Ujib.* lib. 2, cap. 4.**

-ocr page 263-



		255
		CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM.


		subduntur gubemationi divince ; atqui lex teterna nihil aliud est nisi ratio gubernationis dioinm. \') Attamen creatur.-c irrationales ad fines suos per Jegeru EEternatn non diriguntur tamquam per legem formaliter prneci- pientera et moraliter obligantem, sed tamquam per nor- mam ordinanlem et movenlem; quo fit, ut respeetu ip- sarum lex a^terna non liabeat rationem legis stricte dic- ta;. E contra creaturse raliouale-s legem feternam par- ticipant rationalüer, i. e. tamquam legem formaliter pracipientem et moraliter obligantem, seu tamquam legem stricte dietain. ²) Legi aeternaj creatura; irrationales sese conformant ne- ressitale phyxica; creaturae rationales sese libere confor- mare debent (N. 337). Quodsi creatura rationalis liber- tatis abusu huic morali debito se subtrahat , roinime ta- rnen legem alemam effugil; quia quantum deficit ex parte actionis, suppletur ex parte passionis, prout sci- licet in tantum patiuntur (uiali), quod lex seterna dic- tat de eis, in quantum deficiunt facere quod legi aeter- nse convenit." ³) 2° Ilinc intelligitur harmonia universi, Quum igi- tur omnes creaturre per legem seternam, modo unius- cujusque naturae consentaneo , dirigantur turn in finem cuilibet proprium, tam in finem communem totius ordi- nis creati, statim intelligitur admirabilis unitas et har- monia mundi physici et moralis. E contra haec unitas et harmonia insolubile senigma est philosophire incredu- loe, ipsamque ad Monismum propulit. ⁴) 3° Ipse Deus legi ailernm non subdiiur.Voluntas Dei,
		* i

		,*«Utf


		\') 1. 2. q. 93, a. 4-6. \') 1. 2. q. 93, a. 5 et 6; Encycl. Libertat, % üuoniam igilur. ³) 1. 2. q. 93, a. 6. \') Cathrein, I, p. 278.

-ocr page 264-

256 PARS I. ETHICA GENERALIS.

cura sit ipsa essentia ejus , non subditur gubernationi
divinae, neque legi sBteinae, sed idem est quod lex ceter-
«£ ^v na." \') Unde quod secundum suam voluntatem facit,

gftft

juste facit; sicut et nos quod secundum legein facimus ,
juste facimus. Sed nos quidem secundum legem alicujus
superioris, Deus autem sibi ipsi est lex." ²)

348. Nota pro solvendis difflcultatibus.

1° Non adeo rem ipsam quam rei nomen impugnant
auctores illi , qui docent immanentem actum divinum ,
quem dicimus legem seternam, a ratione verse legis de-
ficere, ex eo quod promulgatio non fuitaeterna, cum ab
aetcrno nulla fuerit creatura, cui prouiulgaretur. ³)

Ut sapienter Suarez monuit, duplex status in lege est

distinguendus unus est mere interior, prout lex con-

J, sideratur in mente legislatoris; alius est e.rlcrior, prout

lex existit extra legislatorem , vel in ipsis subditis vel

in aliquo signo manifestante voluntatem legislatoris. Pro-

mulgatio ergo, ut ex vi ipsius vocis constat, dicitur res-

pectu legis exlernce; nam dicit publicationem legis, per
(iuam possit a subditis cognosci. Lex autem peterna tan- Jk:
turn dicit legem. in mente Dei conceptam, et ideo non PQ^:r^j2
test eadem ratio promulgationis ad eam applicnri." *yu&r*

2° Duplicera ex diametro sibi oppositam caluinniam
philosophise Scholasticm inferunt ejus adversarii. Nimi-
rum: 1° doctrina Scholasticorum, juxta philosophum
Schol-e historica: Sta/il, non satis salvat libertatem con-
siliorum divinorum; e contra 2° juxta rationalistam
Ahrens, fundamenta ordinis moralis et juridici reponit
in libera voluntate divina.

\') 1. 2. q. 93, ». 4, ad ]. - ") I. q. 31, a. 1, ad 2. ³) S. Alphons.
Jib. 1, N. 72. *) lib. 1, cap. 11, N. 2; Conf. lib. 2, cap. 1, N. 11.

-ocr page 265-

Zöl

CAP. V. DE NOKMA COMPLËTA ACT. HUM.

Utramque calumniam jam prseoccupavit Suarez, in
quo, testante Bossuetio, tola Schola auditur. Itaque cum
Doctore eximio respondemus:

Ad l^m Legein eeternam non dicere actum necessa-
rium in Deo, sed liberum ; nam lex ajterna habet pro
materia opera Dei ad extra .... Ergo sicut heec opera
libera sunt, ita et lex ieterna involvit respectum liberum." \')

Ad 2 Supposila voluntate {libera) creandi naturam
rationalem .... non potuisse Deura (non quidem ob de-
fectum libertatis, sed ob essentialem sanctitatem suam)
non veile prohibere tali creaturaj actus intrinsece malos,
vel nolle pnecipere honestos necessarios." ^a)

§ 1IE

I <i nm et quomodo a l<■;;< fflrrim derlveiitur
oiiiiicm Ickcs temporales.

_rf\' A. &-* lt~^-^~.

*-i

349. Omnes legen temporales demantnr a

., r , *-t~t*. «.., /, c

lege a3terna. Lex feterna, inquit Suarez, est lex per \'
essentiam et omnis alia est per participationem; ergo ne- Jhc^. ,^ t~*t*j
cesse est ut omnis alia lex sit effectus legis aeternae.
Declaratur prceterea, quia lex duo requirit, unum ut sit
jusla et ralioni eonsenlanea, aliud ut sit efficax ad obli-
gandum. Sed omnis recta ratio creata est ex participa-
tione divini luminis, quod signatum est in nobis , et
omnis potestas hominum desuper datur, et a Domino
Deo est." ³) Nimirum a lege aeterna derivatur:

1° Lex divina] naluralis e&posiliva, non quidem qua-
tenus spectantur in divino Legislatore, nam eatenus
sunt ipsa lex aeterna secundum aliquem conceptum ejus

») lib. 2, cap. 3, N. 3. ) lib. 2, cap. 6, N. 23. ³) lib. 2, cap,
■i, N. 5; 1. 2. q. 93, a. 3.

-ocr page 266-



		258
		l\'ARS I. ETHICA GKNBBAMS.


		iiiadiequatum , sed quatenus spectantur in tubditia. Et sane, lex naluralin est dictamen menti creatae simul cum lumine naturali rationis impressum, a:terno dictamini divino conforme tamquam exemplari suo; lex divina ^0- êiliva est proniulgatio legis osterna: per revelationem divinam. 2° Legen humana: a lege seterna derivantur, sive spec- tentur in legislatore, sive in subditis ; nam a) debenfr consentire recta; rationi, qua; est participatio luminis divini; b) ligare nequeunt nisi virtute legis seteriue. \') 350. Triplici modo leges liumana derivan- tur a lege seterna. Nimirum 1" tamquam a causa exemplari, cum nulla lex sit justa, nisi imitetur legem seternam, eique conformetur. 2° Tamquam a causa effi- ciënte, cum omnis vis obligatoria in legislatore humano a lege seterna oriatur. 3° Quatenus lex ujterna , medi- ante lumine rationis vel revelationis, dictat et approbat quse et quando leges sint instituenda pro diversitate cir- cumstantiarum, personarum, locorum et teirjporuoi. ²) ^ ... ^ <# «\' " Xrticu^i\'s 1iC* De naturali promulgatione legis aetern», seu de lege divina naturali. 351. Prsenot. Postquam egimus de lege illa om- nium principe, quae ab a3terno est in mente divina, ordo postulat, ut de naturali illius legis participatione in mente creata, seu de lege divina naturali dicamus. Circa hanc legem quaeritur: 1° In quo consistat; 2° quomodo distinguanlur ejus pracepta; 3 ° ulrum revera existat ; \') 1. 2. q. 93, a. 3. - ²) Sylvius, In 1. 8. q. 93, a. 3.

-ocr page 267-



		CAP. V. DE NORMA CCMPLETA ACT. HUM. 259

		4° utrum sit vere lex divina; 5° qumnam sint ejus prat- cipua proprielales ; 6 ° quodnam sit ejus supremum prin- cipinm cognoscitivutn; 7° utrum lex naturalis debita sanc~ tione munita sit. § I. «\|ni<l sll les divina iuinii «li«. 352. Notio legis naturalis. Lex, cum sit re- gula et inensura, dupüciter potest esse in aliquo Kiuno modo sicut in regulante et menturante i»lio modo sicut in regulalo et meusurato; quia in quantum jatticipat aliquid de regula vel mensura, sic regulatur vel men- suratur. Unde cum omnia, quie diviiiBe providentise sub- duntur, a lege icterna regulentur et mensurentur, ma- nifestum est quod omnia participant aliqualiter legem seternam, in quantum scilieet ex iwpressione ejus Aal/ent inclinaliones in proprios actns et jines. Inter cretera au- tem rationalis creatura exeellentiori quodam modo divi- nae providentise subjacet, in quantum et ipsa fit_provi- dentiae particeps, sibi ipsi et aliis providens. Unde et in ipsa participatur ratio aeterna, per quarn habet natura- lem inclinationem ad debitum actum et finem; et talis participatio legis tslerna in rationali creatura lex natu- ralis dicitur." \') 353. Definitio legis naturalis. Ordinatio Bei Creatoris ordinem naiuralem conservari jubens el pertur- bari vetans nalurali lumine ralionis promulgata. Explicatur deflnitio. Dicitur \\° ordinatio, et qui- dem ordinatio obligatoria (N. 332). Dicitur 5° ordinatio >) 1. 2. q. 91, a. 2.

-ocr page 268-



		860
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		Dei; est lex divina, quia fertur immediate a Deo (N. 335). Dicitur 4° Dei Creatoris; Deus est auctor ordinis naturalis et super naturalis (N. 161, seqq.); hanc legem Deus tulit quatenus est auctor nature seu Crealor: ïpse vero actus crealivus , quo creatura ralionalis prodiit, si- mul est actus legislalious, quo lex illa fuit condita et_ promulgata, Dicitur V\' ordinem naturalem conservari ju- lens etc; quo denotatur materia propria , seu oljcclum directum legis naturalis, \') quod est bonum natura? ra- _tioü.aJi, qua tali, conveniens, et malum natura: ratio- \'iüli > 1^ua tol >* repagnans. J^ quidem lex ista omiie bo- num natu roe rationali necessarium prsecipit: bonum vero non necessarium vel suadet, vel permittit, prout est bo- num melius vel non; v. g. prsecipit castitatem, suadet virginitatem, permittit matrimonium singulis individuis; attamen lex mere consulens aut permittens non est lex proprie dicta.^nemaormoa\'um ^racipit omne bonum na- tura? rationali necessarium , ita qnoque, vetat omne ma- lum huic natura; repugnans. "TCex naturalis igitur respicit actus inirinsece bonos et malos, quorum bonitas et nialitia nequidem aTDei voluntate pendet (N. 158); unde in hoc diffsrt lex naturalis ab aliis legibus, quod aliaj faciunt esse malum quod prohibent, et necessarium vel honestum quod praecipiunt; hsec vero supponit in actu seu objecto honestatem quam praecipiat, vel turpi- tudinem quam prohibeat." ²) Dicitur 5° naturali lumi- ne raiionis promnlgata; promulgatio legis natura? est ex hoc ipso . quod Deus eam mentibus hominum inse- * ll II il I \'I II II ~~...__________________^M~~T~~-------------- """"~~ ruit naturaliter cognoscendam." ³) Deus nimirum hanc

		) Dicitur objectum direclum;* nam indirecte lex naturalis etiam niutcriam legum potitivarum respicit. \') Suarez, lib. 2, cap. 7, N. 1. \') 1. 2. g.. 90, a. 4, ad 1.

-ocr page 269-



		CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM. 261

		legem promulgat infundendo lumen naturale rationis j hinc obligatio objecliva statim exsurgit respectu omnium , qui participant naturaro rationalem; deinde cujusque ra- tio individua, de facto legem cognoscens, applicat obli- gationem et in subjectivam convertit (N. 339). Ex dictis colligitur hanc partieipationem legis wier- na: in ralionali crealura" merito dici legem nalnralem; siquidem ejus lator est auctor natura:, ejus maleria est ordo naturalis, ejus prreco est ratio naturalis, qusc al- tioris est vox atque interpres rationis , cui mentem li- bertatemque nostram subjectam esse oportcat. \') 354. Differentia inter Jfgem ivternam et le- gem naturalem. Quamvis lex seterna slricliori sen.su accepta (N. 344) et lex naturalis eamdem maleriam ha- beant, adeoque lex naturalis imago sit legis acternaj, in- ter se tainen differunt. Siquidem : 1° Prior est lex omnium prima et imparticipula; al- tera vero est parlivipala et, tamquam ejfecius a sua cau- sa, derivatur a lege setema. 2° Prior est (eterna, in- creata; altera est temporalis, creata. 3" Prior est divi- na, non solum quia immediale a Deo fertur, sed etiam quia in Deo est et realiter cuni divina essentia identiti- caturj e contra lex naturalis solummodo divina est, quia JJeus est ejus auctor immedialus; non tarnen in Deo est, sed in menie creata. § IL «\|<Miiiimlo distlnguniitur leg!» uaturnliM \|»in>rept«. 355. Prsenot. Licet lex naturalis sit una, in quantum omnia praecepta ejus ad unum primum preecep- \') Eucjcl. Libertas, § Quoniam igitur.

-ocr page 270-



		262
		PARS I. ETHICA (iKNKRALIS.


		turn referuntur, et ad unum ultimum Jlnem ordinantur, ipsa tarnen prsecepta naturalia diverso modo inter se dis- ünguuntur: "%/ 356. A. Secundum conuexionem cum principio su- premo, in praxepta primaria, secundaria et lerliaria. \') Primaria sunt, qua; primo intuitu innotescunt; qua- lia sunt ha;c universalia morum principia : bonum est fa- "6 ciendum, malum vitandum serva ordinem ijuod tibi non vis Jieri alteri ne feceris etc. Secundaria sunt, qua; ex primariis , tamquam ex prin- . cipiis per se notis, immedialo ac facili discursu deducun- tur. Talia sunt proecepta Decalogi, exeepto pra;cepto ter.- f « ui* 4T<ri\'tio , quatenus detenninat speciale tempus sanctificandum. Terliaria* sunt , qua: ex primariis nonnisi mediale ac i, difficiliori discursu deducuntur. Talia sunt v. g. non- .-- nulla pra;ccpta , quse vetant hunc illumve contractum tamquam usurarium. ) B. Secundum connexionem cum natura hominis,* in prae- i i ^a\' cepta absoluta et conditionata. njU ^l <- ,\' /i«^vKi\' Absoluta sunt, qua; immediate fundantur in naturaivi- K.fV< * \\.\' . . hominis; tale est pneceptum colendi Deum, prohibitio blasphemiee etc. Conditionata sunt, qua; nonnisi mediale in natura ho- minis fundantur, rnediante nempe aliquo facto sive na- turali, sive etiam supematurali. Tale est praceptum ser- vandi ])romissum, si quis velit promittere, credendi ali- -------------- ₍ ;i, _\| \') 1. 2. y. 94, a. 4 et 6; q. 100, a. 1. ²) Prxcepta tertiaris, quaj nonnisi probabiliter ex primariis deducuntur , non iuducunt obligationem sub\' jeclioam (N. 339), quia nullus per prx\'ceptum ligatur, nisi mediattte srientia illius pnecepti (Dr vtril. (j. 17, a. 3). Unde in hypothesi quod tale prajcep- turn revera existat, illius tarnen transgressio ad summum erit peccatum mere materiale. Vide Waflelaert, De dubio tolvcndo , N. 77.

-ocr page 271-



		CAP. V. DE NORMA OUHI\'I.ETA ACT. HUM. 263 quain veritatem, si Deus loquatur. Patet pnecepta conditionata transire in absoluta , coiitlitione verificata. C./ Secundum Iriplicem hominis inclinationem, seu po-, tius triplicem inclinationis gradum,\\\'in prajcepta secun- dum naturatn substantie,- secundum naturam animalis. . secundum.naturam rationis\'. r ■ ■" ■\' ^L . ■ Inest enim primo inclinatio homini ad borium se cundum naturam , in qua communictU cum omnibus sub- stanliis. prout scilicet quselibet substantia appetit con- servationem sui esse secundum suain naturam; et secun- dum hanc inclinationem pertinent ad legem naturalem ea, per qua; vita hominis conservatur, et contrarium ünpeditur." Iluc spectant prsecepta temperantise, forti- tudinis etc. Secundo inest homini inclinatio ad aliqua magis spe- cialia secundum naturam , in qua communical cum. cmteris animalibus," nimirum inclinatio ad conservationem spe- ciei per generationem et educationem prolis; huc perti- nent prsecepta castitatis etc. Tertio modo inest homini inclinatio ad bonum se- cundum naturam rationis, qua est sibi propria; sicut homo habet naturalem inclinationem ad hoc quod veri- tatem cognoscat de Deo , et ad hoc quod in societate vivat; et secundum hoc ad legem naturalem pertinent ea, quse ad hujusmodi inclinationem spectant, ulpote quod homo ignorantiam vitet, quod alios non offendat, cum quibus debet conversari, et csetera hujusmodi." Huc spectant praecepta religionis, pietatis, justitise etc. D. Secundum diversas relationes natura rationalis, iiT

		*\') 1. 2. ij. 9. a. 2; Couf. Suarez, lib. 2, cap. 8, N. 4.**

-ocr page 272-



		264 PARS I. ETHICA GENERALIS. prrecepta, quse versantur7circa Deum, circa/Tnosmelipsos et citc^proximum.

		§ HL *II rum rever riiblnt lex tllvlim iialnralis. 357.** Pr snot. Hactenus de notione legis natura- lis egiraus ; hic autem quajritur utrum revera talis lex cxitstal. Porro existentia talis legis tri» importat , scil. 1° esse aliquam ordinalionem divinam, quae 2° in natu- ra f undalur, et 3° nalurali lumine rationis promulgatur. 358. Errores. A. Existere aliquam legem divi- nam negant Materialist»;, Athei, et quotquot hominem diviiice providentise et gubernationi subtrahunt. Huic im- pietati, ut § seq. videbimus , consentit Rationalismus cum Liberalismo. B. Aliquam legera in natura fundari negant Positi- vistae morales (N. 141, seqq.). C. Naturalem promulgaliunem negabant Traditionalis- / ta3, juxta quos in praesenli statu naturse lapsse lex na- turalis nonnisi per supernaturalem revelationem innotes- eit. Contra istos errores existontiam legis divinsc natu- ralis demonstrabimus. PKOPOSITIO. Existit in homine lex divina ordinem naturalem conservari jubens, perturbari vetans, naturali luinine rationis promulgata. 359. Prob. I. Ex divinis perfectionibus. Deum esse universorum Creatorem et Gubernalorem, in primis

-ocr page 273-



		CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM. £65

		vero creatura? rationalis , constat ex Theolog. natur. \') Hoc autem posito , repugnat divinae sapientine, sanctitati et providentiae creaturas non gubernare secundura ordi- nem necessarium ab intellectu divino stabilitum. Atqui medium per_se_congruum ac naturae rationali accommo- datuinj.est solo, le.v moralis^$ét (pjidem primarie lex mo- ralis naf.uraliter promulgata. Ergo. Prob. Min. pars I. Medium conyruum est sola lex moralis. Siquidem normte physica, cjuibus a Creatore ir- rationalia in finem raoventur et ordo physicus conserva- tur, non congruunt creaturen rationali el libero-; talis quippe creatura, salva libertate, non alia ratione in fi- nem dirigi potest, nisi lege morali, quce , salva libertate pbysica, voluntatem ordini servando morali vinculo ligat. Prob. Min. pars [I. Medium congruunt e-d prima- rie le.v naturalüer promulgata. a) ,JÈjmnibus rebus natura- libus insunt qufedara principia, quibus non sol urn ope- rationes proprias efficere possint , sed quibus etiam eas convenienles fini suo reddant." ²)^/ura igitur in crea- turis irrationalibus lex aeterna participetur per instinctum naluralem, quo physice necessitantur ad actus fini con- venientes , oportet ut lex seterna modo rationali , seu tamquam lex proprie dicla, participetur naluraliler in creatura rationali; secus enim natura rationalis, et quidem sola, deficeret in aliqua re suo fini et essentise omnino necessaria. b) Accedit quod nemo intelligit se lege divina posiliva adstringi, nisi anlecedetder ad quamcum- que legem positivam naluraliler cognoscat naluralem ob- ligationem credendi Deo revelanti, obediendi Deo praï- cipienti.

		*\') e. Geul.* lib. 3, cap. 111 et 113. \') SuppUm. q. 65, a. 1.**

-ocr page 274-

266

PARS I. ETHICA GKNERAMS.

Prol). II. Ex leslimonio conscientia. Ratio practica

non solum indical quid ordini naturali conveniat vel re-

pugnet (N. 142), sed simul voluntati intimal obligatio-

-\\,.^ nem servandi illum ordinem. Quodsi voluntas huic voci

Vtu :■ >■ \'i■  .! . . . . . ...

i_c nhi* obsistat, conscientia remordet, et pcenae formidine ani-

mus pereellitui\'. Atqui lex ista, per rationem practicam

voluntati intimata , est lex divina, et quidem naturali-

Ier promulgata.

Prob. Min. pars X Est, $ex divina. Siquiófei

a) non est lex rationis autonoma; nam ratio humana
non inducit propriam rationem legis, nisi quatenus ap-
plicat praeceptum alicujus superioris, ut N. 362 demon-
strabitur. b) Non est lex alicujus legitlatoris huma-
4* ■,.«\'*■ ► «* <!,~.*^ ni; nam omnino universalis e3t, non solos subditos, sed
^X /_:[, ■■** V- ^et principes , non solos homines in societate viventes ,
^u I\'VI \'"**" ^sec^ ^e* barbaros ubicumque comitans, non solos actus
externos respiciens, sed et intemos, qui humanum ju-
dicero penitus effugiunt. Omnes gentes, inquit Tullius,
et omni tempore una lex et sempiterna et immutabilis
continebit, unusque erit communis quasi magister et im-
perator omnium Deus. Ille legis hujus inventor . . . . ,
cui qui non parebit, ipse se fugiet, ac naturam homi-
nis aspematus hoc ipso luet maximas pocnas , etiam si
csetera\'supplicia, qute putantur, efl\'ugerit." \')

KProb. Min. pars II. Est lex naturaliler promulga-
a. Etenim: a) illa dictamina rationis practicse sunt uni-
vermlia, conslanlia et invincibilia, adeoque in ipsa na-
tura rationali fundala. b) lila dictamina ab homine
naturaliter efformantur. Siquidera homo , usum rationis
adeptus , percipit quid ordini naturali consonet vel re-

\') J)e repail. lib. 3, apuil Lactantinm, Instil. die. lib. ö, cap. 8.

-ocr page 275-

267

CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM.

pugnet (N. 165) , et eo ipso materiam legis naturalis
naturaliter cognoscit. Hoc autem posito , homo facile in-
telligit (\'reatorem infinite sapientem et sanctura necessa-
rio veile hujus ordinis oonservationem , et eo ipso etiam
formam seu vim obligatoriam legis naturaliter cognos-
cit. Est igitur hffic non scripta , sed nata lex , quam
non didicitnus , accepimns , legimus ; verum e.r natura
ipm arripuimux, hausimus, expressimm, ad quam non
doeti , sed facti , non institnti , sed iinbuti suraus." \')

Prob. III. E.r communi persuadone hominum. Cuin
enim gentes , qusc legein (revelatam) non habenl, natu-

y *,.<-«\'

ralüer (docente natura rationali) ea, qua; legis sunt,
faciunt, ejusmodi lege ra (revelatam) non hnbentes , ipsi
sibi sunt lex : qui ostendunt opus legis scriptum in cor-
dibus suis , testimonium red den te illis conscientia ipso-
rum." ²) Quam intimara generis huraani persuasionein
testantur non sol urn philosophi, qui inter Gentiles sum-
ma laude claruerunt, ut v. g. Plato, Aristoteles, in pri-
rais vero Tullius, qui, ut Lactantius observat, pene di-
vina voce de hac lege disseruit, sed testantur quoque
monumenla historica, ex quibus constat homines semper
et ubique Deum credidisse bonorum remuneratorem , ma-
lorura vindicem, et obtulisse sacrificia ad placandura
Numen offensum.

§ IV.

I ii iiin liv naturalist Nit nu- lex ilivina.

360. P r se n o t. Etsi ex modo disputatis divina
iudoles legis naturalis jam extra controversiam est, ma-

\') Tullius, Pro Milone, cap. 4. *) Kom. II , 14, 15. Egregie hunc
tcxtum explioat Fninsclin, De Deo uuo, thes. III.

-ocr page 276-

268 PARS I. ETHICA GENERALIS.

gis tarnen adhuc declaranda est contra illos philosophos,

qui obligationem naturalem quidem non inficiantur, sed


	.	>
		t.
		0 ,
	. .\'\'t.
	**tl,, c. . ■ ■ :**	1 \' \' ,\'. ■ ■■ v«.. ... .
	a./^ tttif*	u<Fc ■■,

■ obligationis priucipium non in Deo , sed in homine ponunt.

361. Errores huc spectantes Moralis independen-
tis nomine veniunt: \')

A. Kantianumus seu aulonomia rationis. ~) Admittit Kant

cxisfer^Tegem obli^antem ji^ nntiira fuudatam ac natura-

\' _Titer cqgiiitatn ; profTtetnr Deum esse causam primara.ra-

tionem humanam csse creatam, sed Deo__dene^at potesta-

i^tr if-*~ /, .. £_em i_ei_si_aii_vavi _ei Jianc tribuit soli ralioni humante , quae ,

(Li »\' i\\"t. ,.,l* f,*ii ~ *~- -_,---------■- .-------■-------

. >■ " (.,.:. - a quacuraque auctontate soluta, ex proprio sno funao hau-
rit vim obligatoriam. Vide N. 148 in fine, pag. 124. ³)
Itaquc legi divinie substituens legem rationis hnuiann; ,
omne vinculum intcr moralitatem et religionen dissolvit,
plenam rationis hamante a Deo indcpcudcntiam proclama-
vit, fontemque aperuit, ex quo pestifera Liberalitmi prin-
cipia in omnes civitatis ordines rednndarunt. ⁴)

iJU<

..<"-■

..>^ B. J^saue^ f 1604, jjucd.. iegcj» naturalem ejusque

_r\' , \',, ,. //-. ■■\': obligationem ex intrinsecis rernni relationibus seu ex insa

tjou**\' ,...\'«..... natura _L tamquam ex proprio priucipio oriri, ita ut, etiam

Deo non jubente, ex ipsa rerum natura ven nominis obli-

clx v**j» e f\'j \'y^cJrj gatio profloeret. ⁵) Celeberrimi hujus tluologi senten-

,i. tia ne confundatur cum aulonomia Kantiana. Etenim Vas-

quez Deo non denegat auctoritatem legislativam, neque

J-frdU- t.\'<^>*-~ <r^.^jLiL&Tt^contendit rationi hamante ex se competere vim obligato-

eJ^jJL¹) Mnltiplex gradus in errore Moralis indepeiideiitis potest distingui: si-
quidem proclamari potest independentia 1" ab Ecclesia Catholica, et habes
Protcslantismum, 2" a diviua revelatioue, et habes Deismam, 3° a quacum-
que lege divinn , et habes Kantianismum , 4>° a quocumque principio metaphy-
sico, et habes Philosophiam positivislicam. \'*) Quomodo Kantiani errent
circa normam, qua: bonum et malum discrimitial, vide supra N. 148 in (Ine.
*) Conf. Stöckl, § 19; Meijer,"X 253. .*) » Revera quo spectant in,
philosuphia Naturalist/* seu llalionalisltz, eodera in re morali ac civili spec-
tant Liberalismi fautores, qui posita a Naturalistis principia in mores actio-
neraque vita: deducunt. Jamvero totius rationalismi hitman,\'; principatus
rationis caput est: qua; obedientiam divinic icteriiicque rationi dcbilam recu-
sans, suiquc se juris esse dccernens , ipsa sibi sola cflicitur summum principium
et fons et judex veritatis." Encycl. Libertas. ⁵) In 1. 2. Disp. 150, cap. 3,

■: , ■/][:, ■) oÜ U;

-ocr page 277-



		*■ i ■* > CAP. V. DE NOR.MA COMPLETA ACT. HUM. 269 riatn, sed docet antecedenler ad ordinalionem divini intel- « lectus et voluntatis , ex nctuinn conformitnte vel diffonni- tate cum natura ralionali obligatioiiem oriri, hanc obliga- tionem a ratione cot/nosci, et in lioc proprie consistcre le- gem naturaluin. Divi/ta voluntas bauc obligatioiieni ap- probat et vult, et ita indticit obligationem novain. In- ■> tcr recentiores philosopbos catholicos ad naturam rerum confugiunt Gerdil, Chustel etc. Assentiunt Grotius, \') (niizot ²J et plurimi ex Schold eleclica in Gallin, ut Joufïrov , ³J Saisset ⁴) etc. C. Ülilitarhmus, P/iiloso/j/iia Positivisme et E\'.hica dar- winüiica ($7l48,A) obligationem generatim explicant per necessitatem ponendi vel omittendi actionem , quia prodest_____._x vel nocel felicitati sive privatffi sive sociali. ^s) llisce Materialistarum coraiuentis non itninorabimur; ^u) siquidem prima froute absurditatein produnt, et iisdem arguuientis refelluiitur ac duae opiniones sub A et B, quaa duplici
		. \'
		Propos, perstringemus.

		) De jure belli ac pacis,* Proleg. 11. \') Histoire de la c\'uilisalion en Europe, Ve lecon. ³) Cours de droil naturel, lecon 11e. ) Morale,* V, j I. - \') Atheisticam obligationis explicationem tcutavit J. P. N. Land, in periodico De Gids, April 187 , Kritische Zedeleer. ⁶) Quoad senten- tias istas vide Cathrein, I,pag.295. » Le materialisme athée, inquit Card Dechamps, qui se doune naïvement aujourd\'hui le nom de positivisme, com- me .s\'il n\'y avait de positif, de constaté, de démontré, que ce qui se vod et ce qui se louche, n\'est qu\'une doctrine voilée par des phrases, sous lesquel- les se cache la révolte contre le bon sens et contre la eonscience positive du genre humainc. La doctrine, qui nie Dim, sa puissance, sa sagesse et sa bonté, en préscnce des harmonies du ciel et de la terre; la doctrine, qui nie 1\'ame , eu préseuce\'de toutes les générations agenouillées aux pieds des torn- beaun, n\'est selon le mot de Lacordaire, qu\'uue canaille Uc doctrine, enfan- tée par la peur de la responsabilité de l\'homme rl de la justicc de Dicu." Le liberalisme, (Euvres compl. IX, pag. 255. **fh ^ui__ , (< ~ .->■ /> ~ï~«\' ~ \' -/r \\_** <■ -* A / _v* ^t^ _fc e«.. > > J-* <~* ■;\'. « * ^r\' \'^v \':; /> ■

		OkOw !\\tt, trt\\1(ft4ticdr 1~t-. ; MvhL«*

-ocr page 278-

270

PARS I. ETHICA GENERALIS.

PROPOSITIO I.

Ratio liiimüiiü . iirdiiin legislatrix suprema

si(. nuli:iin ex semetipsa obligatio-

nem progignere valet.

362. Prob. pars I. Non est legislatrix suprema.

1° ld enim repugnat ordini esseniiali qui est inler crea-

luram et Creatorem. Siquidem Deus, causa prima, est

essentialiter Dominus absolulns omnis creatura. \') Ete-

nim ille est essentialiter dominus absolutus, a quojom-

nia essentialiter absolute pendent. Atqui a ,J)eo _t causa

prima, omnia essentialiter absolute pendent (Conf. Theol.

nalur.). Ergo ratio hu manu, quemadmodum declinare

nequit ideam Crealoris, a quo omnia sunt creata, ita

pariter declinare nequit ideam Domini ahsoluti, cui ora-

niu servire debent.

\'-<.". . ^«

2° ld repugnat ordini finali creaturarum. Siquidem >■

Deus, ut N. 12N. ]8 demonstravimus, est finis ab- ■

solute ultimus totius creationis. Hoc autem importat, ut

omnia subor.dinenlur gloriae divina?, sive per subordinatio-

nem liberam , sive per subordinationem coactam (N. 33).

3° Opinio Kanliana innitilur falso fundamenlo. Siqui-
dem statuit: Homo, qua ens rationale liberum , est sibi ipsi
Jinis. ²) Atqui hoc principium sensu adversariorum ac-
ceptum ouinino absurd urn est. Ktsi enim homo aliquo
sensu sibi finis est, quatenus creaturte irrationales sunt

\') Ex co quod Deus hominem creavit, nnu sequitur Deo imputanda esse

penrala hominis, ut insulse blasphcmat Land, in De Gids, 1. c. Conf. Theol.

nalur. Contra hunc auotorem proeterea oliservetur tilnliim , vi cujus Deus

Creator legem fert crenturis, non reponi in Dei po/enlia et creaturoe imbe-

Qftr\\, j->* eillilate, sed in absolulo dominio, quod Creatori respectu creatime coropetit.

. ^,r^ ) Grundlegung ;ur Metapk. der Sitlen.

UpKh f>~>U~» »<._v ci-a >>>■■ I *"\'- -- i<*
\'►ti, ,■\' ct>. \'. . ii \' , co-i tv,. \'»,(*vu. i^-t .-^ <fvv, ou / w^j^ö^^ju.

»\' nii

-ocr page 279-



		CAP. V. DB NORMA COMPLETA ACT. HUM. 271

		propter hominem (N. 19, seq.), et ipse, utpolc liber- tate gaudens, in operando varios fines intendere potest; homo tarnen est finis mere subordinalus ; nam dignitas humana non est nisi deficiens valde similitudo excellentise divinse, cujus gloria extrinseca est finis absolute ultimus. 4° Ducit ad Pantheismum ei Falalismum. Et sane, a) ratio a quacumque auctoritate soluta , et simul su- . prema auctoritate vestita, sibi arrogat naturam divinam., b) Parens imperii categorici candide fatetur se non \' .\'^posse coraprehendere possibilitatem ac necessitatem im- V ,^perii moralis, sed solain comprehendere ejus incompre
		ft ft» 1 >


		.^ hensibilitatem. Ergo csècie cuidatn necessitati volun- J* tatem submittit. \') Prob. pars II. Ex semetipsa nullam obligalionem pro- gignere valet. Hoc demonstratur ex natura obligationu moralis. Siquidem obligatio necessario supponit anctori- tatem in obligante, snbjeclionem in obligando , adeoque distiuctionem inter superiorem et subditum : seclusa enim auctoritate, nulla est ratio cur unus magis teneatur pa- rere alteri, quara e converso. Atqui ratio humana non distinguitur ab hoinine, nee est homini superior, cum non sit nisi ejus facultas. Ergo. ²)
		> »


		^l) Huc spectat Prop. III Syllabi: "Humana ratio, nittlo prorsits Deirea- pectu habito unicus est veri et falsi, boni et m.-tli arbiter, sibiipri eet lex" \') Suarez, lib. 1, cap. 8, N. 3; Syllab. LVI. Audiatur^Kp XIII: ii llununa- rationis praïscriptio vim habere legis uon potest, nisi quia alliorie est vox atque interpres rationis, cui meutem libcrtatemque nostram subjectam esse oporteat. Vis enim legis cum ea sit, officia imponere et Jura tribuere, tota in auctoritate nititur, hoc est in vera potestate statuendi officia descri- bendiqae juni ; item paenis pnemiisquc imperata sanciendi: qua- quidem omnia in homine liquet esse non posse, si normam actionibus ipse suis summus sibi legislator daret." Encycl. Libertae. Vide Stimmen aus MariaJ^ach, XXXV, Unabh\'angige Moral im Lichte des papattichen Rundachreibens über die & mentehliehe Freiheil. /) /^^o^W\'Uu-/ <\' (r^ kvï fat-H* \'j~ IJfteZJp^⁴/)¹-----■£ >» y**** ~zi^ tbtA^.tyL- t-v^ic^ . ~~tf\\^ o-L**

-ocr page 280-

2? 2 PARS I. ETHICA GENERALIS.

Prceterea lex rationis autonomee nulla est rounita sanc-
tione, qua homines in officio contineat. \')

PBOPOSITIO II.

Natura rationalis, vel actuum humanorum cuni
illa natura conformitas \\el difformitas, nullam
ï - obligationem stricte dictam inducit indepen-
denter ab intellectu et voluntate divina.

, / 363. Prob. I. Eodem arguinento, quo denion-
stravimus impotentiam rationis. Vide Prop. prcee.

Prob. II. Ab inconvenienlibus . . . ; quia sequitur
non minus proprie habere Deum suam legem naturalem,
qua ipsuin liget, et obliget, quaiu homines, quod vi-
detur absurdum." ²)

Prob. III. Fundamentum opinionis eontrarim est injir-
mum. Licet actuum humanorum bonitas et malitia in-
trinseca non pendeat ab aliqua divina lege stricte dicla,
sed ex eorum conformitate vel difforraitate cum natura
rationali adaequate spectata,, ita ut ipsa natonyyJLprjJxi^
ma norma bonum et malum discriminans (N. 156
N. 160), imo ipsius legis naturalis fundamentum; inde
non sequitur naturam rationalem esse legem ipsam. Ita
indigentia pauperis conjuncta cum facultate divitis est
fundamentum obligationis ad eleemosynam , non tarnen
est lex ipsa. Pari modo natura rationalis et actuum
humanorum convenientia et repugnantia sunt fundamen-

\') Kant Banctioncm quidern posuit in naturali liarmonia virtutis et felici-
tatie , quam nerficiet Deus.  AHamen crislentia Dei juxta Sant ratioue
theorclira demonstrari nequit.sed mere est postulatum rationis practica, cseca
(idc eredcnda. JPraeterea non intelligitur eur Deus suam sanctionem ap-
uoueret legi, non siue, sed prorsus aliritïn ²) guarez , liü. 2, cap. 6.

-ocr page 281-

273

CAP. V. DE NOKMA COMPLETA ACT. HUM.

tuin legis naturalis: Deus siquidem in hypothesi liberce
creationis necessario prtecipit ordinis naturalis conserva-
tionem; hsec autem Dei voluntas est causa ejfficiens le-
gis naturalis. \')

364. Nota pro solvendis difficnltatibus.

1° Contra exislentiam legis naturalis objici nequit
eam deficere in infautibus. Cum enim illa Ie* "1 ^s_\'.ngu-
lis ab Auctore natura promulgetur ab instanti infusio-
nis anirnse rationalis, lex naturalis formaliter existit in
ipsisjjueris. Quoniam tarnen pueri illain legem non cotf-
noscunt^, hinc obliaatio passiva quoad istos pueros non
est nisi materialix seu in actu primo (N. 339), adeoque
violatio legis non nisi peccatura materiale constituit.
Qui tarnen puerum ad hujus legis violationem induce-
ret, formaliter peccaret.

2° Contra divinam indolent frustra objiciunt rationem
practicarn aliquando bonura prcecipere et malum prohi-
bere quin de Beo cogitet. Ut enim Liberatore observat:
Etsi nos quandoque, in ejusmodi efformandis judiciis
jion cogitamus__de Deo explic.ite et distincle, semper ta- >
men co^ii&mu.simplicile et confuse. Semper enim in illis
involvitur obscurus saltem et indistinctus finnrp.pt.ns ali-
cu.jus occultse potestatis, qua; nobis imperet, quaeque
objective inspecta, et in se non est aliud nisi Deus." ²)

Hinc admitti nequit peccatum pure philosophicum seu
actus, qui repugnat naturse rationali et rectai rationi ,
quin simul sit offensa Bei. Contrarium igitur merito
damnavit Alexauder VII, a° 1690. ³)

3° Quamvis homo sibi aliquam obligationem impo-

^l) Suarez, lib. 3, cap. 5. \') N. 91. ³) Vide S. Alphons. lib. 1,
N. XI; Ballerüri, De peeeatia, N. 40, seqq.

\' ■ ■

-ocr page 282-

274

PAKS I. ETHICA GENERALIS.

nero possit, v. g. per aliquem contractuni, hoc non
exiude est, quasi homo sibi legetn conderet, sed ex ali-
qua lege prcee.vislenle; in casu posito ex lege naturali ,
qure prcecipil pacla servare.

§ V.

< | ■ i. <\' 111 i ■ i -lul pi il ri|ilin pi o|ii i< (nli - leglN iiiilm nlls

365. 1\'rajnot. Demonstrata jam existentia legis
naturalis ejusque indole declarata, restat ut dicamus de
. proRcipuis ejus proprietatibus, quse sunf immutabilitas et
L perspicuiiag.

sEcno i.
Legis naturalis immutabilitas.
366. Praenot. -Pro recta qufestionis intelligentia

distinguas inter matationemf improprie dictam et proprie
dielam, necnon inter mutationem proprie dictarrt\'tfé $«-

A L ■ l M-ft.i <UU<- /" ~

,.,,,;,■ f.,,\',], trinseco et ab extrinseco

iquando mutatur ipsa materia, ita ut per

illam desinat esse legis naturalis objectum. Legem

naturalem pati mutationem improprie dictam , ex infra

\'/ ]/,/■\' %t, \'l Kdicendis patebit. Mutatio proprie dicta habetur, quan- ^

_V\'*../<W/.- = ^;"" "^^f" do materia manet eadem , et equidem cessat lex:^"^^X

\' / \' Mutatio proprie dicta ab intrinseco habetur, quando ]^:k

Af) ..,.,...-..■/ r r ^ ^ »i ,»£_«

<<■\' >  - ■* tex, prius rationabilis et utilis bono communi, postea

i irrationabilis fit et noxia. Est ab exstrinseco, quando \'"ÏJ,
illa mutatio inducitur ab ipso legislatore, sive per &b-\\^

ai «ö unit <ioi>nrrQfinnom ** \' * *

rogationem, qua tollitur tota lex, sive per derogationem, *\'^\\

I \'

-ocr page 283-



		275
		CAP. V. UK NORMA COMPLETA ACT. HUM.


		qua tollitur pars legis, sive per dispensationenj qua, i ipsa lege raanente, aliqua peraona particularis ab ejus obligatione exiuiitur.\' \') De hac dnplici mutatione proprie dicta intelligatur Propositio.

		PEOPOSITIO. X«\'X hutui.ilis tuin ab intrinseco, turn ab extriuseco immutabilis est. <>-

		Prob. pars I. Est immutabilis ab intrinseco. Lex naturalis fundatur in rerum essentiis , et nonnisi ea prsecipit vel prohibet, qua; natura; rationali et essen-*** \' ,j\'"^^, «, ^ tialibus ejus relatiqnibus necessaria vel contraria sunt. Atqui natura et essentiales relationes suut iuunutabiles. Ergo lex praecipiens vel prohibens, quae his iminutabi-" libus relationibus intrinsece necessaria vel contraria sunt, \' - ex se irrationalis et noxia fieri nequitr" Prob. pars II. Est immutabilis ab extrinseco. Boni- \'\' <■\'" \' -<■?\' \' tas et malitia actuum, quos lex naturalis praecipit vel- »-.-.w^...<. ,././, prohibet, non pendet a libera Dei voluntate , sed est ., absolute imm.utg_th{lix.* (\'onf. N. 142 et seqq. Jtaque Deus , \', >■-"* si legem naturaleni mutaret, eo ipso praeciperet vel per- ,,,., [_m[ mitteret omissiones et actiones intrinsece tnrpes. Atqui\'" "" ■ -\' ■■\'■ jioc repugnat divinis perfectionibus; et ideo naturalis , ,,... ^ lex imuiobilis perseverat, quod habet ex immobililale et perfeclione divina Rationis insiituentis natnram." ^a) Quem- admodurn igitur in hypothesi crealionis naturas rationa- lis Deus il lam legem necessario tulil, ita in hypothesi conservationis naturse rationalis Deus illam legem neces-\' - > f}\\ i* sario conserval. Hinc prasclare Tullius : Huic legi , ^ ------------ *\') Suares, lib. 2, cap. 13, N. 1. \')* 1. 2. q. 97, a. 1, ad J.**

-ocr page 284-



		276 PARS I. ETHICA GENERALIS.

	nee abrogari fas est, neque derogari ex liac aliquid li- cet, neque tota abrogari potest. Nee vero aut per sena- tuui, aut per populum solvi hac lege possunius . . . Nee erit alia lex Romse, alia Athenis, alia nunc , alia post- hac, sed et ornnes gentes et orani tempore una lex et sempiterna et imunitabilis eontinebit." \') 368. Nota pro sol vendis difficultatibus. ,. 1° Lex naturalis proprie non mutatur, quando ei per , legem positivam , sive divinam sive humanam , nonnulla i\'17X : A i^^j^J superadduntur. X$>uo& ut intelligas, observa : Lex natu- ralis qusedam posüive pracipit qusedam posüive con- ,, _;. cedil circa multa vero se habet mere negative, seu ■kl.((<-< <- / / est mere non prohibeus. Jam vero ubi lex positiva p_lr/- ,,^ ,,.,./</,..\'.....aliquid irritat. quod lege naturali calidum est, vel ali- \'■\'\' t"\'}\' "■ ■ ■ \' quid prohibet, quod lege nat.nrali «»» />st pmii/ii^jfj _r /. nullatenus mutatur lex naturalis: ratio est. quia in casu o,._% , _f, t>.,-r s\'\' lex naturalis concedil vel «"»■ ■prakihe.f. rum fWi ?>»*** non vero pracipit rem fieri debere. Hinc lex ecclesiaslica , / _c , /,,.■. ïrritans inatrimoniuiu sine tesïibus celebratum , non mu- t.,5., ;<«-,, tat legem naturalem, juxta quara tale matrimonium est validum. Pariter lex civilis, prohibens occupare res nul- ,,..,■..., ,...,%■/■■* ■.il\'.,, lius, non mutat legem naturalem, quae talem occupa- tionem non prohibet. ²) ■\'\' <><■</ ..^ V 2° Etsi nonnulla praecepta naturalia versantur in raa- ^;l^ teria, quee nullam mutationem recipit, v. g. praeceptum .,«*! v 0< - colendi Deum, non blasphemandi, multa tarnen prse- t~ .- aJi f, \' \'* "\'\'■ cepta respiciunt materiam , qua; mutationi obnoxia est, et . ideo legi sublrahi* potest, quin mutetur lex ipsa. Nimirum : *C \' y ,i_f,i/i( »\' ^I^>** ) XV republica,* lib. 3, ajiud Lactantium, Inelil. lib. 6, cap. 8. ) De U £,.,<v > /■/»\'" ««-^> f feyi. lib- 2, cap. 14. N. 14 et 19. Vide Van Gestel, De juelilia et lege .,\'o.k.i. «««, LI.* y //._^ fr~ t------> jct-i <^cw.> »~~~7*^^

-ocr page 285-

CAP. V. DK NORMA COMPLETA ACT. HUM. 277

■/,-... >. . ^Ct\' *>

A. Circuiristantise possunt esse tales, ut lex totum \'_t _ti._w _} i
suu^id robur retinens, suam tarnen applicalionem ad talem *^ 6- /i~»~- /-<-<--
cfl*«»« Mo» habeai. Siquidem una et eadem actio sub uno

respectu ac relate ad certa rerum adjuncta est inlrinsece ■ .,.,.\'
mala , et sub hoc respectu semper manet prohibüa; sub \'

" , 7" \'\'⁽\'\'110 «... U

alio respectu ac relate ad alia adjuncta non est intrin-
sece mala, et sub hoc respectu nunquam f uil prohibüa.
Lex naturalis jubet depositum reddi; attamen furioso
gladium depositum reddere peecatum est, officium non,, \\. .
reddere. Lex naturalis prohibet matrimonium inter fra-.y _: \' /■"
tres et sorores; matrimonium tarnen inter filios et filias^/Ad* erat licitum , propter necessariam propagationem
generis humani. Quocirca merito observat Suarez, multac/7^
praecepta naturalia a nobis nimis generaliter exprimi; quo
fit, ut lex naturalis nostris formulis v. g. redde de-
positum" non adequate enuntietur; hinc exceptiones,
quse occurrunt, non sunt proprie exceptiones ipsius le-
gis prout in se est, sed exceptiones a lege formulis nos-
tris inadaquale expressa. \')

B. Sunt multa objecta , quas mala sunt propter con-
nexum jus alienum. Atqui Deus per potestatem do-

fi.^1

minativam vi supremi dominii, quod in omnes creaturas
habet, jura concedere et auferre potest. Quando Oeus^ / ./i\'¹^
preecepit Abrahee interficere filiura , id fecit tamquam

Dominus vilm el mortis; simili modo non dispensavit
cum Hebrseis, quando yEgyptiorum spolia illis conces-J Ifc« V
sit, sed vel tamquam supremus Dominus donavit, vel
saltem tamquam supremus Judex reddidit eis mercedem
laborum suorum. ²) Eadem ratione explicatur quomodo
Deus possit dissolvere matrimonium. ³)

\') Suarez, lib. 2, cap. 13, N. 6. ") Saarez, lib. 2, cap. 15, N. 19et
20: 1. 2. q. 94, a. 5, ad 2. ■\') Saarez, lib. 2, cap. i5, N. 28.

rfW

-ocr page 286-



		278
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		C. Quandoque lex naturalis pro objecto habet aliquam obligationem, quaM homo cum Deo libere contraxit, v. g. per votum. Atqui Deus potest illud debitum remillere. Unde quando Suramus Pontifex in votis dispensare di- citur, nomine Dei declaral cessare jus diviuum; \') vel, ut rem Wirceburgenses explicant: Pontifex vi jurisdic- tionis, quatn ut Christi vicarius habet in voluntates ho- ininum quoad sacra sibi subjectas, rescindit actum vo- luntatis, quo quis vovit." ²) Hinc, sublato ipso voto, sponte corruit ipsa obligatio. SECTIO II. /<■,■ . . /...- Legis naturalis perspicuitas. *.yy ..\'■* 369. Praenot. Buplici modo promulgata est lex. * naturalis, scil. naturaliter et supernaturaliter. 1° Na- turaliter, ut patet ex iis, quse § III disputavimus. 2° Supernaturaliter seu per revelationem divinam, ut demonstrant Theologi. Et quidem in prsesenti statu natura- lapsse revelatio divina moraliter necessaria est , ut lex naturalis ab omnibus sufficiënte integritate , fa- cile, absque dubitatione et errore cognoscatur. Vide Conc. Vatic. Constit. Dei Filins," cap. 2. ³) 370. (juaestio. Attamen variis de causis contin- gere potest, sufficiënte etiam promulgatione facta, Ie- gem equidem a subditis ignorari. Inde qusestio : An et quatenus legis naturalis prcecepta in prmsenti statu natura Autnanee ignorari possint. Jji ordine ad hanc quiestionem distinguas inter prae- cepta primaria, secundaria et lerliqria (N. 356, A). \') Suarez, lib. 2, city. 15, N. 27. - \') De leg. N. 25. - ») e. Gent. lib. I, cap. 4.

-ocr page 287-

CAP. V. DB NOKMA COMPLETA ACT. HUM. 279

PKOPOSITIO.

\' Praecepta primaria nullatenus possunt ignorari jf«^" -<- ^A\'■■/

uoad praecepta secnndaria generatim nonnisi /.

,sf ignoraqtia vincüulisu quoad praecepta /"~y\'.«\'!. ,.
y^ tertiaria etiam ignorantia invin- ;.-.....\'. _;......

cibijis est admittenda.

" ,-,, i ■\'■>■ \'■■■■- -J)

. 371. Pr ie not. I. Non aginjus de ignorantia/</c7«,/f

j 

sed juris (N. 96, A), nam circa ignorantiam facti nul- \'
la est difficultas ; hsec ignorantia juris praeterea intelli- \'■■■\'■■

2At ■\' *\'

gatur practica, sou talis , (iuse tollat scientiain hic et l

nunc ad operandum necessanain. o^t

\'^^p¹-*

T ^ -\'- ^u ^A\'

ï U .

II. Supponimus quod homo pro natura; conditione
convenientem evolutionem rationis adeptus sit, ut ex-

cludantur turn individna , tum populi, qui naturae ra-
tionalis degeneratione ad bestialem fere barbariem pro- ~JT \'
lapsi sunt. In tanta naturse deficientia legem naturalem ^ -\\.\\.i
quoad prsecepta etiam secundaria posse invincibüiler plus
minusve in corde humano obscurari, extra dubium est. -... /. \'*

Ir \'\' \' \' ^a\' \'

Quocirca S. Thomas supponit malitiam fornicationis in-

vincibiliter ignorari posse: Cum aliquis nescit forni- ^

cationem esse peccatum , voluntarie quidem facit forni- <*-
cationem , sed non voluntarie facit peccatum." \')

372. Prob. pars I. Prmcepta primaria nullatenus ■<^£-^
possunt ignorari. Etenim hasc praecepta hoc modo se
habent ad rationem practicam. sicut princinia prima de- \'\',-"v

monstrationum se habent ad rationem specalativam." ²)

Atqui haec immediata evidentia gaudent. ita ut quisqne / _:

statim probet audita. Ergo et illa. Ca3teroquin historia <-\'*«.«- \'"■-< <\';-"

populorum et quotidiana experientia confirmant nullum

\') De mulo, q, 3, a. 8; Conf. q. 15, a. 3, ad 3. *) 1. 2. q. 94, a. 3. \'\'

r\'< i ,,,,, > , , , ., _

^/ ("c< /,.<-,.<. ,.-_t., / <, f
/

-ocr page 288-



		280
		PARS I. ETHICA GENKRAUS.


		hominem , qui iisuni rationis habeat , adeo ignorantia; tenebris esse obvolutum, ut nullus radius legis seternae uienti ejus afl\'ulgeat. *£l-UucL±i- :\'<■■* *toc.\\\\* \' J< e,, i, «,\' ... j/<.\\robi pars II. Quoad pracepla wcundana yënera- tji t, t, /,■ r.t.i «<. * ,-\'-iim nonnisi ignorantia vincibilis admiüi polen/..* Etenini ista prsecepta sunt conclusiones omnino urouinquse / /,. i eU HA-Si4~* principiis priinis per se notis , ex quibus facili ra- ~i<xc<... <<■ \' -\'«- \'> -^ tiocinatTone deducuntur, et ideo rationi valde obvia sunt. Atqui veritates morales rationi adinodum obviae Hasj^* non ïgnoranjjir nisi ex ahqua causa ïntellectui _«#/««.- seca, niroirum^L,_ipropter rnalas persuasiones, eo modo, .<...« .\'.. <<■. q^uo etiam in speculativis errores contingunt; vel etiam ■ <-UjU.* /,\'(,...«. \\i propter pravas consuetudines et habitus corruptos." \') Porro ignorantia ista ex voluntatis yitio profluit adeo- ■ que vincibilis et culpabüis est. Quimrao in ns etiam, qui errorem a consuetudme yam inducta hauserunt, illa ignorantia , seu potius perseve- rantia in illa ignorantia culpabilis et vincibilis est: cum Ui ■- iJuUtt. it,. i enim prima legis naturalis principia numquam a cordi- \'i bus hominum deleri possint, ^a) fieri "non potest, qum c\'f _r.....,.\'.,.",. homo identidem in generali eorum applicatione vocera " ( ■/ cw-v. rectae rationis audiat, vel saltem de liceitate actionis du- ^r / \'" ^\'\'" *-» bitet adeoque obligationem ulterius indagandi sentiat. Quodsi homo rationem sequi velit, Deo providente, ul- if , t, _t. terius in legis cognitione proticiet. ³) 1^/. \'\'^"V LMximus : generatim* nonnisi ignorantia vincibilis ad- initti potest; siquidem per accidens relate ad deternnna- tas personas vel circumstantias etc. ignorantia invinci- V bilis admitti potest. Nimiruua : ., J»»* V/ a) Propter insufficientem rationis cullvram, idque non ** ■ ! t£^{\' . \' \' \' - ......** Ui/l "^ , ( \'t *») 1. 2. q. 94, a. 6. - \') 1. 2. q. 9, a. 6. - ») Meijer, N. 271.**

-ocr page 289-



		1 I\' OAP. V. DE NORMA OOMPLETA ACT. HÜM. 281 solum, ut supra N. 371 monuimus, apud barbaros, sed etiain apud nationes civilisatas et christianas. Hinc in / pueris admitti potest ignorantia invincibilis quoad ma- / litiam pollutionis. Sirailiter a gravibus auctoribus admit- titur possibilitas ignorantise invincibilis in horaine rudi \\ quoad malitiam cogitalionum pravarum et desideriorum inefficacium. \') b) Prop ter aliquam circumstantiam apparenler excusan- temj^ talis circumstantia potest obscurare prseceptum , mentesque siinplices in errorem ducere. Exeraplum ha- be3 in furto ad succurrendum graviter indigenti, in men- / dacio ad salvandam vitam innocentis. ²) Prol), pars III. Quoad prmcepia tertiaria eliam ig- norantia invincibilis est admitlenda. Tst.a enim praecepta ,e₀.- <, ,,. ex primariis et secundariis nonnisi difficiliori et intrica- . ... ""----------------------------:--------------- ><<.,,\' 1,,,,, tissima saepe ratiocinatione deducuntur. ita ut opus sit acri vi intelligendi. At vero non omnes hanc dotein % °\'f «-->~>* «>$, >u, ^i natura acceperunt. Hinc S. Thomas: Qusedam vero simt, quse subtiliori consideratione rationis a sapienti- \' ...... it_}i-»ui.i bus iudicantur esse observanda: et ista sic sunt de lege i, natura3, ut tarnen indigeanl disciplina, qua minores a sa- >■,,_f. £^^ _t/K(, pientibus instruanlur." ³) ld insinn . quod a priori seu ex naturali conditione kumani intellectus probatur , etiam a posteriori seu &^,fcl.,.\' ,^■»«~~ <** quotidiana experientia est confirmatutn ; hsec enim tes-v,₍* l"l,\'- tatur ipsos viros ingenio, scientia et sanclitate praestan- />:<?<<- <«. Vw\'^w tes circa reraotiores conclusiones errasse. ⁴) Non diu- " )""\'.* tius immorabimur opinioni Rigoristarum et Lovaniensium, oU_u lu > . £v^, qui nullam ignorantiam invincibilem practicam in jure \') Lelimkuhl, I, N. 188. ^J) S. Alphonsu.s, Homo Apostol. I, N. 5. ")X 2- q- 100, a. 1. ») S. Alphous. !ib. 1 , N. 174.

-ocr page 290-

282 2ARS I. ETHICA GENERALIS.

naturali adraittebant; ista siquidem opinio jamdiu est
antiqnata. Conf. S. Alphons. lib. 1, N. 171 174;
Bouquillon , N. 74.

§ VI.

((iiodnani «.il Niipremwni prlnclpiiim cogiioscitlvnni
It-iiis nalurali».

\\^ 373. Preenot. In his, quae in apprehensione
.;. .hominuni cadunt, quidam ordo invenitur. Nam illud ,
quod primo cadit sub apprehensione, est ens, cujus in-


	/>\' \'.	\'J .\'»\'., C->
	I ItC.	1 .. ■ \'
	OL\' 1 l f	L. \' f .. CU
	!> » Kt ."^	> t-U t\'w.
		-.,/-.

!,. ,.;./ ■ ,.

tellectus includitur in omnibus, quaecuraque quis ap-

prehendit. Et ideo primum principium indemonstrabile
tl *.\\ <■ <■.,(..... ;_w est, quod non est simul afflrmare el negare , quod fun-
datur supra rationem entis et non entis; et super hoc

i ■ u ■ (

principio omnia alia fundantur, ut dicit Philosophus." \')
Non secus ac in ordine speculativo , in ordine quoque
practico admittendum est aliquod primum principium ,
ex quo deducuntur et in quod resolvuntnr omnia pra?-
cepta naturalia; quo fit quod omnia praecepta legis na-
turee, in quantum referuntur ad unum primum praecep-

xi.

tum, liabent rationem unius leeis naturalis." ²)

374. jjiversse sententiae. Pnetermissis absurdis

\' y 4%\'-> "\' ■■ opinionibus incredulorum, ³) hic observasse sufficiat ip-

sos philosopbos christianos in diversas abire sententias.

Non est cur recedamus a sententia, quam defendit S.

, \'J\' \\ Thomas, ⁴) et cum ipso Scholastici communiter.

y \'i <-., \' 11\'. ■ ■ \' \\_ \' \' ^r

",V"\' "^v \') 1. 2. q. 94, a. 2. ») 1. 2. q. 9*, a. 2, ad 1. ■) Vide Liberato-

re. N.107; Signoriello, Ethie. gen. N. 283; Meijer, N. 277, seqq. - ») 1.

\'"\' \'/ "\'---^7^r\'\'"i.-q. 9*. a. 2. /

"/\' "*■\' . \'»>- *-l )».»-<<\'\'. k /■■/.\') , ... !..(, ,,,., ^ ^ hM~t^^ A-I\'\'\' \'\'

■ "\'.\' \'■.■...? ._t. i^-t \'_v tU ■,\'«■ \'-.o. . ^-\'// if ........., ,..._ ■ /:.>>(..

li-^I.Hi"^.. m_«|<. < 1\'- »W, r<. /-t-vi (Xj Ai»vi),,U_u.,, l-,^rt/WH>j~

-ocr page 291-

1- U i V^rvvu^ , J-~-t 4 >*]{*** u Crv~l Al.1 ijtflj*. .

■■er. . ■/■rit-t^. I" \'1.1.. " <- -. Ut\' I t, \',-.-Ui. <. e, \' <-.> \' ■\'\'-\' \' ^:"\' "i\'"^

- u..■}>-" <te*jk- ï*^ tU^ t-t^ \'- _l(if*
CAF. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HÜM. 283

PfiOPOSITIO.

Primum principinni cognoscitiyuin legis natura-
Tis recte ponitur: Bonum est faciendum,
malum est vitanüuim~

375. Prsenot. Bonum hic intelligatur inlrinse-
cum; siquidem objectum directum legis naturalis non
est bonum quodcumque, sed solura bonum naturae ratio-
nali qua tali conveniens. Praeterea per bonum intrinse-
cum intelligatur solum bonum\'necessarium seu tale bo-
num , cujus omissio sit InCrinsece turpis ; siquidem est
distinguenduin inter bonum liberum et bonum necessa-
rium (N. 353, coll. N. 176, B).

376. Prob. Primum principium cognoscitivum Ie-,

gis naturalis debet esse 1° universalissimum, ita ut nulli
superiori pnncipio subjiciatur; secus enim non esset pn-,

■■:

et.*- e i

mum-, 2° cognüu facillimum; secus non esset primum cog-<*-^A~
nilum : 3° adaquatum , seu ouinia praecepta et probibi-

tiones in se complectens ; secus non esset principium

■»- f

lotius legis. Atqui principium in Prop. positum tres re-
censitas conditiones adimplet. Ergo. - - . ₍ ,

■ -. ■ * <

Prob. Min. pars I. Est universalissimum seu sim-

plivixximum. Etenim sicut ens est primum, quod cadit

in apprehensione simpliciter, ita bonum est primum ,;.,<< ^iu- ^.^.«u-*

quod cadit in apprehensione practica rationis, quae or- \'"*"\'\' tju&*-**~

dinatur ad opus. Omne enirn agens agit propter finem, /. ^ _t

qui habet rationem boni." \')

1 >

7 Prob. Min. pars II. Est cognilu facillimum. Hoc

colligitur ex Min. p. I; siquidem exurgit ex practicis y ji-^J-

notionibus boni et mali, quae omnibus communes sunt.

) 1. 2. q. 94, a. 2.

-ocr page 292-

284

PARS I. ETHICA GENERALIS.

Prob. Min. pars [II. Est adrequatum. Btenim
super hoc fundantur onmin alia prsecepta legis naturse,
ut scilicet onmin illa facienda pertineant ad praecepta Ie
gis natura: , qure ratio practica apprehendit esse bona
huinana." \')

§ VIL

I Hum l<-x naturalis «Irblta sanctione imiiiila sit.


		\',»-<>
	f	\' « ■
		■
	J	tU \'
	..	6* V~v » \'
	r	,
	;i W\' * t.
	;	>

	-».

377. Praenot. I. Inter actus legis ille etiain
enumeratur quod inducat ad hoc, quod sibi obedia-
tur;" ²) hinc legislatores per praemia et puenas obser-
vantiarn legis inducunt." ³) Jam vero decretum legisla-
toris, quo praestituuntur et irrogantur prsemia pro custo-
dientibus legem , et ex adverso pcenae contra legis viola-
tores, est sanctio activa; ipsa vero prsemia et pcense con-
stituunt sanctionem passivam. *)

II. Circa sanctionem legis naturalis quaeritur : 1° U-
trum lex naturalis aliqua sanctione munita sit; 2° utrum
pramium et pmna tribuantur stalim post morlem , et in
quo ipsa consistant; 3° utrum pcena allerius vita tint
celernee; 4° utrum sanctionis intuitu legem observare liceat.

t, »,

SECTIO I.

Utrum lex naturalis aliqua sanctione munita sit.

i i \'«\' r■ ■ \' L./m.

- *\' ■■ r \' ■ \' \'

378. Praenot. Sanctio legis distinguitur ixAper-

\'■!■■■

i^rr ..,-

fectamSet imperfeclam: Sanctio perfecla est, quando prae-
miura et pcena sunt Tstiusmodi , ut 1° cuin merito et
demerito dahitam proportionem habeant, et prseterea

ü ",

■-\'

\') 1. 3. q. 9*, a. 2. \') 1. 2. q. 92, a. 2. *) e. Gent. lib. 3, cap.
140, N. I. *) Vide ijiiu: de fine sanctionis dixiinus N. 263, seqq.

-ocr page 293-

■ *.«\'
a

CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HÜM. 285 (*<■■

y. ^ _t . ^ ^><. ,..,.,..

2,° semper et in ömni casu ad legis observantiam vo-

luntatem humanam movere valeant^Utraque vel etiara

alterutra conditione deficiënte, sanctio erit imperfecta.

Deum legem naturalem perfecta sanctione munivisse, < \'-■\', A-

hanc tarnen perfectam sanctionem nonnisi in vita futura

\'._ 

inveniri, duplici Propos, demonstrabimus.

PROPOSITIO %

Deus legem naturalem munivit sanctione _>/e\'

perfecta.

379. PrOD. I. Ex divina jusliüa. Homo actibus
suis\' meretur vel demeretur apud Deum (N. 260). At-::^m. . >
qui ,merito pnemium , demerito poena respondet vi josti-
tig. Deus autem non potest recedere ab ordine justitiae.c/\'"-? .. UJL*~*~.\\
■Ergo condigna praemia et poenas rependit actibus humanis.

Prob. II. ~Ëx sanctitate divina. Sanctitati divinae re-
pugnat indifferentia ad bonum et malum. Atqui Deus
esset practice indifferens ad bonum et malum, si, legi
naturali nulla sanctione apposita, bonos et mulos aequali
sorte donaret. Ergo eadem necessitate, qua, pro sua
sanctitate, legem naturalem creaturae rationali imposuit,
eam quoque debita sanctione munivit.

Prob. III. Ex sapienlia divina. Sapientia providi Ie- -
gislatoris postulat, ut subditos eiïïcaciter moveat ad Ie-

 ■■\',

gis custodiam; siquidem lex fertur, ut observetur a sub-
ditis. Atqui medium^ Auic Jini necessarium ,.Tet simul li-
bertati humance congruum, consistit in preestitutione prse-
mii et pcenae. Ergo.

Prob. Min. pars I. Medium fmic fini necessarium.

b-nh\'.\' Li__\' ■\'

19 "■

"■if-f irifi ÉiTTgi

u /i \' \' / \' \' >

ff) 6 r / h _t/ _fl ,, riP) )Ut,t J . ^!cJ « v/ > / \'t -■■ ■ \' ,.<-,, 1* U h

-ocr page 294-

286

PARS I. ETHICA GENERALIS.

Etenim horaiues prae pravis natura propensionibus, vir-
tutis arduitate vitioruinque ülecebris, plerumque in of-
ficio non continentur horrore mali moralis ac pulchri-
tudine virtutis; at vero spe prieinii et forraidine poeiiiB
efficacius moveri solet voluntas, cui naturaliter inditus est
insuperabilis amor felicitatis et aversio miseriïE (N. 22).

Pro b. Min. pars II. Medium liberlati humanm con-
gruum. Siquidera prremium et pcena efficaciter quidem
movent, sed libertatem non tollunt (N. 87).

Prob. IV. Ex infinita majestate divini Legislatoris.
Indignnm foret majestati divini Legislatoris, quod crea-
tura rebellis penitus subterfugere posset voluntatem ejus
omnipotentem. Atqui hoc fieret, si lex divina posset im-
pune violari. E contra, debita sanctione statuta, crea-
tura legem divinam nullatenus effugit, quia , etsi pos-
sit se subtrahere voluntati pracipienti, eo ipso lamen
incidit in voluntatem sancientemi: Peccator, qui, quan-
tum est in se, recedit a divina voluntate peccando, in-
cidit in ordinem divinai voluntatis, dum per ejus justi-
tiara punitur." \')

380. Nota pro sol > e ml is difflcultatibus.

1° Deus pmnas non infligit improbis , quasi delecta-
retur impiorum cruciatibus, sed e.v amore ordinis: Per-
na; inferuntur a üeo, non propter se, quasi Deus in ip-
sis delectetur, sed propter aliud, scilicet propter ordi-
nem imponendum creaturis, in quo bonum universi
consistit." ²)

2° Quamvis peccator peccando Deo nihil nocere ef-


		.■ : : ■■ i ■\' .... >; i
	-
	■ -	*1 t ■ ■■ ■ ■*

fV,;

■) |. q. 19, a. 6. \') c. üenl. lib. 3, cap. 144; Conf. eap. 140, N. *,
et 1. 8. q. 87, a. 0, et a. 3, ad 3.

-ocr page 295-

CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM. 287

fective possit, tarnen .... contra Denro agit .... in / ; . .
quantum Eum in suis mandatis contemnit," \') et Deo ■
subtrahit, quod Ei debet; et, quantum in ipso est, Ejus
gloriam minuit, quamvis hoc facere non possit. Deus
igitur agere debet ac si peccator revera intrinsecus Ipsi
molestiam afferet.

£>

PEOPOSITIO

Lex natnralis in hac vita^aliqua, sed nonnisi
]£Timperfecta>3n altera vero vita perfecta
sanctione munita est.

381. Prob. pars I. Aliqua sanctione in hac vita

Ll\'-t.t-CUt .-

it .«

munita est. Cum enim lex natnralis ea prsecipiat, quse

; Jw; ctt- *

naturse rationali essentialiter conveniunt et necessaria

■ . - -. ^-sunt, atque ea prohibeat, qua? huic natura; essentiali- c.,* ,

ter repugnant, dubitari nequit, quin custodia legis na-

turalis naturaliter seu ex ordinatione Creatoris turn ad

\\grivatam uniuscujusque hominis.; tum ad publicam so- \'

cielatis felicitatem conferat; et e contra violatio legis

naturalis \\ tum singulis hominibus , tum societati multa

mala inducat. ²) .,., ^,, ,,., ^

Et re quidem vera, experienlia docet in hac vita plural"\'

bona cum virtute, pluraque mala cum vitio SQciari; et

quidem alia \'essentialiter, alia vero^;naturaliter ,-alia au- (> {, JU\'*.«,>. > . . ■■

tem moraliler. ³) . ,"^v" \'.\'\',\'\' . , .

\' fat-U. rtttl 14*,Al6

a) Essentialiter: virtus parit pacem conscientiae, per-< <f < it,
Reit anima; facultates; vitium e contra remorsum con-

TT - fa^ >r- \'-v-t < t-*- * X**-

scientiae gignit et animae facultates hebetat. b) Naturah- ►*- f ^<<, -
ter: ex ipsa constitutione compositi humani virtus, prae- . ,_<, ^ ,"

------------------------------- At i.* /■ K-\'tL i ^JL.

\') 1. 2. q. 47, a. 1, ad 1. \') c. Gent. lib. 3, cap. 140. ) Tongior- , /,.- _

-ocr page 296-



		288 PARS I. ETHICA GENERALIS. ^ (__ sertim temperantia , vires corporis ac valetudinem con- Servat; e contra vitium non raro corpori nocet et mor- tem accelerat. c) Moraliter: virtus conciliat aliorum aes- timationem > amorera etc; e contra vitium. Historia testatur etiain societatis prosperitateru ex virtute, socie- tatis interitum ex vitio pendere. Prob. pars II. Sanctio hujus vitce est valde imper- __t£ecta, et quidem 1° quia impar est hominibus in offi- cio continendis, deinde 2° quia non est proportionata meritis et demeritis (N. 378). /1° Impar est hominibus in oMcio continendis. Ut sanc^x c^. i,-) i -\'»-J tio homines in officio contineat, oportet ut voluntati jcw-vui , proponat bona et mala, quse per se excedant mala et bona, quse tum virtuti, tum vitio adnectuntur. Atqui _h _n(_lltr ,., i istiusmodi sanctio frustra quaeritur intra limites vitae ■y mortalis. Et sane, a) etsi virtus bona permulta , tum t-^JC* Cx.iA UvW L b:<l>-,u.u. interna, tum externa comparare soleat, frequenter ta- rnen videmus virtuosos multis calamitatibus vexari, ab "\'/\' impiis opprimi etc. E contra homines scelestissimi non p^liunuMui ,W\'iH" *\' ^raro \'ⁿ ^^10C ^mun^° prosperantur. Quamvis autem pax et " remorsus conscientise essentialiter virtuti et vitio conjun- gantur, nihilominus tarnen animi anxietates non raro virtuosos perturbant, quum in scelestis conscientiae sti- mulus consuetudine peccandi ssepe retundatur. Prajterea pax justorum et formido impiorum fundatur potissimum in expectatione vit/e futurm. b) Aliquando propter legis custodiam mori, adeoque omnibus hujus vita bonis valedicere necesse est. 2° Non est proportionata meritis et demeritis.* Hoc enim ex modo dictis manifeste colligitur.

-ocr page 297-

CAP. V. DE NOIIMA COMPLETA ACT. HUM. 289

Prob. pars III. In altera vita sanctione perfecta mu-
nita est. Etenim lex naturalis a Deo perfecta sanctione
munita est [Prop. 1). Atqui perfecta sanctio in hac vita
non habetur (pars II). Ergo. Hinc S. Joannes Chrys.:
Si Deus est, sicut revera est, Eum justum esse nemo
non fatebitur. Atqui si justus est, et his et illis repen-
det pro meritis, et hoc in confesso est. Quod Bi et his
et illis rependet pro meritis, hic vero nullus eorum re-
cepit, neque ille improbitatis poenam , neque hic virtu-
tis praemia, perspicuum est restare tempus aliquod, in
quo congruens prsemium horum uterque feret." \')

SECTIO ZX;

Utrum praemium et poena tribuantur atatim post

mor tem, et in quo ipsa consistant.

382. Pree n o t. Perspicuum igitur est restare tem-
pus aliquod, scil. viiam futuram, in qua prsemium et
pcena congruens a supremo Legislatore et Judice retri-
buantur. Quseritur igitur, utrum prmmium et poena retri-
buantur statim post mortem, ita ut tempus probationis
hujus vitse terrenae limitibus concludatur; anforsan il-
lui! tempus probationis extendatur ad vitam futuram.

383. Errores. A. Quameumque retributionem fu-k , \\(/\\i\'.
turam negant quotquot inficiantur immortalitatem. animas/y^,.;^ uk-.f \'
quam ut postremum hostem in scientise speculativse cam-  J .

po profligandum Strauss aperte professus est. Immorta-
litatem animae negant turn Materialist^, contendentes
aniraam simul cum corpore interire; turn PantAeistce, in- ^;primis Hegeliani, censentes animam, dissoluto corpore , \\_A ,
Absoluto absorberi. Vide Anthropologiam. ²)

■

(

\') l)e Lazaro, Concio IV. *) Sanseïerino, Jnthropol. cap. IX.

-ocr page 298-

290

PABS I. ETHICA GENERALIS.

B. Tempus probationis morte Jiniri negant plures Ra-
tionalist». Siquidetn animarum prajexistentiam admitten-
tes, necnon futuram reincarnationem, \') contendunt ani-
mas a corpore terreno solutas in variis sphasris universi
ducere vitam felicem vel miserara pro uieritis vel deme-
ritis vita; anteactae, omnes tarnen quodam indejinito pro-
gressu Jieri meliores et Deo magis similes. ²) ^U\'""

384. Qnid docent Mes. Docet fides aniuias vita
me tas, quibus nihil luoiulum superest, statim setemaui
beatitudinem consequi; aniinas vero sanctas nondum
plene expiatas prius aliquo tempore in loco purgationis
detineri; aniraas impias seu in statu peccati mortal is de-
cedentes statim oeternis suppliciis puniri. Itaque ipso
mortis momento tempus via; seu probationis terminatur.
Conf. 5. Theolog.

\\1

Quid doceat recta ratio. Tempus probationis per

mortem terminari, ratio sibi relicta cum certitudine cos-
m\'\'i «*#9^0scere nequit; attamen hoc satis in aperto est, tempus
IjQtyi\'\' /\'ft(\\.J>robationis non esse perpetuum.

Hisce prsenotatis, demonstrabimus : 1° tempus probatio-
nis non esse perpetuum; imo hoc tempus morte terminari,
, I », I rationi esse omnino consentaneum; dein 2° sanctionem

perfectam vitse futura essentialiter consistere in consecu-
tione vel privatione finis ultimi, attamen rationi consen-

■

tire, prater pxnam damni alias adhucpcenas impiix reservari.

*) Sanseverino, 1. c. \') Ita inter alios Reynaud, Terre et del; Fi-
goier, Ze Leitdemai» de la mort; inter nostrates hypothesin futurae reincar-
nationis et indenuiti progressas admittit Schollen, Over de oorzaken van hel
hedendaagêch materialisme.

-ocr page 299-

291

CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HÜM.

PKOPOSITIO I.

_VJUA

"JL- Tempus probationis non est përpétuumlf quinimo
mm-lii- rationi omnino consonat, tempns
probationis morte terminari.

385. Prob. pars I. Tempus probationis non est

tperpetuum. 1° Houaini naturaliter inest appetitus beati
tudinis, qui citra hoininis culpam frustrari nequit (N.
2226). Atqui ille appetitus frustraretur , si tempus
probationis foret perpetuum.

2ⁿ Deus legem naturalem perfecta sanctioue mumvit
(N. 379). Atqui tempus probationis perpetuum conci
liari nequit cum sanctione perfecta.

8° Deus, ut causa prima, est essentialiter Dominus

absolutus omnium (N. 13). Atqui supremo huic domi-

■ \'...■■■

/ -.\'( \'/: A\' l»< \'."\' \'"\'

nio absolute repugnat, ereaturam rebellem in aternum
posse conlemnere legem divinam. Ergo aliquando tempus
adveniat necesse est, quo rebellis creatura pcenas luendo
etiam invita subjiciatur legi divinse.

4° Finis absolute ultimus, quem Creator libero actu^./

^ l/t ■\\,A

/: {\\

creationis necessario et absolute intendit, est divina glo-,
ria externa, qua? absolute debet obtineri (N. 14, seqq.
et N. 83). Atqui ille finis, absolute ultimus ac necessa-
rio obtinendus, frustraretur, si impii in seternum impune
possent detrectare gloriam divinam. Ergo aliquando ad-
erit tempus, quo impii in tormentis justitiam divinam
etiam inviti manifestabunt.

■V\'./

Prob. pars II. Recta rationi omnino consonat tempus
probationis morte terminari. 1° Deo nequit denegari jus
tempus probationis et veniae circumscribendi limitibus.,
hujus vitsejÖuinimo legis violatione semel posita, le-

■ :

■

-ocr page 300-

292

PARS I. ETHICA GENERALIS.

e,. ^.c,<- i-.* "

gislatori integrum est slatim punire prsevaricatorem. Ergo

4, V-\' ^:

nihil obstal, quominus tempus probationis morte ter-

minetur.
\',\'t ,..,.,., *4 v*-v***»v- 2° Licet post mortem[_jujierstes_sit__anirt[a , desinit

., ; ,.,! i ,-,.\'<«ft\\

tarnen homo, Ataji^lex naturalis data est homini, pari-

> i

, i! (-HH. <^l ■-<\'

] ter homini intimata est sanctio. Ergo hominis est pro

contractis culpis satisfacere, et ideo, homilie desineute,
& t" f>\'i.. *.--. i»l" jt \\J*0* videtur superesse locus satisfactionis et venise.

3° Lex__n_aAm^,a_Llis est lata in bonum commune totius

societg/h humane. Atqui bono communi non satis pro-
^ y^ tt^G-fr. visum videtur, si post mortem superesset spes veniae;

hoc in casu enim homines sua officia in terris contem-

nerent. Ergo dicendum videtur Deum voluisse, ut una

cum prsesente vita evanesceret omnis spes venise.

\'M. , , ,.v t \'.\'

4° Homines semper credideruut post mortem non esse

locum nisi aut prsetnio pro bene gestis, aut poense pro

**- peccatis non expiatis.

i .. . , j f. .,. I .. > , ,,t!i-

*-^a «i.,..v /u- .\'-cw,|. - ,\' PEOPOS1TIO II

\\XSanctio perfecta vitae futuraB essentialiter consis\\
tit in consecutione vel privatione flnis ultimi j A w
seu beatitudinis$attamen praeter istam poB^i//
nam damni inipiis poe^as positivas esse re- *■\'\\
sjeryatas, recta ratio yeheinenter snadet.

, 386. Prob. pars I. S<facfio* . . . essentialiter con-

sistit in consecutione vel privatione Jinis ■ultimi. Quod est
ad l^m seu conseculionem jinis ultimi: Homo essentiali-
ter ad beatitudinem ordinatus est; Iuec au tem ordina-
tio, citra hominis culpam, frustrari nequit, salva Dei
veracitate, fidelitate et bonitate (N. 25). Atqui illa or-
dinatio, citra hominis culpam., frustraretur, si homo or-

... .., .\'.

-ocr page 301-



		CAP. V. DB NOEMA COMPLETA ACT. HUM. 293 dineiu moralem a lege prseceptum servando beatitudinem non assequeretur. Ergo. Quod est ad 2^m seu privalionem Jinis ullimi: Ubi- cumque est aliquis debitus ordo ad finem , oportet quod ordo ille ad finem ducat, recessus autem ab ordine fi- nem excludat." \') Pralerea, si vita scelesta non secus ac virtus duceret ad finem beatum , evanesceret omne practicum discriraen inter bonum et malum; et homo per peccatuin a fine ultimo aversus, simul perfecto amo- re ad finem ultimum conversus foret. Ergo. Prob. pars II. Prater islam pcenam damni impiis panas posilivas esse reservatas , ralio vehementer suadet. Quatuor rationes affert Angelicus, quie , si forsan non peremptoriae videantur, saltem ostendunt harmoniam inter ralionem et revelalionem, qusu istiusmodi peen as proponit. Primo: posna debet proportionaliter culpse respon- dere. In culpa autem non solum avertitur mens ab ul- timo fine, sed etiam indebite converiilur in alia, quasi in fines. Non solum ergo puniendus est, qui peccat, per hoc quod excludalur a fine, sed etiam per hoc quod ex aliis rebus sential nocumentum." Amplius: pcense inferuntur pro culpis, ut timore pcenarum homines a peccatis retrahantur. Nullus autem timet amittere id, quod non desiderat adipisci. Qui ergo habent voluntatem aversam ab ultimo fine, non timent ex- cludi ab Ulo. Non ergo per solam exclusionem ab ulti- mo fine a peccando revocarentur. Oportet igitur peccan- tibus aliam pcenam adhiberi, quara timeant peccantes." Item: si quis eo, quod est ad finem, inordinate utitur, non solum fine privatur, sed etiam aliud nqcu,-

		*\') e. Qent.* lib. 3, oap. 140, N. 2.**

-ocr page 302-

294

PARS I. ETHICA GENERALIS.

nientuQi incurrit, ut patet in cibo inordinate sumpto,
qui non solum sanitatem non affert, sed etiam fpgritu-
dinein inducit. Qui autem in rebus ereatis fiuem con
stituit, «is non utitur secunduni quod debet, referendo
scilicet ad ultiuiunj finein. Non ergo soluni debet pu-
niri per hoc quod beatitudine careat, sed etiam per hoc
quod aliquod nocumentnrn ab ipsis experiatur."

 Pralerea: sicut recte agentibus debentur bona, ita
perverse agentibus debentur mala. Sed illi, qui recte
agunt, in fine ab eis intento percipiunt perfectionem et
gaudiura. E contrario ergo debetur hsec pcena peccanti-
bus, ut ex his, in quibus finem constituunt, afflictio-
nem accipiant et nocuuientum." \')

SECTIO III.

Utrum poeneB alterius vitae sint aeternee.

387. Praenot. Quseritur de pcena, non de pra-
mio; ratio est, quia beatitudo perfecta in suo conceptu
seternitatem continet (N. 28).

388. Quid doceat lid es. Docet fides catbolica
impios aternis suppliciis cruciari. Quse vero ad isto-
rum suppliciorum naturam spectant non sunt de fide.
Attaraen sententia, in Ecclesia comrauniter recepta adeo-
que tenenda, circa pcenarum positivarum naturam est
de igne maleriali. ²)

389. Quid doceat recta ratio. Utrum ratio MA
relicla aeternitatem pcenarum demonstrare possit, non una
est sententia Doctoruni. Lessius affirmare non dubi-

\') e. Gent. lib. 3, cap. 146. *) Schouppe, De novisrimis, N. 4fi; Pas-
saglia, De aternitale pcenarum deauc igne inferno commentarii.

-ocr page 303-



		CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM. 295 tat aeternitatem supplicioruuo esse mysterium fidei maxi- me difficile creditu;" \') e contra S. Thomas argumentis philosophicis agnoscere videtur valorem apodielicum. Dogma christianum non pugnare cum ratione nullus Christianus dubitat. 390. Quaestio juris et facti. Ad rem elucidan- dam forsan proderit distinctio in ter queestionem juris et facti} Queestio juris est utrum asternitas pcenarum a ra- tione cum certitudine nobis manifestetur tamquam regu- la generalis, qua pcena; de se sint perpetuae, nisi Deus in casu speciali absolvat aliguem damnatum. Quajstio facli est utrum ratio cum certitudine cognoscat pcenas ee ter nas etiam in omni omnino casu injligi , seu Deum nnnquam, ne per modum exceptionis quidem, aliquem damnatum liberare. Quod primum attinet, inclinamur in sententiam, qua: rationi agnoscit vim demonslralivam. ²) Quod vero est ad alterum, probabilia quidem, non tarnen cogentia ar- gumenta ratio adducit. 391. Errores. Protestantes antiquiores poenas tem- porales alterius vitse rejiciebant. ³) Ex adverso multi re- centiores qusestionem de aternitate posnarum in dubio relinquunt, vel colludunt cum Ralionalistis, qui aeterni- tatem poenarum explodunt ut repugnantem 1° altribulis divinis, 2° natura humana, 3° essenliali Jini omnis pasna. \') lie per/, die., lib. 13, cap. 35. ) Vide Meijer, N. 265. ³) Junta Lut her iiiii , purgatorium » mera diaboli tarra est," Art. Smale.* p. II, cap. 2, § 9; junta Calvinum est « exitiale sataua commenlum," *Jn.il* il. lib. 3, cap. 5, § 6. lln-c commenta omnino coluerent cum principio fundameutali detola fide juttificanle, quod jtibcnte Luthoro Bibliis fuit intrusum. Conf. S. fkeolug.

-ocr page 304-



		296 PARS 1. ETHICA GENERALIS.

		PEOPOaiTIO. Tempore probationis elapso, contra eos, qui grariter in legem deliquerunt, poena ii\'terna divinitus statuta est. 39Ü. Prsenot. Dicitur 1° tempore probationis elapso; hoc tempus aliquando terininari demonslral ratio; hoc tempus morle finiri docet fides et suadel ratio (N. 385). Dicitur 2° qui graviter deliquerunt; ut excludan- tur peccata levia. Dicitur 3° divinitus statuta est; quod intelligas sensu N. 390 indicato. 393. Prob. I. Habet quodlibet peccatum con- tra Deum commissum quamdam infinitatem ex parte Dei, contra quem committitur. Manifestum est enim quod quanto major persona est, contra quam peccatur, tanto peccatum est gravius .... Et sic, cum Deus sit infinite magnus, offensa contra ipsum commissa est quodammodo infinita ; unde et aliqualiter poena infinita ei debetur. Non autem potest esse pcena infinita intensive, quia ni- hil creatum sic infinitum esse potest. Unde relinquitur, quod peccato mortali debetur poena infinita duratione." \') Prob. II. Apud divinum judicium voluntas pro fac- to computatur; quia sicut homines vident ea , qua; ex- terius aguntur, ita Deus inspicit hominum corda. Qui autem propter aliquod temporale bonum aversus est ab ultimo fine, qui in aeternum possidetur, praeposuit frui- tionem temporalem illius boni temporalis aeternse frui- tioni ultimi finis; unde _patet quod mulio magis voluisset in ceternum Ulo bono temporali /rui. Ergo secundum di- vinum judicium ita puniri debet, ac si eslernaliler pee- tj Opusculum I, cap. 187.

-ocr page 305-



		CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM. £9?

		cagaet. Nulli autem dubium est, quin pro seterno pecca- to seterna pcena debeatur. Debetur igitur ei, qui ab ul- timo fine avertitur, pcena seterna." \') Prob. III. Peccatum inducit reatum pcence, quia per ipsum ordo everlilur, adeoque tamdiu manet reatus pce- nse quanidiu perturbatio ordinis perseverat. Atqui pertur- batio ordinis, quae gravi peccato continetur, de se irre- parabilis est ex parte creaturse, etsi reparari possit vir- tute divina. Ergo. ²) Prob. IV. Ut sanctio legis sit efficax, requiritur pcena seterna: illud solum, quod seternuin est, efiicaciter ino- vet hominem seternum. Minor siquidem est duratio tem- poris cujusvis finiti ad durationem indefinitam , quam unius instantis vitse praesentis ad summam annorum, qui- bus totius vita? duratio contexitur. Pcenarum igitur se- ternitate sublata, inter innumeras, quae virtutem comi- tantur , difficultates , inter omnigenas , quse ad malum trahunt, illecebras, homo facile posthaberet pcenas non perpetuo duraturas. Prob. T. Ex consensu generis humani. ³) 394. Nota pro sol vond is «li f\'ticn Itaf i bus. 1° Inter delictum transiens et pcenam a3ternam nulla quidem est proportio temporis; est tarnen proportio gra- vitatis culpm ad pcenam {Prob. I). Prseterea in pec- cato deliberato est qusedam peccati extensio subjecliva in seternitatem {Prob. II). Ergo pcena seterna non ad- versatur justitim.

		\') c. Qent. lib. 3, cap. 144. ») 1. 3. q. 87, a. 3j Conf. 1.2. q. 87,a. 4, ad 3. ³) Perrone, De Deo Creatore, N. 737; Lüken, Die Tradilio- nen des UemthengetohUehti, s. 410, seqq.

-ocr page 306-



		298 PARS I. ETHICA ÖENÈRAtlB.

		2° Finis primarius creationis non consistit in beatitu- dine hominis , ut Rationalist» falso supponunt, sed in externa gloria Dei, quara Deus absolute intendit. Bea- titudo hominis est finis raere secundarius et conditiona- tus. Porro finis primarius semper obtinetur, etiam in damnatis. (N. 33). Ergo Deus , permittendo damnatio- nem , a proposito fine non deficit; et ideo poena aeter- na non officit sapientim divin<e. 3° Quamvis Deus infinite bonus sit et misericors, ta- rnen ejus misericordia sapienlia ordine regulatur." \') Si- quidem perfectiones divinse non instar cacorum affecluum sunt cogitandae, sed ita ut inter ipsas earumque effec- tus sit harmouia perfectissima. Hinc pcenarum aeternitas non pugnat cum misericordia divina, ratione habita sanc- titatis ac justitise divinne. 4° Peccatum ad gravem culpara et ad seternam dara- nationem non imputatur , nisi habeatur materia gravis, advertentia perfecta et plenus consensus. Ubi vero hsec adsunt, creatura sciens volens voluntatem supremi Le- gislatoris contemnit, infinitara Majestatem ofFendit, li- beralissimum Benefactorem despicit, summoque Bono posthabito , in bono creato ultimum finem ponit. Hinc prorsus futilia sunt, quse ogganniunt Rationalist» de infrmitate humana. 5° Finis primarius pcenae inflictae est ordinis violati reslauralio (N. 265); finis secundarius, in quantum com- patibilis est cum primario, consistit in emendalione de- linquentis. Finem priraarium obtinet pcena seterna; finem secundarium non spectat in damnato ; est tarnen medicinalis ac exemplaris viventibus. Hinc dici ne- *\') Supplem.* q. 99, a. 2, ad 1.**

-ocr page 307-



		CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM. 299

		quit poenas aeternas esse prorsus infructuosas et fini pw- narum contrarias. 6° Deus, inquiunt, forsan ad nihilum rediget animam peccatricem. \') Resp.: Heec hypothesis , revelatione etiam seposita, nulla probabilitate gaudet; nam in constitutione rerum naturalium non consideratur quid Deus facere possit, sed quid natura rerum conveniat." ²) Atqui anima humana, cum in se nullum corruptionis principium habeat, vi suce natura exigit durationem sem- piternam. Ergo Deus, qni sic unamquamque naturam instituit, ut ei non auferat suam proprietatem," ³) ani- mam in seternum conservabit. Adhuc : In culpa volunlas contra Deum agit, non autem natura, quse ordinera sibi a Deo inditum servat; et ideo talis debet esse poena, quae voluntatem affligat, naturae nocendo, qua voluntas abutitur. Si autem crea- tura omnino in nihilum redigeretur , esset tantum no- cumentum naturae et non affiictio voluntatis." ⁴) Preeterea peccato debetur poena positiva (N. 886. Prob. pars II) si autem in nihilum creatura redigeretur, es- set quidem poena datnni seterna, sed non remaneret poe- na sensus" ^s) Accedit quod annihilatio animae non est pcena suffi- ciënt ad homines in officio continendos : ideo enim fla- gitiosi sibi animse cum corpore interitnm persuadere co- nantur, ut minori terrore conscientia peccent. ⁶) , - \') Ita HeDouvier, Lambert aliique Rationalist» apud Élie Mmir, VaiUre «ie, lirre I, ehap. V, et nonnulli recentiores Protestantes, ut Rothe, Nitsch, etc. Novissime possibilitatem annihilationis animoe impioe, non qui- dem statim post mortera, sed post longos angores admittit E. Naville, Le liire arbitre, Paris, 1890. \') 1. q. 78, a. 5, ad 1. ³) Be potentia, q. 6 , a. 4. ) I. c. ad 0. ^s) I. c. ") Quoad explicata vide De Fel- ler, Caléchitme philoiophique, N. 476, seqq.; Nicolas , Études philoiophi-*

-ocr page 308-

3Ö0

PARS I. ETHICA GENERALI9.

^r,<\',¹ SKcrio iv.

Utrum sanctionis intuitu legem observare liceat.

\' lA t* 4y**r*

\' , ,.\'

«i*v 395. Errores. Stoici et Kant (N. 148, B) doce-

■v, X bant in virtutis exercitio quamcumque propriae felicita-

\'"\'\' "^ tis intentionem esse excludendam, legem ex pura ipsius

reverentia esse adimplendam, actionem ex niotivo felici-

G^,-o) ! tatis obtinendte malive vitandi positam esse moralüer tur-

pem. Haec doctrina est communis inter Rationalistas.

Quinimo inter ipsos nonnulli cum Janet \') Kantium in-

crepant, quod docuerit virlutem felicitalem dignam esse. ²)

i-_t \' 9t e^.. -

t\'ROPOSITIO.

Sanctionis intuitu legem obseryare rere
honestum est.

■J 396. Praenot. I. Quoad timorem poense suppo-
nimus eum excludere affeclum peccaminosum , adeoque

■

i , , _t f. J < .\'<

t/ues sur Ie Christiauisme, I, seconde Partie, chap. VIII; llettinger, Apo-
logie de» Christenthums, II, 15e Vortrag.; Stimmen aus MariaLaach, XXXI,
Der moderne l\'nglaube umi die ewigen Strafen , pag. 25 et 136. \') La
Morale. \') Etiam Calvinus, Inslil. lib. 3, cap. 18 et 18, necnon Janse-
nistse malum esse dixerunt opus mercedis xternse intuitu exercitum. Con-
tra kereticos Conc. Trid., sess. VI, cap. 11, can. 31 definivit. «Si quis
dixerit, justiücatum pcccare, dum intuitu aeternse mercedis bene operatur;
/\' anathema sit." Huc quoqne spectat error Fenelonii: ■> Dalur kabitualis sta-
tus autorit Dei, qui est ekarilas pura, el sine ulla admixtione motivi proprii

♦./

ty ...

interesse: neque timor panarum, neque desiderium remunerationum habent
amplius in eo parlem non amatur amplius Deus propter meritum , neque
propter per/eclionem, neque propter felicitalem in eo amando inveniendam?

J.- ... ■

Uunc errorem damnavit Innocentius XII, 12 Mart. 1699. Ex qua condem-
natione patet, admitti non posse stalum habitualem amoris cxcludentis spem
beatitudinis, seu stalum, in quo homo amittat omne motivam interessatum
timoris et spei. Nihil tarnen obstat, quominus in homine admittatur arlns
amoris, quo Deus, ut summum Bonum in se, absque prsemii intuitu diliga-
tnr. Hoc aatem sensu orabat S. Franciscus Xaverius: O Deus, ego amo
it^^ta, r*r. \'*» **^e "^m0 ** "\' "*\'»« ^me> "«\' 9"\'^a ^non amanles te alerno punis ifne."

-ocr page 309-

y,, ,\'l.u. U- ii<-cl i/,



, v.	i r.		-.../.
tl*		rCc-l	9\'	J ( ■■ Ci j
«...		^cC	. . ^	^.,<^
nt"^v	i	**i ■ tiu.***	*v. #-**	*t [Cli^l**
Uin.. a<	*.\'
re-	.	■ t 11>
.\'/

CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM.

non solam manum, sed etiam voluntatem a peccato re-
trahere (Vide N. 128, Dicitur 3°).

H. Spes prasmii et timor poenae non sunt motiva no-,
bilissima ; sunt tarnen motiva vere honesta , imo motiva.\'\',-*( j/?<-(0

necessaria injirmilati humantv. \')

AU**.. 1 -«\' ■\'■\'\'

V,.- ;

397. Prob. I. Ex intentione leqislatoris. Wones-

14, U

tum est sese in agendo conformare intentioni legislato-

t. t * : ■ ■■ f. _\'<-\'*\'

/}!■

ris. Atqui sanctionis intuitu legem implere huic inten- p,.,, t\'in
tioni conforme est : ideo enim leeislator pnemium aC-, ■\'
poenam prsestituit, ut lex observetur. Ergo. .

Prob. II. Ex eo quod legis cuslodia naturaliter ad
bealiludinem ducü. Finem altimam naturee rationali pro-
prium in beatüudine seu felicitale perfecta consistere ,
Gap. I, Artic. I demonstravimus ; hunc finem esse in-
trinsece honeslum , utpote natura rationali essentialiter
proprium, ex disputatis N. 155 evidenter constat. üisce
positis , dicendum :, Inhonestum esse nequit tendere in-
finem ultimum seu beatitudinem per media naturaliter ■\'< **«■
in illum finem ordinata. Atqui legis custodia est me-y^,^^^
dium naturaliter in beatitudinem ordinatum ; siquidem ^u"< >-* \'<-<■ >
consecutio et privatio finis ultimi ex legis observantia et i-
violatione pendent, ut Sectionibus prac. demonstratum est. k,.;.. -_r _u ,

Prob. III. Ex connexione beatitudinis humana cum
gloria divina. Qui legem observando intendit suam bea- , ₍ /
titudinem, saltem virlualiter intendit gloriam Dei (N. 33).

**\' ■ <\'\'«■ ,< .-

Atqui operari ad majorem Dei gloriam est operari ex
motivo nobilissimo; siquidem gloria Dei est finis absolute \'<-**. ,-,._M^_c,
supremus, quein spectat universus ordo creatus (N. 14,
seqq.). Ergo.

) $töqü, % 3i, 3&

-ocr page 310-



		S02 PARS I. ETHICA GENERALIS. *j Jn et-w. t* "¹"**

		t₇		398. Nota pro solyendis difflcultatibus.


		Yl° Amor Dei, quo divina mandata servamus speran- do aeternam beatitudinem, quse in possessione Dei con- r, t. ;« sistit, non est amor pure mercenarius. Etenim illo amore / concupiscentiee Deum non referimus ad nosmetipsos, tam- j ,, te i\',.,,,,,,, , quam ad finem , sed tamquam ad subjecium per illum perficiendum; quod nihil aliud est, nisi nosmetipsos or- dinare in Deum Jinem nostrum ultimum. Quinimo vera charitas, nedum mercedem excludat, mercedem intendit: Amicorum est, quod quserant invicem perfrui. Sed ni- hil aliud est merces nostra, quam perfrui Deo..... Ergo charitas non solum non excludit, sed etiam facit habere oculum ad mercedem." \') Hic simul animadvertas , quanta impudeniia Rationa- listse Ethicam christianam insimulent Egoismi, quum ipsum illorum systema , detracta larva, pura Autolalria appareat. Kt re quidem vera, nomine legis moralis a Ea- tionalismo intelligitur ratio seu volunlas humana auto- noma. Ergo officium , ex solius legis reverentia adim- pletum , nihil aliud est nisi obsequium sibimet preestitum. yC 2° Ex felicitatis respectu reverentia legis non fit con- ditionata. Etenim jus divinum legiferum non fundatur in facultate beatificandi vel damnandi hominem, sed in dominio absoluto , quod Creatori in omnes creaturas es- sentialiter competit. Hinc jus legiferum «8- omnino ab- solutum, cui respondet in creatura rationali obligatio mo- ralis absoluta. Unde , etsi .Deus pro sua sapientia, bonitate ac justitia virtuti praemium, vitio pcenam prse- stituit, lex divina non est conditionata* , quasi homini integrum foret felicitaii renuntiando simul legis vinculo

		\') In UI Sent. Dist. 29, q. unica, a. 4.

-ocr page 311-



		CAP. V. DÉ NORMA COMPLETA ACT. HUM. 808

		solvi; e contra, admissa etiam (impossibili) hypothesi quempiain veile felicitati privari, equidem conslringere- tur vinculo legis. \') ARTICÜLUS IV. De lege positiva. 399. Pnr.not. Absolutis quajstionibus praecipuis, quae legem naturalem spectant, ordo postulat, ut dica- mus de lege positiva, quatenus hsec euiii ordine natu- rali connectatur. De hac lege quaeritur : 1° In quo con- sislal; iⁿ ulrum leges positiva sint possibiles vel etiam necessaria; 3° ulrum lex positiva quoad suam vim obli- gativam a lege naturali pendeat ; 4° quanam sint essen- tiales conditiones pro valore legis positiva; ulrum obliget lex injusta; 5° ulrum leges humana sint mutabiles. \|L qniil Hit lex po-itlvii.

			*>->t*
		^><C 400. Notio legis positivae. Sensu latiori lex po- sitiva denotat quamcumque legem libera voluntate legisla- /, _e,_t _Jt<Ct* , toris conditam , adeoque non lumine naturali rationis, sed aliquo signo externo promulgatam. Hoc sensu ipse Decalogus, licet ratione materia ad legem naturalem per- \' ^ \' «^-j tineat, ratione tarnen promulgalionis sinaitica vel evan- " gelica inte-r leges divino-positivas numerari debet. _<a_v.,,., _H<A _u<n Sensu magis proprio lex positiva est lex illa , qua ver- \\ satur circa acttones, qua, secluso tali jure (lege), non es sent* i<<\',_c ,, , c^vtC ! i> \' lu Mi \') Quoad explicata vide Stadiën, XIV jaarg. D. I, Carrière\'\'t Anti-Male- rialitme, § VI, pag. 136; Stirainen aas Maria-Laacb, XXXV, Unabhanyigt itoral, pag. 483.

-ocr page 312-



		S04
		PARS I. ETHICA GENERALIS.

		sub obligalione, per illud autem efficiuntur necessaria." \') 401. Deflnitio legis positiyae. Itaque lex posi- tiva sensu proprio accepta definiri potest: Ordinatio ra- tionis legi naturali conveniens, delerminans indeterminata a lege naturali ad bonum commune, ab eo , qui curam communitalis habet, promulgata. Explicatur deftnitio. Prsetermissis iis definitionis partibus , quae jam supra (N. 332) explicatss sunt, di- citur 1° ordinatio legi naturali conveniens; nimirum or- dinatio rationis in legislatore positivo debet esse vera ordinatio rationis, i. e. secundum rectam rationem, et con- sequenter secundum legem naturalem , quse est partici- patio rationis divina. Dicitur 2° delerminans indetermi- nata a lege naturali; quo denotatur objeclum seu mate- ria legis positivje sensu proprio acceptee. Ista nimirum lex , quatenus prohibens , versatur circa actiones natura- liter indifferenles, quas prohibendo reddit malas; et qua- tenus prsscipiens, versatur circa actiones naturaliter in- differenles , vel etiam bonas sed tarnen non necessarias, quas praecipiendo efficit necessarias seu obligatorias. Exem- plum habes in lege , quae certis diebus prohibet esum carniura, in lege, quae praecipit solvere tributa, in le- ge , quas sacerdotibus imponit caelibatum. 402. Differentia inter legem posifïyam et le- gem naturalem. Pifferunt 1° ratione auctoris imtne- diati, 2° ratione materia , 3° ratione indolis, 4° ra- tione promulgationis. 1° Ratione auctoris immediali. Lex naturalis solum üeura , Anctorem natura, pro immediato latore habet ; \') Snarez, lib. 1, cap. 3, N. 10.

-ocr page 313-



		CAP. V. DE NOKMA COMPLETA ACT. HÜM. 305

		lex positiva vel Deum vel hominem. 2° Jtalione ma- teria. Lex naturalis immediate solum praecipit actiones bonas, quae ad ordinis naturalis conservationein necessa- ria sunt, et immediate solum prohibet actiones huic or- dini repugnantes, seu actiones intrinsece lurpes. E con- tra lex positiva, quamvis saepe idem prsecipiat vel pro- hibeat ac lex naturalis , v. g. lex civilis prohibens fur- tum (quo casu solummodo sensu latiori positiva est), immediate tarnen extendi potest ad actiones indifferen- tes vel bonas non necessarias (N. 401 in fine). 3^U Ba- tione indolis. Lex naturalis a) est necessaria in hypo- thesi, qttod existant creaturaj rationales , b) est univer- salis seu omnes creaturas rationales adstringens . c) est immutabilis (N. 359, 367). E contra lex positiva a) fer- tur libere, b) potest esse turn universalis, ut lex evan- gelica, turn particularis, ut lex cseremonialis mosaica, lex civilis Neerlandica, c) potest esse tum immutabilis, ut lex evangelica, quse a suo divino auctore instituta est ut perpetuo duratura \'), tum mutabilis, ut lex mo- saica, et passim leges positivse humanae. § IL l\'ti\'iim leges posiiivie *sln< posslbile vel etlani necessariie.** ■"-\'----- ... 3l/-tc<^l ;<J- j-t\'-\'.fit/ 403. Preenot. Quandoquidem lex divina natu- ralis omnes homines obligat ad ordinem naturalem ser- "ix/-""^!\'> ,\'/,■,-.\' vandum hancque obligationem urget pcense seternaï coib-A^-^ ^!tC^ \'"\'4<- minatione, dubitari posset, utrum leges positiva sint saltem necessaria. Nedum necessitatem , etiam possibili- tatem legis positivee divina negat Philosophia incredula. QuEestioni positoe satisfacit Propos, seq. \') 1. 2. q. 106, 8. 4; Suarez, lil). 10, caj). 7;Franzeliu, Ve Tradit. th.22.

-ocr page 314-

J\'tMX _r, , ■

PARS I. ETHICA GENERALIS.

, ■ ...

PROPOSITIO.

rT, Leges positiyae non modo possibilesjused
etiam necessariae sunt.

- 404. Prsenot. I. Necessitas legum positivarum
i < c <*<--.<<.■ ..■<\'- ^ne intelligatur ita, quasi singula leges positivse neces-
siiriie i\'orent; etenim lex positiva IVrtur voluntate ratio-
nabili quidein , sed tarnen libera legislatoris; necessitas

_r,..i <

igitur intelligatur de legislatione positiva generalim ac-
cepla. Pneterea non qusecuraque species legislationis
positivse eadem ralione necessaria est (N. 406).

II. Lex positiva est divina vel humana; haec iterum
est ecclesiastica vel civilis.

405. Prob. pars 1. Leges positiva sunt possibi-
les. A. Quod est ad legein positivam divinam :

1° Deus , qui legem naturalem mentibus honjinum
inseruit naluraliter cognoscendaro, aliis etiam modis ho-
minem edocere potest praecepta naturalia. Quodsi fiat,
lex ratione promulgationis erit positiva. \')

2° Deus Creator est Lominus absolutus hominum. At-
qui absolutum hoc dominium , cui in hominibus res-
pondet dependentia absoluta , necessario importat Deum
non solura actiones ad ordinis naturalis conservationem
necessarias, sed et alias quascumque in eodem ordine na-
turali posse homini imponere. Quo ca$u lex etiam ratione
materia erit positiva.

8° Potest Deus hominem elevare ad^ ordinem super-
naturalem. Etenim infiuita Dei sapientia, bonitas et po-

\') De possibilitate diviuie revelationis agitur in Ethica tpeciali. Cont.
Conc. Vatic. Constit, Dei Filiut, cap. II, eau. II.

-ocr page 315-

CAP. V. DB NORMA OOMPLETA ACT. HUM. 307

.1 ... -., -

testas naturam creando non sunt exhausta, sed longe cx-
cellentiori gradu in creaturis possunt manifestari; in crea-
turis autein est poleniia oóedienlialis ad recipiendos ali-
quos actus supematuralis virtutis divinae, quos per cau-
sas naturales recipere nequeunt. \') Atqui possibilitas or-
dinix supematuralis includit possibilitateui legis positivse
supematuralis huic ordini regendo proportionatse. ²)

B. Quod est ad legem positivam humanam :
Potest Deus, Dominus absolutus, suam auctoritateua
communicare hominibus , tamquam roinistris suis ; porro

-. f

)

lex ab homilie lato , vi auctoritatis divinitus communi-
catie, est lex humana.

Prob. pars II. Leges positivo; sunt necessarite. Prse-
ter legem naturalem leges positivae sunt necessarise , ji
lex naturalis sola non sufficit ad homines regendos. At- "&. *...».\'. ..<-..
qui lex naturalis sola non sufficit. Ergo. \'

Prob. Min. Non sufficifiex naluralis sola. Siquidem :

-
1 ° Lex naluralis non est satis nota. Ista enim lex ,

etsi valde perspicua quoad principia primaria eorumque fj^v^t^.

conclusiones proximas, quoad conclusiones remotiores sa?- -fosSKJt^JSl

pe valde obscura est (N. 372). Ergo necesse est, ut

legislatio positiva illas conclusiones remotiores auctori-

tative explicet et hominibus imponat.

2° Lex naturalis non est satis determinata. Lex natu- yVCv-Ov\'U è*-^~<\'&
raus multa determïnat, v. g. omnes cives debere confer- >. .-.\'. *M~-
re ad bonum reipublicae ; circa multa tarnen nihil de-
terminate statuit, quamvis tarnen determinari indigeant
pro convictu humano. Exemplum habes in modo, quo

\') Schrader, Be triplici ordiue, natur. pralernat. et tupernal. pars I,
cap. III, Antithesis 3. ») 1. 2. q. 91, a. 4.

-ocr page 316-



		I 808 PAUS I. ETHICA GENERALIS. cives ad bonum commune conferre debeant. Ergo requi- ritur legislatio positiva, qua; illas res indeterminatas magis determinet et applicel pro diversis rerum teinpo- rumque concretis adjunctis. Hoc modo lex civilis deter- minat cives ad bonum commune concurrere solvendo vectigalia etc. 3° Lex naturalis in terris non est sufftcienti sanctione I munita. Lex naturalis perfectam sanctionem in altera vita habet, attamen multi homines sunt adeo protervi et ad vitia proni, ut a delictis non abstineant nisi ex metu fok* *~\'* *pwnarvm* *temporalium,* Atqui *societas* finem suum in *terra* attingere non potest, njsi per pcenas temporales delicta coerceat. \') Ergo pro vita sociali necessarium est legem naturalem nova sanctione positiva et temporali muniri. ²) 406. Sclioliiii». Non tarnen eadem est necessitas cujuscumaue legislalionis positiva, ut paucis explicabi- mus. Nimirum A. Promulgatio positiva legis naturalis, spectato etiain solo ordine naturali, in pra?senti conditione natura; lap- sae, est moraliter necessaria, ut ipsa ab omnibus ex- pedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possit. ³) Hsec vero necessitas non fundatur in aliqua naturaa humanee exigentia, quasi Deus teneretur legem naturalem positive seu aliquo signo externo promulgare, sed est qusedam natura; infirmae indigentia, cui per reve- lationem succurrere consentaneum est bonitati divinae. B. Lex positiva divina supernaturalis hoinini absolute \') Deus, qui animara im mortal in tettrnvm punire potest, in tempore potius misericordiam quam judicium exercet. ) 1. 2. q. 91, a. 8 ; 1. 2. q. 96, a. 1; Suiirez, lib. 1, cap. 3, N. 18 et 19. \') c. Gent.* lib. 1, cap. 4; Conc. Vatic. Coustit. Dei Filiui, cap. 11.

-ocr page 317-



		CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM. 809

		necessaria est, posila hgpothesi elevationis ad ordincni supernaturalein ; secus enim nullatenus cognosceret offi- cia huic ordini connex.i. \') Haec auteui necessitas non fundatur in aliqua naturse exigentia vel etiam indigen- tia, sed, creatione etiam supposita, in libero omnino ac (jratuito decreto divino elevandi hominem. C. Legislatio eeclesiastica est absolute necessaria, sup- posita institutione Ecclesiie , ut societatis intequalis ae perfects. ²) Haec pertinet ad ordinetn supernaturalem et intendit sanctificationem supernaturalem hominis. P. Legislatio civilis in preesenti ordine providentia3 divinse prof!uit ex ordiuis naturalis exigentia , ut patet ex Propos. pra:c. parte II, et magis declarabitur in Ethica speciali. § UI- I duin lc^i\'N pOMttlva* <\|iiiiail mi-iiii vim a lege niiliiruli \'1ieiiifeiiii<T^ 407. Prrenot. I. Quaestio non est, utrum o6li~ get lex positiva, sed quisnam sit fons, unde ejus vis obligativa dimanet. Nee quaeritur quisnam sit fons immedialus; siquidem in aperto est obligationem imme- diate profluere ex voluntate legislatoris immediati. L\'ontroversia est circa fontein medialum et ultimum. Iste est lex naturalis, in qua ultimatim fundatur quw- cumque lex positiva. II. Duplici autem modo lex positiva in lege naturali fundari potest: 1° tamquam in causa, 2° tamquam in \') c. Gent. lib. 1 , cap. 5; 1. 2. q. 91 ,»., \')* Suarez, lib. 1, caj>, 3, N. 80.

-ocr page 318-

810

l\'AKS I. ETHICA GKNERAL1S.

vondilione necessaria.

Jam vero lex positiva divina pruesupponit legein na-
tu ralera, tamquain conditiunem necesmriam ; nam homo
eatenus tantum se tali lege positiva ligari existimat,
quatenus antecedenter, adeoque naturaliler intelligit Deo
obediendum esse etiam cum aliquid praecipit, quod est
prater vel supra naturalem ordinem. Idem dicatur
de auctoritate ecclesiastica, quse per positivam ac super-
naiuralem^Dei ordlnalionem est instituta. \')

Quod legem civilêm atffnet, haec pendet a.lege natu-
rali 1° tamquam a causa efficiënte, a qua vim obligan-
di accipit, 2° tamquam a, causa exemplari₄ cui confor-
mari debet, ut recta sit.

i r\' ■ ■

\'t- . .

.... PBOP08ITI0. . . .

Lex civilis a lege naturali pendet l° in eo quod

al» ea Tim obligativam accipiat, v!" in eo quod

ei conformari debeat, ut recta sit.

408. Prob. pars I. A lege nalurali Vim oötiga-
ïivam accipic. ld deducifiur ex conceptu obligationis mo-
ralis : hffic enim concipi nequit in uno sine correlativa
auctoritate in altero (N. 337). .Atqui nullus homo
ner se auctoritatem habet; nam auctoritas fundatur in
dominio, quod per se soli Creatori competit, non ho-
minibus, qui inter se naturaliter aquales sunt et inde-
pendentes. Ut ergo lex civilis moraliter obligare pos-
sit, necessaria sunt haec duo principia: a) ordinem na-
turalem a Creatore institutum exigere , utin societate
sint, qui prsecipiant, et qui obediant; b) naturaliter
debitum esse hunc ordinem servari.

i ■

¹ \'■<-,

:(«>.,

Kd L

¹"v^ ^>0»i/,\\A\'_c i,

■. i , i

/■■\'■ <-u.
I ti- f.. fc \\ - \' \'

») Suarei, lib. 2, cap. 9, N. 13.

-ocr page 319-



		3\\\\
		CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM.

		Prob. pars II. Legi nalurali conformari debet, ut recta sit. ld patet ex natura et fine legis, quac essennii- liter est ordinatio rationis ad bonumcommttne. Atqui lex naturalis nihil aliud est nisi participalio legis ater- na, per quam Legislator supremus ac universalis orania creata dirigit in honum commune lotius universi; huic autem fini supremo congruere debet bonum a lege civili intentura; secus enim a ratione veri boni deficeret. Hinc S. Thomas : Rationis autem prima regula est lex na- tura?. Unde omnis lex humanitus posita in tantum ha- bet de ratione legis , in quantum a lege natura; deriva- tur. Si vero in aliquo a lege naturali discordet, jam non erit lex, sed legis corruptio." \') 409. Scholiuui I. Leges civiles aerivanfur alege naturali duplioi modo. Sed sciendum est, quod a lege naturali dupliciter potest aliquid derivari; uno modo si- cut conclusiones ex principiis, alio modo sicut determi- nationes qncedam aliquorum communium." ²) Ita lex civilis homicidium prohibens est conclusio deducta ex principio universali legis naturalis, nulli esse faciendum malum ; e contra lex civilis, statuens furem per tres menses esse incarcerandum , est delerminalio praacepti naturalis, male- factores esse puniendos. Qua; posteriori modo a lege civili statuuntur, vim habent ex sola lege humana; qua; priori modo statuuntur, etiam a lege naturali vim accipiunt. ³) 410. Scholiuui II. Licet leges humana; suam obligandi vim a lege divina naturali accipiant, lex ta- rnen pure humana non obligat ex jure divino naturali,

		\') 1. g. q. 95, a. 2. Vide 1. 2. ₄. 93, a. 3. \') 1. 2. q. 95, a. 2. \') Hu-u lntius explicata vide in Lron. XIII Encycl. Liberia) , $ ■ Qua ver» de Hberlate" etc.

-ocr page 320-



		812 PAUS I. ETHICA GENERALIS.

		neque transgressio talis legis culpaui proprie contra le- gem naturalem constituit. Ratio est, quia lex pure hu- maiiii imuiediate procedit a potestate huinana, non ut promulganle tantum, sed etiam ut formaliler indiluenle. \') § IV. *Quienam «Int esgvntiale condUioiies pro valore legis \|io«iii«»\', 411.** Prsenot. I. Quaestio ne iutelligatur de lege positiva divina; curn enitn divina voluntas sit essentia- liter recta, impossibile est, ut lex divina positiva ali- quid contra naturalera justitiam contineat, licet supra illam multa possit prsecipere , quae in suo ordine sunt honestissima." ²) II. Leges humanas habere vim obligatoriam, extra con- troversiam est; attamen non quoevis ordinatio humana, etsi quadam forma legali induta, eo ipso est lex valida. 412. Errores. Prsedocuerat jam Macchiavelli, f 1527, principes civiles prsecipere posse quidquid ad tem- porale reipublicae bonum conducat. ³) Pari modo Hobbes et Rousseau statuerunt leges civiles esse essen- tialüer rectas (N. 140, A). Nostro tempore Pantheis- mus, in primis vero Hegelianismus, et, quse ex Pan- theismo prodiit, Schola Juris moderni pro valore legis civilis nihil aliud requirunt,, Jiisi externamjformam lega- , l_ lem. ⁴) Quinimo ipsa Schola historica, etsi divinam ■ j. tb-"^/ ,x>A_-------------------- U~^L " dj.-»¹^ ^-y \')* Suarez, lib. 3, cap. 81, N. 7. \') Suarez, lib. 1, cap. 9, N. 3. ny>^\'}^\\"^\'^i>^\'v^J^^yw) I" \'\'^Dr0 II principe, qui priraum Romie prodiit 1531-32. Ab isto auctore >V cWj ^Lv\'-* ji nomen duxit Macchiavcllismus seu systema politicum eorum, qui omiiipoten- . \\y£ \\-t> ^X \'""" italu* civilis* necnon principium de fine jusliflcante media proclamant. ) Guoad nostrates vide Studiën, VI, De Getagalkeorie van het liberale (P"~ vj\'"¹- Nederland.*

-ocr page 321-

CAP. V. DE NORMA COMPT.ETA ACT. HÜM. 3l8

originem auctoritatis defendit, in eumdem tarnen erro-
rem prolapsa est. Vide infra Cap. VI. \')

Hinc quseritur: 1° Qucenam sint essenüalès conditiones

pro valore legis Aumana ; 2° utrum subdili debeant vel sal-

tem licite possint obedire legi humana Mis essenlialibus

conditionibus deslitulce, adeoque invalidee. ₍ \',

i ^ ■ «-\'-\'
QJ*r r ... -

PBOPOSITIO I. ) \'ju"" f

Ad valorem legis liumame requiritur 1° ex parfe /<^: \\y^

auctoris, legitima potestas, 2° ex parte materiae, \'J[

ut non repuguet legi superiori, et moralite^

possibilis sit, 3° ex parte flnis, urordine-

tur ad bonum commune, 4° ex parte £or-

niii\'. ut onera secundum aequalitatem

proportionis subditis imponat.

413. Prob. pars I. %x \\df}e aucib}ïs fègïïim.a

potestas, et rj ui dein tum respectu subditorum, turn res-
pectu materiet. Ubi enim in legis auctore deficit potes-
tas divinitus communicata seu jus imperandi, ibi in aliis
haberi nequit correlativa obligatio moralis. Hinc invali-
da est lex civilis, quae fertur ab eo, qui nullam juris-
dictioneni civilem habet; ²) vel quoe fertur a legitimo
quidem principe, sed in bomines sibi non subditos; vel
qua; fertur a legitimo principe in subditos, sed in ma-
teria sibi non subdita , qualis est lex civilis dirimere
prsesumens matrimoniura christianum.

Prob. pars II. Ex parte maleriee (a) nou repugnel
legi superiori. Quidquid pugnat cum lege superiore, etsi
humana (qualis est. ecclesiastica relate) ad f civilem), sal-

\') Stöckl, % 84., N. 13, seqq. ²) Do lege lata ab auctoritatis vturpa-
tore, qui est in quieta possessione, sermo erit in Ethica ipeciali.

-ocr page 322-



		514 PARS I. ETHICA GENEftALIS.

		tem mediate pugnat cum lege naturali, et eo ipso or- dinatio humana, talem actum praescribens, non est lex, sed legis corrupiio, adeoque invaJida. Prmterea in legislatore inferiore concipi nequit potestas divinilus com- municata ad obligandos subditos contra legein Dei vel etiain legislatoris humani in altiore potestate constituti; secus eniui Deus sibi conlradiceret. Hinc invalidae sunt leges civiles jubentes cnltum idolorum, prohibentes pree- dicationem Evangelii, adscribentes clericos militiie. Ex parte maleria b) sit moralüer possibüis; i. e. non nimis ouerosa generalitati meinbroruui societatis; talis enim lex a paucis dumtaxat observaretur, adeoque bono communi non congrueret, sed potius in societatis ac mem- brorum ruinam vergeret. \') Itaque ordinarie et per se a legislatore humano prae- cipi nequeunt actus nimis difficiles; attamen extraordi- narie, i. e. urgente necessitate boni communis , actus difficiliores, imo cum ipso mortis periculo, imponi pos- sunt. Ita miles etiam cum mortis periculo custodire de- bet stationem periculosam sibi in bello commissam. Pariter per accidens, i. e. posita aliqua hypothesi pen- dente a iibera subditi electione, actus diflieiliores, imo heroicos imperari posse, extra controversiam est. Exem- plum habes in lege de perpetuo cselibatu adstringente \') Merito Suarez observat: "In hoc est magna differentia intcr Deumet hominem, quod Deus aliqua potest priecipere impossibilia natura:, quia po- lesl illa facere possiiilia per grafurn , quam non negat, quantum in se est > quatenus ad prreceptorum observationem necessaria est, et ideo seniper est prxceptum Dei de re possibili.....Homines autem non possunt darevi- res ad prsecepta implenda , et ideo Was tupponere iteeessario debenl, vel ex natura vel ex gratia juxta prtecepti conditionem." lib. 1, cap. 9, N. 16. Attamen hanc conditionem possibilitatis etiam Deus ipse suo modo observat; nam ideo non pnecepit v. g. paupertatem evaugelicara, sed mere consulit. Suarez, 1. c., N. 17.

-ocr page 323-



		CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM. 315

		eos, qui libere sacros ordines suscipiunt. Prob. pars III. Ex parle Jinis, ut ordinetur ad bo- num commune. fSiquidem Iex est ordinatio rationis ad bo- iium commune, et princeps eatenus auctoritatem habet, qvatenus societatem in finem , qui in bono communi consistit, dirigere debet. Ergo lex, suo fini essentiali seu bono communi non proportionata, est invalida. Pralerea subditi non sunt sacielatis mancipia. sed per- sonae juribus, turn connalis turn acquisitie, prcedila. At- qui, seclusa causa proportionata uecessitatis socialis, jura ndimere vel limitare injutstum est. Hinc invalida est lex, qua; civibus personale tributum militiae imponit, si aliis raodis custodise ordinis publici ac defensioni patrise pos- sit consuli. I rob. pars IV. Ex parte forma, ut onera secundum (w ,//■£ oC^-crf^- aqualitatem proportionis subditis imponat; secus enim vio-^r- latur jus illorum, qui plus cseteris gravantur. Hinc inv _ valida est lex, quae ex omnium civium tributis providet scholis formaliter acatholicis , quum scholas catholicas ^L^V- &4^<^f>~^^u~-* propriis Catholicorum expensis relinquat. ^^^{^tCf^f Quoad hanc conditionem quartam cum Suarezio \') animadvertas : ut aliqua lex per se ad bonum commu- ne conducens, sed ratione forma seu modi injusta, res- pectu omnium haberi possit invalida, non sufficit qualis- cumque in oneribus imponendis inaequalitas, sed rgp^uk, ritur tanta inaequalitas, ut redundet in detrimentum commune, et in graveac injustum onus plurium mem- brorum. ²) 414. Coroll. Itaque jure merito in Syttabo dam- \') lib. 1, cap. 9, N. 14. ^:) Quoad Propositionem istam vide 1. 2. q. 98, a. 4; Suarei, lib. 1, cap. 9.

		t

-ocr page 324-

816 PARS I. ETHICA GENERAMSi

natae sunt sequentes propösitiones: XXXIX: Reipu-
blica status, ulpote omnium jurium origo et fons, jure
quodam pollet nullis circumscriplo limilibus." LVI :
Morum leges divina haud egent sanctione , minimeque
opus est, ut kumanm leges ad natura: jus conformentur
aul obligandi vim a Deo accipiatil." LVII: Civiles
leges possunt et debenl a divina et ecclesiastica auctori-
late declinare." \')

PBOPOSITIO II.

Lex in.jiisia per se non obligat; quinimo non

licet observare legem, quae ex parte ma-

terise injasta seu innonesta est.

415. JPrsenot. I. "Propositio respondet ad qures-
tionem secundo loco (N/412) positam : utrum subditi
debeant vel saltem licile possint obedire legi huinanse
invalidat.

II. Dicitur 1° per se mok obligat; nam per aceidens,

seu occasione talis legis invalidee, aliunde potest oriri

■<*>.

y5> - obligatio prcestandi id , quod prsecipit lex illa; nirairum

irJ^- ^"ti \'* propter vitandum scandailum vel turbationetn , propter

."■

\'V.** \') Irao non desunt inter "Liberalistarum principes , qui, rei evidentia coacti,

theoretice saltem auctoritatis milis omnipotentiam abnuunt. Ita v. g. Bluntsch-
li: / Das Reeht des Staates ist nicht ein absolules über den Menschen ,
daher auch der Gehorsam, welclien der Staatsburger der Obrigkeit, derPri-
vatmann der Staatsgcwalt schuldet, kein absolnter. Wo das menschlichirdi-
sche Recht au die Grenze seiner Macht gekommen , wo das innere unsicht-
bare Geistesleben in angeborener Freiheit waltet, da hat vorerst auch der
staatliche Gehorsam sein Ende gelunden." Die Lehrr vom modernen Slaat,
Bd. 2, S. 604. Pariter inter nostrates Thorbecke : «Het zijn in wezen, be-
\'stemming en middelen andere levensmagten dan de staatsmagt, welke de kerk,
het onderwijs, wetenschap, kuust, maatschappelijk te vormen en te besturen
hebben; magten in wier sfeer burgerlijk overhcidsgebod of dwang niet te pas
komt." Narede, bl. VIII. Plura vide in Ethiea speciali.

-ocr page 325-

CAP. V. DB NORMA COMPLETA ACT. HDM. 317

quod etiam homo juri suo debet cedere." \') In tali ca-

su, qui ssepe aderit, subintral lex naturalis. Dicitur \'/\'\'-----

^M ^v ... \'. ~- ■>■-■■------------*""" *

2° non licet observare legem , qua ex parte materies injusta n<.*».**t*.<S/ \'\'\'"" \' \'

seu tnhonesta est. h contra, si lex non prsecipit rem m- \' ,,

honeslam, sed solummodo injusta est ex parte auctoris,

vel ex parte Jinis, vel ex parte forma, seu per contra-

rietatem ad bonum humanum , tune licet lex de se non

obliget, potest subditus illi parere, si vult, dumniodo

injustitiae non cooperetur, quia potest cedere juri suo." ²)

416. Prob. pars I. Lex injusta per /è non obligat.
Tales leges raagis sunt violmlia ciuam leges, quia, si-
cut Augustinus dicit, lex esse non videtur, quse justa
non fuerit." ³) Atqui violentia physice quidera cogere po-
test debiliorem , eodem modo , quo latrones inermera via-
torem excutiunt; sed voluntatetn moraliter ligare nequit.

Prob. pars II. Non licet observare legem inhonestam,

sed tali lege urgente, potius mori quam fcedari officium

est. Etenira , ut ait Grotius , Apostoli, cum dixerunt, .\'"■ -

...

Beo magis quam hominibus obediendum, ad certissimam

provocarunt regulam omnium inscriplam menlibus." ⁴) .._ fvj _c,. ,. ,,.,_/fc, )

Neque tarnen est, cur abjecisse obedienliam, qui ita
se gerant, arguantur; etenim si principum voluntas cum
Dei pugnat voluntate et legibus, ipsi potestatis suae mo-
dum excedunt, justitiamque pervertunt: neque eorum
tune valere potest auctoritas, quse, ubi justitia non est,
nulla est." ⁵)

\') 1. 2. q. 96 , a. 4. *) Suarez , De leg. lib. 1 , cap. 9, N. 18.
\') 1. 2. q. 96, a. 4. *) De jure belli et pacis, lib. 1, cap. *. VideStim-
men aus Maria-Laadt, XIII, Der Gehortam gegen die menichlichen Ottettt,
pag. 298 et 388. ⁵) Leo XIII, Encycl. DhUuruum, toni. 1, pag. 215.
Conf. Encycl. Quod Jpotlolici, toni. I, p. 60.

-ocr page 326-

318 PARS I. ETHICA GENERALIS.

Hsrc autem veritas tanta evidentia rectse rationi affnl-
get, ut inter moderni juris raagistros iterum Bluntschli
doceat ipsis officialibus iricumbere officium negandi obe-
dientiam legi civili, quoties aliquid exigatur moribus vel
religioni contrarium. \')

417. <Nota pro solvendis difficultatibus.

1° Doctrina Philosophiae christianae valorem legum
civiliuin nequaquam submittit arbitratui subditorum. Si-
quidem necessarium est, ut de injustitia legis certo
moraliter constel; nam si ros sit dubia, prsesumendum
est pro legislatore; tum quia habet altius jus et illud
possidet; tum etiam quia regitur altiori consilio, et po-
test habere rationes universales subditis occultas; tum
etiara quia alias subditi sumerent nimiam licentiam non
parendi legibus, quia vix possunt esse tam justae, quin
possint ab aliquibus per apparentes rationes in dubiuni

:,....■ ,..-, ■

"\'f \'

, " «\' i" ■\' ,-^V.

«\' < \' /-

f *\'" ■-... ,..<.■; \'Uï

- k

revocan.

2° Neduui Philosophia christiana quidquam detrahat
majestali leg Li, e contra majestati legis prospicit, et qui-
dem ita, ut simul subditorum saluti consulat. Rejecto
siquidem auctoritati admodum pernicioso juris moderni
commento , imperium ex volunlate populari fuisse exor-
lum, e contra potestatem civilem considerat tamquam
divinre poteslatis communieationem, qua ex causa continuo
illa potestas adipiscitur dignilatem humana majorem. ³)
At vero distinguens inter legem et legis corruptionem ,
hanc contemnit, illam vero reveretur.

<U. ,,.., ki . ,, ,\'.,., ..■_
O-a,. (*;...

■\',{1.!.*>,.■, o. mi v--⁰*\'

\'t... > |0<. «^i .

\' -Hu ,_

■ ■■!■ * I i. {:, >. t?/^

/ r.-ctu-,, .. _c _t _ _;.,((, _t/t(

\'UUft. i) er,, J¹ kuvi*
; - \'; i_; \'.( y /\' i jt<, rvC -
■ V ^ \'v **/ - \' ■ \' \'. M .

\') Staatswtirterbuch. Jyitic. Slaatsdiener. \') Suarez, De leg. lib. 1,
cap. 9, N. 9. In dubio de jnstitia legis S. Alphonsus daos ensus excipit:
1" ai Ux til nimia ardua , 2" « gr ave damnum snbdilo afferot, lib. 1 , N.
99. \') Conf. Encycl. Diuturtiitm , torn. I, p. 21 .

U₍.

-ocr page 327-

CAP. V. DE NORMA COMPLET A AOT. HUM. 319

Nee quemquam moveat a Statolatris objecta dis-

tinctio inter obligationem moralem et juridicam; siqui-
dem obligatio juridica essentialiter moralis est, veJ pror-
sus mdla, ut infra (N. 464) demonstrabituiu./

Dr ■■■iilalillitiifi\' et cegnattone lejfl» linmaiur.

418. Praenot. Ex iis, quae supra (N. 365, seqq.)
de iramutabilitate legis naturalis explicavimus.-jsponte
colligitur leges hutnanas esse mutationi obnoxias. De hac
autem mutabilitate qusedam uotabimus.

419. Quamvis lex humana fundetur in lege
naturali, non tarnen participat ejus immutaDili-
tatem. Naturalis lex est participatie- qusedam legis se-
ternae, et ideo immobilis perseverat; quod habet ex im-
mobilitate et perfectione divinse rationis instituentis na-
tnram. Sed ratio humana mutabilis est et imperfecta; et
ideo ejus lex mutabilis est. Et prseterea lex naturalis con-
tinet quaedam universalia praecepta, qune semper manent;
lex vero posita ab homine continet praecepta quaedam
particularia secundum diversos casus, qui emergunt." \')

420. Duplex est causa, cur mutentur leges q
humanae, una ex parte legvtlatorur< altera ex parte ^**
mbdilorum : _t / ,,,.,.*, > > c-

f.t^v

,J E<r parte quidem rationis (seu legislatoris), quia hu- f\'

manae rationi naturale esse videtur, ut gradatim ab im-#^\' ■\'■\'^ijr\' \' \'t \'

/.**-■-

perfecto ad perfectum perveniat . . . . Primi, qui inten-

derunt invenire aliquid utile oommunitati hominum, non ttu^ _u / ■,_ll. _t

valentes omnia ex aeipsis conaiderare, instituerunt quae- ^1>u"^/ "-/*- ^;<\' ■> i^eA

CO. A._v f , >Cv^>» %^-C-^vV

\')1. 2. q. 97, a. l.ad I. <\'/⁽ "" "■

-ocr page 328-



		320
		PARS I. ETHICA GENEItAMS.


		dam imperfecta in multis deficientia, quse posteriores mutaverunt, instituentes aliqua , quse in paucioribus de- ficere possunt a communi utilitate." Ex parle vero hominum (seu snbditoruni) , quorum actus lege regulantur , lex recte mutnri potest propter mutationem conditionum hominum, quibus secundum diversas eorum conditiones diversa expediunt; \') sicut Augustinus ponit exemphun , quodsi populus sit bene moderatus et gravis, communisque utilitatis diligentissi- mus custos, recte lex fertur, qua tali populo liceat cre- are sibi magistratus, per quos respublica administretur. Porro, si paulatim idem populus depravatus habeat ve- nale suffragium, et regimen flagitiosis sceleratisque com- mittat, recte adimitur populo talis potestas dandi hono- res, et ad paucorum redit arbitrium." ²) 421. Non levlter tarnen existentes leges eti- am in meliores mutandae sunt. Habet ipso legis mutatio, quantum in se est, detrimentum quoddam com- munis salutis, quia ad observantiam legum plurimum va- lel comuetudo; in tantum quod ea, quse contra cominu- nem consuetudinem fiunt, etiamsi sint leviora de se, graviora videntnr. Unde quando mutatur lex, diminui- tur vis constrictiva legis , in quantum tollitur consue- tudo. ³) Et ideo nunquara debet mutari lex humana , \') Hinc quoque intelligitar magna illa lcgum civilium varietas, quam ele- ganter exprcssit Kilmoml liurke: "II y ;i dans la nature des sources de jus- tice, d\'oti toutes lns lois découlent comme des rnissraux; et, de meme que les eaux prennent la teinte et Ie gout des différents terrains, qu\'elles traver- sent , ainsi les lois civiles varient avec les régions et les gouvernements des diver ses rontives, quoiquc provenaut des meines sources." Apud Lucien Brun,/»- trod. ü Fétude du droil, p.-ig. 30. ) 1. 2. q. 97, a. 1. ^J) Merito llousseau : »C\'est snrtout la grande antiquité des lois, qui les rend saintes et vénéra- bles; Ie peuple méprise bientut celles, qu\'il voit ehanger tous les jours." Discours sur l\'inégalilé parmi lts hommes. Pré/ace.*

-ocr page 329-



		CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM. 321

		nisi ex alia parte tantum recompensetur uoinmuni salu- ti, quantum ex ista parte derogatur. Quod quidem con- tingit vel ex hoc quod aliqua maxima et evirlentissima utilitas ex statuto provenijt. vel ex eo quod est maxima neceajiïjis, vel ex eo quod lex consueta aut manifestam iniquitatem cnntiiiet. aut ejus observatio est plurimum nociva." \') 422. Modus, quo lex Immuun mutatur, est multiplex. Siquidem : a) Lex totaliter eessat: 1\'Vper al/rogationem expressaui

		vei tacitam letnslatoris. 2" per ceésalionem linin admquati J ■fc- ^u: " -,"- ,-<■!-* *■ ■* ■ ■ *^y"t#«oU.s ^/i\'\'-j/_ü fa)* in communi, 3° per legilimam vonmetudinem contrariam. ,uj i \'■ i-]~> b) Tollitur lex aut legis obligatio partialüer : 1° per derocyjfyjytfg , quae est partialis abolitio legis a 1»gi°ln-\' \'■«- ^ -~\' Z^JK^jl: *~ tore vel legitiraa consuetudine statuta, 2° ngr ffrf¹"""- t-t-^ tionem, qua3 est relaxatio legis in casu particularj res- ^i/e^^ju, &&Jt^ t* ~* pectu nonnullorum legitima auctoritate facta, manenfc 4>sU* tarnen legis obligatione quoad caeteros subditos. Et hi sunt quidem praecipui modi, quibus mutantur leges humanse. Hsec latius explicata vide in S. Theolog. Quoad leges civiles tarnen obiter notetur, apud mo- demos Jurisperitos passim nonnisi unam cessationis eau- sam theoretice admitti, np. revocaüonem explicitam vel implicitam. ²) Quinimo ad mutandas leges/\'undatnenlalex non sufficit potestas legislativa ordinaria. ³)

		») 1. 2. q. 97, a. 2. \') Wit houdend» Algemeine Bepilingen , Art. 3 et 6. ) Grondwet,* Art. 195.

-ocr page 330-



		322
		l\'ARS I. ETHICA GKNEKAI.IS.


		ARTICULUS~VT DeJegia applicatione seu de conscientia morali. ..Ïr-^LJ-- 423. Trnenot. 1. Ut lex in actu secundo obli- (■■■- .-.><"_ g^e* P. 339), sola legis promulgatio* non sufficit, sed requiritur, ut lex singulis subditis innotescal, et tam- j. .... .<< >■:■"\' , quam regula singulis actibus applicetur. Hoc autem fit per conscientiam moralem , quae addit supra scientiam applicationem scientiae ad actum parlicularem ;" \') et ideo conscientia actuum humanorum subjectiva ac proxima regula est. II. Circa conscientiam quaeritur: *"l°^Omanam* sit di- versa nominis aeceptio; [ 2? quomodo conscientia morali» dividalur in anlecedentem et consequenlem ; 3*¹ quomodo defniatur conscientia aulecedens;\'4<") ulrum conscientia obliget virtute propria, an virtute legis ,\\pj queenam con- scientia sit legitima agendi regula ; ) quomodo, stante dubio speculativo, efformetur conscientia practice certa. 424. Diversa nominis aeceptio. Conscientia secundum proprietatem vocabuli importat ordinem scien- tiae ad aliquid : nam conscientia dicitur cum alio scien- tia." ²) Porro nomen conscientia? potissimum accipitur: l\' kjM^l^-^Jp.\'°fPro cognilione, quam habet anima de semetipsa et de actibus suis, seu pro conscientia psychologica; 2° pro anima, ut si dicatur conscientia munda vel immunda; 3° pro synderesi seu habitu primorum principiorum prac- ticorum ; 4° pro judicio practico de moralilate parlicula- rium aclionum nostrarum. Hasc est conscientia morali». 425. Conscientia mom lis est antecedens yel

		*\') De veritale,* q. 17, a. 2, ad 2. ») 1, q. 79, a. 13.**

-ocr page 331-


Li\' e.	,,.;.	«. e-^A^cJ-.
	,w ,.
t .«11 ■ /!.%	<, > \'
	/ /

CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM. 323

«ons«M|iinis, prout respicit actiones ponendas ac omit-
tendas vel actiones positas ao oinissas. Conscientia anle-
cedens praecipit, suadet vel perrnittit; conscientia conse-
tmetis laudat vel accusat. \') Ab hac conscientia conse-
quente non pendet bonitas vel uaalitia actuum huoiano-
rum, ³) et ideo sola conscientia antecedens ad proposi-
tuin nostrum spectant.

426. Deflnitio conscientiaei autecedentis.7^7

diciumJ practicum^ rationis dictans aliquam actionhtr/m*
et nunc a nobis esse nonendam ut preeceptam , vel omit- fê^VYy&J-** oy^r
lendam ut prohibilam, vel nobis esse liberam ntpote neque * */ Q _w föjhpati^.
preeceptam neque prohibitam. /ÏS3ZaV 0

Explicatur deflnitio.^]Dici{a$ 1° judicium; con- «x^a-**^ **-w6^.
scientia consistit in aclu judicativo, non vero in aliqua

facultate, qualis est recta ratio, neque in aliquo habi- , .^,, ,-£

tu, qualis est syndereris, necnon scientia moralis et pru-.^
rfew^a.^Bicitur 2° judicium practicum; nam spectat aa 7u"i _;-,, u-^-t. ^; ,. ^.ó
operationem.*U)\'\\citur 3° judicium rationis; siquidem non ^J?" ^L \'*\'*

est quidam actus voluntalis, ut voluit Henricus Ganda- ,-,^ /
vensis, ³) neque cacns instinctus, ut contendunt Senti- " ^ *«-»-\'
mentalistce (N. 170, seqq.), sed actus rationis principia , ,yj -,
legis rationali discursu ad opus particulare applicantis.
Dicitur 4° dictans aliquam actionem Mc et nunc a nobis &*~~-¹ \'■
etc; etenim conscientia non versatur circa morahtatem n_v.^_K..₁ ,■ _t, ,c-*-*v i<
actionis in genere et in abstracto spectatas, sed actionis ~^u- ^e ^li^ \'» -
in particulari et in concreto consideratse, et quidem prout

\') l)e veriiale, q. 17, a. 1. ²) «Qua in re decipiuntur stepe rudes.
Duin enim vel libros legunt vel conciones nudiunt, judicant se in quibusdam
peccasse, quando de malitia illorum actuum nunquam cogitaverant aut sus-
picati fuerant." Ballerini, De conscietilia, N. 8. \') Quodlibet/}, I, q. 18.
Forsan mera qu&stio de noinine est; nam conscientia varie accipitur. Vide
Nuiiruz , De honll. et ma/U. Disp. 12, s. ].

-ocr page 332-

e. wii ..\'>/-<■ >f <-.

te <■<\'<-.

: ■■■■


	/.,
	*1 , .*

\'-\' *^C 824 PARS I. BT^iq\\ gENERALIS.

est actio ipsius judicanlis. Ilinc est judicium omnino pro-

d«i ^ \'.,. *</.- t- 3-ime practicum. \') Itaque conscientia differj;: a) a /tye,

quse est norma objectiva , dicens regulam ^eneraliler eon-

stitutam de agendis -); b) a synderesi (auvT^pijotï, conser-
vatie-) , quas est habitus naturalis conservans prima et
universalia principia practica legis naturalis , qucu sunt
quasi qua?dam luinina incommiUabil{a honestatis, qua;
nunquam exstinguuntur in mente huraana ⁱ); c) a scien^
tia morali, quae inter synderesin et conscientiam me-
dium tenet locum; siquidem scientia versatur circa gene-
rales ccnclusion.es morales ex primis principiis deductas,


*u^u*	■ ■
OUr- c<	\'.,. ■;.. .;■	*- U*
<■<■: \' ■	. : ■ .	■>-

quas conscientia ad actum particularem applicat, ⁴) Dici-
tur 5° aliquam actionem esse ponendam ut praceptam etc;

siquidem conscientia moralis non respicit facta psycholo-..^
gica, neque judicat de utüitate, secTdé morautalè actie--\'
nis, ac consequenter de morali necessitate vel liberlate
ponendi vel omittendi actionem illam.

Ex dictis intefliffiuii\' conscientia? dictamen esse con-,
clusionem Syllogismi saltem virtualis, cujus Major refert
aliquod legis praeceptum, cujus Minor aliquod factum

*) -jntefrectus vcr8arK\\>o{es^: a) WrpsNentatpnvmf ré speculativam, qua.-
nallatenus ordinatur ad opus, t. g. circa veritatem: homo est animal ratio-
nale, et tune intellectus est simpliciter apeculatioui; b) circa principia (per
synderesin) vel circa conclusiones (per scientiam moralem), qua; quidem res-
pieiutit operationem, sed soiummodo in communi et sitic respecta ad actionem
hic el nnnc ab agente ponendam net omiltendam. Tale principium est: bonum
est faciendum; talis conclusio est: non licet obcdire legi inhonestie. In casu
intellectus dicitur speculativo-practicua. Intellectus versari potest c) circa ali-
quam conclusionem particularem de moratitate alicujue aciionis hic et nutir
concrete a judicanle ponendee vel omittenda : ut si quis infantem aquis sub-
mergi videns secum judicet: huic infanti succurrere meum officium est. In
casu intellectus dicitur practico-practicus seu simpliciter practicus , et hujus
intellectus judicium voeatur conscientia morali». \') Suarez, Ve leg. lib.
2, cap. 5, N. 15. *) De synderesi prieclare tractat Angelicus, Ve veri-
tale, q. 18 , a. 1, necnon lu II Sent. Dist. 39, q. 3, a. 1. \') I)e ve-
ritate, q. 17, a. 2, ad 2.

-ocr page 333-

CAP. V. DE NORMA COMPLETA ACT. HUM. 325

particulare cum lege coinparat. Exemplo sit sequens ra-
tiocinatio : Mendacium est prohibitutn. Atqui responsuin ,
de (juo hic et none delibero, mendax est. Ergo respon-
sum hoc mihi prohibetur.

427. Conscientia non ligat virtute propria, ■*\'.■>*->-^ed TJrtgtg legis. Eadein virtus est, qua pr*ceptum
ligat et qua conscientia ligat, cum prteceptuui non li-

/ (Ui

get nisi per virtutem ncientia, nee scientia nisi per vir-

tuteui pracepti. linde cum conscientia nihil aliud sit
quara applicatio notitie ad actura , constat (|uod con-
scientia ligare dicitur vi prsecepti divini." \') Quinitno

humanse ratiouis praescriptio vim habere legis non po-
tent , nisi quia altioris est vox atque interpres rationis," ²)
ut supra N. 362 denionstravimus. Hinc, ut S. Bona- £< ^u*#~
ventura inquit, conscientia est sicut prerco Dei et nun- -j^Jj^vj:-■»-*\'#*-\'■■■\'■
tius: et quod dicit, non mandat ex »e, sed mandat -li-^^{ -H h.*-¹^-
quasi ex Deo, sicut praeco , cum divulgat edictum regis."³) ^.^44 \'. f\'

428. Legitima agendi regula est conscieutja

certa, etiani qnando est inyinciuiliter erronea. ,

r Ext conscientia certa. Etenim lex nos obligat non modo \'" ^,_::y^^-tt

ne scienter ipsam violemus, sed etiam ne ipsam trans- jjsÜtA.\'. *yJ ^i*^r"^> \'
grediamur per inquirendi negligentiam; et ideo peccat, *-*^yt-tf~f-
qui agit dubilans de actionis honest.ate.
yj\'Etiam vincièiliter erronea [non quidem per se, sed
per accidens. \')] Etenim 1° non licet agere contra
eam; ratio est quia conscientia erronea .... illa quae
dictat, dicit esse legem Dei; et ideo transgressor illius
conscientia? transgressor efficitur legis Dei." ⁵) Ergo di-
cendum quod simpliciter omnis voluntas discordans a

») De verilale, q. 17, a. 3. ) Er.cycl. Liberlae. *) In // Sent.
Dist. 39, a. 1, q. 3. ») De uerilale, q. 17, a. 4; lu II Sent. Dist,
39, q. 3, a. 3. ⁵) De veritate, q. 17, a. 4, ad 3.

-ocr page 334-

326 l\'ARS I. ETHICA GENERALIS.

ratione, sive recta sive errante, somper est mala." \')
Ktenim 2° necessariuru est agere secunclum eam , si est
prsecipiens vel prohibens; siquidem non agere secundum
eam, est agere contra eam. Praterea generale pr«ceptuin
natura; est faciendi bonum. necessarium, vitandi omne ma-
lum. Atqui homo non alia ratione hoc prajceptum adim-
plet, nisi sese conformando conscientia certa, etsi invin-
cibiliter erroneae; voluntas enim , cum sit potentia
caeca, alio modo ad recte agendum duci non potest, ni-
si secundum id, quod ipsi ab intellectu proponitur.
Nee obstat peccatum materiale, nam in casu malitia non
imputatur agenti (N. 284L et peccatum materiale, sicut
alii naturse defectus, a J*o germtUitur. ²)

429. Attamen, stante dunio specuhitivo de
actionis nonestate objectiva seu materiali, habe-
ri potest conscientia practice certa de ejnsdem
actionis honestate subjectiYa seu formali. Ssepe
contingit Majorem vel Minorem syllogismi, quo conscien-
tia efformanda est, dubiam vel saltem nonnisi probabi-
lcm esse, ita ut certitudo moralis de honestate actionis
directe comparari nequeat. Attamen, manente licet spe-
culalivo dubio, indirecte seu ex quibu.«dain certis et ge-
neralibus principiis aliunde adductis (qua? principia re-
flexa vocantur, quia flectnntur in rem particularem elu-
cidandam) conscientia practice certa potest efforraari. Si
quis dubitet utrum aliqua actio sit lege prohibita , et
debita veritatis inquisitione dubium expelli non possit,
quia utrinque stat sententia probabilis, hoc modo indi-
recte sibi efformat conscientiam moraliter certam : Lex
dub ia non obligat (principium reflexum). Atqui lex, hanc


		■ Jtt" !- 1/ 7 " 1 \'
	h	C< u. I ■-, l> \'-
	M o	., . -\' \'"
	i :■■	. / ■

>) 1. 2. q. 19, ». 5. ) Suarea, Ve bonit. el malil. l>isj). 12, s. 4.

-ocr page 335-



		327
		CAP. VI. DE JÜRIBUS ET OKFICHS.


		actioneiu prohibens, propter sentenliaui probabilem ne- ganteui non certa, sed dubia est. Krgo cerle non obligor ad hanc actioneni oinittendain. Haec pauca, qure uonnisi summatiin attigiiuus, pro scopo nostro sufficiantj siquidem in S. TAeoïogiaae con- scientia, et nominatira de Probabilismo late tractari solet. ^D« jui-ifou»\' ei oilioiiH. 430. Preenot. I. PhiJosophia inoralis, ut in In- Irod. VII raonuimus, complectitur lolum* ordinem nuora- lem, tuin quatenus pure moralis, tuin quatenus slricte juridicus est. Itaque etiam ad Ëthicam generalem perti- net explicare principia generalia uróiuis juridici, quie in Ethica speciali diversis hominum statibus et conditioni- bus applicanlur. 11. Porro generalia ha:c principia quinque Articulis expendemus: I De natura et partilione juris; II de na- tura el partilione officii; III de juris origine et charac- tere morali contra errores modernos ; IV de exislentia ju- ris naturalis, deque habiludine inler jus naturale el jus positivum ; V dejurium et officiorum limitatione ac collisione. ARTICULUS I. De natura et partitioue juris. C-/> /* ji \\ 431. Prsenot. I>e jure generatim accepto quse- ritur: 1° Quoluplici sensu jus accipialur; 2° quid sit re- latio juridica; 3° tpiisnam sit jinis ordinis juridici j

-ocr page 336-

328

PARS I. ETHICA GENERALIS.

4° utrum ordo juridicus coacliva inviolabililate munilus
titj 5° quomodo jus dividatur.

§ i-

...__j i^JL&**. <|uotuplivl senau Ju» at-riplatni-.

s\\i,~^ j-^-""^-\' \'Jg~~rV n~~-* \'

432. Joris etymon. De ju ris etymologia dissen-
tiuut philologi. Plerique recentiores euro Forcellini \')
nomen deducunt a jubendo, quatenus jus idem est ac
jussum seu id, quoü lege constitutum est. Alii vero cum
S. Isidoro ²) jus derivant a justo , i. e. ab aequalitate
alteri debita; dicuntur eniin vulgariter ea, quse adaequan-
tur, justari. ³) Cui explicationi consonat nomen grsecum
ofxatov, quo, teste Aristotele, a Grsecis jus appellatur. ⁴)

I^V-M-^

433. Diversa juris acceptio. Jus accipitur

1° pro justo (jus passivum), 2° pro lege (jus prsecepti-
vum, objectivum), 3° pro facultate morali (jus activum ,
subjectivum).

434. I. Jus acceptum pro justo est objectum
justitise , quae reddit unicuique suum. Atqui per justi-
tiam designatur tu m ■complexio omnium virlulum \'turn
virtus qusedam specialis (N. 304). Pari vao&i juslum sen-
su generali vel magis speciali usurpatur.

A. Juslum generatim acceptum denotat quodcumque

morale debitum, seu quidquid moraliter rectum est. ⁵)"\'\'

... i . . ^rt%0^rt/^

B. Juslum sensu speciali acceptum est objectum justi-

tiu;, in quantum hoc nomine intelligitur virtus specia-

lis (N. 804311).

V»\'
m. lib. 5, cap. S. ) 3. 2. q. 67, a. 1.

*) I.exic. in h. v. ■

\' i V Hthic. esp. \'1; Silv. Maurus, in li. 1. *) Pari modo latiorem vel stric
(.iurem seusum habet vox Neerl. et German. » raki," et nomen (fallic «droU.\'

-ocr page 337-



		CAP. VI. DE JURIBÜS ET 0PP1CHS. 329 435. Magis explicatur justum sgnsn apficiall

		acceptum.		*/;.,:_. ■■:■ e-* ■■ ■ ir~.*


		1° Justum respicit ordinem exlernum hominum ad in- :~ki<j>^ .o >;>\'< l _Avicem et ad societalem. Justitiae proprium est inter <>__ alias virtutes, ut ordinet hominem in his, qua simt ad alterum." \') Cum justitia ordinetur ad alterum , non est circa totam materiam virtutis moralis, sed solura circa exteriores actiones* et res, secundum quamdam ra- tionem objecti specialem, prout scilicet secundum eas unus homo alteri coordinalur." ²) Hinc materia. justitiaB est exterior operatio, secundum quod ipsa, vel res, cu- L/AiL\' jus est usus , debitam proportionem hahet ad aliam, per- oonam." ³) Urf^ tf 2° Justum valde differt ah objeclo aliarum virlutum. i^ ^ y i
		Rectum in operibus aliarum virtutum . . . . non acci- /i.Jrs\' ■* Hj* pitur nisi per comparationem ad agentem. Rectum vero, , Q> ..»\' »r L/ y quod est in opere justitiae,. etiam praeter comparationem r ïïy^, ^-\'^J^J/- ad agentem, constituitur per comparationem ad alium. QiyJ/ ,-"»4-S ^jf* Illud enira in opere nostro dicitur esse justum, quod w ^- ^^^c\\s\'\' respondet secundum aliquam aqualilatem alteri, puta re- ^j/^y^rO J È/¹compensationem mercedis debitae pro servitio impenso."⁴L W\\a ^/" ^ 3° pbjectivus character justi non pendet a conditione ^Ijj^ »r Ai/-\' agentis. In aliis virtutibus, v. g. in temperantia, rectum ne A/\'f,^y J^~ \' materialiter quidera aderit, nisi commensuratum sit con- s lp* * ditioni personae agfinjiis: e contra in justitia rectum ma- Q y v texiautej: attent, dummodo opus sit commensuratum alten; J^ ^f Ji/ et propter hoc specialiter justitiae prae aliis virtutibus de- lJ^ terminatur secundum se objeetum, quod vocatur justum." ^s) \') 2. 2. q. 57, a. 1. \') 2. 2. q. 58, a. 8. - ³) 2. 2. q. 68, i». 10. Aitamcn etiam actus inUrni justi vel injusti Mint, quatenus natura sua ar- dinaniur ad externoa actus \'mjualos. Vide 2. 2. q. 60, a. 3. *) 2. 2. q, 67, a. 1. - ) 2. 2. q. 57, a. 1.

-ocr page 338-



		880 PARS I. ETHICA GENERALIS. Ut tarnen in materia justitiae rectum etiam formaliter habeatur, et prout ab habitu virtutis procedit, prueterea requiritur_recta intentin cum debitis eirenmstaiitijs- Secus agens operaretur quidera justum, sed non juste ag£z§k-j^ 4° Justum alteri debetur lamquam suum. Proprius actus justitiae nihil aliud est , quam reddere unicuique quod suum est;" ²) jam vero dicitur esse suum alicu- jus quod ad ipsum ordinatur," ³) i. e. in ipsius utilita- tem est destinatum. i^vU^go JH_ud suum est triplex pro triplici hominum ordi- natione ad invicem (N. 308 810).\' ~ \\ 6° Attamen in sola justilia commuïativa suum intèl- ligitur sensu rigoroso^KBiqmdem jus commutativum consis- tit in quadain praelatione morali, qua bic homo omnibus aliis in usu alicujus rei praefertur propter pecnliarem con- nexionem, quam res ista cum hoc homine potius quam respectu alterius habet; quo fit, ut illa res sit e.rclusive deslinata propria uf.Uif.ati hujus kominis, exclutis ettteri». Hjec est connexio proprietalis, qurc v. g. est inter agrum et agri dominum. ⁴) \') 2. 2. q. 59, a. 2, ad 3. Ex doctrina Angelici hactenus exposita patet, quanta injuria Stahl (Geschichte der Rechlsphilosophie) scripsrrit S. Thomam latuisse disrrimen, quo in liac vita terrestri distinguatur ariojttri- dicns ab ordine pure morali, et S. Doctoren) confunderesuhjectham virtulem justitiee cum ordine ohjectivo juris. E contra Grotius noster lectionem 2te 2oe Maurerio commendat (Bp. L1V). Pariter inter hodiernos juris magis- tros. Heet protestantes, non desunt , qui Angelicum Minimis laudibus cele- brant; ita inter alios Kudolph Von Ihering (Der \'/.weel, im Recht IJ, 2c Aull. p. 101), inter Mostrites Van der Vlngt (/* den strijd nm het recht. De Gids, 1889). Quinimo doctrinam Angeliei, instigante professore J. de Louter, ex auctoritate Hectoris Magnifici J. A. C. Oudenians, progradu Doc- toris consequendo in Universitate Ultrajectensi publice propugnavit sacerdos catholicns W. Nolens in egregia dissertatione, De leer van den H. Thomas van Aquine over hel recht. Utrecht, Beiiers, 1890. \')2. 2. q. 58, a. 11. ) 1. q. 21, a. 1, ad 3. ) De Lugo, De justilia*, Disp. 1 , s. 1, N. 5, seqq.

-ocr page 339-

CAP. VI. DE .TÜR1BUS Et OFFICilS

E contra in justilia legali, connexio inter societatem

et meinbra non est ejusmodi, ut membra censeri debe-

anfc societatis proprietas; sed est connexio partis^adjh-

,; .

turn, quae exigit, ut omnes ad bonum (olim concurrant: *-«■*- /^jf\'Jr,*^^"

«_/C*-v*.

hoc autera bonnm est commune omnibus membns; ïnde.sU^^fc^J**^,,\'

fit ut nullum membrum ab illo bono, taraquam alleri_}u fa c £?>\'.<

vere proprio, excludatur.

ts Deroum in justitia distributiva connexio inter mem-
bra societatis et bona communia non est talis, ut ali-

quis civis ullum ex his tamquam stricte mum exigere

possit, sed est connexio totius ad partes, vi cujus id,

quod est totius, est quodammodo partis. \')

Inde sequalitas, quam respicit justitia distributiva,

non est sequalitas cum jure dominii formalis vel fèquiva-

letilis, quod quisque habet in rem snam,, sed cum jure

minus stricto, scilicet, cum dignüate , quam aliquis ha-
J)et. ad commoda communia. ²)

-J\'S* ^43<i. II. "3us accipitur pi\'0 lege, quae est nor-

\'^M>

{

ma objeclina justi. Hinc sumitur quoque pro legum com-

.■-

ple.rione ac mjstemate, ut si dicatur jus eanonicumj iuao
pro senlentia judicis, quse est legis applicatio ; tandem
pro loco, ubi agitantur causa? judiciales; hoc sensu ju-
dices jus dicunt, et rei in jus vocantur.

Jus pro lege acceptum generali vel speciali sensu su-
mitur , prout denotat legem quamcumque vel solam la-
gen juridicam , quse est norma justitiae.

437. III. Jus acceptum pro facultate morali

definitur : Facullas moralis aliquid agendi _r habe.ndi vel
exigendi inviola bilix. \')

\') 2. 2. q. 61 , a. 1, ad 2. ») De Lugo, De justitia, Disp. 1 , «. 3, N,
4tf. - \') Suarei, De leg. lib. 1 , cap. 2, N. 5.

-ocr page 340-



		332 PARS I. ETHICA GENERALIS. f! Explicatur deflnitio. Dicitur 1° facultas seu po- testas; quo jus subjectivum opponitur officio, quo quis ad aliquid faciendum vel ounttenduin adstringüur. Di- citur 2° facultas moralis ; quo jus differt a vi pJbmca ^tCs >\'i-t..öc-. --■ seu tnaleriali, quse aliam vim materialem debiliorem vin- ItS(\'<>- cit, et per quam lupus devorat agnura, tyrannus oppri- /7£p^lJ\'c"* *.$- \'"\'^mi^t populum , latro coronatus rapit provincias alienas. \'«ul*. c Siquidem vis juris directe exercetur in voluntalem* alte- rius , raediante ratione, non secus ac vis obligativa Ie gis moralis. Inde fit ut jus existere possit sine vi phy- sica, et vicissim vis physica sine jure. Quinimo jus vio- lenter oppressum vividiore luce splendescere solet. Di- citur 3° aliquid agendi etc; quo denotatur juris objec- turn maleriale. Hoc autem objectum est aliqua res, ali- qua actio vel omissio, sive propria sive aliena ,,non ve- ro aliqua persona (N. 19). Dicitur 4° inviolabilis± quo jus distinguitur a mere licito seu ab eo , quod nulla lege prohibetur. Facultas licite aliquid faciendi est qui- dera facultas moralis, sed nisi quidpiam aliud accedat, in sui obsequium voluntates alienas non moraliter ad- stringit. Itaque per vocem inviolabilis denotatur reveren- tia, quam omnes alii debent facultati juridicae, seu cor- relativum officium juridicum, quo snblato,jus foret no- men inane.

		§11. 438. Relatio jnridica. Quaecumque facultas ju- ridica in uno existens in suo conceptu involvit essentia lem respectum ad aliquod officium correlativum , quod ideo vocatur juridicum. Inde profluit quaedam relatio ,

-ocr page 341-



		*\'l*

		CAF. Vt. DE JURIBÜS ET OFFICIIS. 333 et quidein relatio juridica; qualis relatio v. g. existit in- ter creditorem et debitorem. . Porro in omni relatione juridica distinguitur subjec- turn $ terminus ,j materia et7tilulus. I Subjectum juris est persona, cui competit/ac^gu\'u- ridica. Ista autem persona juridica iterum est aliqua per- sona physica seu individuum, vel aliqua persona moralis seu pluriuin personarum physicarum congregatio, qualis est v. g. societas domestica. ■X Terminus juris est persona, cui incumbit obligatio seu \':%~ \\\'V?/-^<i£^\'\\\'\' officium juridicura, seu erga quam* altera persona facul- tatem juridicam habet. J Materia juris est aliqua res, circa quam jus versatur. L^Lu^^^f^^y\'/^ Dicïïür: aliqua res; nam persona non potest esse objec- Ï^Xv. M. turn juris humani. y Titulns juris est illud, in quo facultas et officium ju- ridlcum fundantur. Iste titulus consistittn aliquo facto, U 3 ratione cujus lex uni tribuit facultatem juridicam et al- teri imponil^officium correlativum. Ordo juridicus est omnium relationum juridicarum com- « /t^jU^S^c^L. plexus. Ad illum igitur ordinem pertinent omnes leges, s£\\ _Ai_,c. omnes facultates, omnia officia juridica. Iste ordo est i^t^i^-^^. i^>e^t^ pars ordmis moralis, ut infra (N. 464) demonstrabimus. xJlh¹\' " ^u\\ "~Cf^f/(^ L 439. Error circa juris su bjectum. Narrat Tul-^-¹\'* "*"« lius quod non médiocres viri , sed maximi et docti, . , g ut Pythagoras et Empedocles, unam omnium animarilium h,, condilionem juris esse denuntiant," \') Hunc errorem re- . *ju"z^* rbw*j.<t~ novavit Pautheismus et Darwinismus.] (%«^JLj/\'U-\'ó-£li/a. -> *\') De reputliea,* lib. 3, cap. 11.** 22

-ocr page 342-



		334 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		Huc spectat quoqite quastio de viviseetione. Hoc au tem nomine venit quodcumque experimentum dolorosum in bruto animato, sive fiat per sectionein, sive per adus- tionem, sive per venenum, sive per vim electricam, sive alio quocumque modo. Jam a tempore Oalleni , f210, qui hujus operationis primus auctor dicitur, talia experinienta occurrunt; undc effatum: experimentum in anima vili." Nostro vero tempore, crescentibus Biologiae et Physiologiae studiis, vi- visectio in l\'niversitatibus ctiain publicis ubique terrarum invaluit. Ham: operationem brutis acutissimos dolores inferre , plurimos ea abuti brutaque torquere ex aninii feritate rel levitale , ex vana ctiriositate sine rationabili utilitate, ne- 1110 Degabit. Inde factum est, ut mnlti , etiam in pa- tria nostra, contra vivisectionem tamquam rem moraliter turpem protestarentur , turn libris, turn libellis, turn pe- titionibus apud poteslatem publicam, et hanc abominatio- nem penitus extirpari postularent. Horror vivisectionis apud multos fundatur in falso Sen- timentalümo, qui non sequitur ralionis judicium, sed im- pressionem sensuum. Inde non raro accidit, ut istius- moili homines ad lacrymns moveantur, animalculi dolore con- specto, quum ergo miserias humanas habeant cor lapideum. Sint ergo quaestiones duse: 1° Utrum existat relatio juridica inter homines et bruta ; 2° Utrum vivisectio li- cita sit. PHOPOSITIO I. Bruta animalia nequeunt esse snbjectum juris, et ideo homines imllis ergo bruta (tliiciis adstringuntur. 440. Prob. I. Jus est facultas essentialiter mora- lis (N. 464). Atqui moralitas soli naturse rationali pro- pria est. Ergo.

-ocr page 343-



		1 I . <K

		_ CAP. VI. DE JÜRIBUS ET OFFICIIS. 335 Prob. II. In creatura officium jure prius est: siqui- ^u . dem ex primitivo et essentiali officio tendendi in finem ultiraum profluunt jura comparandi et adhibendi media </* in finem illum ; illo primitivo ac essentiali officio setnoJ^ -^ to, omne jus corruit, utpote orani destitutum rationali \\ \' (fi/^ fundamento. Atqui brutum nullius officii moralis ca- pax est. Ergo.^v» K/\\k&^xLm. /v\\£^U*»-u. L^» ur~yA, / M. h>~ri^. \'*«■ h£b jU^6k>~^jlX^ ^ t^~ ■■\' \' (@-U-~it- ct-t \'* . / Prob. III. Si homo ligaretur officiis ergo bruta, quo- / /k^, f£r/ ;%>ttu dammodo brutis servire^ nam quamdiu aliquis debet, -x\'■.- .■ ^ tV⁴\' est quodammodo servus, et cui debet oblieatur. At- , qui homo nulla ratione* brutorum servus esse potest; si- J^fJs^it^^JkUi-\'-fi; quidem bruta lotaliter addicuntur utilitati humanee. Ete- : ■/.-,\'>(■ f nim ex ipso naturae processu . . . imperfectiora cedunt in usum perfecterum; plantae enim utuntur terra in sui nutrimentum, animalia vero plantis, et hommes plantis et animalibus. Unde naturaliter homo dominatur animalibus." \') Ergo. Vide N. 19 et 20. 441. Nota pro sol vond is difflcultatibus. Quamvis homo non habeat officia erga bruta, habet tarnen officia circcL ipsa; et ideo homo m usu brutorum, non secus ac in usu aliarum rerum peccare potest. Deus siquidem homini bruta non concessit ad crudelilatem exercendam, sed ad convenientem utilitatem. Ubi ergo homo sine rationabili utilitate in bruta saevit, actionem ponit ordini repugnantem, non vero brutis injuriosam. Prseterea crudelitas in bruta exercita in ipso homine gig- nit animum efferatum. ²)

		\') 1. q. 96, a. I; 3. 2. q. 6. a. !. - ») e. Qenl.* lib. 3, cap. 113; Conf. A Lapide, In Prooeri. XII, 10.

-ocr page 344-



	336 PARS 1. ETHICA GENERALIS.

	VBOPOSITIO II.

	Vivisectio, il u in in o(l(i intra limites verse ui il i tut is li iiin;i ii:i* contineatur, moraliter licita est. P r ae n o t. Dicitur: dummodo intra limites vera ^y~~^h^- ulililalis contineatur; siquidem abusus tollendus, usus re- tinendus est. Itaque supponimus vivisectionem peragi in veram utilitatem hominis, et organismo viventi non plus % hx}^»--^v^ doloris inferri , quam absolute necessarium sit ad illum

		i--
finera obtinendum.

	443. Prob. Creator homini illuua brutorum con- cessit usum , qui ipsi vere utilis est, et nulli ofïicio morali repugnat. Atqui vivisectio maxime inservit bono humano, quin ulli officio morali repugnet. Ergo. Prob. M aj. Creator concessit usum utilem. ld enim quod docent SS. Litterae: Dominamini piscibus ma- ris , et volatilibus coeli, et universis animantibus, quae moventur super terram," \') etiam manifestum est rationi naturali, ut N. 19 et 20 demonstravimus. Qui nulli officio repugnat. Licet enim homo erga bruta nullo officio adstringatur, potest tarnen animalium, non secus ac aliarum rerum usu violare aliquod officium (N. 441). Atqui intentio caeteroquin optima, utilitas quantum- vis magna nunquam justificat actum illicilum (N. 204). Prob. Min. pars I. Vivisectio inservit bono humano. Conventus medicorum mense Augusti a° 1881 Londini habitus, cui ex omni terrse parte noraen dederant 3210 viri docti , ne uno quidem reclamante , proclamavit ex- perimenta in bruto animato esse Medicina? perutilia, quinirao hujus scientiae profectui omnino necessarip. *») Oen.* 1, 28.**

-ocr page 345-



		CAP. VI. DE JÜR1BDS ET OFFICII8. 887

		Prreterea neminein latet quantos progressus nostris die- bus scientia fecerit laboribus celeberrimi Pasteur et alio- rum. Non est igitur, quidquid alii obmuraurent, cur de utilitate vivisectionis dubitemus. Nemini autem negotium facessat inter scientiee cultures admodum inva- luisse Materialisinuui ; siquidem nihil refert utrum doc- tores illi in scientia morali auctoritatem habeant, an ne, quum hic agatur de utilitate phgsica , circa quam illo- ruin auctoritas inaximi ponderis est. Prob. Min. pars II. Nulli offioio morali repugnat. Etenim : a) Non repugnat officiis erga Deum: Deus enim, ut modo vidimus, aniinalia in usum hominis destinavit. b) Neque ulli ofïicio erga ipsum operantem : si tale officium lsederet, hoc exinde foret, quod efferatum red- deret animum et humanitatis sensum obtunderet. Atqui vivisectionis usus moderatus. nedum aliquam speciem crudelitatis prse se ferat, veram humanitatem colit, quum, bruto posthabito, consulal homini. E contra bruto parcere in detrimentum hominis inhumanum est. c) Neque ulli officio erga alios homines: siquidem sup- ponimus operationem fieri in bruto legitime acquisito , et in tali loco , ut vivisectio nullum invitum offendere possit. d) Neque ulli officio erga bruta : officia erga bruta non habemus. \')

		\') Hanc quffistionem latius vide in Stimmen aas Maria-Laach, XX, Ein Wort iiber die Fiviieclion, pag. 11 et 279; XXI, pag.437; Cathrein, I, pag. 444.

-ocr page 346-



		388 PARS I. KTHICA GENERALIS. § HL «Jill-lilllii alt Mui* oiilinis Jurldlcl. 444. Prsenot. Quoniam natura rerum ex ea- rumdem Jine objectivo cognoscitur, ideo fiuis est fons, ex quo dimanat genuina juris idea. Ut igitur Jiatura juris raelius intelligatur, lincin ordinis juridici breviter decla- ,jU_ rabiinus. Prse oculis habeatur distinctio justitise com- _ij.c^^\'-ⁱ\'^<i\'\'^l\'hutaliv(B, legalis* et distributivce (N. 307, seqq.). °. 445. I. Jus commutativum intendit externam liber- latem muluamque independentiam singuloram raembrorum , ([Uiu societatem eflbrmaiit. Singuli siquidem homines creati sunt ut Deum glorificent, et ultimam perfectio- nem naturae sujc in possessione Boni iiiliniti consequan- tur (Gap. /, Art. I et II). Homo itaque in Deum ordi- natur immediate, et etiam ipsemet sibi finis est, nulla- tenus vero purum medium in bonum aliorum ordinatum (N. 18, seqq.). Inde profluit dignitas, independentia et externa libertas hominis in comparandis adhibendisque mediis ultimo fini consequendo necessariis ac congruis. Atqui hujus dignitatis, independentiee ac libertatis scu- turn est justitia commutativa. . II. Jus legale respicit existentiam societalis. A Crea- tore homini ïnsitum est, ut in civili societate vivat, quse suppeditare vitte sufficientiain perfectam sola potest. \') Hoc autem posito, societati denegari nequit facultas exigendi a membris quee ad existentiam ac conservatio- nem totius sunt necessaria. III. Jus distribulivum moderatur societatis infiuxum in \') Encycl. *Immortalt,* torn. II, pag. 147.

-ocr page 347-

OAP. VI. DE JÜRIBUS ET OFFtCIIS. 389

membra. Elsi cives per justitiam legalem unitati sociali
inseruntur, et in ordine ad bouum commune legibus
socialibus subjacent, non sunt tarnen res sed persona,
quse societatis servitio tamquam mera media obnoxise fieri
ne^jfceunt. Quinimo societas, nedum civium jura usur-
pét, ad jurium tutelara in primis est instituta. Inde
consequitur, ut auctoritas socialis non pro libilu de ci-
vium personis ac bonis dispouere possit vel in bonorum
onerumve socialium distributione ad sunm arbitrium pro-
cedere, sed solum in ordine ad bonum commune seu
ipsorum civium, necnon secundum proportionem merito-
rum ac virium. Patet autem justitiam distributivam fun-
dari in justitia commulativa.

IV. Totus ordo juridicus, tres fines expositos complec-
tens£ intendit homines coordinare inter se/ et simul sub-
ordinare unitati sociali ,J "ratione habita dignitatis perso-
nalia *m primis vero finis ullimi vit» futuree.

\' u

■

§ IV.

Vtrum ordo Jiirldlrua coacHva Invlolabilltate muiiltus wit.

446. Praenot. Circa hanc juris proprietatem

* < <
quaeritur: 1° In quo consistat; 2° in quo fundetur;

\'6° cuinam juri propria sit; 4° cuinam subjecto competal.

447. In quo consistat. Relatio juridica prae re-

latione pure morali v. g. charitatis, id sibi proprium ha- :_ri

bet, ut non solum moraliter seu in conscientia et coram
Deo inviolabilis sit, sed etiam coram hominibus tali in-
violabilitate gaudeat, ut, ubi opus fuerit, per vimphy-
sicam vindicari possit.

Hsec tarnen coactiva inviolabilitas, quse in ordine

-ocr page 348-



		840
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		rationis fundatur, ne confundatur mini actuali potentia physica extorquendr debitum juridicum; secus eniin quse- cumque facultas juridiea converteretur in viiu mere ma- terialen) et penitus evanesceret quotiescuinque obstaret vis physice fortior. Nequaquam igitur deficit Jut, etsi per accidens facultas moralis adhibendi vim physicam ad actum deduci nequeat defectu virium materialium , vel defectu testium coram tribunali. \') 448. In quo fundetur. Duplex est ratio funda- mentalis hujus inviolabilitatis coactivse : \'■ Prima ratio petitur ex notione juris. Etenim jus est essentialiter respectivum, ita ut facultati juridiea? unius necessario respondeat obligatio juridiea alterius. Porro qui sibi juridice obligatam habet alterius volunlatem, sibi etiam obligatum habet alterius organismum, quan- tum necesse est ad debitum juridicum praestandum. Ergo ipsa juris notio importat inviolabilitatem coactivam. ²j_ Altera ratio petitur ex fine ordinis juridici. Iste ordo eo tendit, ut homines\\cb~oTiith~ëi in ter se et subordinet unitati sociali (N. 445), seu ut ordinem socialem -con- stituat et conservet. Porro iste ordo socialis in prasenti vita absolute necessarius est, et nonnisi per ordinem juridicum conservari potest. Atqui , humanae libertatis defectibilitate spectata , orania jura passim violarentur, nisi inviolabilitate coactiva munita forent. Ergo ijisefi- nis ordinis juridici postulat inviolabilitatem coactivam. ³) 449. Cuinam juri propria sit. Coactiva invio- labilitas competit juri commulativo et legali, non juri distribntivo. V _k\\ ,) Vide Meijer, N. 485, seqq.; Schiffini, Philoi. Hor.* N. 831. \') Li- beratore, EMc. tpec. N. 12. \') Meijer, N. 477, seqq.; Schiffini, N. 233.

-ocr page 349-



		CAP. VI. DE JÜKIBÜS ET OFFICIIS. 841

		Ut licite adhibeatur vis physica manifeste duo requi- , runtur : 1°, tale jus, cui respondeat debitum certum et Lt~y/L/?vU~-i &i4.b~j detefmïnabum, 2° necessitas* coactionis relate ad tinem\' ^;\' \'Jf\'\'

		ordinis ïuridici. Jijt sane quoad l^m: si debitum non est \' , , , , ----- . , i.\'r^^/i^\' certum, sed mere probabue, si non est determinatüin, , sed ïndeterminatum , puta quoad personas , quibus in- j _fy^_A JL cuinbit, quoad tempus, locum etc., coactio adhiberi ne- ,_A. . ^-., quit, quia destrueret oranem naturalem libertatem ac\'-^tf^u\' independentiam et totius societatis perturbationein in- duceret. Dein quoad 2^m: vis coactiva non est quid aliud, nisi medium a natura concessum, ut obtineatur fi- nis ordinis juridici; et ideo in necessitale coactionis re- late ad liiinc finem fundamentum et mensura coactionis continetur. Atqui in jure commutativo debitum est certum ac de- terminatum ac prseterea omnino rigorosum (N. 435 , 6^m); ipsa vero vis coactiva est medium absolute neces- sarium , ut obtineatur finis justitise commutativse , qui in externa libertate ac mutua independentia hominum consistit. Panter in jure legali debitum est certum ac determinatum sive ex lege naturali sive ex lege po- sitiva; ipsa vero societas corrueret, si auctoritas non ha- beret jus extorquendi ab invitis per vim physicam offi- cia justitise legalis. E contra in jüstiti&^distriiutiiUL- coactio, neduni necess<aria sit, e contra omnem ordinem socialem everteret^¹) ^.(Ji , Quod dicitur de jure distributivo, id a fortiori oiili- ^A/\'\' tat contra violentam exactionem officiorum pure moralium, qualia simt officia misericordiae, gratitudinis etc.; ad istiusmodi officia adimplenda nemo ab homine privato cogi potest. ²) *\') Cathrein, 1, pag. 376, seqij. \') Zallinger, Inttit. jur. nat.* $ XVU.**

-ocr page 350-

842 PARS I. ETHICA GENERALIS.

450. Ciiiiiiini subjecto competat ris coactiva.

\\ Per se et in abstracto vis cogendi primario competit sub-
jecto juris, aliis vero nonnisi secundario; attamen in con-
creto , i. e. attenta necessaria conditione ordinis socialis,
illa vis cogendi primario competit auctoritaii sociali,
exceptis nonnullis casibus.

) . Dicitur l ° per se et in abstracto vis cogendi primario

U" competit subjecto juris. Et sane qui habet jus, eo ipso

. \'j\' (i<Ai,/habet facultatem coactivam, utpote essentialiter illi juri

ikt\'lL, annexam. Hoc praeterea confirmatur ex cseco naturse sti-

Dl^A* 4LA \'/\'\'*"\' mulo , quo unusquisque adigitur ad jura sua propnis
./i«t» "* \\* etiam viribus defendenda. \') Hinc vis coactiva in ma-
]s4>\\t*ï-*^t^^x1 ■ *^ena justiti» legalis competit auctoritaii, et in materia
;V \'f¹*\' \',, justitiae commutativee personae, sive publica sive etiam
privaia, quae hoc jure commutativo praedita est. ²)

. . Dicitur 2° attamen in concreto, i. e. attenta necessaria

C \' ) condilione ordinis socialis, illa vis cogendi primario com-

f i^ .....

petit auctoritati sociali. Si homo consideratur ut mem-
\\. i [ i - \' ...

d fi^rum societatis, non homini privato, sed auctoritati at-

tribuenda est illa facultas. Etenim lex naturalis praeci-

pit, ut pax et securitas sit inter homines. Atqui pax

nul la, securitas nul la, sed perpetuum helium omnium
Pi ......

\' contra omnes esset, si hommes privati in propria causa

sua\' ad vim physicam confugerent. Hinc jus coactionis
regulariter transit in actionem (rechtsvordering), qua unus-
quisque apud judicem vindicare potest, quod suum est.

(d i^.jj^T\'^J^i.-^ ,, Dicitur 3° exceptis nonnullis casibus. Ubi enim agitur

*) 2. 2. q. 108, a. 2; Tullius, Pro Milune, cap. ».--\') Hinc errat Po-
J^ uT"¹* tilieumut juridicui et Sehola hittorita, quai statuunt hanc facultatem per-

sonis privatis uonnisi ex delegatioue Status civilit, seu tamquam eivibut at-
tribui posse.

-ocr page 351-

343

CAP. VI. DE JURIBÜS ET OPFICIIS.

de vi actuali repellenda , facultas coactiva ad hominem
privatum redit. Hoc enim manifeste exigit publica se-
curitas. Addi possunt casus, quando recuperatio rei pro-
priae ab alio injuste detentte, vel compensatio per occu-
pationem rei aliense ad injuriam reparandam licittE sunt..
Vide Marres , De justitia , lib. II, N. 185, seqq.

§ V.

<|ii<iiiioiio jus dividatiir.

451. Jus acceptum pro lege vel facultate morali
multifariam dividitur. Praecipuas divisiones indicabimus.

I. Jus acceptum pro lege dividitur :

a) In jus naturale ei positivum; positivum subdividi-
tur in divinum et humanum; hurnanum rursus est eccle-
siasticum et civile (N. 335).

b) In jas privatum et publicum. I rrius ordinat re-
lationes membrorum societatis inter se, et immediate in-
tendit bonum membrorum, mediate bonum publicum.

\\ Alterum ordinat relationes membrorum ad socielalem et
immediate intendit bonum publicum. Subdividitur in
ecclesiasticum vel civile seu politicum.

Jus publicum politicum subdividitur in internum,
quod respicit intemam organisationem societatis civilis;
et externum, quod respicit externas relationes juridicas,

Hinc dM/wh*

qua} inter diversas societates civiles existunt

citur jus

, jus inter genles, jus gentium/¹) -\' \' Ji_t/*-**-

\') A. jure gentium, quod relationes internalionalee respicit et partira na- \'
turale partim positivum est, omnino differt jus gentium anliquorum. Jam / > \'l \'

in antiqua legislatione Romanorum occurrit distinctio inter leges civile» et

jut genimm. ueges civues regenant ent

e Romanos, jns gentium vero pere-

/j*

/».»-..>.-

-ocr page 352-



		*V¹ 7\'^):\' \'/\'."\'/\'\'s \\* ****l~~9vU&ru \\JHi o lAh-lcc V\'_s ctC J-C \'<■ ■ <■■ i/i c U. , \'* c 344 PARS I. ETHICA GENERALIS. , . c) In jus consuetudinarinm et legale seu scriptum , . prout legitima consuetudine, vel forinaliter expressa vo- grinos in territorio Komano habitantes. Hoc jus peregrinoruin, omni generi humano commune, secundum maleriam ad jus naturale pertinebat, simul ta- rnen reducebatur ad jus positivum^iu quantum erat agnitum et sancitum po- testate publica. Faulatira jus peregrinorum et civile coalucrunt, indequc ea pars juris Romani, qua: in natura fundatur adcoque apud oniries peraiquc rustnditur, jus gentium ^ ea vero pars, qua; populo Romano propria est_<\|\|jus civile dictum fuit. A tempore tarnen TJlpiani, f 226, nomen juris na- titralis strictiorcm signiiicationem accepit, ita ut ea solu respicerct., qua com- I munia sunl komitti et caleris animantibus, ut est v. g. procreatio ac educatio liliorum; inde vero contigit, ut jurisconsulti ca, qua sol is hominibus inter te communia sunl, ut est v. g. divisio dominiorum, non ad jus naturale hoc restricto sensu acceptum, sed ad jus gentium reducerent. Quocirca in lnstit. i Justianini lib. 1, tit. 2 legitur: * Jus naturale est, quod natura omniaani-* malia docuit, . . . Quod quisque populus ipse stbi jus constituit: id iptius é?rt< **proprium civitatis est, vocalurque jus civile. ... Quod vero naturalis ratio** inter omnes homines ronstituil: id apud om nes peraque custoditur, vocatur- que jus gentium. . . . Populus itaque Uomanus partim suo proprio, partim communi omnium hominum jure ulitur." Fatet igitur secundum jurisconsultos Romanos jus gentium revera pertinere ad jus naturale sensu vulgari acceptum. Divisiuncm juris in jus naturale, jus gentium et jus positivum seu civile u veteribus jurisconsultis acceperunt Sckolastici. Attamen intricataquatstio est, quomodo illi Doctores prafatam distinctionem intellexerint. Duce inprimis Suarezio (De leg. lib. 2, cap. 17-20), alii jus gentium referunt ad jus positivum; alii cum Bellarmino (De clericis, lib. 1, cap. 29) ad jus na- tura/r; et hoc quidem rei natura; magis consentit, nccnon doctrinee Angelici. Tria loca suut, ubi S. Thomas de liac quxstioue tractat, scil. In V Elhir. lect. 12; 1. 2. q. 95, a. I : et 2. 2. q 57, a. 3. Jam vero primo loco jus gentium pro justo accipieus illud cum Philosopho comprehendit sub justo na- turali (Vide Silv. Muur. in I. c. Aristotelis). Altero loco S. Thomas jus gentium accipit pro lege, ipsumque reducit ad leges positivas humanas , at- _r\',i(wK»"\' \' tarnen ad illas leges positivas, qua; a lege naturali derivantur sicut conclu- . .,-. **sioncs . adeoque non ex sola auctoritate humana. sed etiam ex lege naturali** ^r t \'i\' u. -\'" - ^v obligaat. Merito tarnen jus gentium positivum dicitur quatenus etiam ex con- suetudine gentium vim obligandi habet. Demum tertio loco Angelicusjus gentium iterum accipit pro justo, illudque reducit ad justum naturale. Si ulterius qua:ritur, circa quant maleriam juris naturalis versetur jus gen- tium, respondeo: Principia prima naturalia, sine applicatione ad aliquam concretam materiam spectata, pertinent ad jus naturale, prout hoc distingui- tur a jure gentium. Si bu;c principia ad aliquam materiam applicantur et ipsorum applicabilitas est evidens et facilis, si insuper est materia ubique

-ocr page 353-

CAP. VI. DE JÜRIBÜS ET OFPICIIS. 845 \'

luntate legislatoris inductum fuit. .

452. II. Jus acceptum pro facvltate morali potis-
simum dividitur:

a) Rationeprincipii, a quo procedit, in jus naturale et s, j^■■■>- , /
positivum, prout conceditur a lege naturali vel positiva.
""Tb) Ratione tituli, in quo fundatur, in jus eonnatum
(originariuin, absolutum) et acquisitum (adventitium, hy-
potheticum). Prius fundatur in ipsa e.ris(entia personae
juridicae , sive physicae sive raoralis. Alterum fundatur in
aliquo facto adventitio, quod supervenit existentiae per-
sonae juridicse. Connatura est jus vivendi, acquisitum
est jus in agrum emptione comparatum.

c) Ratione connexionis cum subjecto, in jus alienabile

tl\'

et inalienabile, prout a subjecto amitti, in alios trans-
ferri potest vel non potest. Jus non potest amitti vel
transferri quoties est necessarium ad officium adimplen-
dum. Inalienabile est jus tendendi in finem ultimum,
alienabile est jus in aliquam domum.

d) Ratione modi, quo subjecto inhmret, in jus per sonate,

quod subjecto inhieret immediate, ut est jus ad vitam, \'_t>.,\'\'Y*«■
et in jus reale, quod nonnisi mediante aliqua re perso-
nae competit, ut est jus servitutis in agrum alienum , -^ ! \\,^ i^ ^jjt:
quod alicui ratione agri sui competit. j^U-y4f^J^^^r(Zi

e) Ratione modi, quo correlativum debitum exigi potest, ■ \', ^^.\'H^. ^l\'^W,i_A,0>-
in jus coactivum et non coactivum (Vide N. 447449). ^\'

gentium oceurmis, liabebiinus propositionem jnris gentium (Van Gestel, N.
XXXVIII). Kxemplum habes in divisione agrorum. Priucipinm naturale
est, quod homines pacifice cohabitare debeant. Atqui divisio agrorum ne-
cessaria est ad pacem inter homines conservandam. Krgo agri dividendi sunt.
In hoc syllogisme) principium naturale evidenter et facile applicatur ad nia
teriara concretam ubique gentium octurrentem. Preeter auctorem eitatum inter
recentiores consulantur Meijer, N. 571; Cathrein, I , pag. 21, seqq.jSchiffi-
ni, N. 316, seqq.

-ocr page 354-

346 PARS I. ETHICA GENERALIS.

Coactivum est jus commutativura et legale, non coacti-
vum est jus distributivum. Jura coactiva a recentio-
ribus passim vocantur perfecte; attamen nomen juris per-
fecti melius restringitur ad aolum jus commulalivum.

f) Ratione juslilia in ja^perfeclüm et imperfectum^

Jus perfectum est jus commutaiivum, quod spectat
justitiam commutativam, qure sola habet tres conditiones
ad perfectam justitiam requisitas (N. 310 et 435, 6°).\'
Ratione justitise imperfectum est jus legale <st distributivum.

Jus commutativum est jus proprielalis, quod consistit
in facultate morali aliquid habendi, exigendi in proprium

■ ■>/:

^^ xuuvi commodum, exclusis cateris. Ut supra (N. 435 ,
6°) monuimus, hoc jus est quredam proelatio moralis,
qua aliquis homo prsefertur raoraliter aliis in usu talis
rei, qua? propter peculiarem connexionem tota ad ejus
utilitatem refertur. In hoc maxime differt jus proprieta-
tis a jure jnrisdiclionis, quod essentialiter spectat bonura
Ti ^-/wwnune. \') Siquidein jurisdictio est facultas moralis Su-
^}"^\\\\jJperioris obligandi membra societatis, ut suis actibus ad
lionum commune conspirent.

g) Ratione subjecli, cui competit, in jus individjyile-et\',
sociale. Primum competit personis physicis seu indivi-
duis, quatenus spectantur non ut partes societatis, sed
mere secundum suam independenliam personalem. Al-
terum inest socielali, quatenus est quoedam persona mo-
ralis , vel etiam personis physicis, quatenus sunl partes

*»>

\') Attameu ad jus jurisdictionis pertinet dominium altum seu erainens circa
bona subditorum. Est autem dominium altum facultas moralis , que reipu-
bti\'uv qua tali competit, ditponendi de ionis eivium, non ut proprietariue
absutiilus _t eed in quantum ad bonum commune neceesarium est. Hsec facultas
reipublica.\' competit ratione jurisdictionis , qua bono commuui consulere de-
bet. Quoad naturam et ambitum hujus juris vide Marres, Uc justitia ,
lib. 1, N. 9; et latius Van Gestel, De juititia et lege eivili, cap. 2.

-ocr page 355-

CAP. Vï. DB JÜR1BÜS ET OFFIOIIS. 84?

societatis, sive domesticae, sive civilis, sive religiosae.
Ita jus pruprietatis residere potest tuin in individuo,
tum in societate.

ARTICUI/US II.

De natura et partitione officii.

Ni. 453. Praenot. Nomine officii hic intelligimus non
solaia obligationem stricte juridicam , sed quamcumque
obliqalionem moralem. De officio quaeritur : 1° Queenam
til ejus natura; 2° quomodo dividatur. _fc, \'/\'fM\'*^

I f

l><- natura offlcll.

454. Officii etymon. Nomen officii derivatur a
verbo officio, i. e. facio me obviam. \') Licet autem ver-
bum officio" soleat usurpari in partem malam , substan-
tivum officium" sumitur in partem bonam. Officium
est, inquit S. Isidorus, ut quisque il la agat, quae nulli
officiant, id est, noceant, sed prosint omnibus." ²)

455. Officii notio. Officium abstracte sumptum
est ipsa obligatio moralis (N. 337); concrete spectatum
est aliqua actio vel omissio, quam respicit illa obligatio
moralis.

456. Jus et officium simt correlata. a) dum ^ _; _t _ce ₄ _u <■. _inulla veri nominis obligatio seu officium nisi ex lege **.({\'■(* J^;(
oriatur, cumque omnis lex, ut valida sit, a legitima i\'/.,
auctoritate emanare debeat, hinc nullum officium conci- y^W
pitur sine correlato jure legifero. b) Hoc etiam mani- £» UmjcI\'& «_ o(.t l

\') Porcellini, in h. v. ²) Etymol. lib. 6, cap. 18. ,V-C&<t ^lh C£^,W*t.

-ocr page 356-



		848
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		festum est, non dari in aliquo officium, quin simul sit jus officium exequendi: si eniin lex aliquem ligat ad quid- piam faciendum , a fortiori concedit ipsi facultatem id- ipsum praestandi. c) Si vero comparemus personam aliquo officio adstrictam cum altera persona seu cuui ter- mino, in cujus gratiain tale officium ordinatur, non sem- per in illo termino habetur jus huic officio correlatum : siquidem multa officia erga alios non obligant ex justi- tia, sed ex alia virtute. Exemplum habes in olliciis mi- sericordiae erga pauperes, gratitndinis erga benefactores. d) Juri, quod uni competit, in aliis necessario res- pondet correlatum officium: siquidem jus est essentiali- ter facultas moraliter inviolabilis. 457. 11 rum jus officio, vel officium jure natura prius sit. a) Si res spectetur absolute et onlo- logice, jus prius est quocumque officio: in tantum enim creaturee rationales adstringuntur officiis, in quantum Deus habet jus legiferum. In Deo autem non sunt of- ficia , nam Ipse non habet superiorem , a quo legem ac- cipiat, neque in aliquem finem ordinatur, sed est essen- tialiter dominus supremus et finis absolute ultimus. b) Sin res spectetur relative seu in creaturis, qusedam officia prsecedunt Jura, et vicissim quuedam jura sunt priora officiis. u/t^ UuytK r^V^>- v<^i^U^ u^tt- ywv/ Nimirum: o) Si qusestio instituatur de prioritate ju- rium et officiorum in. una eademque persona* , officium_ jure prius est. Et sane, primum, quod in homine in- venitur, est esse creatura, adeoque relatio absolulm de- penden/uc a Deo Creatore et Gubernatore, necnon ordi- natio in Deum tamquam finem ullimum. Fosito autem officio naturali maxime originario ac essentiali serviendi

-ocr page 357-



		349
		CAP. VI. DE JURIBUS KT OFFIC1IS.


		Creatori et tendendi in finera ultiraum , enaseuntur ju- ra, i. e. facultates res2>ectu aliorum inviolabiles. ,3) Si vero senno sit de jure existente jji_jujfl ^"q\'ifi G^nr_^r_$$<klQ officio existente in altero, jus officio prius est. \') Si- quidem jus est facultas exigendi positionem vel otnissio- tietn alicujus actionis; officium vero est debitum illam actionem ponendi vel omittendi. Jam vero debitum istud ex eo nascitur , quod aliquid tamquam suum ad alterum ordinatur (N. 435) ; in hac autem ordinatione proxime fuudatur facultas inoralis illud exigendi; hinc prius intelligitur facultas quam correlatum officium. § II. Ill.illic.il!. i.lli.\'i.l <I\|\\ mI.iiiIih . 458. Officia potissimum dividuntur : a) Ratione prinfiipii seu legis,, ex qua immediate di- manant, in officia naluralia et posiliva. Officium na- turale est abstinere a niinio cibo ; officium positivum est abstinere a carne diebus ab Ecclesia vetitis. b) Ratione prowimi fundamenti, in officia connata (abso- luta) et adventilia (hypothetica). Officia connata im- mediate fundantur in natura humana ejusque essentiali- bus relationibus ; quale est officium colendi Deurn. Officia adventitia immediate fundantur in relationibus quopiam facto naturae superadditis. Tale est officium dandi librum alteri promissum. c) Rationi termini, queun respiciunt, in officia erga \') Contrarium tenent Solimani, Inttit. Ethica etc. Dicaotogia, f. I.cap. 1, Art. 2; Costa-Rossetti, thes. 110. 28

-ocr page 358-



		350
		PAKS I. ETHICA GENERALIS.

		DeutUj erga seipsum, erga proximum. d) Ratione debili in officia juridica et mom juridica. Officia juridica respondent alterius facultati juridica, adeoque debentur ex justitia, sive legali , sive commu- tativa, sive distributiva. Tale est officium solvendi pre- tium rei einptae. Officia non juridica (pure moralia) in altero nullum jus supponunt, sed mere obligant ex titulo alicujus virtutis a justitia distinctae. Tale est offi- cium dandi eleemosynas. Posita distinctio respicit sola officia erga proximum; nam ad Deunt comparata omnia officia nostra juridica sunt, quia Deus totius legis observantiam stricto jure exigit. E contra nullum officium hominis erga seipsum est juridicum ; nam subjectnm et terminus non distin- guuntur. e) Ratione modi, que offtcii executio ad aliis hominibus urgeri polest, in officia perfecta et imperfecta. Per- fecta sunt, quorum executio urgeri potest per vim phy- sicam; alia vero, etsi in conscienlia obligent, dicuntur imperfecta. \') Solvere debita est officium perfectum; pau- peri succurrere est officium imperfectum.Vide 2. 2. q.80. ARTICÜLUS III. De juris origine et charactere morali contra errores modernos. 459. Prsenot. Maxirai momenti est quaestio de juris origine et charactere morali, nostra praesertim seta- te, quae antiqui Paganisrai errores de omnipotentia Sta- tus civilis resuscitavit. Quaestionera triplici § tractabimus :

		*) Quoad haiic denominationem vide N. 452, e).

-ocr page 359-

CAP. VI. DE JÜRIBUS ET OFFICIIS. 351

1° Quanam sint pmcipua sententim erronert; 2° quccnam
sit juris origo; 3° qiifenam sit habiludo inter ordinem
juridicum et ordinem moralem.

Iti\'i\'i-ii-i-nlMi -.rnlinti.i- i-il oiicji-.

460. Quodsi in definienda moralitate tantopere
delirayit philosophia incredula, ut merito dixerit Tul- \' \',\'a;^,
lius : Nescio quomodo nihil tam absurdum dici polest , ,(_Krh.^^j^M*^a,^^cj^

\'-

:.» t .. . r. t-

quod non dicatur ab aliqiw philosophorum;" \') non meliori
tarnen successu laboravit in juris natura investiganda.
Pro scopo nostro preeeipuos tantum errores indicabimus.

\' Ai\' il i IU\\

A. Philosophia juris materialistica. Materialis- / \', /,

\')( mus ipsam vinculi moralis possibilitatem negans legi ac -f
\\j facnltati morali suhstituit pracvalentem materiam brutam , ,
- seu fortiorem vim physicQB. Hinc jus in materiali facto

consistit, et omnia kominum officia simt nomen inane, et ihütli\'i

omnia humana facta juris vim habeni" (Syllab. LIXj. Auc-

toritas nihil aliud est nisi numeri et materialium virium

summa" (Syllab. LX). Fortunala facti injustitia nullum\' .\'-\' ■

juris sanctitati detrimentum offert" (Syllab. LXIJ. ²)
$J Cum crasso Materialisino coincidit Spinozismus. Siquidem i
* Spinoza ,f 1677, doouit: Jus naturale nniuscujusque bominis \',-\'* \'<

non sana ratione , sed cupiditatc et potentia determinatur." ³) ,

> Materialistis praeterea accenseri possunt a) Hobbes et \'■. h^\'^tv^r-"t

\' Rousseau, qui omne jus ex conlractu sociali vel lege civili

repetuul ⁴); b) philosophia Positivismi, duce August Com-

te , necnou philosophia Darwinistica , quse , praeeunte im-

primis Herberto Spencer, supremum juris criterium reponit V fvv, CUti,

in principio Utililarismi, successivee hominis ac societatis

evolutioni accommodato (Conf. N. 148, pag. 121, seq.).
---------------------- \'ify. <■} uni^c\\i>\'-< ^

\') l)e dtvinat. lib. 2, cap. 58. \') Candide Proudhou: « Etre iuste e\'cst ■
obéir ii une irapulsioa tout animale. Nous sommes justes comme des bétes." hJ,
üu\'esl ee que la proprielé. \') Traclatut Ihcol. polit. cap. 16. *) auoad \' ., ⁽ ^(<>
contractum socialen! vide Studiën, Vjaarg., N. VIII, pag. 37, seqq.; Luciea^\' "
Brun, pag. 38, et Elhic. spee. ubi sermo est de origine societatis. tW^i\'ii\'-

-ocr page 360-

852 PARS I. ETHICA GENERALIS.

\' / \' \' -> /X ^B\' Schola Kantiana. Quod jam pridem Thomasiu9
l! v j\' // \\sinuavcrat, aperte proclamavit Kant, nimiruua separalio-

\', J \'\'?". { , nem et mutuam independenliam ordinis moralis ac iuridici.

jr ,}ii 1 rmcipio iuiïixus de absoluta nominis independenlia, Kant

in liomine distinguit duplicem libertatem £Ainam internam,

■ alteram externam, et pro hac duplici libertate paritcr du-

\\ h\\i^ Tplicem ponit legislationem, unain internam ac pure mora- _t*j Iaj iï\'f t \\i*- .,l^em> alteram externam ac slricle juridicam.UXj i <yt\'&^6f^""*

*> Liberlaiem j/ntigitam (qno noinine nihil aliud intelligit

nisi volnntatis independentiam a motivis empiricis, ejnsque
autonomiam , qua sibi ipsi lex est) rtspicit lex pure- mora-
lis ralionis autonoma, qua; pratter actiones internas et ex-
ternas, quas praseipit, ctiam exigit, ut agatur ex sola re-
verentia legis, quia sceus actio poterit quidcm esse legalis,
non vero moralis (N. 148 in fine).


■			,.	>u
\'.\'	.<		:■\' i	,1
1	t.	ti	tLlu	\'
I \' 1 \'		■		i

Libertatem externam respieit lex externa stricle juridica.
Uree libertas externa, qua; est unicum jus homini conna-
turn seu originariinu , per se limitc cnrct; cum tarnen liber-
tas illimitata unius stare uequcat cum libertate illimitata
aliorum , liinc principinm coexislenlim exigit libertatem unius-
cnjusque ita restriugi, ut sim til cocxistere possit cum liber-
tate aliorum. Hiscc positis:

Jus universim definitur: Complexus earum conditionum,

sub quïbus libertas unius cum libertate allerius secundum Ie-
gem universalem liberlalis harmonice simul subsistere possit.

Generale principinm juris est: Qucelibet actio est jusia,
qua ^\'vel secundum quum acceptant pro agendi regula liber-
tas uniuscujusque cum uniuscujusque allerius libertate secun-
dum generalem legem. simul consistere possit.

Lex generalis juridica est: Ita exlerius age, ut Ulier
usus tua liberlalis cum liber~~l\'ale Wïïiusvnjr~~tifqTiè~~^teo~~unJtijp
~ generalem\'leg enï simul consulere possit.\'\'

Cum itaquc jus universim nihil aliud sit nisi complexus
conditionum, sub quibus libertas unius cum libertate al-

_l(t%,

, l \'/}, terins simul subsistere possit, hinc requiritur mulua con-
venlio hominum, qua? illas conditiones determinct, imo etiam
\', auclorilas coactiva, qua libertas externa singulorum in fa-
\' vorein libertatis omnium restringatur et jura, quae ex jure
,: corïginario libertatis externa? secundum principinm eoexis-

tentin? derivantur, tutelam nccipiant

\'\' \' I

-ocr page 361-



		CAP. VI. DK JÜKIBUS KT OFl\'ICIIS. 353 Hiuc Status civilis cü posiulatnm ralionü, et siuml cuin auotoritate publica coactiva, non quidem hislorice, sed Is- men juriilice ex paclo sociali Jtnmano derivatnr. Ante Statum civilem dantur qnidem jura acquisita provisoria, non tarnen jura peremploria, nam possessio percmptorie jnridica nonnisi per constitutionem civilem oritnr, quw sola est status juridicus. Qnoniara vero unicus fons oblitrationis moralis est ratio autonoma, qitie libertatem inlernam respicit , liinc lex et o\' ^rofficia Jnridica, utpote rationi autonoma; extranea et li- ,kc-->\'. /\'-4 <t< Lit* bcrtatem externam respicientia, nullam vim moraliter obli-\' > !." c »> TrV⁵ A-a-\'/n » gantem per se habent sed solam vim physice coaetivam ; / . unde et ipsa Jacullas juridica etricle dicta uil etbieum ad- mixtum liabet et plaue confunditnr cum potestnle coactiva. Admittit quidem Kant officium juridicnm simul liabere posse vim moralem ; hrec tarnen vis moralis officio juridioo so- lummodo ex eo additur, quod ratio autonoma formaliter priecipit idipsuni , quod materialiter officio juridico simul congruit. \') \' l\'raeterraissis interim erroribus , qui ex theoria Kautiana in ordine politico invaluerunt , ^a) patet per hoc systema Y\'Hniic-jus ab ^hainine derivarjVordiuem juridieum ab ordine niorali penitus separari, eu\'prorsiis coiifundi cum (\|Uodara A-.-_n..c legali meclianismo , quo solvatur problema coexistentise. ³)^r-"fr C Philosophia juris pantheistiea. Doctrinam Kantianam ainplexus est J. G. Fichte, f 1814, sed suo Pan-Kgoismo aceommodavit. ⁴) Aliis lameii systemata sub- jectiva Kantii et Fichtii non arridebant, et ideo ad syste- mata objectiva confugerunt. Nimirum : Schelling, -f 1854, et llegel, f 1831, doeuerunt Absolu- J , wi^-*^

		seu iiiiini\'ii nectssario processu se evolvere , in ho- J mine ad sui conscientiam veuire , ac denium in Statu civili \' v ,_f , . i ■* perfectissime realiter prwsehs ficri. ⁵) Ex liisce principiis _J----------- Y\\ \':^n^:^u"\\ \') liane doctrinam Kant exposuit prtesertim in opere Die Melaphytik ^ , f,,,, \|^ U/^iM^Jt^\' Uer Bitten. ²) De his sermo erit in Ethica speciali. ³) Solidam thoo- _.L Q Hv^vx. riai Kantiame refutationem videsis apud Costa-Hossetti, Si/tioptis Philos. Mor., . , ■ , par» II, cap. 1, scct. I, § 2; apud Meijer, N. 519, seqq.; Cathrein, 1, pag.p^T* \'"" Jj^Jt\'/l\'lO 06, seqq. ) Hujus PatiEj/oitmum seu Autolheismum explicat Stöckl, Ge-\'-") ^7^» \'T telachte der Philoiophie,* « 160. ⁵) Stöckl, $ 162, seqq. ^vtO-vK *-\\J-l<L> -l<t«

-ocr page 362-

354

PARS I. ETHICA GENERALIS.

dimanavit philogophia juris Hegeliana.

Dum igitur Knnt libertatem et volunlalem individualem
liominü tamqoam principium omnis juris ponit, e contra
Scliola Hegeliana recurrit ad voluntalem universalem divi-
nam in Statu publico se perfeclissime manifestanten ; siqui-
dem Status est divina voluntas, qua spiritus prsesens, ad
realem et organicam formam mundi semetipsum explieans;
hinc omne jus cum Statu identifcatur ; Status habet supre-
mum jus in singulos, quorum supremum officium est
esse mcmbra Status publici. \') Patet hoc systema coinci-
dere cum Materialismo , sed pwtcrea impia divini norni-
nis usurpatione esse blasphemam hypocrisin. ²)

I). Schola historica. £&a jam omnis ordinis ever-
siva prmcipia philosophi denevensis invnlnissent , et sub
preetextu jnrium na/uralium oinnia jura historica violaren-
tnr, ³) multi , laiulabili quidem studio sed malo fato, in
Positivismo historica contra ingruentia mala socialia prce-
sidium quserebant. Hnjus autem Sjïholse funüator. merito
nominatur De Savigny (17791861), inter Germania3 ju-
risconsultos valde illustris. Porro doctrina hujus auctoris
pure positiva, per modum cujusdam regulse practical ad
nsus forenses proposita, scientificam induit formam studio
doctissimi philosophi F. J. Stahl (18021861), qui in
suo opere PMlosophie des Rechts theoiiaui illam philosophice
exposuit, innumerosque inter politicos conservatores sibi
discipulos acquisivit.

Doctrina hujus Schola : 1° Non existit jus naturale stricte
dictum , sed omne jus propiïe dictum est positivum, fun-

■ \'

datum in consnetudine historica et lege hnmana scripla.

2° Dictamina rationis naturalis , qunc a Scholasticis jus
natura; vocantur, sunt quidem principia direcliva pro lcgi-
bus conficiendis , pro jure efformando ; attamen per se non

i,. babent valorem juridicnm seu externe obligantem in com-

murïitate hnmana, uuamdiu et quatenus communitas hnmana
illa principia non statnerit tamquam preecepta sui proprii

*) Specialem hujus systematis refutationem vide apud Cathrcin, I , pag.
410, seqq. \') Meijer, N. 543. \') Principia llonsseauvii suscepit « Dé-
olaration det droifs de l\'homme et du citoyeti", q\\ii£ Coastitatïoni g&lliciz anni
1789 tamquam introductio prsemittitur.

-ocr page 363-



		355
		CAP. VI. DE JÜRIBUS ET OFPICIIS.

		ordinis. Dantur ergo rationis postulata circa ju, sed non datnr ju rationi9 ; siquidetn illie idese juris neque requi- sita determinaiione (pnecisione) neque obügandi vi juris pneditae suilt. 3° Or<ln mn₁rn)i_m* jnytnftd^ft.p a Oeo est constitutus ; e contra ordoJuridicus nonnisi mediate a Deo est, quatenus nimirum Deus hominibus commisit hunc ordinem instituere; revera autem instituitur per Statum civilem, et est ordo per se humanus.

		4° Ordo juridicus habet quidcm altiorem legem in ideis / et prrcceptis ordinis divini seu moralis, cui eonformari de- \'A£ bet et secundum quem hoinines jus determinare debent ; h\\ \' i\|iiiniino remole suam vim obligatoriam in ordine morali invenit j attamen etiam in hypothesi quod homines jus con-/vv,^.\' stituant contra ordinem et legem moralew, illud jus suum ^, valorem juridicum non amittit, sed obligat; ratio est, quia sedes auctoritatis obligantis est ordo humanitus determi- natus et in se subsistens. \' W"J.l* ■/\' 5° Hinc non licet subditis , neque privatim neque col- lective, sese opponere juri positivo, hoc solo titulo, quod \' cum jure naturali pugnet ; talis resistentia esset crimen _f ld\'\' revolutionis. \') ■^J/ \' - ^l Ex iis , qua; de Schola historica exposuimus , patet ab ipsa jus naturale negari, ordinem juridicum separari ab ordine morali, Statum. civilem tumquam Ion tem omnhjuris proclamari. Hinc ipsi Liberalista;, contra quos hoc systema primitus ex mente auctorum dirigebatur, amicas manus ei dederunt. ²j lU \'" J^r f 0- \' Doctrinam Schola; historica; quoad summa rei capita inter nostrates suam fecit Groen van Prinsterer, f 187fi , M ip atque exinde paulatim prodiit systema politicum eorum , )~Jy^, ^ qui Antirevolutionarii* vocari amant. ³) j \\ ■) ^J -------------------- *\') Vide Stückl, Lekrbuch d. Vhilot.* III , § 8t, N. 12, seqq. - ") Spe- dalem hujus theoriic refutationem vide apud Costa-Rossetti, p. II, cap. I, sect. I , §2. ³) Quinimo non desunt inter ipsos Catholiros, qui sequun-** tur Scholam historicam. Ita v. g. Wallet, Naturrecht und Politik, V. Schever, Handbuch des Kirchenrechts, aliique. Isti quidem Catholici defectum juris oaturalis supplere et pcricula hujus systeraatis decliuare conantur *\\wijusUi-*



		.

-ocr page 364-



		. 356 PARS I. ETHICA GENERALIS. ^W E. liilHM\'iiIisnius. Honc raagnam aetatis nostrse hse- v , ■ resin exposuit et damnavit Leo XIII, in Eneycl. Libertas, v¹"^v 20 Junii 1888. Liberalismi sectatores in actione vit» vY nullarn contendunt esse, cui parendum sit divinampotesta- lem, sed sibi quemque esse legem . . .__. causjlam effieientem conciliationis civilis et societatis non in principio nlkjuo extra ant supra hominem posito , sed in libcra volnntate singulorum esse qua3rend;inij_pptestatem pnblieain a mul- Jitndinc velut a primo foute repetendam^ .... par/emque populi majorem universi jttris esse officiiqne effeclricem." Non omnes tarnen Liberalismi fautores eo usqne proee- dunt, sed multiplex Liberalismi forma distinguitur, ut la- tius exponit Leo\' XIII in prrefata Encyclica. \') Liberalismi Neerlandici antesignanos, turn radieales turn magis moderatos, esse cognalos philosophi Genevensis et Pan- theismi Hegeliani, proul ad Materialismum temporis decursu paulatim declinavit, vide in periodieo Studiën op Gods- dienstig, Wetensch. en Letterk. Gebied, VI jaarg. Be Ge- zagttheorie van het liberale Nederland, II, van Scliijndel. Pantheistieam theoriam juris nuperrime pnblicavit profes- sor Ultrajectensis Hamaker in opnsculo Het recht en de maatschappij, Hagse-eomitis, 1888, pag. 132, seqq. ²) Omnes recensiti errores diversa via ad earndem deveniunt conclusionem: Reipublica status, tilpote omnium jurium origo et f ons, jure qundam pollet nullis circumscriplo Umi- tibus" (Syllab. XXXIX). Pro speciali istorum systema- tum refutatione consulantur auctores citati; prsecipuos ta- rnen errores, qui hisce juris tlieoriis continentur, breviter impugnabimus.

		vinum poiilivum ac jut ecclesiaiiicum. Prajtermissis argumentis, quae directe errorem hujus systematis ostendunt, speciatim contra istos Cutholicos militat a) quod omnes Scholastici et ctiam Moralistie reccntiores jus natura; admit- tunt, b) quod R. Pontifices frequenter ad jus natura: provocant. Vide Syllab. LVI, LXV ; Encjcl. Leon. XI11 , « Quodapoatolici", I, pag. 51; « Libertat", § Quoniam igitur; et «Heritm novarum" 15 Maii 1891 , § Yerum, quod majn» ett. ) In Ethica spec.* de diversis Liberalismi gradibus sermo erit. \') Noroenclaturam juris naturalis elaboravit Vering in Literarischer Handweiser, 1878-1879.

-ocr page 365-



		CAP. VI. DB JDRIBDS ET Ot\'FICIIS. 857 § IL 4\|ii:i\'iiain sit jnris origo. 461. Praenot. Omnes fere philosophi, qui extra castra catholica versantur, omnium jurium originem qua> runt in homine, i. e. in aliquo pacto sociali, in aliqua lege civili, in aliqua consuetudine historica. Ex istis fontibus multa jura dimanare nemo negat; attamen jus quodcumque, adeoque et jus immediate ex causa humaua pendens, quoad suum valorem saltem mediate et ultima- Hm a Deo derivatur. PEOPOS1TIO.
		V
		/



	I 11 iinus fons jiiris non est aliqua conventio, lex vel co n s ii e l nd o humana . sed mi lus Deus. 462. Prob. pars I. Non est aliqua conventio hu- \\ mana. 1° Antecedenter ad quaracumque huinanam con- )..,-, ,. ventionem, legern et consuetudinera/vèl jam existit ob- W1> ■^.yyv^ U> -* ligatio juridica standi conventionibus, servandi leges ac " "»■ consuetudines legitnnas, i.vel obhgatio ïsta nonnisijx^ 5^^^^^ illa conventione etc. nascitur. Siprimum: tune obligatie- ._Autu~,Ai<u,u,TT^t,U juridica ejusque essentiale correlatum seu jus pracedunï* ■■-♦■^is irfvMi rfu. recensitas causas humanas. Sin allerum: tune adstruitur effectus sine causa; siquidein ex conventione etc., cui nulla %j t (jL^iL \' d vis obligandi inest, equidem obligatio nasceretur. ~Ergo.-)ck4t>b U.\\.i \\ln* - 2° Si omne jus ex conventione, lege vel consuetu-rⁿ^\'^/^iv\'^li^y1^ dine humana tamquam ex ultimo* fonte profluit, nulla rf.^^^ ilL&isA^* profecto erit norma juridica hisce superior, adeoque quse- -"-" ^téL\'^iu cumque pactiones utcuraque turpes, modo consensu inu- tuo fiant, qusecumque leges ac consuetudines, modo \'J^srrMÏu^J. extemam legalitatem habeant, erunt essentialiter justa, t~yj.f;, c-, *^)nvw~v

-ocr page 366-



		358 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		Atqui illud stultissimum existimare onmin justa esse, quse scita sunt in populorum institutis aut legibus." Quodsi populorum jussis , si principum decretis , si sententiis judicum jura constituerentur: jus esset latro- cinari, jus adulterare, jus falsa testauienta supponere, si hsec suffragiis aut scitis multitudinis probarentur." \') 3° Accedit quod raulta jura evidenter antecedunt quamcumque institutionem humanam (N. 468). Prob. pars II. Est solus Deun. Etenim in Deo fun datur quaecumque lex, quaecumque facuUas juridica. I. Qurecnmque lex juridica: siquidem omnis lex hu- mana fundatur in lege divina (N. 408). II. Quacumque facuUas juridica : lⁿ omnis facultas juridica correlatione metapliysica sibi exigit respondens officium juridicum : jus enim, cui non respondet tale of- ficium , est nomen inane aut vis inere physica. Atqui of- ficium veri nominis, seu voluntatem moraliler ligans, non- nisi ex lege oritur. Porro omnis lex vel divina est, vel saltem ultimatim in Deo fundatur. 2° Praeterea supremum jus turn proprietalis, tum^\'w- risdictionis soli Deo essentialiter competit. Siquidem ex ipso et per ipxum et in ipso (in ipsum: sit q»jtöv) sunt omnia;" ^a) ipse omnia creavit, omnia conservat; in ejus gloriam externam omnia creata essentialiter ordinantur (N. 14, seqq.). Qni autgffl omnia creavit , at, in qnem omnes res creatas tamquam in finem ultimum essentia- liter ordinantur, essentialiter quoque illarum rerum est . absolutus Dominus et Gubernator. Atqui posito supremo jure divino, turn proprietatis turn jurisdictionis, in om- nes creaturas, nemo profecto aliquod jus proprietatis vel ) Tullins, De leg.* lib. 1, cap. 15 et 16, ») Rom. XI, SQ.

-ocr page 367-



		359
		CAP. VI. DE JUEIBUS ET 0FP1C11S.


		jurisdictionis in easdem creaturas habere potest, nisi ex communicatione divina. Ergo Deus est ultiinus fons om- nis juris. § UI- <\|iiii\'iiam sit lialiilniln inler ordlnem jurldlrum et ordlnt-m moralcm. 463. Prtenot. I. A tempore Kantii (N. 460, B) mos invaluit separandi ordinem juridicum ab ordine mo- rali. Schola historica aliquo quidem modo utrumque ordinem connectere tentavit, sed media in via haesitans in contradictionem incidit. Etenim ex una parte docuit j,■ . ordinem juridicum fundari in ordine morali a Deo sta- tuto, et huic ordini conformandum esse; ex altera vero parte contendit ordinem juridicum esse validum, etsi opponatur ordini morali: ex quo sequitur ordinem juri- dicum ab ordine morali siraul pendere et non pendere. II. Quamvis ordo moralis in suo ambitu latius paleal quam ordo juridicus, iste tarnen in illo tamquam pars constitut\'wa continetur, et ideo utriusque ordinis sepa- ratio admitti nequit. \') PEOPOSITIO. Ordo juridicus est pars constitutiva ordinis moralis; et ideo utriusque ordinis separatio admitti nequit. 464. Prob. pars I. Est pars constitutiva ordinis moralis. ld manifeste deducitur ex Jinali unitatc ordinis

		^x) Merito Lucien Brun: « Le droit ;i Ie même centre, non la mëme cir- conférence (jue la morule." Introd. a l\'étude du droit, uag. 32.

-ocr page 368-



		360
		PARS I. KTHICA GKNHRALIS.


		moralis. Queinadmodum enira ordo physicus universum munduu) physicum turn in suis elementis particularibus, tum in sua collectiva integritate et harmonica unitate comprehendit atque ad unum supremum finem promovet, in quantum in eis per quamdam imitationem divina bo- nitas reprasenlatur ad gloriam Dei-" \') sic etiam opor- tet, ut ordo moralis universum mundum moralem seu omnes creaturas rationales comprehendat , non solum prout seorsum singulse in se subsistunt, verum etiam prout ordinantur ad invicem, ipsasque sub utroque res- pectu dirigat ad unum supremum finem, qui in formali glorificatione Dei et beatitudine creaturce rationalis con- sistit. Atqui ordo juridicus spectat rectam ordinationem hominum ad invicem et ad societatem. Ergo ordo juri- dicus est pars constitutiva ordinis moralis. ^a) Prol), pars II. Ulriusque ordinis separatio admilli . \' ■ -fnequil. ld in primis est consectarium partis I, sed prae- I_x \' terea manifestum est ex absurdis sequelis sententi:e op- A \'»>cT.V/<(f»i\'j._ipositae. Statuta enim inter utrumque ordinem separatione: ~wt zftg~^vV\'^afy Leges juridicm* destituuntur vi morali, nullamque, prse- ter coactionem pkysicam, vim habent, et ideo subditi, legum jugum pertsesi, auctoritati resistere possunt sicut domitoribus ferae. b) Omnis lex humana est vere juri- dica, i. e. vera jura veracjue officia juridica progignens, etiamsi hac pugnenl cum ojficiis moralibus: secus enim ordo juridicus ab ordine morali penderet. Atqui ad actum inhonestum ponendum neque jus, neque officium est: statuta enim humana irritare nequeunt leges divinas. c) Jus subjectivum non est facultas moralis moraliter inviolabilis, sed potestas physica physice inviolabilis,

		\') 1. q. 65, a. 2. ) Meijer, N. 508; Schiffini, N. 190.

		/

-ocr page 369-



		361
		CAP. VI. DE JÜRIBÜS ET OFPICIIS.


		qua lupus devorat agnura. Quod speciatim Scholam hisloricam attinet, ipsa Deum blasphemat sibimet contmdicentem. Etenimjuxra Stahl \') ordo juridicus debet subservire ordini morali seu divino, fcjpn/j normam habet in prseceptis divinis, fundatur in potestate divinitus comrauuicata, et inde omnis iex juridica vim ,_:., > obligatoriam reraote a Deo accipit; attaraen lex juridica, Jtfi\' etsi xnhonesta, vere obligat. Atqui inde sequitur Deum /■■ simul prohibere el pmcïpere eumdem actum. Etenim Deus per lesem moralem omnem actum inhonestum velal, et tarnen mediante lege hnmana inlionesta actum inhones-f /" tum pmciperet. Praeterea per nefandam blasphemiara Sanctitas essentialis redditur complex cujusvis nequitiae humanse legalüer statutae. 465. Coroll. 1° Admitti nequit duplex conscien- tia, jina^/"-^^, altera jurffing priori extranea, imo opposita atque in vita publica pravalens. Hinc offi- cialibus civilibus non incumbit obligatio exequendi indis- criminalim quidquid externain formam legalitatis habeat. Quinirao nunquam licet formaliter cooperari execu- tioni legü injustae. ^a) 2° Rejicienda est separatio inter Philosophiam mora- lem et Philosophiam juris : quemadmodum enim ordo juridicus est pars orJnTis móralis complete accepti, Tta Philosophia juris est pars Philosophiae moralis complete sumptse. Vide Introd. VII, pag. 8. 466. Nota pro solvendis difficultatibus. 1° Officio juridico satisfit per actionem externam, v. \') Rechts- tuut Staatslehre, II Buch, 1 cap. ) Plara huc spectantia habet Waffelaert, Etude de Théologie morale sur la coopération aurtout en malière polilique et religieuee, Brugis 1883 (Nouvelle Revue théol. XIII, XIV, Conf. XVIII, pag. 473); Lehrakuhl, I, 662, 80; II, 701, 725.

-ocr page 370-



		862 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		g. per restitutionem rei furto ablatae, quacumque sit in- terna intenlio agenlis; ratio est, quia per opus materia- liter justum adaquatur jus alterius. \') Inde tarnen non sequitur officium prajstandi saltem materialiter de- bitum non esse morale, vel aliquod officium juridicum etiam in conflictu cum lege morali esse validum. Hsec duo tarnen ab adversariis demonstranda sunt. 2° Ex eo quod coactioni obnoxia sunt officia juridi- ca, non vero officia pure moralia, sequitur lolum ordi- nem moralem non esse juridicum, perperam tarnen inde concluderetur officia juridica omnino vagari extra ordinem moralem. 3° Priraaria difficultas, quse ab adversariis , nomina- tim a Fichte obraovetur, in eo est, quod jus frequenter pugnare videtur cum lege morali, ut si dives viduain morte tnariti solvendi iuiparem domo locata indesinenter expelleret. Pro solutione hujus difficultatis distinguas in ter jus et juris usum. Finis immediatus ju ris in eo . consistit, ut unusquisque habeat libertalem externam et independenliam adversus alios homines in iis omnibus, quae revera sua sunt; siquidem libertas et independen- tia ista sunt necessariae, ut homo iinem suum assequa- tur. Haec libertas et independentia ex intentione supremi Qrdinatoris in usum rationalem seju_legi morali coniox- mem homini dantur; attamen homo iis abuti potest, iisque abutendo legem moralem infringere; quamdiu vero intralimites sui juris se continet, alii homines illum juris abusum coactive impedire nequeunt, sed coram Deo responsabilis est. Hinc intelligitur quomodo aliqua ac- tio, licet in se nulli striclo juri humano contraria, aliun-

		*\') Relate ad Veum* etiam interna intenlio debet esse recta.**

-ocr page 371-

CAP. VI. DE JÜRIBOS ET OFFICIIS. 863

de tarnen ordini morali repugnare, et üliciia esse possit.
Atque inde fit , ut vitio humano usus juris ab ordine
ïoorali defiectat, quin tarnen ulla inter jus ipsum et or-
dinem moralera sit pugna. \')

AllTICULUS IV.

J,_r

Utram existat jus naturale; et qusenaiu sit habi-
tado inter jus naturale et jas positivam.

467. Prsenot. I. Philosophi increduli passim ne-
ftant ordinem iuridicum naturalem. Concinit Schola his-\'
tonca hac praesertim ratione ïnnixa, quod jus naturale
non est sufficienter delerminatum, nee habet propriam
juris efficaciam , qua correlata officia coactioni obnoxia
sint (N. 460, D). Idem error frequenter occurrit apud
Juristas Neerlandos. ²) Contra istum Positivismura juridi-
cum demonstrabiraus existere ordinem iuridicum natura-
lem seu complexum legum , facultatum et officiorum ,
quse vere juridica sunt independenter a quacumqae legis-
latione positivo,, sive bnmana sive etiam divina.

( II. Attamen nedum negemus existentiam ordinis juri-
dici posilivi, hujus ordinis necessitatem vindicamus. Sint
igitur quEestiones duae: 1° Utrnm existat jus naturale
stricte dictum; 2° quanam sit habitudo inter jus naturale
et jus positivum. -

\') Vide Meijer, N. 475; Cathreio, pag. 380. *) Inter alios A. de Pin-
to, Handleiding tol hel Burg. Wetb. Tweede Gedeelte, \\ 725, 6e Druk, pag.
510, nnllam vim juridicam tribuere videtur obligationi mere naturali; siqui-
dem vinculumj\'artj agnoseit in Irge posilioa, et vinculum morale. i. e. coram
Deo et eonecientia, in obligationibus mere naturalibus, nulla distitictione facta
inter virtutem justitiiu et alias virtutes. Omne jus naturale magis explicite
rejicit Hamaker, Hel reekl en de maatschappij, pag. 105. Quoad distinc-
tionem obligationis in naturalem et eivilem vide Marres, Vejntlilia, No-
tiones prsevise, N. 11.

*\': , lui ( *// ■

-ocr page 372-

864 PARS I. ETHICA GENERALIS.

§ I.
I ii iiin exi»tat ju» iiiiIiii iil! -Ii ii-(<- rlii liiin.

PEOPOSITIO.

Existit ordo juridicus naturalis indepeudenter
a quacumque legislatione positiva.

468. Prol). T. Ex conceplu juris. Jus primarie
significat objectura justitiee seu justum , i. e.^meum et
tuum (N. 435). Atqui sunt res permultse, quas vi or-
dinis naturalis, seu indepeudenter a quacumque lege
positiva vel consuetudine historica, unus tamquam suum
ab altero exigere potest, et quas vicissira unus alteri tam-
quam suum reddere debet, sive spectes justitiam legalem,
sive commutativam, sive distribulivam. Ergo.

Prob. Min. Sunt res permulta etc, si 1° existit
lex naturalis hominibus suum cuique reddere prsecipiens
et quidem ex justitia, et si 2° meum et tuum per na-
turam sufficienter determinantur. Atqui :

1° Generale praeceptum suum cuique redde" lumine
naturali rationis tanta evidentia innotescit, ut ne apud
barbaros quidem unquam fuerit obscuratum; \') est fun-
damentum oinnis convictus humani; quinimo per nega-
tionero hujus praecepti naturalis corruit officium parendi
legibus juridicis positivis.

2° Meum et tuum per natu ram sufficienter determi-
nantur , et quidem :

a) Quoad justitiam legalem: Societas civilis ab Auctore

\') De Quatrefagets, L\'Eipèce humaine, livr. X, chap. 31; Cathrein, I,
Ankang.

^rv

V""

* ^.,

-ocr page 373-



		CAP. VI. DE JURIBÜS ET OFFIOHS. 365

		natura proeedit. Atqui societas finera suura naturalem attingere, imo ne existere quidem potest, nisi jure prae- dita sit exigendi a membris quidquid necessarium sit, ut suum finem consequatur. Jure societatis posito, po- nitur simul correlatum officium juridicum in merabris. Ergo antecedenter ad quascumque leges positivas recta ratio postulat jura et correlata officia in ordine justitiae legalis. Porro inter illa jura et officia sunt multa, quoe nulla positiva deterrainatione indigent: talia sunt v. g. jus exigendi obedientiam, officium abstinendi a rebei- lione, non prodendi patriam etc. b) Quoad justitiam commutativam : Multa sunt, quse unusquisque privatus suum dicere potest vi connexionis naturalis, quin ulla deteftninatio posilioa requiratur. Et sane jura connala in ipsa natura kumana fundantur, et immediate determinanlur per factum naturale realis existentife individui humani. Talia sunt jus vivendi, jus tendendi in finem ultimura , jus acquirendi proprietatem. Quis enim contendat mfanticidium non esse injuriam, sed ad summum violationem legis pure moralis, ubi lege civili permittitur et consuetudine toleratur? Pariter ipsa jura acquisita sufficienter deterrainari possunt per aliquod factum adventitium independenter a quacumque lege po- sitiva. Exemplum habes in captura ferse a venatore degente extra civile consortium. c) Quoad justitiam distrilutivam: Quamvis cives per justitiam legalem societati inserantur, non potest tarnen auctoritas socialis pro libitü de persona et bonis civium disponere atque ex partium studio bona socialia distri- buere : secus qurecumque tyrannica vexatio legitimaretur. 24

-ocr page 374-

366 PARS I. ETHICA GENEUALIS.

Atqui est haec non scripta sed nata lex, quam ex na-
ra ipsa arripuimus.

Prob. II. Ex eo quod existit ordo juridicus positivus,

ut omnes admittunt. Atqui ordo juridicus positivus fun-
datur in ordine juridico naturali, eunique praesupponit

(N. 471).

Prob. III. Ex eo quod homo habet officia naluralia.

Existere legem divinam naturalem adeoque et officia na-
tnralia supra (N. 359) contra incredulos demonstravi-
raus; hanc legem naturalem, quatenus moralis est, li-
benter admittit Schola historica. Atqui Auctor natura
imponendo officia naturalia simul dat facultatem mora-
lem officia adimplendi. Ergo antecedenter ad quamcum-

que ordinationem humauam jura multa existere debent
ex lege naturali derivata.

~ _(lt\'-- Prob. IV. Ex pesximis consectariis Positivismi juridici

-V^Ut^numoni, qui practice colludit cum Statolatria Hegeliana.

l/W* . /**\' .\'. Hac enim doctrina admissa, jus positivum civile non so-

k.*^ I**¹ ^^uni destituitur fundamento, sed etiam quocumque limite

\\V<^V ac regula. \')

~------469. Nota pro solvendis difflcultatibus.

V l^u Optime quidem de scientia juris meruerunt scrip-
tores Scholae historica; excolendo ac mira eruditione il-
lustriiniloy/M consuetudinarium,; merito etiam impugnarunt
ju» naturale Rousseauvianum de absoluta hoininuiu inde-
pendentia ac ^qualitate, quod cujusvis rebellionis et
anarchne semina continet; attamen debellando arbitrariam
juris naturalis corruplelam, perperam simul bellum indi-

\') Htec latius vide uj.iul Stückl , § 89 Meijer, N. 557 , seqq., Cathrein,
I, p. 391, seqq.

-ocr page 375-



		GAP. VI. DB JÜRIBUS ET OFFICHS. 36\')\' xerunt genuinae juris naturalis conceptioni Scholastico- rum. Etenira doctrina Scholastica, nedum rebellioni an- sain prsebeat, e contra auctoritati et legi civili necessa- rium fundamentum suppeditat. 2° Itninerito Schola historica excipit jus naturale turn requisita determinatione, turn vi juridica destitui. Etenim I primutn esse falsum patet ex argumento primo (N. 468). / Alterum nititur in confusione inoiolabilitalis coactivte cum actuali potentia physica (N. 447). V 3° Doctrina Scholasticorum de existentia juris natu- ralis, deque ejus superioritate relate ad jus civile nihil detrahit sanclitati juris positivi el nequaquam judicia f o- «/»U , ,\\.. rensia arbitratui judicum relinquit.* \') Etenim judicium nihil aliud est quam qusedam detinitio vel deterniinatio ejus , quod justum est. 1\'ii autem aliquid justum du- pliciter: uno modo ex ipsa natura rei, quod dicitur_/w« naturale; alio modo ex quodam indicto in ter homines, quod dicitur jus positivum. Leges autem scribuntur ad utriusque juris declarationem , aliter tarnen et aliter; nam legis scriptura jus quidem naturale conlinet, sed non instituit; non eniin habet robur ex lege, sed ex natura ; jus autem positivum scriptura legis et conlinel et instituit, dans ei auctoritatis robur. Et ideo necesse est, quod judicium jiat secundum legis scripturam; alio- quin judicium deficeret vel a justo nalurali vel a justo po- sitivo." ²) Attamen si scriptura legis contineat aliquid contra jus naturale , injusta est, nee habet vim obli- gandi .... et ideo nee tales scripturae leges dicuntur, sed potius legis corruptiones. Et ideo secundum eas non est judicandum." ³) \') Hoc perperam contendit Hamaker, Hel /■/■c/U en de maalichappij, pag. 13 et 40. \') 2. 2. q. 60, a. 5. ³) 2. 3. q. 60, a. 6, ad 1. Lex Neerlandica Al-

-ocr page 376-



		3Ö8 PARS I. ETHICA GENERALIS.

		Hoc itaque inter doctrinam S. T/wma et placitum Stahlii discritninis est, quod in utriusque juris confliclu secundum Doctorera Angelicum prfcvalet jus divinum, et ex adverso secundum Doctorem Lutheranum ^\'a* humanum. Quinimo prorsus impossibile est, ut lex positiva civilis omnibus casibus solvendis provideat, et ideo judici saepe ad jus naturale recurrendum est; ex quo iterum patet jus naturale pro ipsis judiciis forensibus esse omnino necessarium. \') Quiriiani «il hablludo Inler jus naturale et jiin posllivuiii. 470. Prsenot. Qusestio intelligatur de jure posi- tivo civili. Quod jus positivum divinum vel ecclesiasticum attinet, ipsuin non fundatur in jure naturse, sed pree- supponit jus naturale ut condüionem necessariam (N. 407).

		gemeene Bepalingen art. 11 statut: » Ve regier moet volgens de wet regt spreken; hij mag in geen geval de innerlijke waarde of billijkheid der v-et beoordeelen" \') Ex prafata: legis art. 13: «De regier, die weigert regt Ie spreken onder voorwendsel van hel stilzwijgen, de duisterheid of de onvolle- digheid der wel, kan uit hoofde van regtsweigering vervolgd worden ," non sequitur legem «vilein continere principia , qua; ad nmnes casus solvendos sufncinnt. Hoc passim concedunt jurisperiti. » Het is niet mogelijk , ait De Pinto, in een wetboek alle gevallen, die immer kunnen plaats hebben, te voorzien. De regter moet dus in die gevallen, waarover de wet zwijgt, zijne toevlugt nemen óf tot de analogie van het regt, door van een voorzien tot een niet voorzien geval te redeneren, óf, waar dit onmogelijk is, moet hij de regelen der natuurlijke billijkheid raadplegen." Handleiding tol hel Burg. Wetboek, tweede Gedeelte, Algemeene Bepal. art. 13, 6e Druk, pag. 31. Praeclare auctores codicis Gallici in oratione prceliminari: » Qua uil on n\'est dirigé par ricn de ee qui est ctabli ou connu, on remonte au.r principes dn dfoit naturel. Car si la prévoyance des législateurs est limitée, la nature est in linie: elle s\'appliquc a tout ce qui peut intéresser les hommes." Vide Van Gestel, XIV; Lucien Bruu, pag. 53.

-ocr page 377-



		369
		CAP. VI. DE JURIBÜS ET OFPICIIS.


		PBOPOSITIO. ördo juridicus naturalis est fundamentum et nor- f ma ordinis juridici positivi; vicissim ordo juridicus positivus est necessarium comple- inciiliiin ordiuis juridici uaturalis. 471. PrOD. pars I. Ordo juridicus naturalis^ est fundamentum ordinis juridici positivi, si valor cujuscum- que lfigjs, obligationis, facultatis juridicue positivee pen- det a lege juridica naturali. Atqui omnis lex civilis fun- datur in lege naturali atque ab ipsa aceipit vim obliga- tivam (N. 408). Quodsi in lege naturali quoad valorem fundatur lex civilis, ergo et ohligatio et f\'acullas juridica ex lege civili dimanans. Ergo. Prob. pars II. Ordo juridicus naturalis est norma ordinis juridici positivi, si a) nulla lex vel officium ju- ridicum positivum obligare potest ad id, quod legi na- turali repugnat, si b) nulla facultas juridica positiva datur ad id, quod lege naturali prohibetur. Atqui utrum- que constat. Ergo. Prob. Min. pars I. Si lex obligaret contra legera naturalem , tune quoad suum valorem non fundaretur in lege naturali; nam lex naturalis seu Auctor natura sibi contradicere non potest. Hinc pariter repugnat offi- cium positivum contrarium officio naturali. Prseterea nulla lex creaturae praevalet legi Creatoris. Prob. Min. pars II. Eacultas juridica ad id, quod lege naturali prohibetur , importat sibi respondens offi- cium in aliis. Atqui tale officium repugnat. Ergo et jus. Prteterea repugnat facultas moralis ex lege naturali inviolabilis ad id, quod eadem lege prohibetur. Atqui ta-

-ocr page 378-



		370
		PARS 1. ETHICA GENERALIS.

		lis facultas tarnen admittenda foret; nam omnis facultas positiva simul cum lege positiva mediate a lege natu- rali derivatur. Prob. pars III. Ordo jvridicus posilivus est necessa- rium complemenlum ordinis juridici naturalis, si iste per se solum pro vita sociali ?ion sufficit, sed naturaliter in- diget in multis declarari, determinari, pcenis temporali- bus sanciri per auctoritatem civileni vi juris naturalis ad hoc provide institutam. Atqui his omnibus indiget ordo juridicus naturalis. Ergo. Prob. Min. Quamvis ordo juridicus naturalis plura jura et officia contineat sufficienter certa ac determinata, ut habeant vim juridicam (N. 468), nihilominus tarnen : a) Plurima complectitur, qua; sunt duhia, controver- sa; circa multa nihil determinavit; et tarnen vita socia- lis exigit, ut dubia in certa convertantur, ut indeter- minata pro diversis temporum locorumque adjunctis prac- tica ac stabili deterrainatione applicentur conditionibus socialibus. Prasterea bonum commune, imo ipsa so- cietatis existentia exigit , ut legislatio positiva juriuin naturalium usum moderetur, restringat etc. Ergo ordo juridicus naturalis compleri debet per ordinera juridicum positivum, qui strictiori sensu civilis vocatur, ad quem spectat Codex civilis (Burgerlijk Wetboek). b) Quinimo ipsa facultas raoralis utendi coactione quoad jura naturalia coactiva, attenta necessitate ordinis socialis, extra casus exceptos, non personis privatis, sed auctoritati publicae competit (N. 450). Atqui mensura et modus, quo vis illa exerceatur, indiget determina- tione positiva. Huc spectant leges de custodia publica,

-ocr page 379-

871

OAP. VI. DE JORCBÜS ET OFFICIIS.

de processibus civilibus (Wetboek van Burgerlijke Rechts-
vordering) etc.

c) Ordo juridicus naturalis in materia justitix legalis
quoad multa est indetertninatus , variamque applicatio-
nem admittit quoad functiones regiurinis politici et me-
dia, quibus ad suum munus implendum indiget aucto-
ritas publica. Atqui ad ordinatum regiinen societatis
necesse est, ut haec omnia determinentur lege positiva. Huc
ordinantur leges conslitutivce, pecuniarice, militares etc.

d) Denique ordo juridicus naturalis contra iniquos
nebulonuiD conatus pramuniri debet pcenis temporalibus
per leges criminales, quarura complexus dicitur jus pre-
nale (Wetboek van Strafvordering, van Strafrecht). \')

ARTICULUS V.

De jurium et officiorum limitatiooe ac oollisione.

47<J. Prsenot. Inter juris attributa, praeter in-
violabüitatem coactivam (de qua sermo fuit N. 447 ,

seqq.), recensentur limitalio ac collisio. Porro nomine

limitalionis intelligitur determinatio confiniorum , extra

qua; jus vel officium non amplius suam vim moralem

exerit. Collisio vero habetur, quando duo vel plura
jura vel officia concurrunt, quibus simul satisfieri nequit.
Quocirca sit qusestio duplex: 1° Intra quos limites coer-

ceatur vis juris; 2° quodnam jus vel officium in collisione , -,

prmvaleat. t^^ï

\') Stöckl, $ 90; Costa-Rossetti, tlies. 77-

-ocr page 380-



		372
		PARS I. ETHICA GENERALIS.


		§ I. hui .1 qung liiniteH roeieeatar vis jnrl«. 473. Limites jurii delerminantur tum per jinem, cujus gratia jus a lege conceditur, tum per officia, qui- bus adstringitur juris subjectum. Et sane quoad primum: finis est mensura eorum, quae in finem ordinantur. Hinc intelligitur jus parentum ad obedientiam filiorum, quod educationem spectat, hac educatione completa, sponte evanescere, neque attingere electionein status, utpote quse ad educationem non pertineat. Quod vero est ad secundum : quidquid officio opponitur moraliter malum est. Atqui ad malum morale nullum jus est; nam omne jus fundatur in lege, et quidem ultimatim in lege divina (N. 471 , Prob. pars I et II). Hinc datur jus prose- quendi finem legis mediis honestis, non vero mediis in- honestis. § IL t\| mui nam nllii iui.i vel jus In colllslone prievaleat. 474. Collisio nou est objectiTe realis, sed mere appai\'ens. Siquidem omnis lex est essentialiter ordinatio rationis. omnis obligatio a lege dimanat, et ul- timatim derivatur a voluntale divina. Atqui ratio sibi contradicere, voluntas divina sibi obluctari nequit. Ergo officiorum ac jurium collisio nihil aliud est nisi queedam subordinatio, quee, ut repraesentetur forma sensibili, ex- hibetur veluti qusedam pugna, similitudine ducta ab ordine mechanico, in quo vis intensior contrariam vim remissiorem elidit.

-ocr page 381-



		CAP. VI. DE JÜRIBUS ET OFFICIIS. 373 475. In collisione praevalet offlcinm Tel jus, quod moraliter fortins est. Etenim unum officium vel jus alteri pnevalere idem est ac ex duobus officiis vel juribus in abstracto spectatis, unum in concreto re- tinere suam vim moralem, vi alterius ab eo vel deleta omnino vel saltem suspensa. Atqui officium vel jus, quod in casu vim moralem retinet, evidenter fortius est in ordine morali. \') 476. Undenam judicetur quodnam offlcium vel jus moraliter fortins sit. Pro officio potissiraum attendatur: 1 ° ad legem, unde profluit: siquidem lex nobilior, strictior"; bono communi magis necessaria pnevalet legi oppositse. Hinc officia na- turalia positivis, negativa affirraativis, juridica pure moralibus, cseteris paribus, anteponenda sunt. ²) 2° hAjmateriam, circa quam officium versatur: siqui- dem , generatim loquendo , bonura commune praevalet privato, bonum majus minori etc. Z%^KA_terminnm, quem officium respicit: siquidem eo praestantius est offi- cium, quo intimior, universalior ac magis necessaria est relatio inter officii subjectum et terminum. Hinc officia erga Deum caeteris omnibus praestant, quia relatio, qua cum Deo conjungimur, est maxime intima, universalis ac necessaria. Secundum locum tenent officia erga nos ipsos, quia vinculum identilatis, quod nobiscum habe- mus, arctius est quam vinculum similitudinis, qua cum aliis hominibus conjungimur. Pro jure praesertim attendatur: 1° ad legem, unde di- manat, ut modo diximus de officio. Hinc jura naturalia moderari quidem potest lex civilis, ordinem juridicum

		*\') Costa-Rossetti, thes. 113. \')* Meijer, N. 59.* *

-ocr page 382-



		U74 PARS I. ETH. GEN. CAP. VI. DE WR. ET OFF. naturalem subvertere nequit. \') 2° Ad materiam, quam respicit: siquidem illud jus debet prsevalere, quod habet praestantius objectum. Ita jus ad vitam preevalet juri ad bona fortunae , et ideo in necessitate extrema quisque sununo jure sibi ex bonis alienis providet. 3° Ad titulum, in quo fundatur: quo nobilior est titulus, eo excellentius est jus. Hinc per se jura connata praecellunt juribus acquisitis. Nota tarnen hasce generales regulas non paucas admit- tere exceptiones propter varietatem adjunctorum , quae officiorum ac jurium collisionein inducunt; et ideo valde ardua est istarum regularum applicatio ad casus concre- tos. Interim hsec generatim indicasse sufficiat, nam ap- plicatio regularum ad Ethicam specialem pertinet.

		\'1 1 lic obiter notetur jus civile, quod intuitu boni communis, non raro jura naturalia alienabitia adimit, minime pugnare cuni lege naturali (Vide N. 368, 1°). Kti\'iiim ulii lei naturalis non pracipit, sed aliquid mere per- mittit vel concedit, lex rivilis talem permissionem vel concessionem toltere potest, in quantum kor pro bono eommuni neressarium est. Provide enini ab Auclore natura instituta est auctoritas civilis , ut bono communi consulat; et ipsa lex naturalis, nedum prohibeat, e contra jubet obedire legibus civili- bus, quando bono nommuni consonant. Plura vide apud Van Gestel, De jus- litia et lege civili, N. LI.

		IMPRIMATUR. Haaren, 10 Maji 1392. L. BEKKVENS. Liir. Cens.

-ocr page 383-



		INDEX.

		§ PAG. Prasfatio.............III Introductio. I. Philosophia est tripartita. II. De- finitio Philosophise moralis. III. Philosophia moi ralis est scientia practica. IV. Pons proprius et subsidia extrmseca Philosophise moralis. V. Ha- bitudo inter Philosophiam mor. et Theologiam mor. VI. Philosophise moralis preestantia et uti- litas. VII. Philosophias moralis divisio in Ethi- cam generalem et specialem...... 1 Pars I. Ethica generalis complectens PRINCIPIA GENERALIA ORDINIS MORALIS NATÜRALIS. Partitio Ethicas generalis in sex capita . . . . 10 CAPUT I. De ultimo fine naturas humanse. 10 Artic. I. Utrum natura humana sibi aliquem finem ultimum pnrfixum habeat, et in quo ille finis consistat........11 § I. Notiones praevise de fine et bono. 11

-ocr page 384-



		376 INDEX. PAG. § II. Utrum revera existat aliquis fin is ultimus nature humair.e ... 17 § III. Quisnam sit finis ultimus naturae humanae........18 Sect. I. Quisnam sit finis absolute ultimus totius mundi, a-

		\\
		deoqut; et ipsius naturae


		humanae.....18 Sect. II. Quisnam sit finis ultimus natura humanae proprius. 27 Artic. II. In quo consistat beatitudo Humana . . 32 § I. In quo consistat beatitudo objectiva. 82 § II. In quo consistat beatitudo subjec- tiva seu formalis......39 Artic. III. De beatitudine naturali et supernaturali. 43 Artic. IV. Utrum carnis resurrectio ad bealitudi- nem naturalem pertineat.....49 Artic. V. Quaenam sit destinatio hujus vitre raortalis. 51 CAPUT II. De actu humano spectato secundum esse physicum. 56 Artic. I. Quid sit actus humanus..... 56 Artic. II. De voluntario........ 61 § I. Quid sit voluntarium .... 62 § II. Quotuplex voluntarium distingua- tur.......... 64 § III. De requisitis pro voluntario in- directo......... 68 Artic. III. De libero......... 78 § I. Quid sit libertas phjsica ... 73 § II. Utrum homo libertate prseditus sit. 76

-ocr page 385-



		INDEX. 877 PAG. § III. Qusenara sit extensio libertatis hu- man* ......... 81 Abtic. IV. De impediraentis voluntarii liberi . . 82 § I. Violentia physica..... 88 § II. Ignorantia....... 85 § III. De passionibus aniinalibus, deque earum infiuxu in voluntarium li- berum........ 91 Sect. I. Quid sit passio animalis. 92 Sect. II. De influxu passion urn in voluntatem .... 97 Sect. III. Concupiscentia ... 99 Sect. IV. Metus...... 104 CAPUT III. De actu humano moraliter spectato. 108 Artic. I. De moralitate generatim.....109 § I. Quid sit moralitas.....109 § II. Utrum sit discrimen intrinsecum inter bonum et malum . . . lil § III. Quuenam sit norma objectiva, quee bonum et malum intrinsecum for- roaliter discriminet.....119 Sect. I. Recensentur et impug- nantur sententise erroneae 120 Sect. II. Demonstratur vera nor- ma objectiva formaliter disci\'irainans bonum et malum.....180 Sect. III. De ordine morali na- turali et supernaturali . I3(i

-ocr page 386-



		378 INDEX.

		PAG.

		§ IV. Quaenam sit norina subjectiva mo- ralitatis intrinsecse.....142 § V. Qusenam sit moralitatis norroa obligans........145 § VI. Qusenam sit moralitatis partitio. 146 Artic. II. De moralitate in specie.....149 § I. Quinam sint moralitatis fontes . 149 Sect. I. Objectum.....150 Sect. II. Circumstantiae . . . 151 Sect. III. Finis operantis. . . 156 § II. Qusenam roquirantur, ut actus humanus sit bonus vel malus . 157 Sect. I. Actus moraliter bonus . 158 Sect. II. Actus moraliter malus. 166 Artic. III. De moralitatis extensione . . . . 169 § 1. Utrum sit actus indifferens . . 169 § II. Utrum actus imperatus habeat moralitate in formalem distinctam a moralitate actus imperantis . 172 § III. Utrum passiones animales mora- litatem habeant......175 Sect. I. Utrum passiones morali- tatem habeant; et unde- nam ipsarum bonitas vel malitia pendeat . . . 175 Sect. II. Quomodo passiones in homine ad vitam intel- lectualem eleventur. . 179 Sect. III. Quam utiles vel noxiae sint passiones animales. 181 Artic. IV. De actuum moralium proprietatibus . 183 § I. De imputabilitate actuum mora-

-ocr page 387-



		INDEX. 379 PAG. lium.........188 Seot. I. In quo consistat impu- tabilitas moralis . . . 183 Sect. II. Utrum actus morales im- putentur.....184 Sect. III. De imputabilitate effec- tuum......185 Sect. IV. Qusenam sit imputatio- nis qnanlitas . . . . 190 Sect. V. Quonam tempore contra- hatur ab agente malilia eifectus imputabilis . . 193 § II. De merito ac demerito actuum mo- raliutn, necnon de praeuiio ac pcena. 198 Sect. I. De merito ac demerito. 198 Sect. II. De natura praemii ac pee- nae, deque fine, quem ipsa spectant . . . . 205 CAPUT IV. De virtutibus et vitiis. 208 Artic. I. De virtutibus ......... 209 § I. De virtutibus generatim . . . 209 Sect. I. Quid sit virtus genera- tim accepta . . . . 209 Skct. II. Quomodo virtutes divi dantur in intellectuales et morales.....211 §11. De virtutibus moralibus generatim. 213 Sect. I. Qusenam sit causa virtu- turn moralium . . . 213

-ocr page 388-



		880 INDEX.

		PAG.

		Sect. II. De proprietatibus virtu- tum moralium . . . 216 Sect. III. Pe necessitate virtutura moralium..... 219 Sect. IV. Quoinodo virtutes inora- les dividantur in quatuor cardinales..... 220 Sect. V. Qusenam sit habitudo in- ter virtutes naturales et supernaturales . . . 223 § III. De virtutibus cardinalibus in specie 226 Sect. I. Prudentia..... 226 Sect. II. Justitia..... 229 Sect. III. Fortitudo . . . . 237 Sect. IV. Temperantia. . . . 239 Artic. II. De vitiis.......... 241 CAPUT V. De norina completa actuum humanorura , tum ob- jectiva seu lege, tum subjectiva seu conscientia. 243 Artic. I. De lege generatim....... 244 § I. Quid sit lex....... 244 § II. In quo consistat legis obligatio. 249 Artic. II. De lege seterna........ 252 § I. Quid sit lex seterna .... 252 § II. Utrum existat lex seterna. . . 254 § III. Utrum et quoinodo a lege seterna deriventur omnes leges temporales. 257 Artic. III. De naturali proraulgatione legis aeter- nae, seu de lege divina naturali . . 258 $ I. Quid sit lex divina naturalis . 259

-ocr page 389-



		INDEX. 38i PAO. § II. Quomodo distinguantur legis na- turalis prsecepta......261 § III. Utrum revera existat lex divina «aturalis....... . 264 § IV. Utrum lex naturalis sit vere lex divina.........267 § V. Quaeniim sint preecipuse proprie- tates legis naturalis . . . . 274 Sect. I. Legis naturalis immuta- bilitas......274 Sect. II. Legis naturalis perspi - cuitas......278 § VI. Quodnam sit supremum princi- piura cognoscitivura legis naturalis. 282 § VII. Utrum lex naturalis debita sanc- tione munita sit.....284 Sect. I. Utrum lex naturalis ali- qua sanctione munita sit. 284 Sect. II. Utrum prsemium et pee- na tribuantur statim post mortem, et in quo ipsa consistant.....289 Sect. III. Utrum pcense alterius vitse sint seternae . . 294 Sect. IV. Utrum sanctionis intui- tu legem observareliceat. 300 Artic. IV. De lege positiva.......303 § I. Quid sit lex positiva .... 303 § II. Utrum leges positivee sint possi- biles vel etiam necessariae . . 305 § III. Utrum leges positivse quoad suatn vim obligalivam a lege naturali

-ocr page 390-



		382 INDEX. PAG. pendeant........309 § IV. Qurcnam sint essentiales conditio- nes pro valore legis positivae . 312 § V. De mutabilitate et cessatione le- gis h inname.......319 Artic. V. De legis applicatione seu de conscien- tia morali.........322 CA PUT VI. De juribus et officiis. 327 Artic. I. De natura et partitione juris . . . 327 § I. Quotuplici sensu jus accipiatur. 328 § II. Quid sit relatio juridica. Er- ror circa juris subjectum . . . 332 § III. Quisnam sit finis ordinis juridici. 338 § IV. Utrum ordo juridicus coactiva in- violabilitate munitus sit . . . 339 § V. Quomodo jus dividatur . . . 343 Artic. II. De natura et partitione officii . . . 347 § I. De natura officii..... 347 § II. Quomodo officia dividantur . . 349 Artic. III. De juris origine et charactere morali contra errores modernos..... 350 § I. Recensentur sententise erronere . 351 § II. Qusenam sit juris origo . . . 357 § III. Qiut\'iiain sit habitudo inter ordi- nem juridicum et ordinem mora- lem......... 359 Artic. IV. Utrum existat jus naturale, et quaenam sit habitudo inter jus naturale et jus positivum......... 363

-ocr page 391-



		INDEX. 383 PAG. § I. Utrum existat jus naturale stricte dictum........364 § II. Quaenam sit habitudo inter jus naturale et jus positivum . . 368 Artic. V. De jmiuin et officioruiu limitatione ac collisione.........371 § I. Lnti-a quos liuiites coerceatur vis juris.........372 § II. Quodnam officium vel jus in col- lisione pnevaleat.....372

-ocr page 392-



		EEEATA CORRIGE

		Pag. 1, not. 1, Procemium Philos. Mor. . tom. I. pag. 1 3, not. 2, lect. II, q. 1......q. 5 not. 3, lect. III.........lect. II 27, not. 1, 1. q. 89........1. q. 84 35, not. 1, Suarez, Disp. 5,3,1. Suarez, Disp. 5, s. 1 40, not. 1, 1. 2. q. 3, a. 4 . . . . 1. 2. q. 3, a. 2 not. 2, 1. 2. q. 3, a. 2, ad 8 . 1. 2. q. 8, a. 3 42, not. 1, 1. 2. q. 18, a. 1 . . . 1. q. 81 , a. 1 44, not. 1, Coustit. Bei Filius, c&j>.$. Constit. Bei Filiu», cap. 2 67, lin. 25, videatur........videtur 88, lin. 2 1, samen.........tarnen 121, lin. ultima, vivere.......vivre 152, lin. 24, indepententer.....independenter 169, not. 1, Baphaël a S. Joseph, . Raphaël a S. Jo- N. 166. seph, N. 160 210, lin. 22, ab bonum.......ad bonum 258, lin. 18, instituenda.......instituendee 274 , lin. 22, ab exstrinseco.....ab extriuseco 328, lin. 7 , spectant.........spectat 825, lin. 24, vincibiliter.......invincibiliter 329, not. 3, ad externos actus in- . ad externos actus justos justos vel injustos 335, lin. 8, ergo...........erga



		CAP. I. DE ULT. FINE NATUR.fi HÜMANjE. 17 / ■) Relatio virlnali implieila* habetur, nuando al in nis in- \' \' i . \' ----------------------T . . . *l ■\' ,. ■\' < \'* tendit aliquod objeetum, in quo vi aetualis considera-^ \', tionis et motiüiiis sistit, et tauien ipsuin objecturn iuteii- ,-. J, . ci^A <<j ,-h* tuin natura sua ordinatur ad aliutn finem, queui agens ^u^il <-\'- nee explïcïte appetit, nee respuit. Si quis ex raisericor-
		**e.\' ■ ■ C i-r. dia largitur eleeinosynam nihil de Deo cogitans, sed ne- que eleeinosynain in finem ïnaluui dirigens, tune il hun actura in Deum refert virtuali relatione implicita. \') § II. 1\'lrimi rever» exlslnt allqulM ilnla iilttiiiua ■iikiiii.\' hniHann>. PROPOS1TIO.**

		Natura liiiiiiana a Deo in aliquem flnem ultimum est ordinata. 10. Prol). I. Ë.v. dioina sapientia. Deus in crean- - \'-\' » ^ci^* *~ \'t* da et conservauda natura huinana, necnon in concur- / rendo cum omnibus et singulis actibus hujus natura, . huic operi suo aliquem finem praestituit; secus enim i £. i!~ , .i-i-. c^o/C temere et insipienter opus suum confecisset. Atqui finis iste necessario est aliquis finis ultimus; nam in finibus non est abire in infinitum. Ergo. Prob. II. Ex ipsa constitutmie natura kumanft. lp- \'\'t-t-a &--* »-»->. e* sa constitutio naturae humanse hoc intrinsece postulat, \'- "-■> * "- «^ turn quia alias non haberet homo natura sua certum ter-

	minum, in quem secundnm rectam rationem operationes ₀,, , suas dirigeret; unde fieret, ut neque etiam posset recte \'.<.{ ^ h J I *l \'■* vitam suam instituere; tum denique quia sicut in inten- \') Suarez, De uil. fine, Disp. 2, 6. 4, N. 4; Billuart, De act. hum. \'UC.-I » u-n ituL^L* D»ss. 1, a. 5. *<>^Jofc^_? \'HvUytl**