ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN

vi:rli:Di \\ n mm:; ,

A.\\!-ri-.i;;iA.v.
V. \\\\. ,!. li\'KKKKK. : J»M

Amsterdam.
F. H. J. BEKKER.

Boeken die over Rome handelen zijn in onze taal zeer schaarsch; men kan zelfs
zeggen dat zij zoo goed als niet beslaan.

Het eenige omvangrijke werk is Het Drievoudige Rome", een vertaling van Les
trois Home" van den abbé Gaume. Deze vertaling is evenwel van \'t jaar 1853, en
ofschoon zij nog kostbare inlichtingen en een groot aantal merkwaardige bijzonder-
beden bevat, is zij toch niet meer van onzen tijd.

In het tijdsverloop van bijna een halve ccniv heeft de studie over de christelijke
oudheidkunde verbazende vorderingen gemaakt. G. B. de Rossi en zijn broeder Michele,
Arimbclli, Lanciani, Mgr. de Waal, p. Hartmann Grisar, om slechts eenige namen
te noemen, hebben de geschiedenis van de eerste ecuwen der Kerk als 7 tvarc gerc-
constitueerd. De Catacomben zijn grondig doorvorscht en hebben tot veel belangrijke
nieuwe ontdekkingen aanleiding gegeven; een nauwkeurige studie der oude reisbe-
schrijvingen, nieuw ontdekte codices, onderzoekingen van allerlei aard hebben over
veel duistere punten meer licht verspreid, andere verworpen of bevestigd. Menige
legende is gebleken onwaar te zijn, menige andere heeft ecne schitterende bevestiging
verkregen.

De oude Passiones of geschiedenissen van de martelaren zijn ontdaan van hetgeen
de overlevering of de fantaisie der vertalers er onwaarschijnlijks en onwaars aan
hadden toegevoegd. Daardoor is, wel is waar, veel wonderlijks en onaannemelijks
verloren gegaan, dat voor velen er de bekoorlijkheid van uitmaakte, omdat het den
trek naar het bovennatuurlijke, naar het ongelooflijke, die den meesten mensehen
eigen is, streelde; maar de \'waarheid heeft er door gewonnen en, wat meer zegt, aan
de critick van het rationalisme, aan de bestrijding van ongeloovigen is een machtig
wapen uit de handen genomen. De irrigatie werken, door de Iialiaansche regeer ing
aan den Tiber gedaan, de omwoeling van den bodem der stad voor nieuwe gcbou-
wen, hebben meer dan één kostbare vondst opgeleverd, zoodat men wel mag zeggen
dat de laatste helft van deze ccuio voor Rome een tijdperk van groote ontdekkingen
is geweest.

Van alle deze ontdekkingen bevat natuurlijk het Drievoudige Rome"niets; maar
zelfs werken van veel latere dag feeken ing zijn in dat opzicht onvoldoende; ik noem,
als voorbeelden slechts, het praefitwerk ROM van P. Kuhn, in 1878 bij Benziger ver-
schenen, en het Rome, ses monuments, ses souvenirs van den abbé Boni f rog, dat
in 1S92 bij de Societé SI. Augustin (Desclè en de Brauwer) het licht zag.

ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

Ik heb dan gemeend dat een nieuw werk over Rome het Nederlandse/i publiek
aangenaam en welkom zou kunnen zijn en vooral zijn nut kon hebben nu de telken
jare veelvnldiger wordende gezelsehapsreizen naar de Eeuwige Stad ook de beschei-
dener beurzen een reis derwaarts veroorloven en de pelgrimstochten meer en meer
deelnemers lokken.

Dat ook dit werk zijn leemten en onnauwkeurigheden zal hebben, ontveins ik mij
geenszins. Het behandelde onderwerp is zoo groot, biedt zoo veel punten van besehou-
icing aan en de ruimte, waarover ik beschikken mocht, is betrekkelijk zoo klein, dal
de beperking noodzakelijk tot onvolledigheid moest leiden. Ik heb evenwel getracht
het zooveel mogelijk in overeenstemming te brengen met de nieuwste ontdekkingen
en gebruik gemaakt van de beste bronnen.

Als zoodanig noem ik: Paul Allard. Les PersecüTIONS; het BüLLETTINO d\'Ar-
cheologia, F. A. Kraus, Roma Sotterranea, verscheidene artikelen en controversen
uit de Civiltu Cattolica, La Controverse, Het drievoudige Home, Nibby, Itine-
RARIO di ROMAE DELLE 8UE VICINANZE en eenige andere werken. Toen mijn werk in
handschrift reeds bijna voltooid was verschee?) het hoogstbelangrijke werk van
P. Hartmann Orisar, S. J. Geschichte Roms und der PSpste im Mittelalter,
waar uit ik menige bijzonderheid nog bij de correctie en het verder afwerken van
mijn manuscript heb kunnen overnemen.

Ik heb van mijn werk ook geen Reisgids willen maken, maar een aangenaam en
nuttig boek voor het katholieke volk, dat tevens met voordeel zal gelezen worden door
hen die Rome willen bezoeken, en bij hen, die de Eeuwige Stad bezocht hebben, nog
menige aangename herinnering zal opwekken.

De jaren, die ik in Rome doorbracht, liggen reeds te ver achter mij dan dat ik
zou durven beweren dal dit werk geschreven is naar eigen aanschouwing. Evenwel
zijn de herinneringen aan die jaren zoo levendig in mij bewaard gebleven en leerden
zij door de veelvuldige latere studie over Rome telkens zoo verfrischt en vernieuwd,
dat ik mij, bij het schrijven, geheel thuis gevoelde in de omgeving, waarin ik mij
met den geest bewoog. Wanneer men Rome gedurende drie jaren bij dag en bij nacht
tot in zijn afgelegenste gedeelten heeft doorkruist, herhaalde malen zijne monumenten,
kunstschatten, tempels en paleizen heeft bezocht, dan zijn de indrukken, daardoor
verkregen, zoo levendig, dat zij niet meer nifgewischf kunnen worden. Van uit dat
oogpunt beschouwd, mag ik wel zeggen dat mijn boek door eigen aanschouwing, ver-
nieuwd en aangevuld door latere studie, geschreven is. Moge het dan beantwoorden
aan het doel, dat ik mij heb voorgesteld.

,.Daar zijn", zegt Mgr. Ricard in do voorrede waarmode hij een werk ovor de
II. Clara van Assisië, inleidt, (in Italië) geheiligde» valleien, hergen, steden en vlekken.
Daar zijn driewerf gezegende woningen, welke binnen hare muren eeno geheele wereld
van onuitsprekelijke gedachten, gevoelens, begeerten en verlangens bewaren. Daar zijn
gelukzalige en, om zoo te zeggen, gewijde gezichteinders, welke de blik niet zonder
aandoening kan doorvorschen.

In dit opzicht is de bodem van Italië in alle doelen bevoorrecht, want hij vormt
eeno bewonderenswaardige omlijsting voor de gebeurtenissen, die er zich ontvouwd
hebben en voor de personen, die er zich in eeno bovenmenscholijke grootheid aan ons
voordoen. Immers, Italië is het land van do azuren luchten, van de zon, van de blauwe
wateren, van de laurieren en de bloeiende oranjeboomen.

Maar \'t is ook het land der kunsten on der poësic, waar, naast de herinneringen
door Virgilius, Dan te, Tasso en Petrarca nagelaten, de meesterwerken overvloeien,
door een Giotto, een Fra Angelico, een Vinci, een Michel-Angelo, een llafaël
en zoovele andere, geschapen. Rovenal en in de eerste plaats, evenwel, is het \'t land
der heiligen. Wij spreken evenwel in het tegenwoordige, terwijl die roem van Italië
tot het verledene behoort; niettemin is hij zóó groot dat hij door de eeuwen heen zijn
stralen tot op onze dagen doet schitteren en een opbeurend licht werpt op gebeurtenissen,
die thans zooveel droefheid intstorten over eeno natie, die onder allo andere uitver-
koren was om de wieg van hot catholicisme te zijn."
Dezo woorden, door Mgr. Ricard op geheel Italië toegepast, zijn vooral ook van een
pakkende waarheid voor Rome in \'t bijzonder. Kan men zich wel oen Italië denken
zonder Rome? Ontleent het zoo schoone, door do natuur, de kunsten, do scheppingen
en daden der menschen zoo bevoorrechte land niet zijn grootsten luister aan Rome?
Het trotsche en eenmaal zoo machtige CJenua; Venetië, do stad der Dogen on eertijds
de beheerscheresse der Adriatischo zee; Milaan, de vrijheidliovende; Pisa, de stad der
geleerden; Florence, moer beroemd nog door zijn liefde voor de kunsten dan door
den krans van bloeiende heuvels die het omringt; Napels, zoo schilderachtig aan zijne
blauwe golf gelogen, zij allen hadden een heerlijken naam in de geschiedenis der
menschheid en der beschaving; zij allen waren eenmaal machtige gemeonebesten of
onbedwingbare steden; maar boven alle dezen schittert Rome, Porno do Eeuwige Stad,
de beheerscheresse der wereld door de Keizers, thans de beheerscheresse eener nog
grootere wereld door de enkele kracht van het Kruis, dat de adelaars der oude heer-
scharen heeft verdreven om het Labarum er voor in de plaats te stellen.

x. ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN

De dichter moge naar Ferrara trekken om op liet graf van Ariosto de eerbiedige
hulde zijner bewondering neer te leggen, of naar Florence tijgen om zich te vermeien
in de herinnering aan Dantc en aan het schitterende hof van Leonore d\'Este, door
Tasso onsterfelijk gemaakt; de oudkundige moge ronddolen door do doodsche en
verlaten straten van Pompeji, de toerist zich verlustigen op de lagunen van de ko-
ningin der Adriatische zee, op de safieren watoren van de Napelsche golf, de vroome
pelgrim zijn geest en ziel verfrisschen bij \'t bezoeken van de plaatsen geheiligd door
het zegenrijk werken van eene Clara, een Franciscus van Assisië, oen Antonius van
Padua: allen, wie zij ook zijn mogen, dichters of oudheidkundigen, haastige toeristen
of ingetogen bedevaartgangers, zullen zich spoeden naar Rome, als naar do zon van
waar al die stralen van dichterlijk loven en kunstig scheppen, van heilig werken en
bidden zich over geheel de aarde verspreidden, om haar te verlichten en te verwar-
men, om haar te herscheppen on te doen herleven als zij dreigde onder te gaan in de
stormen der hartstochten, onder den ijskouden adem van het ongeloof of in den nacht
der barbaarschoid.

Daar spreekt alles van het eenmaal zoo machtige rijk dor Cesars; maar luider nog
van hem die ginds onder den reuzenkoepel van St. Pieter rust; die de macht der Cesars
overwon en wiens opvolgers straks negentien eeuwen Zijn strijd tegen heidendom en
ongeloof, tegen barbaarschoid en menschenwaan met donzelfden moed, dezelfde doods-
verachting door hetzelfde Kruis voortzetten, om, even als hij, te overwinnen en het
rijk van Christus te doen zegevieren over het rijk van Satan.

Evenals in het oude Rome de gulden Mijlpaal het uitgangspunt was van de heir-
banen die naar alle gewesten der wereld voerden en dreunden onder de voetstappen
der legioenen, die tot nieuwe veroveringen uittrokken, zoo heeft ook het nieuwe Homo
zijn gulden Mijlpaal in den gouden koej^el van St. Pieter. Van daar trokken sinds
eeuwen ontelbare legioenen heiligen en belijders uit om in nieuwe gewesten nieuwe
volken, nieuwe werelden onder den Scheptcr van Christus te brengen on bij het rijk
zijner genade in te lijven. En nog altijd volgen nieuwe geloofsholden de wereldpaden
langs tot nieuwe veroveringen. Zij hebbon allo wegen met hun zweet besproeid en don
bodem van alle landen met hun bloed gedrenkt. Hunne gebeenten wijzen, als \'t ware,
den weg aan, die zij bewandelen; zooals in de woestijn de geraamten den weg der
karavanen aanwijzen; maar hoc gedund ook hunne gelederen werden, altijd stonden
nieuwe helden op om de gevallenen te vervangen, en waar de strijd het hevigst was,
waren de strijders het talrijkst. En naast deze helden, wier eenige roem de roem van
Christus was, stonden dichters on kunstenaars om in onvergelijkelijke scheppingen
hun zegepraal over den dood te verheerlijken, hun lijden en strijden, hun leven en
streven tot voorbeeld en ter navolging te stollen aan do komende geslachten, om in
schitterende kleuren en van begeestering gloeiende woorden don roem en de heerlijkheid
te verkondigen van den Christus, die aan de heiligen en geloofshelden do kracht ver-
leende tot het volbrengen der grooto werken door hen gewrocht.

Alles in Rome is wonderbaar, en wie do Eeuwige Stad wil kennen moet zich reken-
schap van hare wonderbare bestemming weten te geven. Van oen katholiek oogpunt
beschouwd, zo<jt Donozo Cortes, is er slechts eene algemeono oorzaak voor do
wercldgebeurtenissen, en dio oorzaak is do Goddelijke Voorzienigheid. Die (Joddelijke
Voorzienigheid, als algemeono oorzaak beschouwd van al hetgeen gebeurt, werkt op
eene natuurlijke of eene bovennatuurlijke wijze: op eene natuurlijke wanneer zij de

werking der secondaire oorzaken aan zich zelven overlaat; op eene bovennatuurlijke
wijze wanneer zij rechtstreeks, onmiddelijk on op wonderdadige wijze de gebeurtenissen
te voorschijn roept. De Voorzienigheid is niet anders dan die opperste wijsheid waar-
waarmede God aan alles zijn einddoel heeft voorgeschreven, en die alles tot dat eind-
doel voert, nu eens door de secondaire oorzaken, dan weer door zijn onmiddelijke en
opperste inmenging."

Dat einddoel, die bestemming aller dingen vertoonen zich aan onzen geest in alle
wereklgebeurtenissen, maar nergens duidelijker en tastbaarder dan in de bestemming
van Rome. Men kan veilig zeggen dat Rome alleen de oude wereld heeft overleefd,
om de schakel te zijn die de heidensche wereld met do Christelijke zou verbinden en
do verkondiging van het Evangelie, de vervulling van de belofte aan onze eerste
ouders in het Paradijs gedaan, mogelijk te maken.

Toen het Romeinsche Rijk op het hoogste punt van zijn macht stond en de geheele
toen bekende wereld aan zijn heerschappij had onderworpen, waren ook do tijden
vervuld die den Verlosser zouden brengen, en dank aan die wereldheerschappij kon
de Blijde Boodschap in alle talen en aan alle volken verkondigd worden. Woldra zou
de machtige stad der Keizers, de beheerscherosse der wereld de hoofdstad worden van
het christendom, en toon Rome deze bestemming had bereikt, ging weldra de door hot
zwaard verkregen on door het zwaard behouden wereldheerschappij van het Romeinsche
Rijk ten onder, om plaats te maken voor een nieuwe wereldmacht, die alleen in het
Kruis haar overwinningen en haar kracht zoekt en vond en waarvan Rome het midden-
punt en de hoofdstad zou zijn. En toen deze wereldhervorming plaats had, was nog
slechts Rome overgebleven van al wat de wereld vóór de komst van Christus machtigs
en groots gekend en aanschouwd had.

De machtige rijken van Azië, wier oorsprong tot de dagen van den zondvloed opklom,
zijn verdwenen. Assyriö, Babiloniö, Egypte spatten uit elkander, on van hunne machtige
en reusachtige steden bleven slechts puinhoopen over, die allengs onder het zand der
woestijn bedekt werden of den ondergrond vormden van ellendige arabische dorpen,
zoodat hunne namen gedurende eeuwen nog slechts als eene legende voortleefden.

Griekenland, met zijn beschaving, zijn kunstenaars en wijsgeeren, werd een provincie
van het Romeinsche Rijk, en Athene, de stad van Pallas Athene, godin dor wijsheid,
zag hare geleerden hot ambt van leermeester en paedagoog vervullen bij do rijkgc-
worden Plebejers van het weroldboheerschende Rome; Jerusalom, dat de schuld van
den godsmoord op zich geladen had, werd verwoest, zoodat de eene steen niet op den
anderen bleef; zijn tempel ging in de vlammen op on de gouden gereedschappen,
eenmaal gebruikt bij de offeranden aan Jehova, worden als zegeteekenen voor den triomf-
kar van den overwinnenden Titus uitgedragen en op den ter zijnor ecre opgerichten
triomfboog afgebeeld, ten teeken dat de oude wet, op Sinaï aan Mozos gegeven, door
de nieuwe wet van den Tabor was vervangen. Met de krijgsgevangenen van alle
volken waren ook de goden van geheel de heidensche wereld naar Rome overgevoerd,
en toen de Kapitolijnsche Jupiter, door het Kruis der verlossing overwonnen, van zijn
voetstuk tuimelde, violen met hom alle afgoden dor oude wereld. Rome was derhalve
in de besluiten der Voorzienigheid voorbestemd om de zegepraal van het Kruis en do
verspreiding van het Evangelie door geheel do wereld mogelijk te maken. Daarom
had hot allo andere volken overwonnen, alle beschaving on kunsten binnon zijne muren
verzameld, zijne heerbanen door alle landen aangelegd, zijn naam machtig on gevreesd

xii. HOME IX DESZELFS VERLEDEX EX IIEDEX.

gemaakt bij alle natiën, van het eene uiteinde der toenmaals bekende wereld tot het
andore, opdat door de tooverkracht van dien naam de nauwe aansluiting dor christelijke
wereld mot don stoel van Petrus zou verkregen worden.

In deze groote macht on uitbreiding van Home over geheel de oude wereld, moeten
wij die opperste wijsheid erkennen, welke aan alle dingen haar einddoel en bestemming
hoeft voorgeschreven, en hoewel dat einddoel door hlootmenschelijke middelen werd
bereikt, kan men toch in die wonderbare heerschappij van Rome over alle volken, in
dat voortbestaan van het Romeinsche Kijk trots alle vijandelijke aanvallen van buiten,
alle staatkundige stormen en omwentelingen van binnen, de goddelijke leiding niet
miskennen. Elke stap, dien men in Home zet, herinnert daaraan, roept die voor den
geest. Het Kapitool, hoezeer ook veranderd, roept in ons geheugen de zegevierende
veldheeren terug die daar. na hunne overwinningen, den Kapitolijnschen Jupiter hunne
dankoffers brachten; de hoog van Titus wijst ons, door de beeldhouwwerken die hem
versieren, op don ondergang van Jerusalem, terwijl het Coloseum ons den heldenstrijd
voor den geest brengt, die daar door de belijders van Christus\' leer gestreden werd
tegen de wreedheid, de wulpschheid en den afgodendienst, de drie groote misdaden
waaraan het heidensche Rome zich vooral schuldig maakte. En in die Catacomben
roept elke voetstap ons toe, dat daar de eerste christen kerk van Rome ontlook, de
eerste zetel der Pausen was gevestigd. Daar predikt elke loculus ons van de gelijkheid,
door het christendom onder het menschdom hersteld.

Daar bad de slaaf naast den patriciër, rustte de verachte slavin naast de edele
matrone on de patricische jonkvrouw; daar werd het woord van den Apostel tot waar-
heid, dat er geen vrijen of slaven meer zijn, maar alleen kindoren Gods en erfgenamen
van het Hemelrijk. En daar ginds, waar de machtige koepol van St. Pieter oprijst en
aan alle volkon en talon het Tu es Petrus toeroept, daar, waar in het Vaticaan de op-
volger van den Galileeschcn Visscher de geheele wereld de onvorvalschte leer van
Christus verkondigt, lagen eenmaal de tuinen van Nero, en dienden de christenen tot
levende fakkels ter verlichting van de gruwzame en wulpsche feesten van dit gepur-
perd monster.

Reeds meer dan zevenentwintig eeuwen heeft Rome de wereld vervuld met den
toovorglans van zijn naam, en zijne heerlijkheid en de bewondering der volken gaven
het, naast den naam der eeuwige, Roma acterna, ook dien der gouden stad, Roma
aitren, en do opvolgende volken en geslachten, getroffen door zijn wonderbaar be-
staan en grootsche voorbestemming, omhulden het in een dichterlijk waas van legenden.
De oude Romeinen schreven aan zijn eersten stichter een goddelijken oorsprong toe.
Zijne wijze wetten schenen hun moor dan monschonwerk toe en een bovenmenschelijk
wezen, de nimf Egora, moest er de ingeefstor van zijn. Op hot Kapitool waakte een
wonderbeeld der stad, de Sul rul io Roinac (Rome\'s behoud) voor zijn macht en toonde
door bijzondere tockens aan waar en wanneer een opstand in de provincies het bestaan
of de macht van het rijk bedreigde, terwijl de Sibillynsche boeken de roemrijke be-
stomming van Rome en zijne komende lotgevallen bewaarden.

En do nieuwe geslachten hebben eene nieuwe reeks legenden om de Eeuwige Stad
gesponnen en zijn voortbestaan verbonden aan het bestaan der wereld. Zoolang de
wereld zal zijn, zal Rome zijn en op het einde der dagen zal wederom een machtig
Vorst te Rome zetelen en opnieuw over alle volken hoerschen. Op het einde der tijden,
zegt do legende, zal er te Rome een machtig en rechtvaardig Keizer den schopter vooren

en er alle volkeren onder vergaderen; hij zal een getrouw naïever van de wetten van
Christus zijn en tot groote dingen voorbestemd.

Onder zijne regeering zal er een volkomen vrede op aarde heersenen en de volken
zullen een geluk smaken, dat de gouden eeuw in herinnering zal roepen. Die vredes-
vorst zal lange jaren regeeren, en wanneer hij zal weten dat de tijden vervuld zijn,
zal hij naar Jerusalem trekken en zijn kroon neerleggen op het graf van Christus.
Dan zal de Antichrist komen, die het geluk zal verwoesten wat de menschen smaken,
de aanbidders van Christus vervolgen en eindelijk Home vernietigen. Die verwoesting
zal onmiddelijk het Laatste Oordeel voorafgaan.

Aldus zal het einde zijn van tic koningin der steden. Alvorens de zon aan den
hemel uitgedoofd zal zijn, de aarde tot het niet terugkeeren en Christus o\\> de wolken
zal komen om de menschen te oordeelen, zal het Romeinsche I»ijk uit zijne assche
herrijzen. Het zal opnieuw zijne heerschappij over geheel de aarde uitstrekken en aan
de volken een roemrijk tijdperk van vrede en voorspoed schenken. Daarna zal de
Antichrist zich op deszelfs puinhopen verheffen; maar zelfs dan, wanneer er geen
geschiedschrijvers meer zijn om de gebeurtenissen te verhalen, noch dichters om ze te
bezingen, zal de kroon der Oesars nog schitteren op het kruis van Christus en de
naam van de koningin der steden zal zonder einde weerklinken in quella Eoma, oude
Cristo c Romano, in dat Home waar Christus een Romein is.

Zoo heeft de legende om Rome haar dichterlijk kleed geweven en de geslachten
die waren, zijn en komen zullen, zullen aan de Eeuwige, de (iotulen stad den cijns
hunner liefde en den tol hunner bewondering betalen, en met elk jaar zal de stroom
van vroome Christenen toenemen naar de stad waar Christus leeft, Christus beveelt.

Want al is het ook waar dat aan den stedehouder van Christus de wereldlijke
schepter is ontnomen; dat voor de Pausen een nieuw tijdperk van ballingschap uit hun
koninkrijk is aangebroken; al is het ook waar dat Rome gedurende weldra dertig
jaren is overgeleverd aan de moderne bouwwoede, die den naam van Eeuwige Stad
ten schande zou willen maken, niet minder waar is hot dat daaruit, onder de leiding
en den wil der Voorziennigheid, zoowel voor het Pausdom als voor de 1\'ausstad on-
miskenbaro voordeden voortvloeien ; voordeden, die zij niet te danken hebben aan de
overweldigers, zooals sommige bewonderaars van het Eene Italië het willen doen
voorkomen, maar alleen aan de macht van Hem die het kwaad in goed weet te ver-
keeren en die de lagen on listen der vervolgers weet te veranderen in wolzijn en eer
voor do vervolgden.

Om alleen van de Stad te spreken, willen wij er hier op wijzen dat de Italiaansche
regeering, door de werken die zij in Rome heeft doen uitvoeren om de stad, die zij
intangibile (onaantastbaar) waant, waardig te maken de hoofdstad van het koning-
rijk Italië te zijn alsof de grootste eeretitel van Rome niet bestond in de hoofd-
stad van het Christendom en de wereld te zijn nieuwe schatten van oudheidkunde
aan het licht heeft gebracht, zoowol op profaan als godsdienstig gebied. Reeds in
1875 kon het Bullettino della commissionc archculoyica comunalc di Roma (Bullotijn
van de stedelijke oudheidkundige commissie van Rome) mededeelen dat men had
verzameld: 48 overblijfselen van schilderwerken; 172 voorwerpen van inozaiok; 18761
munten; «s31 beeldhouwwerken; 770 voorwerpen van metaal: 27115 brokstukken of
heele voorwerpen in ivoor en been; 544 glazen, omails on diverse voorwerpen daar-
toe behoorende; 2680 heele voorwerpen in terracotta en 4281 brokstukken daarvan;

xiv. ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

\'2(59 overblijfselen van bouwwerken; 3928 opschriften; 579 edelgesteenten en kostbare
marmerwerken. Bovendien beeft men over de ligging van sommige gedeelten van het
oude Rome, zelfs uit de tijden der koningen, tal van andere belangwekkende ontdek*
kingen gedaan, ook op godsdienstig gebied, zooals b. v. een gedeelte Catacombe met
een afbeelding der II. Felieita en haar zeven zonen, allen martelaren voor het geloof
in Christus.

In den loop van ons werk zullen wij gelegenheid hebben breedvoeriger over sommige
van dezo ontdekkingen te spreken; voor het oogenblik vermelden wij ze slechts
om te doen uitkomen hoe zelfs de overweldiging van Home heeft bijgedragen om de
Eeuwige Stad nieuwen luister, nieuwe aantrekkelijkheid te verleenen.

Wanneer eenmaal voor Home en het Pausdom de tijd van beproeving geëindigd
en de Eeuwige Stad onder haar rechtmatigen vorst teruggekeerd zal zijn, zal het ons
misschien duidelijk worden, waarom dize beproeving over haar werd gebracht en zullen
wij misschien, ja zekerlijk, tot de erkenning komen dat de overweldiging, die den
geloovigen een reden van rouw en treurnis was en den vijanden een oorzaak tot
helsche vreugde, in de raadsbesluiten der Voorzienigheid een middel is geweest om
het Pausdom en Home tot hoogeren bloei, tot grootere macht te brengen en den
vijanden van kerk en godsdienst tot bloedige kastijding. Reeds nu zijn er teekenen
te over die ons tot deze overweging recht geven ; hoc* zal hot dan niet zijn wanneer
eenmaal de dag der bevrijding zal aanbreken en het Home der 1\'ausen opnieuw in
verjongde kracht en heerlijken glans zal verschijnen, na den rouwmantel der treurnis
te hebben afgelegd. Dan zal Homo mot recht zich mogen beroemen op zijn mistiekon
naam Amor, dien do ouden niet uitspraken dan mot grooten eerbied on die alleen
den ingewijden bekend was.

Reeds sedert eeuwen was Home de Liefde van de christenheid en met eiken dag
wint het meer barton. Eenmaal zal het aller liefde, aller genegenheid bobben en zal
het, na de behoerschor en do onderwijzer der volken te zijn geweest, ook de liefde
van alle naties zijn.

HET HEIDENSCH ROME. 1

Beknopt overzicht van de Geschiedenis van Rome tot de overwinning van Constantijn.

Het kan geenszins in onze bedoeling liggen hier een overzicht te geven, hoe be-
knopt ook, van de geheole geschiedenis van Rome; wij willen in onzen waarnemings-
kring alloen datgene opnemen wat geweten dient te worden, wil men met oenige
vrucht Home doorwandelen en zich rekenschap geven van zijn bestaan, zijn bouwwerken
zijn verleden en heden. Wij laten dus geheel en al buiten beschouwing al datgene
wat betrekking heeft op zijn ingewikkelde staatsinstellingen, zijne talrijke; binnen* en
buitenlandsche oorlogen, zijn veelvuldige lotgevallen, om alleen stil te staan bij zijn
algemeene ontwikkeling, zijn uitbreiding, zijn opperbestuur, zijn bouwwerken en de
ingrijpende lotgevallen die een wezenlijke verandering in zijn geschiedenis en bestaan
hebben gebracht. Ons geschiedkundig overzicht heeft geen ander doel dan een toelich-
ting, een verklaring te geven van wat de Eeuwige Stad den bezoeker en vooral den
vroomen pelgrim belangrijks en wetenswaardigs aanbiedt.

Rome is gelegen in de vlakte van Latium en aan de rivier do Tibor, die hier eene
breedte van 60-100 meters heeft on op 2(5 kilometer afstands van do monding dezer
rivier bij Ostia. De vlakte van Latium is, tengevolge van vroegere vulkanische op-
heffingen en van snelle waterstroomingon, in verschillende hoogten verdeeld, door diepe
dalen van elkander gescheiden, zoodat Rome bij zijn voortdurende uitbreidingen allengs
do voornaamste dezer heuvelen besloeg on zoo den naam van de stad der Zeven
heuvelen (urbs seplicollis) ontving. Deze zeven heuvelen, allen aan don linker Tiber-
oever gelegen, heeten Capitolinus, (kapitolijnschen), Palatinus (Palantijnschen,) Avon-
tinus (Aventijnschen), Coelius (Celisehen), Esquilinus (Esquilijnschen) en Viminalis
(Viminaalschen) heuvel.

Later werden daarbij nog twee, aan den rechteroever gelegen, heuvels, de Vati-
caansche heuvel en de Janiculus getrokken, zoodat men eigenlijk niet zou mogen
spreken van do Stad der Zeven, maar van do Stad der Negen heuvelen.

Do laagste dezer heuvels, de Aventinus, verhief zich 46, de hoogste, de Janiculus,
85 meter boven den zeespiegel. Do vier eerstgenoemde stonden geheel en al afge-
zonderd en waren in de oudste tijden door diepe en moerasachtige dalen van elkander
gescheiden.

2 ROME IX DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

De geschiedenis van de grondvesting van Rome ligt geheel in \'t duister; betrouw-
bare bescheiden daaromtrent bestaan niet, en eerst later, toen de Romeinen behoefte
gevoelden om den oorsprong hunner stad te kennen, heeft men de bij overlevering
bewaarde konnis tot een wonderbaar weefsel samengevlochten, waar men evenwel
onder het mytische en bovennatuurlijke der legende de kleine kern der gesehied-
kundige waarheid kan terugvinden. Het volk, de groote menigte, geloofde evenwel
aan deze legende als aan een onomstootbare waarheid en tot op onze dagen vindt zij
nog haar weg in alle werken die over Rome\'s geschiedenis handelen.

Deze legende of Sage luidt aldus. Toen Aeneas zich uit den brand van Troje ge-
red had en een nieuw vaderland opzocht» werd zijn schip naar de kusten van Italië
gevoerd en landde hij in een gedeelte van het schiereiland dat Latium genoemd werd
en welks koning Latinus hem gastvrij opnam. Later huwde hij diens dochter Lavinia.
Toen Latinus gestorven was, volgde Aeneas hem in de regeering op. Zijn zoon Ascanius
verliet, toen hij den mannelijken leeftijd had bereikt, de strandvlakte en trok naar het
Albaner gebergte, waar hij een nieuwe stad bouwde, die den naam Alba-Longa ver-
kreeg. Fit het huwelijk van Aeneas met Lavinia werd een zoon geboren, Silvius
genaamd, die de stamvader was van de stichters van Rome. Ken dor nakomelingen
van dezen Silvius, Prokas genaamd, liet twee zonen na, Numitor en Aemilius.

Dezo laatste stiet zijn ouderen broeder van den troon en om zich voor goed van
het bezit daarvan te verzekeren, dwong hij Numitor\'s dochter, Rhea-Sylvia, zich aan
den dienst van do godin Vesta to wijden, waardoor het haar verboden werd oen
huwelijk te sluiten. Maar, zegt de Sage, zij werd door den god Mars moeder van twee
knapen, Romulus en Remus.

Toon Aemilius zulks vernam, beval hij de knapen te dooden ; maar de slaaf, die
dit bevel moest ten uitvoer brengen, legde de knapen in een korfje on gaf dit aan de
onzekere golven van den Tibor over. Dij üon Palatijnschen heuvel bleef het korfje
aan de wortels van oen wildon vijgenboom vast liggen en eene wolvin zoogde hen,
totdat zij door den herder Faustuhis gevonden werden, die de knapen opnam en, bij-
gestaan door zijne vrouw Acca Laurentia, ze tot krachtige en strijdlustige jongelingen
opvoedde. In strijd geraakt met de herders van Aemilius werd L\'emus door deze
gevangen genomen en naar het paleis van den koning gebracht, maar Romulus drong
met zijne gezellen het paleis binnen, versloeg den koning, bevrijdde zijn grootvader
Numitor en herstelde dezen op den troon.

Romulus en Remus dachten er nu aan om zelf eene stad te stichten; de eene sloeg
den Falatinus, de andore den Aventinus voor; om den wil der goden te kennen, plaatste
ieder zich op den door hein voorgetrokken heuvel en de goden schenen het plan van
Romulus goed te keuren, want bij het opgaan der zon vlogen twaalf gehikvoorspellende
vogels langs dezen heen, zoodat hij door zijn gezellen als koning werd erkend van de
nog te stichten stad.

Volgens het algemeen aangenomen gebruik werd nu de omvang van de te stichten
stad aangegeven door do heilige vore, welke do, met een stier en con koe bespannen
ploeg, moest trekken, waarbij men wel moest opletten dat de uitgeploegde aarde
naar den binnenkant viel en de naar buiten overgevallen kluiten met de hand naar
binnen werden geworpen. Waar een poort moest zijn, werd de ploeg opgenomen en
eenige schreden verder weer neergezet.

Toen de stadsmuur werd opgetrokken sprong Remus, hetzij uit scherts, hetzij uit

HET HEIDENSCH ROME.

spot over den lagen wal, hetgeen Romulus zoodanig in toorn deed ontsteken dat hij
zijn broeder doodde.

De nieuwe stad was dan aangelegd en met eenige ellendige hutten bebouwd, maar
hare bevolking bestond nog slechts uit do jonge gezellen van Romulus en had geen
vrouwen. Ten einde zich nu de ontbrekende levensgezellinnen te verschaffen namen
de Romeinen een zeer kras middel te baat. Zij noodigden de nabij wonende Sabijnen
tot een hunner feesten uit en deze kwamen, vergezeld van vrouwen en dochters, naar
de jonge stad om aan de uitnoodiging harer stichters gevolg te geven. Te midden van
de feestdrukte en feestdronkenschap wierpen de Romeinen zich op hunne gasten en
ontroofden hun hunne dochters. Een oorlog moest het noodzakelijk gevolg van dit ver-
raad zijn. De Romeinen delfden het onderspit en alleen do versterkte burgt bood hun
nog een schuilplaats ; maar ook dit laatste bolwerk zou hun door verraad ontnomen
worden. Tarpeja, de dochter van den burgtvoogd, beloofde den Sabijnen hun de plaats
te zullen overleveren wanneer zij haar, als belooning, datgene wilden ujeven wat zij
aan den arm droegen; hiermede bedoelende de gouden armbanden, die de krijgslieden
gewoon waren te dragen. De Sabijnen stemden in den koop toe, doch zij bedoelden
niet hunne gouden sieraden, maar de zware schilden, die zij eveneens aan den arm
droegen, en ander welke zij do verraderes versmoorden toen de burgt in hun bezit
was. Dit had plaats aan de westelijke helling van den heuvel (waar later het Kapitool
verrees), die van af dien tijd den naam van Tarpeïsche rots verkreeg. Evenwel was
de uitslag van den strijd anders dan men vermoed had. De Sabijnsche dochters, thans
de echtgenooten der Romeinen, wierpen zich tusschen hunne strijdende mannen ^ndo
ter harer verlossing opgekomen verwanten ; er kwam oen verzoening tot stand on de
Sabijnen vestigden zich op de Kapitolijnsche en Quirinaalsche heuvels en gaven zoo
terstond een groote uitbreiding aan do Stad. Deze ontvoering der Sabijnsche jonge
dochters is in de geschiedenis wanneer men hier van de geschiedenis in den waren
zin des woords mag spreken bekend onder den naam van den Sabijnsche-Maagden-
roof. De eerste stichters, die den naam van Ramnes en de Sabijnen, welke dien van
Quiritea kregen, vormden den ouden adel van Rome (Patriciërs), en hunne leden had-
den alleen zitting (althans in de eerste eeuwen) in het hoogste staatscollege, dat den
naam van Senaat droeg. Romulus, de eerste Koning, regeerde zeven en dertig jaren
(van \'t jaar 1 37 van de stichting der stad, of van 754 717 v. (\'.). Volgens sommigen
zou hij zeer wijs en zachtmoedig geregeerd en nooit een doodvonnis geveld bobben ;
volgens anderen zou hij als een woesten dwingeland geheerscht bobben on door don
Senaat vermoord zijn. Na zijn dood werd hij evenwol als een god onder den naam
van Quirinus vereerd.

De tweede koning, Numa Pompilius (715 672 v. C), werd uit de Sabijnen gekozen,
als zijnde de waardigste om den stichter op te volgen. Onder zijne regeering genoot
Rome een volmaakten vrede, wat niet meer het geval zou zijn totdat keizer Augustus
de wereldheerschappij zou voeren. Numa was een wijze wetgever en do Sago verhaalt
dat de nimf Egera hom in de staatsmanswijsheid onderrichtte, Hij bevorderde den
landbouw en den handel, regelde de godsdienstige gebruiken en plechtigheden, stelde
verschillende colleges van priesters aan, voordo den dienst der Vestaalscho Maagdon
in, die belast waren met het voortdurend onderhouden van het aan Vesta geheiligde
vuur, en was de grondlegger der wijze wetten, aan welke Rome voor een groot deel
zijn macht, roem en luister te danken had.

HOME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

Als zijn opvolger wordt genoemd Tullus Hostilius (672-600 v. C). Onder zijne
regeering kwam Rome in oorlog met het naburige Alba Longa (dat in de nabijheid
van het tegenwoordige Albano gelegen was). Om den oorlog minder bloedig te maken
en don strijd spoedig te eindigen, stelde do Albaner Mettius Fufetius voor het geding
te doen beslechten door een tweekamp, waaraan van weerszijden drie jongelieden
zouden deelnemen. In bside legerplaatsen bevonden zich drielingbroeders, die met
elkander verwant waren, de Curiatiër in die van Alba-Longa, de Iloratiër in die dor
Romeinen. Aanvankelijk scheen het dat de Romeinen hot onderspit zouden delven,
want reeds waren twee der Horatiër gevallen; maar do derde bedacht een krijgslist.
Hij deed alsof hij vluchtte en toen zijn tegenstanders hem vervolgden en van elkander
gescheiden waren, keerde hij zich om en versloeg zonder voel moeite, den een na den
ander, de van hem vervolgende Curiatiër. Corneille heeft dezen strijd tot onderwerp ge-
kozen van zijn onsterfelijk treurspel Horace." I?ij hot dorp Aricia, op korten afstand
van Albano, wijst men nog heden het graf aan waar de drie Curatiër en de twee Ho-
ratiër begraven zijn. Hier, bij dit graf, liet paus Pius IX, z. g., een fraai graftoeken
oprichten voor do pauselijke zouaven, die in 1867 als slachtoffers hunner christelijke
naastenliefde vielen, bij het verplegen van de choleralijders van Albano. Met trots
mogen wij hier do namen vermelden van Jacobus van dor Heijden, van Drunen; Gijs-
bertus van Ophem, van Alkmaar en Hendrik Peters, van Reek bij Nijmegen. Daar
de tweekamp tusschen Horatiër en Curiatiër evenwel onder do muren van Rome
plaats had, is het zeer twijfelachtig of do gesneuvelden wel bij Aricia begraven zijn.

Die van Alba-Longa, evenwel, verkropten slechts moeielijk hun nederlaag en Mettius
Fufetius zocht de Romeinen door verraad te vernietigen. Zijn plan mislukte evenwol,
hijzelf werd gevangen genomen en tot straf door paarden van oen gerukt; Alba-
Longa werd verwoest en de inwoners naar Rome gevoerd, waar hun de Coelische
Heuvel tot woonplaats werd aangewezen.

Ancus-Marcius, een kleinzoon van Numa-Pompilius, werd de derdo koning (640 616
v. C.) van de zich steeds moer on meer uitbreidende stad. Hij bevolkte don Aven-
tijnschen heuvel door nieuwe onderworpen stammen, die als Plebejers de groote volks-
klasse uitmaakten ; hij versterkte don Januculus, deed oen nieuwen wal of gracht om
de stad graven die hij in verbinding mot do haven Ostia bracht, waardoor hij aan
den handel een grootore uitbreiding gaf. Nog wordt hom den bouw van do eerste Tiber-
brug toegeschreven.

Do Etrusciër Tarquinius Priscus (616- f>28 v. C.) wordt als vierde koning vermeld.
Aan hem worden tal van groote bouwwerken toegeschreven, o. a. de beroemde riolen,
de Cloaca Maxima, een wonder van hechten bouw, die tot op onzen tijd bewaard is
gebleven en nog het groote afvoerkanaal is, waarin alle riolen der stad uitmonden.

De zonen van Ancus Marcius lieten Tarquinius vermoorden, ten einde zelven aan
do regeering te komen, maar hun toeleg mislukte doordien Tanaquil het lijk van den
vermoorde verborg en het gerucht verspreidde dat de koning slechts gewond was. De
moordenaars vluchtten en Servius Tullius bestoog don troon. Gedurende zijne regee-
ring (573 5\',U) word do stad opnieuw vergroot, doordien ook de Esquilijnsche en
Viminaalsche heuvels bevolkt werden. Tot op zijn tijd schijnt de stad nog slechts door
aarden wallen en grachten verdedigd te zijn geweest, want aan Servius Tullius wordt
het bouwen van 0011 zwaren muur uit brokken tufsteen toegeschreven. Van dezen
muur zijn nog groote 011 indrukwekkende gedeelten overgebleven, vooral in de Vigna

HET ÏIE1DENSCII ROME. 5

Maccarani, bij don Aventijnschen heuvel, waar zij nog een hoogte van 15 meter hebben.

De muur had 37 poorten, waarvan sleclits enkele bij name bekend zijn ; de voor-
naamste waren de Porta Carmentalis, aan den zuidhoek van het Kapitool, de /\'.
Collina aan het noordeinde, de /\'. Viminalis in het midden en de /\'. Esqnilina aan
het znideinde van den wal, do /\'. Capena, tusschen den Coelius en den Aventinns.de /\'. Tri\'
gemina, tnsschen Aventinus en de rivier. De muur had eene lengte van 7-8 kilometer
en omvatte eene oppervlakte van 300 heetaren. Do stad was in vier wijken verdeeld:
over den rechter Tiberoever strekte zij zich nog niet uit; een houten brug, de Pons
Sublieius, verbond de beide oevers.

Hot uiteinde van Servins Tullius was ellendig on vergunt ons een blik te slaan in
hot ruwe on woeste karakter van den nog jeugdigen staat. De geschiedenis (of de
Sage) verhaalt over dit uiteinde het volgende. Servins Tullius had twee dochters, die
beide don naam van Tullia droegen. Do oudste was van een zeer zacht, do jongere
van oen zeer wild en woest karakter. De Koning meende zeer wijs te handelen door
aan de zachtmoedige oudere Tullia den woosten Lucius Tarquinius on aan de jongere
wilde Tullia den zachten en goeden Aruns Tarquinius tot echtgenooten to geven, ho-
pende dat de zoo zeer tegenovergestelde karakters elkander als \'t ware zouden neu-
traliseeren. Edoch de uitslag bewees hoezeer hij in zijne berekening had misgetast.
De wilde Lucius vermoorde zijn broeder Aruns, de zachte Tullia word het slachtoffer
van de woeste jongere Tullia. De broeder- en zustermoordenaars sloten zich bij elkan-
der aan om zich van den troon meestor te maken. Servins wil don opstand bezweren,
maar wordt door zijn schoonzoon uit het paleis gestooten en do huurlingen van den
overweldiger vermoorden don vluchtenden koning. Tullia ijlt toe om haar gemaal als
Koning te begroeten ; haar muildier blijft staan voor het bloedende lijk baars vaders,
maar zij, de dieren aansporende, rijdt over het ontzielde lichaam, welks bloed de ra-
deren van haar wagen besmeurde. Do straat, waai\' dit vreeselijk toonoel voorviel,
werd door hot volk daarna den Vicus sceleratus, de vervloekte, misdadige straat, ge-
noemd, en behield dien naam tot op de laatste tijdon.

De laatste der zeven koningen die over Rome heerschte, was Tarquinius Superbus.
Aan hem worden verscheidene grooto bouw wei ken toegeschreven, zoo o. .a de vol-
tooing van het groote riool, de Cloaca Maxima, den tempel van Jupiter, steenon
zitbanken in de amphitoaters enz. Verder regeerde hij zeer willekeurig, riep den Senaat
nooit bijeen on verzwakte hun instelling door terdoodbrongingen, verbeurdverklaringen
hunner goederen, verbanningen en andere daden die hem den naam van Superbus,
de trotsehe, do gewelddadige, verwierven.

Niet minder woest en willekeurig waren de daden zijnor zonen. Een hunner Sextns
Tarquinius, onteerde Lucretia, do deugzame vrouw van (\'ollatinus. De ongelukkig liet
haar echtgenoot en haar vader ontbieden, onving hen in rouwgewaad, deelde hun de
gewelddaad mede waarvan zij het slachtoffer was geweest, en stiet zich toen den dolk
in de borst. Met het bebloede wapen in de hand zwoeren de mannen wraak; het volk
liep te hoop bij hot bloedende lijk van Lucretia, het leger sloot zich bij het volkaan,
en Tarquinius werd vervallen van den troon verklaard en tevens het koningschap voor
altijd afgeschaft. Rome zou voortaan een gemeenebest, oen republiek zijn. Dit viel
voor in het jaar 510 voor Christus geboorte, \'t Was onder de regeering van Tarquinius
Superbus dat Home in \'t bezit kwam van de Sibilynsche Boeken. Op zekeren dag
kwam eene Sibylle of Waarzegster van (\'umao den koning negen schrifrollen aanbieden,

6 ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

dio do goheole tookomst on alle lotgevallen van Rome heetten te bevatten, maar de
prijs, dien zij er voor vroeg, was zoo hoog, dat de koning weigerde den koop te sluiten.
Nu wierp do Sibylle drie harer rollen in \'t vuur en vroeg voor de zes overblijvende
denzelfden prijs als te voren voor do negen, en toen de koning opnieuw weigerde
wierp zij er wederom drie in \'t vuur, voor de drie nog blijvende altijd dezelfde som
vragende. De koning stemde nu toe en werd eigenaar van de Libri Sibytlini, die als
een heiligdom in den tempel op het Kapitool werden bewaard door een afzonderlijk
daarvoor ingesteld eollege van priesters, dat eerst uit 2, later uit 12 en ten slotte uit
ló loden bestond. In \'t jaar 33 v. Ch. werden de Sibillynsche boeken, met den tempel
dio zo bewaarde, een prooi der vlammen. Men zond toen naarde tempels van Apollo, in
klein Azië, om te verzamelen wat daar aan Sibyllynsche orakels nog te vinden was en
stolde daaruit do nieuwe S. Boekon samen. Augustus liet deze herzien en er uit ver-
wijderen wat oen verdaebt karakter had; de als echt erkende werden nu in den tempel
van don palatijnschen Apollo bewaard waar zij, in gewichtige omstandigheden, opeen
senaatsbesluit, worden geraadpleegd. Stilico liet ze in de 5^dc eeuw na Christus verbranden.

liet koningschap, dat met een misdaad, een broedermoord, begonnen was, eindigde
met oen misdaad, en in den loop van de tweehondervijftig jaar van zijn bestaan, heb-
ben wij meer dan oen misdaad, meer dan een gewelddaad zien plegen.

Wat is in dit alles geschiedenis, wat sage? Een grond van waarheid zal hier wel
in verborgen zijn, maar veel hebben latere geschiedschrijvers ter opsiering erbij ge-
voegd. De oude volkeren stolden er grooten prijs op hun ontstaan zoo hoog mogelijk
op te voeren en aan de stichters van hun staat een goddelijken ooprsrong toe te kennen
Vandaar dat streven om Romulus te doen afstammen van Acneas, om hem een god,
Mars, tot vader te geven. Verder kan men aannemen dat Rome langzamerhand ontstaan
is uit de samenvoeging van verschillende volkstammen, die beurtellings een hunner
don koningstroon zagen beklimmen. Het meest algemoene gevoelen is, dat Kome eene
volksplanting is van de Etrusken of Etruriërs, een der oudste en voornaamste volk-
stammen van Italië, dio ton gevolge van een zoogenaamde Ver sacrum, heilige lente,
hun land verlaten hebben om een nieuwen staat te stichten. Wanneer een stad of staat
door een groote algemeene ramp getroffen werd, beloofde men aan de goden een zoo-
genaamden Ver sacrum. Al wat in de eerst volgendo lente geboren werd, menschen
en vee, werd aan de ondoraardsche goden gewijd ; het vee werd geslachten de menschen
werden, als zij een zekeren leeftijd hadden bereikt, over de grenzen gezonden ten einde
zich eene nieuwe woonplaats te zoeken. Aan zulk een Ver sacrum zou Rome dan zijn
ontstaan te danken hebben. Voor dit gevoelen pleiten zeer voel zaken, die wij, als buiten
ons bestek liggnnde, niet zullen opsommen. Zelfs de oorsprong van den naam Rome
(Roma) is niet mot zekerheid bekend. Sommigen willen dien afgeleid zien van hot
Grieksche woord Romó, dat kracht, dapperheid betoekent, anderen van een oud
latijnsche woord Rumma dat de zogende, voedende borst beduidt, anderen nog van
haar eersten stichter Romulus, welke laatste verklaring algemeen door het Romeinsche
volk als de eenig ware werd aangenomen. Wij hebben eenige van de voornaamste
bouwwerken uit den koningstijd opgesomd, waarbij men nog de Mamertijnsche Gevan-
«jrenis, hot Kapitool, oen tompol van Diana enz. kan voegen, ofschoon het volstrekt niet
vaststaat dat al deze bouwwerken aan de koningen kunnen worden toegeschreven.

HET HEIDENSCH BOM E. 7

In plaats van den Koning traden nu twee Consuls als hoofden van den Staat op,
die slechts voor den tijd van vijf jaren werden gekozen. De eerste Consuls waren
Junius Brutus, een neef van den laatsten Koning, die slechts aan de algeineone slach-
ting zijner familie was ontkomen doordien hij zich als onnoozel of ideoot aanstelde,
en Collatinus, de echtgenoot van de bovenvermelde Lucretia. De jonge Republiek had
weldra een zwaren strijd te onderstaan. De gevluchte Tarquinius had hulp gezocht
en verkregen bij Porsenna, koning der Etruriërs, die in 507 van Clusium tegen haar
oprukte en na de Romeinen verslagen te hebben, de stad naderde. Deze was evenwel
slechts door een houten brug over don Tiber te bereiken. Drie moedige mannen, IIo-
ratius (\'odes, Sp. Larcius en T. Ilerminius verdedigden haar zoolang manmoedig tegen
het geheele leger van Fersenna totdat zij achter hen was afgebroken; de laatste ver-
binding word door de beide laatsten benuttigd om zich bij hunne makkers in de
stad te vervoegen, terwijl Cocles nog alleen ter verdediging overbleef. Toen nu ook
de laatste balk was afgebroken sprong deze, gewapend en wel, in de rivier en bereikte
al zwemmende gelukkig den overkant. Porsenna gaf daarom ovenwei de belegering
niet op en nu besloot een andere Romein. Mucius genaamd, den vijandelijken koning
in zijn legerplaats te dooden. Ontdekt zijnde en voor Porsenna gebracht, bekende hij
dezen dat er een samenzwering tegen zijn leven bestond, en toen de koning, om nadere
opheldering vragende, geen antwoord ontving, bedreigde hij Mucius met den vnurdood.
Zonder een enkel woord te spreken stak de jongeling zijn hand in het gloeiende vuur
van een offerbekken en liet, zonder een blijk van pijn te geven, het lichaamsdeel lang-
zaam verbranden. Porsenna, over zooveel moed verbaasd, schonk Mucius de vrijheid ;
evenwel ziende dat de strijd tegen zulk een heldhaftig volk als de Romeinen zeer
wisselvallig zou zijn, sloot hij vrede met Rome, en trok, gijzelaars mede nemende,
naar zijn rijk terug. Onder deze gijzelaars bevond zich ook eene edele Roineinsche
jonkvrouw, Clelia, die den dood boven het verlies der vrijheid verkiezende, zich te
paard in don Tiber wierp en gelukkig Rome bereikte. De Romeinen zonden haar
evenwel aan Porsenna terug en deze, in edelmoedigheid niet willende onderdoen, liet
haar wederom naar haar vaderstad terugkeeren.

De geheele geschiedenis van Rome, tijdens de Republiek, is slechts een aaneenschake-
ling van staatkundige twisten tusschen het volk (Plebs, Plebejers) en den adel (Patri-
ciërs), van binnenlandsche oorlogen om de heerschappij en van krijg in het buiten-
land. Zooals altijd en in alle opkomende Staten, vooral die der oudheid, vormen de
eerste stichters en de van dezen afstamonde geslachten, den adel, die alle voorrechten,
alle ambten en betrekkingen in don Staat aan zich willen houden, terwijl do later
bijgekomen elementen, overwonnen volkeren en anderen, als het volk, het Plebs, wor-
<\\^n beschouwd, dat slechts geen of zeer weinig aandeel in de staatszaken heeft en
gewoonlijk door de eersten onderdrukt wordt. Maar allengs begint dat volk, machtig
en sterk door zijn aantal, zijn doel te eischen in het staatsbestuur on de ambten en
voorrechten, welke daaraan verbonden zijn, en in dien strijd behaalt gewoonlijk de
groote massa de overwinning. Zoo ook in Rome onder de Republiek, en na eeuwen van
strijd wist het volk zich allengs en stuk voor stuk moester te maken van de voor-
naamste voorrechten door de Patriciërs genoten, on verwierf het oen machtig aandeel
in de staatszaken. Het volk emancipeerde zich, zooals wij in onze dagen zoudon zeggen.
Maar do strijd liep niet alleen over het aaadeol in do regooringszaken, ook de stoffe-
lijke belangen voorden het woord. De Patriciërs eigenden zich al de gronden toe

8 ROME IN DESZËLFS VERLEDEN EN HEDEN.

van liet omliggend land, terwijl het volk in ellende en armoede voortleofde. Vooral
trad de Consul Sp. Cassins moedig voor het volk in de hres en eischte dat een ge-
deelte van de tot het stadsgebied behoorende land aan de Plebejers zon worden ge-
geven en het overige in vruchtgebruik aan de Patriciërs zon verblijven. Met eene be-
slissing werd evenwel zoolang getalmd tot de consnlaatstijd van Cassius verstreken
werd. Hij werd toen van hoogverraad beschuldigd, veroordeeld en van de Tar-
peische rots geworpen, terwijl zijn huis met den grond gelijk gemaakt en zijn vermogen
verbeurd verklaard werd. Lang nog hield de strijd aan, maar ten slotte moest de
overwinning wel aan het volk blijven en eindelijk behaalde het die dan ook op de
meest volkomen wijze. Door de akkerwet (lex agraria) werd bepaald dat ook de Ple-
bejers aandeel zouden hebben in de staatslanderijen, dat geen burger meer dan 500
juk land zou mogen bezitten, dat van de akkers het tiende en van de wijnbergen en
vruchten het vijfde gedeelte als belasting zou gestort worden tot onderhoud van het
leger. Al wat iemand meer dan 500 juk lands bezat, werd hem ontnomen en aan arme
burgers geschonken. Het volk was bovendien diep in schulden geraakt bij de Patri-
ciërs en nu werd volgens de schuldenwet (lex de (tere alieno) bepaald dat al wat tot
dusverre als rente was betaald zou beschouwd worden als te zijn geweest aflossing
der schuld en dat de rest in drie jaar zou worden afbetaald. Eindelijk zou een der
consuls uit de Plebejers worden genomen. De voorstellers dezer wetten waren L. Sextius
en Licinius Stolo. Dat de Patriciërs zich met hand en tand tegen de aanneming dezer
wetten verzetten, laat zich gemakkelijk begrijpen; zij trachtten het volk door kleine
inschikkelijkheden over te halen om van de groote eischen af te zien, maar aange-
spoord door zijn beide kampvechters hield het vol en in 367 werd de strijd ten voor-
deele der Plebrejers beslecht toen dezen zich op den Mons sneer (Heilige Berg) hadden
teruggetrokken en weigerden in Itome weer te keeren indien hunne wenschen niet
werden ingewilligd. K. Sextius was de eerste consul die uit het volk genomen werd.
Zooals men ziet was het een sociale, een klasse-strijd; een strijd van de menigte tegen
den Adel, van de nietbezittenden tegen de bezittenden.

Niettegenstaande dezen langdurigen staatkundigen strijd, bleef Home, dank zij zijne
instellingen, krachtig en aaneengesloten, en wist het zoowel gevaarlijke buitenlandsche
vijanden af te slaan, als nieuwe veroveringen in Italië te maken. In 389 v. c. viel
een machtige vreemde volksstam, die der Galliërs, Italië binnen ; zij kwamen over de
Alpen en vielen bij Clusium in het land. De inwoners van (\'lusium riepen de Romeinen
te hulp en dezen, meenende de indringers door den roep van hun naam tegen te
kunnen houden, zonden hun gezanten om hun het vorder binnen dringen te beletten.
Maar de Galliërs antwoordde door monde van hun aanvoerder Urennus, dat zij het
recht tot indringen en veroveren op de punt hunner zwaarden droegen en aan de
Romeinen zouden toonen dat ook zij dappere mannen waren. De strijd tegen die van
Clusium begon en daar de Romeinsche gezanten daar aan deelnamen vond Brennus
in deze, tegen het volkenrecht strijdende handeling, aanleiding om tegen Rome op te
trekken. Het hun te gemoet trekkende leger der Romeinen werd te Allia verslagen
en weldra trokken de Galliërs Rome binnen. Zij vonden in de stad slechts eenige
Senatoren, die zich niet met de anderen op het Kapitool hadden willen verschansen,
en die zij vermoorden; daarop plunderden zij de stad, staken haar in brand en
belegerden het Kapitool. Ken overrompeling van het Kapitool mislukte doordien,
zooals men verhaalt, de aan Juno gewijde ganzen bij het naderen van den vijand

HET HEIDENSCH HOME.

door liun geschreeuw de bezetting wekten, waardoor de aanval werd afgeslagen.
Daar evenwel de honger de belegerden en de romeinsche koortsen de belegeraars
teisterden, lieten de (Jalliërs zich bewegen om, tegen betaling van 1000 pond goud
en op andere zware voorwaarden, het beleg op te breken. Livius verhaalt dat l.rennus
bij het wegen van het goud gebruik maakte van valsch gewicht en dat hij, daarop
opmerkzaam gemaakt, onder den uitroep vae victis zijn zwaard in de weegschaal
wierp. Maar Camillus, die des nachts in de stad had weten te sluipen, kwam nu
naderbij en onder den uitroep: weg met dat goud, een Romein koopt zijn vaderland
alloen door het staal terug, zou hij zich op de Galliërs geworpen hebbon, die nu
gedwongen werden tot don aftocht. Van 860 348 haddon de Romeinen opnieuw strijd
tegen de Calliërs te voeren, maar ook nu bleven zij overwinners. In 302 was ten
gevolge van een aardbeving oen breede en diepe kloof op het Forum ontstaan, die
met geen mogelijkheid te dempen was. Het orakel geraadpleegd zijnde, kreeg men
ten antwoord dat de kloof zich zou sluiten wanneer Rome het kostbaarste, wat het
bezat, er in zou werpen. M. Curtius, meenonde dat oen staat niets kostbaarders bezit
dan den heldenmoed en de offervaardigheid zijner burgers, stortte zich in volle
wapenrusting en te paard in de onpeilbare diepte, die zich boven zijn hoofd sloot.

Door de ten gunste der Romeinen afgeloopen oorloge met de Samnieten en Latijnen
was Rome meester geworden van geheel middon-Italië en door dien met Tarente,
dat Pyrrhus, koning van Epirus, ter hulpe had geroepen, maar toch ten laatste
moest onderdoen, ook van Zuid-Italië geworden. Hier kwam het weldra in botsing met
hot machtige op do Noordkust van Afrika gelegen Carthago, wat aanleiding gaf tot
de beroemde Punische oorlogen, die Rome meer dan eens in het grootste gevaar brach-
ten, maar eindigdon mot de geheele verwoesting van Carthago. In den eersten dezer
oorlogen verloren de Romeino hunne geheele vloot in don zeeslag bij Mylae, een tweede
werd door een storm vernield, een gelukkig gewonnen slag bij Panormvs, in2.51, waar
de Carthaagsche Veldheer Hannibal geslagen word en eone overwinning ter zee bij
Aegusa, leidden eindelijk tot den vrede, daar beide oorlogvoerende partijen evenzeer
uitgeput waren. Van dezen vrede met Carthago maakten do Romeinen gebruik om hunne
veroveringen ook over Noord-Italie uit te strekken; zij stieten hier andermaal op de
Galliërs die zij versloegen; in 223 was geheel Italië, tot aan de Po, aan de heerschappij
van Rome onderworpen. In het voorjaar van 218 barstte de twee Punische oorlog uit.

Carthago had zich meester gemaakt van Spanje, welks zilvermijnen het rijke schat-
ten opbrachten en van hieruit besloot Hannibal, do beroemde bevelhebber der Cart-
haagsche legers, de Romeinen over land te bestoken en Rome zelf aan te tasten. Met
50.000 man voetvolk, 9000 ruiters en 37 Olifanten aanvaarde Hannibal zijn beroem-
den tocht over de Alpen, die vijftig dagen duurde en toen. nadat vijf maanden ver-
loopen waren sinds hij Spanje had verlaten, Hannibal op Italaansche grondgebied zijn
leger monsterde, bleek hem dat hij nog slechts over 20.000 man voetvolk on (5000
ruiters gebood. De overigen waren meestal op de ijsvelden en in de afgronden dei-
Alpen omgekomen. Maar do Galliërs en andere den Romeinen vijandelijke stammen
slooten zich bij hom aan, on toen hij in 217 zich tegen over den Romeinsche veldheer
Flaminius, aan do oevers van het Trasimeenscho Mooi\' bevond, bracht hij den Romeinen
zulk oen geweldige nederlaag too dat 15.000 hunner op het slagveld bleven on een
gelijk getal krijgsgevangen word gemaakt, Onder de gesneuvelden bevond zich ook
Flaminius. Een tweede nederlaag (216) bij Cannae in Apulië, was nog vreeselijker;

10 ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

70.000 soldaten, 21 krijgstribunen, 80 senatoren en zooveel ridders, dat Hannibal ge-
heele massa\'s ringen, die alleen door de ridders gedragen werden, naar Carthago kon
zenden, bedekten bet slagveld; ook de consul Aemilius Paulus, een der aanvoeders,
verloor bet leven. Deze nederlagen badden nog dit andere ongelukkige gevolg dat
vele bondgenooten en onderworpen volken in Italië van Rome afvielen. Evenwel trad
de ijzeren volharding, de opoffering, de uitwendige kracht en grootheid van Rome
nooit in helderder daglicht dan in deze Punische oorlogen, want trots de zware neder-
lagen verloor het den moed niet, wist het telkens nieuwe legers op den been te bren-
gen en zelfs zijne veroveringen in Italië uit te breiden, waar in 212 Syracuse, na eene
heldhaftige verdediging, in hunne handen viel; bij do plundering der stad vond ook
do beroemde wiskunstenaar Archimedes, die door zijne uitvindigen zoo krachtig tot de
verdediging van zijne geboortestad had bij gedragen, den dood. Tegen deze volhar-
ding van Rome, den moed zijner soldaten en het talent zijner veldheeren, waren de
Carthagers op den duur niet bestand, vooral toen de Scipios met de leiding van den
oorlog werden belast. Wel waren de Carthagers tot weinige mijlen afstands van Rome
genaderd en had Hannibal zijn leger opgeslagen oy> eene hoogvlakte bij Rocca di
Papa, welke nog thans het kamp van Hannibal wordt genoemd, maar de gebeurtenis-
sen in Afrika, waar Cornelius Scipio den oorlog had overgebracht, dwongen Hannibal
tot den terugtocht.

Den 21 October stonden Scipio en Hannibal met hunne legers bij Zama tegenover
elkander; de slag begon en viel ten nadeele der Carthagers uit, die 50,000 man, het
vier vijfde gedeelte van hun leger, verloren. Zij moesten de harde vredesvoorwaarden
van Rome aannemen, waardoor hun macht grootendeels gebroken werd. De oorlog,
die aan Carthago het vierde gedeelte van zijn burgers had gekost, had van de Ro-
meinen meer dan 300,000 soldaten gevergd, terwijl meer dan 400 plaatsen in puin lagen
en overal de veldon verwoest waren. Maar nog zou de strijd met Carthago niet op-
houdon. De hardheid der Romeinen bracht de stad tot het uiterste, zoodat zij zich met
geweld tegen de onderdrukking der overweldigers verzette. Cornelius Scipio Almelianus
trok tegen haar op. De stad verdedigde zich kloekmoedig, hoewel hongersnood en
ziekten haar teisterden. Scipio liet haar gedurende zes nachten bestormen, totdat hij
zich eindelijk van haar meester maakte. Nadat de Romeinen haar geplunderd hadden,
staken zij haar in brand; zeventien dagen woedde het vuur; toen was Carthago van
den aardbodem verdwenen en de ploeg werd over haar grond getrokken en de vloek
er over uitgesproken. Rome was nu meesteres van geheel Italië, van een groot gedeelte
van Spanje en van de noordkust van Afrika, en zou nu met rassche schreden tot
grootere veroveringen overgaan.

De Republiek, op het toppunt van haar macht gekomen, zou echter door haar
eigen fouten ten gronde gaan en plaats maken voor het keizerschap ; de tijden naderden
waarop de beloofde Verlosser zou komen en de wereldmacht van Rome zou de ver-
spreiding van de Blijde Boodschap over geheel de bekende wereld van dien tijd
mogelijk maken. Rome, door eeuwenlange voorbereiding daartoe in staat gesteld, zou
eindelijk de hooge roeping vervullen, waartoe het in de raadsbesluiten der Voorzie-
nigheid was voorbestemd.

Drie oorzaken werkten samen om den ondergang der Republiek te bewerken: een
vernieuwde klassestrijd, de toenemende ongodsdienstigheid en de maatschappelijke ellende.

Uit de Plebejers, die allengs het oude Patriciaat, den ouden Adel hadden overvleugeld,

HET HEIDENSCH ROME. 11

was eene nieuwe aristocratie, die der Optimaten, ontstaan, welke al de gebreken der
Patriciërs bezaten, zonder evenwel de deugden van dezen na te volgen. Even
heerschzuchtig, misschien zelfs meer dan de oude adel, niet minder willekeurig en
hard dan deze, overtrof zij hem in gelddorst, genotzucht, ongodsdienstigheid en licht-
zinnigheid, terwijl het volk, de grootte massa der burgers, in ellende verkeerde en
allengs met wrok en afgunst tegen de bezittende klasse vervuld werd.

Heerschzuchtige personen, meer bedacht op eigen voordeel en macht dan op het
algemeen welzijn van den staat, wierpen zich als zoogenaamde volksvrienden op, ten
einde zich, door de woeste kracht van de menigte, tot de hoogste macht in den staat
op te werken. Marius, Sulla, Pompejus streden beurtelings om de heerschappij; de
burgeroorlog woedde op verschrikkelijke wijze. Sulla liet op een dag 6000 Samnieten
ter dood brongen, terwijl hij zonder een trek van zijn gelaat te veranderen bij het
gekerm der geslachte menigte, in den tempel van Bellone een strafrede tegen den
Senaat hield; en alsof dat alles nog niet genoeg ware kwam nog de vreeselijko zwaard-
vechtersoorlog de verschrikkingen vermeerderen. De Romeinen haddon de gruwelijke
gewoonte om hunne krijgsgevangenen, vooral de knapen, op te voeden voor hot
bedrijf van zwaard vechters, die, ter verlustiging van het volk, in de renbanen en
andere openbare gebouwen, met elkander tot den dood toe moesten kampen. De
groote school der zwaardvechters was te Capua; daarheen ook werd de Thracier
Spartacus gebracht, die, verontwaardigd over het lot dat hem beschoren was, er in
slaagde om met een 70-tal zijner lotgenooten uit te breken en zich te versterken. Dui-
zenden en duizenden slaven, moestal dappere krijgsgevangenen, uit allo veroverde
landen naar Rome gevoerd, voegden zich bij hom en weldra stond hij aan het hoofd
van een machtig leger van mannen, die vast besloten waren tot den laatsten ademtocht
te strijden, te meer daar zij wel wisten dat hen geen genade maar wol een smadelijke
en gruwzame dood te wechten stond, indien zij in de handen dor Romeinen, hunne
oude meesters, vielen. Zij trokken op Homo aan, maar Licinius Gracchus viel hen
met acht legioenen aan, en Spartacus verloor don slag en het leven; 6000 zijner man-
schappen vielen in handen van Pompejus, die pas uit Spanje was aangekomen on zich
nu beroemde den slavenopstand beslecht te hebben.

Crassus en Pompeius streefden beiden naar de oppermacht, en trachtten, elk voor
zich, door het volk er toe te geraken ; deze zocht het voor zich te winnen door het
de voorrechten terug te geven die Sulla het ontnomen had ; gene door het van zijne
schatten mede te doelen ; hij spijzigde het volk aan 10.000 openbare tafels en schonk
het voor drie maanden koorn. Pij deze twee voegde zich weldra Caius Julius Cesar.
een der grootste en wondervolste mannen waarvan de geschiedenis der volken ge-
waagt. Naar hij beweerde van koningen en goden afstammende, streefde hij naar do
alleenheerschappij en had hij zich Alexander den Groote tot voorbeeld gekozen. Over
een groot vermogen beschikkende, leidde hij als \'t ware een vorstelijk leven; zijn huis
in Rome stond voor iedereen open en alle dagen hield hij open tafel. Van edele trekken
en schoonen lichaamsbouw, trok hij aller oogen op zich en trots zijn rijkdom had hij
zich tegen de grootste vermoeienissen gehard en zijn lichaam scheen ongevoelig te
zijn voor de wisselvalligheden van het weder. Zijne soldaten aanbaden hem en hij
maakte van hen wat hij wilde.

Cesar wist de oneenigheid, die tusschen Crassus en Pompejus ontstaan was, bij te
leggen en vormde met deze beiden het eerste Driemanschap of Triumviraat, dat als

12 ROME IX DESZELFS V\'E\'RL EDEN EN HEDEN.

\'t ware onder zich de macht verdeelde. Cesar, evenwel, streefde naar hooger en naar
de alleenheerschappij, maar daartoe behoefde Iiij in de eerste plaats een hem geheel
toegedaan leger en in de tweede plaats eene rijke provincie, om zich van zijn ontzag-
gelijken schuldenlast te ontdoen en nieuwe vrijgevigheden te kunnen uitoefenen. Van
den Senaat, die zijne plannen niet doorzag en blijde was hem uit Rome te kunnen
verwijderen, vroeg hij het bestuur over cisalpijnsch (Jallie en legioenen; hij kreeg de
provincie en vier in plaats van de drie legioenen die hij gevraagd had. Nu ondernam
hij veroveringstochten naar landstreken die het dusverre de macht van Rome nog niet
gevoeld hadden. (Jallië, België moesten voor zijne legerscharen onderdoen en tot aan
het land der Batavieren drongen zijne legioenen door. IIij verwierf zich zoo een hem
geheel en al toegenegen leger en onmetelijke schatten, de onmisbare voorwaarden voor
het welslagen zijner eerzuchtige en hoogstrevende plannen. Crassus, die middelerwijl
een onberaden oorlog tegen de Parthen had ondernomen, werd verwonnen en verloor
het leven, zoodat Pompeius en Cesar nog over waren om elkander de oppermacht te
betwisten. De eerste wist te verkrijgen dat hem het onbeperkte legerbestuur te water
en te land werd overgelaten en vrij beheer over den openbaren schatkist; de strijd
tusschen hem en Cesar was onvermijdelijk geworden. Lang aarzelde Cesar den Rubicon,
die de grens van zijne provincie was, over te trekken, maar eindelijk ondernam hij
het. Alea jacta est (de teerling is geworpen) riep hij uit, en trok de rivier over en
marcheerde met 5000 man voetvolk en 300 ruiters op Rome aan om de wereld tever-
overen. Alles vluchte naar Rome, terwijl do garnizoenen der steden zich bij Cesar
aansluiten ; zijne tocht naar Rome wordt een zegetocht en weldra is hij meester van
de stad. Na in 40 dagen Spanje onderworpen te hebben, ijlde hij Pompejus tegemoet,
die in Griekenland een leger samenstelde. Bij Pharsalus in Thessalië, kwam het tot
een slag, waarin de overwinning aan Cesar verbleef; Pompeius vluchtte en hoopte in
Egypte een schuilplaats te vinden, maar hier werd hij een slachtoffer van het verraad
van de ministers des jeugdigen koning Ptolomous Dyonysius, die hem door de schip-
pers, welke hem naar Alexandrië zouden overbrengen, lieten vermoorden. Deaanhan-
gers van Pompeius vluchtten naar Spanje, maar Cesar achterhaalde en versloeg hen
en weldra hield hij een zegevierenden triomftocht in Rome. Gekomen zijnde aan het
punt waarnaar hij gestreefd had, deinsde hij terug om do alleenheerscherskroon op
zijn hoofd te plaatsen, en trachtte hij door wijze wetten en grootsche werken do won-
den te hooien, die hij-zelf grootendeels geslagen had; als een zijner groote daden mag
men de betere inrichting van don kalender noemen. Tot dan toe hadden de Romeinen
een maanjaar gehad, waardoor oen groot verschil ontstaan was in do ware tijdverdeo-
ling. Om dit verschil te vereffenen werd hot jaar 40 v. Ch. tot 44f) dagen verlengd en
met hot jaar 45 begon de Juliaanscho tijdrekening, die onder paus (Jregorius ver-
anderd werd in de Gregoriaansche, welke nu, mot uitzondering van de Russen, door
alle beschaafde naties wordt gevolgd.

Het zou Cesar evenwel niet toegestaan zijn zijne grootsche plannen ten uitvoer te
brengen. Er werd een samenzwering tegen hom op \'t getouw gezet, aan \'t hoofd
waarvan Cassius en Junius Brutus stonden. Den 15^don Maart van \'t jaar 44 werd Cesar
bij liet uitgaan van de Senaatszitting door de samongezworenen overvallen, en door
23 dolksteken doorboord stortte do machtige ter neder. Toen hij onder de samenge-
zworenen ook Brutus herkende, dien hij met woldaden overladen had, riep hij ont-
roerd uit: Tu quoque Bruiu, zijt gij er ook bij, Brutus, en blies den adem uit. Geheel

HET HEIDENSCH ROME. 13

Rome was ontsteld en verslagen, zoodat niemand er aan dacht liet bloedende lijk op
te nemen, totdat het door drie slaven werd weggevoerd.

Cesar Octavianns, een kleinzoon van Cesars zuster en diens aangenomen zoon en
erfgenaam, nog slechts 19 jaren oud, Antonius en Lepidus sloten zich hij elkander aan
en vormden het tweede Driemanschap, waarvan elk der leden voor zich naar de
alleenheerschappij streefde. Zij begonnen met een waar schrikbewind uit te oefenen
en waren drie dagen lang bezig om de lijsten op te stellen van de personen die als
slachtoffers van hun haat of staatkunde moesten vallen. Om elkander genoegen te doen
en wederkeerig te verkrijgen wat elk verlangde, aarzelden zij niet, Antonius om zijn
neef, Lepidus om zijn broeder, Octavianns om Cicero op te offeren. Geheel Italië door
werden de persoonlijke vijanden van het driemanschap en de vurigste aanhangers dei-
republiek vervolgd en gedood en men berekent dat 300 senatoren en 2000 ridders het
leven verloren, terwijl de verbeurdverklaringen onmetelijke schatten aan hot drietal
opbrachten, (\'assius en Brutus, de hoofden van do samenzweering die Cesar het leven
kostte, bevonden zich met een leger van 21 legioenen en 20000 ruiters bij Fhilippi,
waar het tot een slag kwam tussclieu hen en het leger der drioinannen. Crassus, mee-
nende dat de slag verloren was, liet zich door een vrijgelatene dooden; lïrutus her-
vatte den volgenden dag den strijd en verloor den slag. Wanhopig stortte hij zich in
zijn zwaard. Zijn afgehouwen hoofd werd door Octavianns als zoen voor het beeld
van Cesar neergelegd. Maar onder do drie bondgenooten ontstond weldra geschil.
Antonius vergat zich gansch in zijn wulpschen omgang met Kleopatra, Kpypte\'s Konin-
gin, en verzuimde geheel en al zijne belangen. In 31 trok Octavianns tegen hem op;
een zeeslag werd bij Actium geleverd en toen Kleopatra zich met hare schepen uit
den strijd terugtrok, volgde Antonius haar op lafhartige wijze. Octavianns vorderde
Kleopatra op, hem Antonius uit te leveren en deze, geen uitweg ziende, wierp zich in
zijn zwaard. Kleopatra, die tevergeefs hare verleidingskunsten op Octavianns beproefde,
en vreezende voor gevangenschap of erger, gaf zich zelve den dood. Volgens soninii-
migen zou zij zich gedood hebben door een giftige adder, volgens anderen door ver-
giftigde naaldenprikken. Octavianns maakte zich van hare schatten moester en Egypte
werd als een wingewest bij \'t Romeinscho Rijk gevoegd. Lepidus, door zijne soldaten
in den steek gelaten, had zich reeds vroeger geheel in hit bijzondere leven terugge-
trokken, zoodat Octavianns alleen als meester en gebieder overbleef. De Republiek
was ten einde. Octavianns zou als Augustus den keizerlijken troon bestijgen. Na een
onafgebroken oorlogvoeren van 20(5 jaren was er voor \'t eerst vrede door geheel het
rijk en werd de Janustempel gesloten.

Trots deze aanhoudend*! buitenlandsche oorlogen en biunonlandsche onlusten, had
Rome zich voortdurend uitgebreid en was het met eene menigte grootsche en reus-
achtige bouwwerken verrijkt, van welke de eerste, evenwel, grootendeels bij den inval
der Galliërs verwoest waren. In 312 v. C. liet de Censor Appius Claudius den eersten
grooten heerweg aanleggen, de beroemde Via Appia (Appischo weg), die van de
Porta Capena door de 1\'ontijnsche Moerassen naar Campanie en Capua liep en nog
heden bestaat; terwijl hij zich ten hoogste verdienstelijk maakte door den aanleg
van de eerste waterleiding (Aqua Appia), die Rome van gezond en frisch water zou
voorzien; een tweede waterleiding (Anio Vetus) lieten de censoren M. Curius Dentatus

14 ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

en L. Papyrius Cursor aanleggen met de op Pyrrhus behaalde oorlogsbuit. De Censor
Flaminius legde in 220 de Via Flaminia aan, bouwde in het Marsveld de naar hem
genoemden Circus Flaminius. Om het Forum werden prachtige openbare hallen en
zuilengangen gebouwd, terwijl in 150 de eerste steenen brug, Pons Aemilius, (thans
Ponte Rotto) over den Tiber werd geslagen, die in 62 v. C. dooi de Pons Fabricius
en een weinig later door de Pons Cestius werden gevolgd. Sulla bouwde den in den
burgerkrijg van Marius bijna geheel verwoesten tempel van den Kapitolijnschen Jupiter
weer op, terwijl hij in 27 v. C. het Tabbellarum, het groote archiefgebouw, schiep.
Pompejus bouwde op het Marsveld het eerste steenen theater, met een daaraangrenzende
hal van honderd zuilen; eenigo geringe overblijfselen zijn daarvan nog onder het
Palazzo Pio te zien. Veel is er evenwel van deze bouwwerken uit den tijd der repu-
bliek niet tot ons gekomen. In 1780 ontdekte men langs de Via Appia twee graven
der Scipio\'s, de steenen lijkkist (Sarcophaag) van L. Cornelius Scipio Barbatus bevindt
zich thans in het Vaticaansch museum, terwijl men aan den voet van het Kapitool
die van C. Publicius Bibulus vond.

Octavianus, dien Cicero als een knaap beschouwde toen hij zich bij Lepidus en
Antonius aansloot, en wien met geen groote krijgsmansdeugden toekende, had niet-
temin zijn beide mededingers overwonnen en was zegevierend in Romo terruggekeerd,
waar hij den titel van Imperator ontving, en dat niet slechts als een eeretitel, maar
wel als een erkenning van de opperste, bijna goddelijke macht in den staat, terwijl
hij begroet werd met den naam Augustus, waaronder hij in de geschiedenis verder
bekend is. Eenmaal tot de hoogste waardigheid verheven, betoonde Augustus zich
die volkomen waardig. Hij oefende geen wraak uit op do aanhangers van zijne
tegenstanders, maar trachte den inwendigen vrede te verzekeren en door wijze wetten
zoowel de vermindering dor bevolking als het toenemend zedenbederf tegen te gaan.
Het huwelijk was in Rome allengs in minachting geraakt, zoodat het aantal vrije
burgers zeer was verminderd, terwijl dat der vrijgelatenen en slaven verbazend was
toegenomen. Door de wet Popia Poppea trachtte hij de huwelijken te bevorderen en
werden er groote toelagen en voorrechten verzekerd aan do gezinnen met veel kinde-
ren, maar het bederf was reeds te diep doorgedrongen dan dat wetten iets zouden
vermogen, en aan zijn eigen hof gaven zijne dochter en kleindochter, de beide Julia\'s,
het voorbeeld van de grootste ongebondenheid. Gelukkiger was hij in zijne wetten
tot regeling en bevestiging van Rome\'s macht in de onderworpen landen, waaraan
het te danken was dat het onmetelijke Romeinsche Rijk nog eeuwen zijn oppermacht
over de wereld zou uitoefenen en behouden.

Ook kunsten en letteren bloeiden onder zijne regeering, zoodat de eeuw van Augus-
tus als het hoogtepunt daarvan wordt aangeduid. Niet minder roemrijk waren de
oorlogen, onder zijne regeering gevoerd, en toen de eerste Keizer van \'t Romeinsche
rijk den 19 Augustus van \'t jaar 12 n. Chr. stierf, heerschte er volkomen vrede op
aarde. De grootste gebeurtenis, die onder de regeering van Augustus plaats had, eene
gebeurtenis die het aanschijn der aarde zou veranderen, had in het Oosten plaats.
Te Rethlehein in Judea werd een kind geboren, dat over alle vorsten en keizers zou
zegevieren, de wereld zou veroveren on welks wereldheerschappij tot het einde der
dagen zal duren. De aan het eerste monschenpaar beloofd, door de aartsvaders en

HET HEIDENSCH ROME.

de vromen met zooveel vurigheid verbeide en afgesmeekte, door de profeten voor-
spelde Messias, de Verlosser, de Emmanuel uit de Maagd geboren, zag het levens-
licht in een armoedigen stal, omdat voor zijn arme ouders geen plaats in de herbergen
was. En het gebeurde in dezelfde dagen, zegt de Evangelist Lucas, dat van keizer
Augustus een bevel uitging, om het geheele volk op te schrijven. Dit was de eerste
opschrijving en geschiedde door Quirinus, den stadhouder van Syrië. En allen gingen
heen om zich aan te geven, elk in zijn eigen stad. En ook Jozeph van Galilea, uit de
stad Nazareth, ging op naar Judea, in de stad van David, die Bethlehem heet, wijl hij
uit het huis en het geslacht van David was, om zich aan te geven. En met hem ging
zijn bruid Maria, die zwanger was. En het gebeurde, toen zij door waren, dat de tijd
vervuld was dat zij baren zoude. En zij baarde haar eerstgeboren zoon, wikkelde hem
in doeken en legde hem in oene kribbe, wijl er geen plaats voor hen in de herberg was.

En bij den Engelen, (die de herders verwittigde) was eene menigte hemelsche
heerscharen, die God loofden en zeiden: Eere zij God in den Hooge, en vrede aan de
menschen op aarde, die van goeden wil zijn." Vierhonderd jaren later zou de Plaats-
bekleeder van dit, in een stal geboren Kind, zijn zetel opslaan en als vorst heerschen
in liet Rome van Augustus, en de Eeuwige Stad tot de hoofdstad van een nieuw
geestelijk wereldrijk maken.

Augustus had geen mannelijke nakomelingen, zoodat hij Tiberius, de zoon van Livia,
die hij na de verstooting zijner gemalin Scribonia gehuwd had, na haar aan haar
echtgenoot Claudius Tiberius Nero ontroofd te hebben, als zoon aannam, die hem in
de regeering opvolgde.

De eersten regeeringsjaren van Tiberius waren zeer goed, maar weldra maakte de
vrees voor mededingers naar den troon hem wreed. Wreedheid en wellust gaan ge-
woonlijk vergezeld en zoo leverde dan het geheele leven van dezen vorst niets anders
op dan een aaneenschakeling van de wreedste misdaden en de buitensporigste wellust
en zinnelijkheid, waarvan bijna geen tweede voorbeeld in de geschiedenis bestaat. Zijn
booze geest, de man die hem tot alle misdaden aanspoorde, was Sejanus, iemand
van de afschuwelijkste zeden, maar vol geestkracht en tot alle misdaden in staat en
bereid. De verklikking was als \'t ware tot eene staatsinstelling verheven en de edelste
families vooral stonden daaraan bloot, omdat den verklikkers een deel van het verbeurd
verklaarde vermogen toeviel. Ofschoon Tiberius algemeen gehaat en verafschuwd was,
bij de burgers om zijne wreedheid, bij de soldaten en vooral bij de Pretorianen om
zijn gierigheid, was de vrees, die hij inboezemde, zoo groot, dat niemand het waagde
do wereld van dit monster te bevrijden. Zijne laatste levensjaren bracht hij in de
grofste zinnelijkheid op het eiland Capri door, van daar onophoudelijk zijn bevelen tot
moord en verbeurdverklaringen aan den Senaat zendende, die het niet waagde ze te
weerstaan. Hij stierf in \'t jaar 37, volgens sommigen tengevolge van zijne uitspattingen,
volgens anderen onder een kussen gestikt, volgens nog anderen door vergif. Rome
kon nauwelijks geloof slaan aan zijn dood; men duchtte dat dit bericht weer eendier
vele lage middelen was, maar al te vaak door Tiberius aangewend om nieuwe slacht-
offers voor zijn wreedheid en hebzucht te vinden onder hen, die vreugde over zijn
sterven zouden doen blijken. Toen evenwel over zijn dood geen twijfel meer kon be-
staan, jubelde de geheele stad en weerklonk alom de kreet: Tiberius in den Tiber."

Tiberius had in zijn testament zijn kleinzoon Tiberius tot zijn erfgenaam en opvol-
ger benoemd, maar de Senaat verbrak het testament en verhief Gajus, den laatsten

16 ROME IX DESZELFS VERLEDEN EX HEDEN.

zoon van den edelen Germanicus, die, evenzeer door het leger als het volk bemind, op
last van den achterdochtigen Tiberius uit den weg was geruimd, tot Imperator. Cajus
die van de soldaten, onder welken hij zijn jeugd had doorgebracht, den naam van
Caligula naar de halve laarzen die hij droeg had gekregen, had niets van de

groote hoedanigheden zijns vaders overgeërfd, ofschoon het Romeinsche volk zijn hoop
op hem had gezet. Tiberius had hem evenwel beter doorschouwd, en hem een slang
genoemd, welke hij voor het menschelijk geslacht opvoedde. De eerste regeeringsmaan-
den van Caligula beantwoordden geheel aan de groote verwachtingen die men van
hem koesterde, maar toen hij van eene zware ziekte genezen opstond, was hij geheel
veranderd. Van der jeugd af aan toevallen lijdende en zedelijk zoowel als lichamelijk
door ongebondenheid en uitspattingen van allerlei aard uitgeput, is hij misschien niet
anders geweest dan een razende krankzinnige, maar een krankzinnige met de hoogste
macht bekleed on hoerschende eensdeels over bedorven slaafsche zielen, die maar al
te zeer geneigd waren in alles zijne bevelen en luimen te volgen, anderdeels over een
verschrikte en van vrees sidderende menigte, die het niet waagde hem te weerstaan.
Tiberius was wreed en bloeddorstig geweest uit staatkunde, uit wellust en uit
hebzucht; Caligula was wreed en bloeddorstig omdat hij vermaak vond in \'tbloed*
vergieten en zich verlustigde in de martelingen, die hij zijne slachtoffers deed onder-
gaan. ..Zij moeten hot voelen dat zij sterven" zeide hij, en vond de gruwelijkste
folteringen uit bij de terechtstellingen. Dij zijne slemppartijen was altijd een beul
aanwezig, opdat hij zich zou kunnen verzadigen in \'t aanschouwen van pijnigingen
en moordtooneelen. Om het volk te plagen liet hij de tenten, die de toeschouwers bij
de theaters tegen de gloeiende zonnestralen moesten beschutten, wegbreken en verbood
dat iemand de schouwburgen zou verlaten ; een ander maal liet hij de toeschouwers
met knuppels uiteen drijven of wierp hij voor \'t volk geld te grabbelen, waaronder
hij scherp geslepen messen had vermengd, of wel hij hield de koornaanvooren terug,
hoopende dat de hongersnood het volk tot oproer zou aansporen. Ilij liet een brug
van I\'uzuoli naar Dauli slaan, om over de zee te kunnen galoppeeren, en noodigde
de Senatoren, de pretorianen en het volk tot de inwijding uit, maar te midden van de
feestvreugde roept hij uit: In \'t water met de feestgenooten" ; zij dio zich trachtten
te redden, werden door riemslagen van de vaartuigen weggestooten, zoodat een groot
aantal der genoodigden om \'t loven kwam. Voor zijn lievelingspaard Incitatus liet
hij een marnieren stal met ivoren ruif bouwen en het met purperen kleeden toedekken;
soldalen waren belast voor de rust in do omgeving te zorgen, opdat het kostbare dier
niet in zijn slaap zou gestoord worden ; nu eens werden hoogo regoeringspersonen
uitgenoodigd om er bij te komen eten, dan weer werd het paard aan de tafel des
keizers genoodigd, waar het op vergulden haver on kostbaren wijn onthaald werd, en
alsof deze dwaasheden nog niet voldoende waren, nam Caligula het op in het collego
van priesters en wilde hij het de consulaire waardigheid geven. Hij verteerde in een
enkelen maaltijd twee millioen sestertiën (ongeveer 200.000 gulden) en verbraste in
vijf jaren de vijfhonderd zes en twintig millioen zestertion die Tiberius had bijeen
geschraapt, en wannoor de schatkist ledig was, liet hij zich de lijst van de hoogstaan-
geslagenen in do belastingen brengen en wees de personen aan die moesten sterven,
ten einde zich hunne schatten te kunnen toeeigenen. Hij deinsde er zelfs niet voor
terug om zich als publiek afslager op to werpen van waardeloozc zaken, die door de
beangstigde burgers voor fabelachtige sommen van hem gekocht werden. Van zijn

HET HEIDENSCH HOME. 17

zedeloosheid en uitspattingen zullen wij niet veel zeggen, doch alleen ter kenschetsing
aanmerken, dat hij zijne zusters tot zijne bijzitten verlaagde. En deze gekroonde gek,
deze wreede dwingeland, werd als een godheid vereerd en voor zijn standbeeld wierook
gebrand. Het volk, dat niets van hem te vreezen had en zich weinig bekommerde
om den moord van zoovele rijke burgers, de slaven, die hunne meesters moesten aan-
klagen en verraden, het schuim der maatschappij, dat van zijne dolle streken en
grenzelooze verkwisting genoot, was hem genegen. Een tribuun van de Pretorianen,
Cassius Chereas, die telkens tot speelbal van de grappen en dolheden des keizers
diende, wreekte zich, en Caligula viel onder het zwaard der samenzweerders. Hij was
nauwelijks 23 jaren oud.

Op den bloeddorstigen, zinneloozen en bandeloozen Caligula, die bijna nog een
knaap was, volgde een half onnoozele man, Chuidius, de oom van Caligula. .Men had
hem in het geslacht Julia als een idioot beschouwd en behandeld; hij was het mikpunt
van de grappen en streken van allen, en zijn eigen moeder zeide, wanneer zij een zeer
dom mensch wilde aanduiden : ..hij is zoo dom als mijn zoon Claudius." Evenwel was
Claudius niet zóó dom als men het algemeen wilde doen voorkomen: hij bezat zelfs
eenige letterkundige bekwaamheid, maar \'t was een man zonder karakter, zonder ge-
regelde gedachten en als keizer de speelbal van zijne gunstelingen Pallas, Xarcissus,
Polyhius en andere: dansers, tooneelspelers, mannen van lagen stand, die hem geheel
beheerschtcn met Messalina, de gemalin van Claudius, de meest zedelooze vrouw
waarvan de geschiedenis ooit gewaagd heeft, dio zich schaamteloos aan de grofste
ontucht overgaf en zich zelfs in de bordeelen aan den eersten den besten prijs gaf.
Claudius was een goedaardig man, maar zijn gunstelingen misbruikten zijne zwakheid
en onnoozelheid op de schandelijkste wijze en lieten hem, onder voorwendsel dat zij
tegen hem samen hadden gespannen, de doodvonnissen teekenen van de personen die
hun in den weg stonden of op wier rijkdommen zij belust waren. Hens kwam een
Centurio hem mededeelen dat het doodvonnis aan een senator voltrokken was. ,.Maar
dat heb ik niet bevolen" zeide de keizer. ,.\\Vat doet dat er toe," zeiden zijne raads*
lieden, de soldaten hebben hun plicht gedaan door geen bevel af te wachten om den
keizer te wreken."\' Claudius antwoordde zeer laconisch: wat gedaan is, is gedaan" en
daarmede was de zaak uit. Messalina, zijne schandelijke vrouw, werd op een voorge-
wend bevel van Claudius door hare vijanden ter dood gebracht; toen men Claudius,
die van niets wist, kwam vertellen dat Messalina had opgehouden te leven, vroeg hij
zelfs niet naar de oorzaak van haar dood, en eenige dagen later, toen hij aan tafel
wilde gaan, vroeg hij: .,Waarom komt Messalina niet?" Het huwelijk is slecht voor
mij uitgevallen, zeide hij tot do Pretorianen, ik wil geen vrouw meer hebben, maar
Pallas, Xarcissus en de anderen drongen bij hem aan om Agrippina, zijne nicht, to
huwen, die reeds moeder was van Lucius Domitius Nero. Agrippina gaf het in zede-
loosheid niet veel aan Messalina toe en haar cenig streven was om haar zoon de
keizerlijke waardigheid te doen erlangen, in de plaats van Brittanicus, Claudius\' zoon.
Een onvoorzichtig woord van Claudius deed Agrippina voor haar leven vreezen; zij
besloot Claudius te voorkomen; de giftmengster Locusta werd in den arm genomen en
het vergif den keizer in zijn lievelingsspijs, een gerecht champignons toegediend, en
daar de dood te lang toefde deed de geneesheer des keizers, Xenophon, het overige.
Claudius werd tot god verklaard en Nero tot keizer uitgeroepen.

Wat goeds kan er van Agrippina en mij voortkomen!" had Domitius gezegd, over

ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

zijn zoon Nero sprekende; en Rome zon maar al te zeer ondervinden dat deze slechte
meening van Domitius over zijn zoon geen hersenschim of inbeelding was. Onder al
de keizers, die Rome gehad heeft, en die allen, op zeer weinige uitzonderingen na,
monsters van bloeddorst en zedeloosheid waren, was Nero de slechtste, de gruwzaamste
en liederlijkste, zoodat de Christenen meenden in hem den Antichrist te moeten zien.
En toch was do aanvang zijner regeering zeer goed en wekte hij de heerlijkste ver-
wachtingen voor de toekomst op. Hij betoonde zich zeer mildadig voor het volk en
weinig door de fortuin begunstigde senatoren, schafte eenige drukkende belastingen af,
beval dat de processen kosteloos zouden bepleit worden en voerde verscheidene wijze
hervormingen in het bestuur in. Toen de Senaat hem gouden en zilveren standbeelden
wilde oprichten, antwoordde hij: ..baat men er mee wachten tot ik ze verdiend heb,"
toen men hem een doodvonnis ter onderteekening voorlegde, zeide dat het hem speet
te kunnen schrijven. Zijn leermeesters waren geweest Seneca, de wijsgeer, en Affanius
Burrhus, en deze, verlangende zelven hun invloed te behouden, de vrijgevigheden van
den 17-jarigen vorst niet te verliezen en dezen te onttrekken aan den invloed zijner moeder
Agrippina, begonnen de slechtste neigingen bij hem op te wekken en lieten zijnen harts-
tochten (Wn vrijen teugel. Nero begon toen een echt kwïijongensleven te leiden; des
nachts doorliep bij als slaaf verkleed de straten van Home, bezocht de gemeenste kroegen
en slechtste huizen, bestal de winkels en randde de voorbijgangers aan; zijn voorbeeld
vond navolging, zoodat Rome des nachts op een echt roovershol geleek. Agrippina,
die haar invloed op haar zoon wenschte te behouden, dreigde dezen dat zij Britta-
nicus zou begunstigen en Nero, om zich van dezen mededinger te ontdoen, deed hem
vergiftigen; om evenwel toch haar invloed te behouden nam zij haar toevlucht tot een
monsterachtige daad, doordien zij Nero tot bloedschendende handelingen met zichzelve
trachtte te verleiden ; alleen de tusschenkomst van Seneca belette den gruwel. Nero besloot
zich van haar te ontdoen; driemaal poogde hij te vergeefs haar door vergif om\'t leven
te brengen ; toen noodigde hij haar tot een waterfeest in de golf van Baia en plaatste
haar op een schip dat zoo ingericht was, dat het in zee moest openbarsten ; maar
Agrippina redde zich al zwemmende. Nu beschuldigde hij haar van verraad en ten
slotte liet hij haar door zijn handlangers ombrengen. Toen de moedermoorder vernam
dat zijne bevelen waren ten uitvoer gebracht, zeide hij: ..Nu ben ik eindelijk voor goed
heer en meester." Grenzeloos ijdel en verzot op gemakkelijken roem, deed hij zich op als
dichter, als luitspeler, als wagenmenner, en zijne slaafsche bewonderaars juichten hem
toe en heten hem overwinnen. Hij stelde een zangmeester aan die over zijn stem
moest waken en hem waarschuwen als hij haar niet genoeg spaarde ; hij trad als
tooneelspeler voor de menigte op en mende, als Appollo verkleed, zijn wagen, om door
het volk te worden toegejuicht. Kortom : er waren geen uitspattingen en dwaasheden
denkbaar, waaraan hij zich niet overleverde. Rome, met zijn onregelmatige, nauwe,
kronkelige straten, mishaagde hem ; hij wilde een nieuwe stad stichten en haar zijn
naam geven; en hij stak Rome in brand. De brand begon in de winkels, rondom don
circus bij de Coelische on Palatijnsche heuvels gelegen ; de lieden, die toe kwamen
snellen om don brand te blusschen, werden dooi de soldaten teruggeworpen en slaven,
met brandende fakkels in de hand, voedden telkens opnieuw den vernielenden gloed.
Niettemin slaagde men er in hot vuur te blusschen; maar tien dagen later barstte het
opnieuw uit in het huis van Tigelinus, een der laagste gezellen van Nero. Deze, die
te Antium was, snelde op het bericht van den brand naar Rome terug en van de tin-

HET HEIDENSCH ROME. 19

nen van zijn paleis bezong hij, zich door den cither begeleidende, den brand van
Troje. Een groot aantal huizen en monumenten werden de prooi der vlammen, terwijl
een aantal burgers het leven er bij inschoten. Op de puinhoopen liet Nero zijn
Gouden Uns opbouwen, waarvan de verkwistende pracht allo beschrijving tart. De
vestibule was zóó groot, dat zij het honderdtwintig voet hooge beekl van Nero kon
bevatten, en een driedubbele rij kolommen vormde een portiek van een mijl lengte.
De tuin omvatte velden, wijngaarden, weideplaatson, bosschen en een door gebouwen
omringd meer. De vertrekken waren opgeluisterd met goud. edelgesteenten en perle-
moer, do plafonds van beweeglijke ivoren bladeren, waaruit bloemen en welriekende
wateren op de gasten nederdaalden.

Toen Nero in deze prachtige woning zijn intrede deed. zeide hij: ..Eindelijk heb ik
een menschwaardige woning."

Plinius zegt dat dit paleis de geheele uitgestrektheid der oude stad omvatte en
Martialis dat do geheele stad in een enkel huis was vervat. De omliggende gebou-
wen werden volgens een vast en regelmatig plan opgebouwd ; de straten verbreed en
in rechte lijn gebracht. Voor den opbouw der stad werden alle gevangenen van het
geheele rijk aangewezen en alle burgers moesten aan de kosten bijdragen; de Senaat
gsf tien millioen sestertien (ongeveer 1 millioen gulden) per jaar, de ridders en nering-
doenden naar verhouding en toen al deze sommen nog niet voldoende bleken te zijn
nam hij zijn toevlucht tot het gewone middel der terdoodbrengingen en verbeurdver-
klaringen van goederen; zelfs zijn eigen tante Domitia werd niet «espaard, opdat Nero
zich van hare rijkdommen zou kunnen meester maken. Niettegenstaande Nero het
volk door zijne vrijgevigheden poogde te winnen en de stad fraaier en in veel gun-
stigor omstandigheden werd opgebouwd, kwam de verontwaardiging, door den brand
opgewekt, niet tot bedaren en nam de ontevredenheid meer en meer toe. Om do
wraak des volks van zijn hoofd af te weren beschuldigde hij de Christenen den brand
te hebben aangestoken en het opgehitste volk werpt zich op deze weerlooze prooi. Als
verraders, misdadigers, verachters der goden, vijanden van den Staat worden zij ge-
durende vier eeuwen bijna onafgebroken in alle oorden van het rijk vervolgd, gemar-
teld, met de gruwelijkste folteringen, die een verfijnde en door de hel ingegeven
wreedheid slechts kan uitdenken, ter dood gebracht. Nero was een volleerd meester
in het uitvinden van martelingen, en nooit zijn tooneelspelersrol vergetende, voegde
hij bij de martelingen den wreedsten hoon en spot. In zijn weelderige tuinen en zijn
renperk op den Vaticaanschen heuvel woiden de Christenen, in windsels met zwavel
en pek doortrokken gehuld, aan palen gebonden en als levende fakkels aangestoken
terwijl Cesar-Nero op zijn vergulden wagen onder het handgeklap en de toejuichingen
zijner lage vleiers en aanbidders door den circus rent. In \'t jaar 64 brak de eerste
Christenvervolging uit. Den 29^sten Juni van \'t jaar 67 werd Petrus, de eerste Paus,
in den circus van Nero aan \'t kruis geslagen en Paulus, de groote Apostel der hei-
denen, door het zwaard onthoofd.

Maar wij zullen de Christenvervolgingen later in een afzonderlijk hoofdstuk behan-
delen en gaan nu verder met een kort overzicht van de geschiedenis van het IIei-
densch Rome.

Burrhus, do eene leermeester van Nero, was dood en Seneca, de gunst van zijn
wreeden en bloeddorstigen leerling verloren hebbende, opende zich de aderen en
maakt zoo een einde aan zijn leven. De gruwelen in Rome namen voortdurend toe;

20 ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

al wat nog door eenige deugden een verwijt voor den woesteling kon zijn, al wat
door zijn rijkdommen diens begeerlijkheid opwekte, werd meedoogenloos vermoord
en ten slotte werd de tirannie zoo ondragelijk, dat een soldatenopstand onder C.-Julius
Vindex werd op \'t getouw gezet en de kroon aan Sulpicius (ialba, gouverneur van
Spanje en bloedverwant van keizerin Li via, werd aangeboden. Terwijl van den eenen
kant een gewapende opstand hem bedreigde, was van den anderen kant een oproer
te Home uitgebroken. De graanschepen waren uitgebleven en het volk begon honger
te lijden ; toen de schepen eindelijk aangekomen waren bleken zij, in plaats van graan,
zand voor de zwaardveehtersspelen te bevatten. Het volk loopt te zamen en verbrijzelt
Nero\'s standbeelden, de Pretorianen weigeren hem\'te verdedigen en zijn lijfwacht ver-
laat hem, hem alles ontroovende, tot zelfs zijn beddekens. Even laf als wreed weet
Nero niet wat aan te vangen: hij wil vluchten, maar weet niet waar heen; hij wil zich
in den Tiber werpen, maar neemt op een ellendig paard de vlucht naar het landhuis
van den vrijgelatene Phaon. Toen hij den hoefslag van de paarden zijner vervolgers
hoorde, stiet hij zich den dolk in \'t hart. Alvorens te sterven riep hij uit: Welk een
groot kunstenaar gaat de wereld verliezen !" Hij had dertien jaar en acht maanden
geregeerd tot ongeluk der wereld, en liet een gevloekten naam achter voor alle eeuwen.
Suetonius verhaalt dat het lijk van Nero door zijne beide voedsters Egloga en Achea
en Alexandra, een zijner bijzitten, naar het graf der familie Domitia, hetwelk men
van uit het veld van Mars op den tuinenheuvel kan zien, werd overgebracht." Thans
is dit de schoone Piazza del Popoio, aan het einde van den Corso, en waar eenmaal
het graf van den moedermoorder was, verheft zich nu de kerk van Santa Maria del
Popoio, zooals wij later zullen zien.

Galba volgt hem op, maar de onbeperkte macht en de vleierijen der hovelingen
oefenden ook op hem een noodlottigen invloed uit en maakten van don man, die tot
dusverre rustig en geëerd geleefd had, een dwingeland, die vooral door zijn gierigheid
onder het volk en de soldaten gehaat werd. Een soldatenopstand, aan welks hoofd
zich Otto had geplaatst, beroofde hem van den troon en het leven: een lot dat van
nu af dat van bijna alle keizers zal zijn. Vitellius had ook zijn eerzucht op het kei-
zerschap gezet en toen hij vernam dat Otto door den Senaat was uitgeroepen, liet hij
zich door de legerscharen in Germanië tot keizer uitroepen. Otto trachtte Vitellius
door schoone beloften voor zich te winnen ; onlusten in Home, overstrooming van den
Tiber, verschrikkelijke en geheimzinnige voorteekenen bre\'ngon de stad in onrust en
verwarring; Otto rukt tegen Vitellius op, maar zijn leger wordt verslagen; hij zelf
geeft zich den dood en Vitellius trekt Rome als overwinnaar binnen. .Meer nog dan
door zijn wreedheid, die niet gering was, is Vitellius berucht geworden door zijne
gulzigheid en zijn matelooze zucht naar lekker eten. Hij hield vijf maaltijden per dag
en allen werden met de grootste kosten gereed gemaakt; hij noodigde zich-zelven ten
middagmaal bij den een, ten avondmaal bij een ander en allen putten zich uit om
hem de heerlijkste en kostbaarste gerechten voor te zetten. Zijn broeder Lucius diende
hem tweeduizend schotels visch en zevenduizend schotels vogels voor. die met groote
kosten uit alle oorden van het rijk waren bijeen gebracht. Fazantenhersens, vogel-
tongen, visschen, die naar Home werden vervoerd in \'t water waarin ze gevangen
waren, vruchten, die op hun stammen en met de aarde waarin zij gegroeid waren uit
de afgelegenste streken naar de wereldstad werden vervoerd, opdat de keizer ze
met eigen handen zou kunnen plukken en de frischheid er van zou kunnen genieten,

HET HEIDENSCH ROME. 21

niets werd ontzien, geen kosten werden te hoog geacht om aan de zinnelooze gulzig-
heid en slemperij van een enkelen mensch te voldoen.

Het keizerrijk was in Rome geen erfelijke monarchie maar een kiosrijk; gewoonlijk
echter behoorde de troon aan den stoutmoedigste of aan den generaal die het meest
bij zijn soldaten bemind was; weldra zou hij geheel in handen zijn van de preto-
riaansche lijfwacht, die hem schonk aan dengenen die haar het meest aanstond of aan
den meestbiedende verkocht. Toen Vespasiaan, die in het Oosten oorlog voerde tegen
de Joden, vernomen had dat Nero dood was, zond hij zijn zoon Titus naar Rome om
Galba te gaan begroeten ; maar onderweg vernomen hebbende dat deze reeds over-
leden en er strijd om den troon ontstaan was tusschen Otto en Yitellius, keerde hij
naar zijn vader terug om dezen aan te sporen zich van het oppergezag meester te
maken. De troepen van het Oosten, die meenden evenveel recht te hebben om een
keizer aan te stellen als die van Germanië, riepen Vespasiaan tot keizer uit. \\espa-
siaan aarzelde een oogenblik, maar gaf eindelijk toe; en aan zijn zoon Titus bet ver-
dere bevel over het leger latende, snelde hij naar Home. Overal traden de troepen
van de gewesten, welke hij doortrok, op zijne zijde. Yitellius dacht alleen aan lekker
eten en drinken en verwaarloosde alle middelen om zijn mededinger tegen te houden;
zijn leger werd onder Cremona verslagen en de stad geplunderd en verwoest. Viteb
lius besloot, op bevel van Vespasianus, afstand te doen van den troon, maar het volk
verzette zich er tegen ; het bestormde het Kapitool, waar Sabinus, een broeder van
Vespasiaan en gouverneur van Rome, zich had teruggetrokken; de omliggende huizen
werden in brand gestoken en Sabinus vermoord. Primus, een der veldheeren van
Vespasiaan, rukt op Rome aan, de stad wordt genomen maar in de straten duurt de
strijd voort en vijftigduizend personen verliezen er het leven. Het gepeupel staat den
strijd aan te zien alsof het in een circus was, juicht de strijdenden toe of fluit ze uit
en duwt hen, die in de huizen redding willen zoeken, in den strijd terug. Vitellius wil
vluchten, maar vindt geen uitweg; hij verbergt zich in een hondonstal, en derazende
menigte, die hem daags te voren belet had afstand te doen, voert hem nu met ver-
scheurde kleeren, de handen op den rug gebonden en een strop om den hals, door de
straten, om hem weldra te vermoorden. Hij was de laatste keizer uit het geslacht van
Augustus. De overwinnende soldaten plunderen en moorden en geheel Italië was in
rep en roer. Onder zulke omstandigheden aanvaarde Vespasiaan de regeering.

Het geslacht der Klavier, dat door Vespasiaan tot grooten luister zou komen, was
noch oud, noch beroemd, noch rijk; het was een geslacht van opkomelingen. dat
evenwel aan Rome een reeks keizers en aan de Kerk een aantal beroemde heiligen
zou geven. Vespasiaan, die reeds zestig jaren telde toen hij den keizerlijken troon
besteeg, was een goed, zachtmoedig vorst, onder wiens regeering Rome herademde ;
hij nam geen wraak over zijn tegenstanders en sprak geen doodvonnissen uit dan
tegen misdadigers, en dan nog met tegenzin, hij was eenvoudig in levenswijze en
gehard tegen vermoeienissen. Hij herstelde de tucht in het leger en het evenwicht in
de financiën ; de eenige ondeugd, die men hem verweet, was gierigheid; maar in den
toestand, waarin de schatkist verkeerde, kon men dat eerder een deugd dan een on-
deugd noemen.

Wij hebben gezegd dat hij zijn zoon Titus in het Oosten had achtergelaten aan
het hoofd van het leger, dat tegen de joden ageerde ; wij moeten bij deze merkwaar-
dige gebeurtenis wat langer stilstaan.

ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

Judea was reeds in de laatste jaren der Republiek een wingewest van Rome ge-
worden, maar liet had nog altijd een schijn van eigen bestuur en zelfstandigheid over-
gehouden ; het werd bestuurd door procuratoren, waarvan Pontius Pilatus de meest
bekende is. .Maar naast dezen had hel ook zijn viervorsten, zooals Herodes de (Jroote,
die den Roetgozant deed ter dood brengen, en die andere Herodes, door wien de
Zaligmaker bespot werd. Zonder door te dringen in de veelvuldige oorzaken die er
aanleiding toe gaven, zullen wij ons bepalen niet de vermelding dat de Joden in op-
stand kwamen tegen de Romeinen, dat er aan weerszijden werd gemoord en geplun-
derd, totdat het in \'t jaar G7 tot een formeelen opstand kwam en Vespasianus door
Nero werd belast met de onderdrukking ervan. Na in Syrië zijn leger bijeen te hebben
gebracht, begon Vespasiaan, bijgestaan door zijn zoon Titus, den krijg. Galilea werd
bezet, Josafat na een hevigen tegenstand ingenomen en uitgemoord. .ludea was zelf
verdeeld en ten prooi aan de willekeur van allerlei personen, die zich aan het hoofd
van losse benden stelden en elkander beoorloogden, in plaats van aan de verdediging
van het vaderland te denken, zoodat Vespasiaan, toen men hem zijn langzaamheid
verweet, met het volste recht kon zeggen: ,.de Joden effenen mij den weg om Palestina
te veroveren. Eindelijk zette Vespasiaan zich niet zijn leger in beweging en sloeg in
\'t jaar 69 \'t beleg voor Jeruzalem. Het was tegen het Paaschfeest, zoodat een groot
aantal personen naar de stad waren gekomen om het hoojje feest te vieren, en Titus
maakte van deze gelegenheid gebruik om het beleg met kracht te beginnen, ten einde
de stad door honger tot overgave te dwingen. Weldra had hij haar geheel omgeven
door een sterken wal, zoodat alle toevoer en alle hulp haar waren afgesneden. In de
stad heerschte de grootste wanorde, daar verschillende partijen vijandig tegenover
elkander stonden en hunne krachten uitputten in wederzijdsche bestrijding, in plaats
van zich tegen den gemeenschappelijken vijand te keeren. Weldra teisterde een vreese-
lijke hongersnood de belegerden, zoodat zelfs moeders hunne kinderen doodden om
zich met hun vleesch te voeden; bij den hongersnood voegden zich besmettelijke ziek-
ten, terwijl een woeste bende van de zoogenaamde ijveraars moordden en plunderden
om zich voedsel te verschaffen. Door valsche profeten bedrogen en tot volhouden
aangespoord, weigerden de Joden zich over te geven, zoodat Titus, die, zooals wij ge-
zien hebben, na het vertrek van Vespasiaan het opperbevel had overgenomen, zwoer
de weerspannige stad te zullen vernietigen, terwijl hij zich onschuldig verklaarde aan
het bloed dat zou vergoten worden. Al degenen die gevangen werden genomen, wer-
den door Titus aan het kruis geslagen; men had het leven beloofd aan hen die zich
zouden overgeven, maar toen een groot getal der belegerden uit de stad waren ge-
vlucht en het medelijden der Romeinen kwamen inroepen, werden zij zonder mede-
doogen vermoord. Ken soldaat had in het lichaam van een gedooden jood een goud-
stuk gevonden en nu ging het praatje door het Romeinsclic legerkamp dat de joden
hunne schatten hadden doorgeslikt; de soldaten vermoordden nu alle gevangenen en
doorwroetten hun ingewanden om naar de vermeende schatten te zoeken. Eindelijk
wordt de stad stormerhand ingenomen, 7 Juli 70, en de geheele bevolking zonder
mededoogen over den kling gejaagd. Een gedeelte der belegerden had zich in den
tempel verschanst en deze werd bestormd. Titus had bevolen dat men het beroemde
gebouw zou sparen, maar een soldaat wierp een brandenden fakkel door een venster
en het heerlijke gebouw ging in vlammen op. In dezen oorlog kwamen anderhalf
millioen Joden om het leven, en om hen alle hoop op herstel van hunne natie te

HET HEIDENSCH ROME. 23

benemen_> liet Vespasiaan al wat er van het geslacht van Juda was overgebleven, om-
brengen. De behaalde buit werd aangewend om in Rome den tempel van dex vrede

te bouwen; 90,000 krijgsgevangenen werden naar Home gevoerd en voor een spotprijs
verkocht ofwel gebruikt voor den bouw van het Colosseum; een aantal gevangenen
en de schatten van den Tempel luisterden den triomftocht van Titus op. Ten spot van
den godsdienst der Joden en ook dien der Christenen, welken de Romeinen in den be-
ginne beschouwden als een secte van den joodschen godsdienst, richtte men op de
plaats waar de Tempel had gestaan, een tempel aan de afgoden, een anderen op de
plaats van het graf des Zaligmakers en een derden op de plaats der Kribbe te Jïo-
tlehem op; de naam van Jeruzalem werd veranderd in dien van Elina Capitolina en
de naam der oude stad was zoo geheel vergeten dat, toen een martelaar onder Dio-
cletiaan zeide dat hij te Jeruzalem geboren was, men niet wist waar die stad lag. Zoo
was dan het strafgericht over Jeruzalem gekomen; de stad en de tempel waren ver-
woest ; het joodsche volk zou zonder tempel, zonder offer, zonder priester, als een
balling door de wereld zwerven, als een blijvende getuige van het woord door Christus
over hetzelve uitgesproken.

Toen Titus, na den ondergang van Jerusalem, in Rome was teruggekeerd, werd hij
door Vespasiaan als medebestuurder aangesteld en ter nagedachtenis aan zijn roem-
rijke overwinning de TlTUSBOOG opgericht, waarover wij later zullen spreken, wanneer
wij de Monumenten van het Heidensche Rome behandelen. Vespasiaan stierf den 24^stenJuni van \'t jaar 70. Toen hij zijn einde voelde naderen zeide hij : ,.Ik geloof dat ik
een god zal worden," aldus den spot drijvende met de algemeen aangenomen ge-
woonte om de overleden keizers onder de goden op te nemen.

Titus volgde zijn vader op, en zijn regeering was een der beste, die Rome gekend
heeft. Hij poogde zooveel goed te doen als in zijn vermogen was en toen hij op
zekeren avond zich herinnerde in den loop van den dag geen weldaad te hebben be-
wezen, zeide hij : ,.Ik heb mijn dag verloren." ..Niemand mag ongetroost van den
vorst weggaan," antwoordde hij aan hen, die hem verweten al te zeer toegankelijk
voor allen te zijn. Toen hij tot de waardigheid van opperpriester was verheven,
zwoer hij dat hij geen bloed meer zou vergieten, en hij hield zijn woord. Toen twee
Patriciërs wegens samenz weering waren ter dood veroordeeld, verzocht hij den Senaat
van die nuttelooze straf af te zien, daar, zooals hij zeide, de duur der regeeringen
van een hoogere Macht dan der menschen afhangt. Zijn regeering werd evenwel op
droeve wijze verstoord door een vreeselijke uitbarsting van den Vesuvius, die sinds
onheugelijke tijden geen teeken van leven had gegeven. Den 8^sttu September van \'t
jaar 79 had deze uitbarsting plaats, waardoor de steden llerculanum, Pompeji en
Stabia onder de gloeiende assche bedolven werden. Twee jaren latei\', 13 September
81, werd Titus plotseling uit het leven gerukt; naar men beweerde was zijn broeder
Domitianus niet vreemd aan zijn dood.

Rome, dat onder Vespasiaan en Titus eenige jaren van vrede, rust, orde en veilig-
heid had genoten, zou onder Domitiaan weer aan alle gruwelen vervallen, die de
regeeringen van Tiberius, Cajigula en Nero hadden gekenmerkt. In den beginne hui-
chelde hij nog gematigdheid en zekere grootmoedigheid, maar weldra openbaarde zich
zijn woest, bloeddorstig en jaloersch karakter in al zijne afschuwelijkheid. De vev-
raders en verklikkers kwamen weer in aanzien, en hoe lager en verachtelijker zij waren
des te meer kwamen zij in gunst bij den keizer, die hun de hoogste en meest winst-

24 ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN J IE DEN.

gevende ambten in liet rijk schonk. Geschiedschrijvers waren hem een gruwel, en
ijverzuchtig on den roem der groote mannen, wier naam op de nakomelingschap kon
overgebracht worden, liet hij de boeken, die hunne daden bevatten, openlijk verbran-
den. Ook de Christenen waren een voorwerp van zijn haat, en in \'t jaar 95 brak de
tweede vervolging tegen hen uit. Niemand werd gespaard, zelfs niet de leden van
zijn eigen familie; h\'lavius (\'lemens, een oom van den keizer en die zijn medeconsul
was geweest, de vrouw en de nicht van Klavius, beiden Domatilla geheeten, leden
den marteldood, terwijl do II. .loannes de Evangelist naar het eiland Hathmos werd
velbannen, waar hij zijn Apocalypsis schreef. Martelen, doen lijden, zien lijden was
een wellust voor Domitiaan en wanneer hij geen menschen kon pijnigen, vermaakte
hij zich met de vliegen in zijn vertrek aan een naald te steken. Toen men eens aan
Yibius Crispus vroeg of er niemand bij den keizer was, antwoordde deze: Zelfs
geen vlieg." Deze spotternij kostte hem het leven. Toen een samenzwering tegen zijn
leven ontdekt was, besloot hij zich te ontdoen van al degenen die hem verdacht voor
kwamen ; de lijst van de veroordeelden was reeds opgemaakt, maar gedurende zijn
slaap viel zij in handen van een kind, waarmede hij zich vermaakt had. De keizerin,
op deze lijst haar naam en die van de voornaamste personen van Rome ziende, be-
sloot den dwingeland te voorkomen : een samenzwering werd beraamd en Domitiaan
werd vermoord in zijn vijf en veertigste levensjaar, na vijftien jaar geregeerd te
hebben.

Marcus Cocceius Nerva, die als opvolger van Domitiaan werd verkozen, behoorde
onder de beste keizers die Home gehad heeft; hij had een afschuw van bloedvergie-
ten, en alleen voor \'t geweld der pretorianen zwichtende, leverde bij hun de moorde-
naars van Domitiaan over, die ter dood werden gebracht. Ten einde zich een waardig
en krachtig opvolger te verzekeren nam hij Marcus Ulpius Trajanus als mederegent
aan en deelde met dezen het oppergezag. Na den dood van Nerva bleef Trajanus als
alleenheerscher over en regeerde met groote goedheid en gematigheid, terwijl hij zich
een onsterfelijken roem verwierf als veldheer, door de onderwerping der Daciërs, een
aan den Donau wonende volksstam, wien Domitiaan een schandelijken vrede had
afgekocht. Trajanus stierf te Selinante in Cilicie, na een roemrijke en gelukkige
regeering van negentien en een half jaar, die evenwel van een anderen kant onteerd
werd door twee bloedige vervolgingen tegen do Christenen, die aan een groot aantal
moedige geloofsbelijders den palm van het martelaarschap bezorgden. Zijne assche
werd in een gouden urne door zijne weduwe IMotina en zijne nicht Avidia naar Home
overgebracht en midden in de stad bewaard onder de kolom, die ter herinnering van
zijne zegepralen was opgericht (zuil van Trajanus), zijn naam draagt en nog heden
een der grootste sieraden van Home uitmaakt.

Iladrianus of Adrianus, die hem opvolgde, trad geheel en al in de voetstappen van
Nerva en Trajanus. Als opvolger nam hij Titus Antoninus aan, en trok zich, oud en
zwak wordende, op zijn landgoed bij Tivoli terug, waar hij zich aan allerlei lage
lusten overgaf. Zijn laatste levensjaren werpen een schaduw op zijne regeering, daar
zij gekenmerkt werden door aanvallen van wreedheid, die aan veel burgers het leven
kostten. Hij stierf tengevolge van zijne onmatigheid, in den ouderdom van ruim twee
en zestig jaar, na eene regeering van een en twintig jaren. Zijn lijkurne werd geplaatst
in het prachtige voor hem opgerichte Mausoleum Hadriani, thans de Engelenburgt,
aan den \'fiber. Ook Adrianus vervolgde een tijdlang de Christenen, maar met veel

HET HEIDENSCH ROME.

minder woede on wreedheid dan Trajanus. Antoninus Pius is zeker de beste keizer
geweest dien Homo gekend heeft. Hij was oen deugdzaam man, voor zooverre er
onder het verbasterde Rome on het gruwelijke heidendom nog er nige deugd denkbaar
was. Wat in Rome bijna onbekend, bijna niet meer denkbaar was, oen goed en rein
huwelijksleven, kon men nog bij Antoninus Pius vinden. Zijne gemalin Faustina, die
nogal oen scherpe en slagvaardige tong scheen te hebben, maakte het hem wel eens
lastig, maar hij verklaarde liever met haar op een rots, dan zonder haar in een keizer-
lijk paleis te leven; hunne beide dochtertjes, Gratia en Faustina, werden genoemd
..ons geluk" onze hoop" ,.de vervulling onzer wenschen." Gulle vriendschap on gast-
vrijheid werden in het buitenverblijf, waar hij het liefst vertoefde, uitgeoefend, maar
voor de verkwistende pracht en de weelde, die in Rome den boventoon voerden, was
daar geen plaats. Hij begunstigde en beschermde kunsten en wetenschappen en be-
toonde zich vol eerbied voor de aloude staatsinstellingen; slechts zelden werden er
doodvonnissen voltrokken en voor verklikkers en jachtmakers op erfenissen was in
Rome geen plaats meer. Hij bereikte don hoogen leeftijd van 76 jaren; kort voor zijn
overlijden beval hij Marcus Aurelius zijn dochter en het rijk aan en stierf kort daarop,
den 7 Maar 161.

Marcus Aurelius sluit als \'t ware de korte lijst der weinige goede keizers; hij. die
het goede wilde, maar niet altijd genoog wils- en geestkracht bezat om het ten uitvoer
te brengen. In de school der stoïcijnsche wijsgeeren opgevoed, was hij matig,eenvou-
dig, kuisch, edelmoedig, menschlievend en had hij over de naastenliefde begrippen, die
verre afweken van de denkbeelden welke daarover door zijne tijdgenooten en bijna
geheel de heidensche oudheid gevoed werden; maar de wijsbegeerte hield hem altijd
in onzekerheid en was niet in staat hem tot hooger idealen op te voeren. Hij bleef
vreemd van het Christendom, ofschoon het hem in zijn algemeene leeringen niet on-
bekend kan geweest zijn, en zelfs werd hij een tijdlang een vervolger der Christenen.
De heilige Justinus en de II. Melito van Sardes tradon met vertoogschriften moedig
ter verdediging op, maar Aurelius bleef hen vervolgen. In Klein-Azië woedde de ver-
volging door de ophitsing der Joden het hevigst, en onder de meest bekende marte-
laren van deze vervolging behoort de H. Polycarpus. Onder zijne regeering had het
bekende wonder van het bliksemenlegioen plaats. Wanneer wij over de monumenten
van Rome handelen zullen wij nader op deze wonderbare gebeurtenis terug komen.
De keizer beval alle vervolgingen te staken, maar toen zij later, tengevolge van op-
hitsingen van het volk, opnieuw uitbarstten, deed hij niets om zo tegen te houden.
Zijne zwakheid van karakter droeg ook de noodlottigste gevolgen bij de opvoeding
van zijn zoon Commodus, die hij mot eerambten overlaadde, maar wiens ondeugden
en hartstochten hij niet wist te beteugelen.

Gedurende een nieuwen krijgstocht tegen de Guaden en andere barbaarsche volks-
stainmen werd hij aangetast door de besmettelijke ziekte die zijn leger teisterde, en
stierf hij bijna geheel verlaten te Weenen, in het jaar 180.

Commodus was slechts negentien jaar toen hij den troon besteeg, dien hij dertien
jaar lang door zijn misdaden zou onteeren. In hem scheen Nero herleefd te zijn,
wiens wellust, wreedheid en zinnelooze ijdelheid hij nabij kwam ; maar terwijl de zoon
van Domitius zich een dichter, een kunstenaar, een Apollo waande, trachtte de zoon
van Marcus Aurelius Hercules na te bootsen, wiens kracht hij scheen te bezitten. Hij
vertoonde zich in \'t openbaar als Hercules gekleed en verbrijzelde met zijn knods de

26 ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

hoofden van als wilde dieren vermomde menschen, en eischte daarna als uitroeier van
monsters vereerd en geprezen worden.

Zijn lichaamskracht was wonderbaar en zijn bedrevenheid in \'t hanteeren der wa-
penen verbazend ; maar hij oefende zijn kracht en behendigheid slechts nit op weer-
loozen, terwijl hij de vijanden des rijks ongestoord liet. Om het noodige geld voor
zijne uitspattingen en verkwistingen te bekomen, volgden de verbeurdverklaringen en
doodvonnissen elkander op vreeselijk snelle wijze op. Hij liet aan zijne makkers,
meestal vrijgelatenen en personen van lagen rang en afschuwelijke zeden, de staats-
zaken over, maar offerde hen op, wanneer het volk of de soldaten hun hoofd vroegen.
Op het einde van December 192 was hij van zijn landgoed naar Rome gekomen om
de feesten van het jaareinde bij te wonen, en tevens met het plan den volgenden dag
een groole slachting aan te richten. De lijst van de ter dood gewijden viel in handen
van een zijner bijzitten, Marcia, die, haar naam er op vindende, met Lactus, hoofdman
der lijfwachten, en Ecleetus, haar kamerheer, Cominodus in zijn bad lieten wurgen. In
denzelfden nacht van 31 December op 1 Januari, waarin de moord plaats had, besloten
de samengezworenen de kroon aan Pertinax, prefect der stad, aan te bieden. Deze was
een braaf en goed man, van geringe afkomst en reeds 67 jaren oud. Zijn regeering
had zegenrijk kunnen worden, maar daar hij zich onvoorzichtiglijk had uitgelaten dat
hij de tucht in het leger wilde herstellen, viel hij reeds twee maanden later als slacht-
offer van een soldatenopstand. De Pretorianen boden nu het keizerrijk openlijk te
koop aan. Van de muren, die hun legerplaats (Castka Praetoria) omgaf, riepen zij:
Wie keizer wil worden, melde zich aan." Sulpicianus bood 4000 marken, Julianus
voegde er nog 6000 sestertien bij, en daar hij het geld bij zich had, werd hij aange-
nomen ; men stak hem een ladder toe en zoo klom hij over den muur naar de verkoopers.
Het volk wilde evenwel niets van hem weten en gevechten tusschen het gepeupel en
de Pretorianen waren daarvan het gevolg. Als wrekers van het vermoorde volk deden
zich Niger, Albinus en Septimus Severus op, maar de troon was hun eigenlijk doel-
wit. Van deze drie behield Septimus Severus de overhand, Niger werd door hem
verslagen en gedood. Albinus onderging het zelfde lot en toen Sept. Severus Rome
naderde werd de ongelukkige Julianus, die zelfs geen poging waagde om zijn kroon
te verdedigen, door den Senaat ter dood veroordeeld, dien hij den 2^le" Juni 193
onderging.

Septimus Severus woedde op vreeselijke wijze tegen de families en de aanhangers
van zijne tegenstanders. De vrouw, de zonen en de verwanten van Albinus werden
vermoord en hunne schatten aan de soldaten geschonken en zijne geheele regeering
was een schrikbewind. Daar hij geheel en al steunde op de kracht van het leger en
der Pretorianen, vergrootte hij de macht vooral van deze laatsten, terwijl hij het gezag
van den Senaat zooveel mogelijk ondermijnde, aldus den weg banende voor de ge-
vvelddaden, die de komst der volgende keizers op den troon nog meer zouden ken-
merken dan te voren. Onder zijne regeering woedde eene vreeselijke vervolging tegen
de Christenen, en vooral in Gallië, Afrika en Egypte bezegelden duizenden martelaren
hun geloof in Christus met hun bloed; volgens berekening bedroeg hun aantal in
Gallië alleen negentien duizend. Hij had twee zonen Caracalla en Geta, beiden wreede
en zedelooze jongelingen, die elkander met een doodelijken haat haatten. Om- hen zoo
mogelijk met elkander te verzoenen, overlaadde hij hen met eerbewijzen en benoemde
hen tot Augusti, maar deze gelijkstelling verbitterde den oudste, Caracalla, des te

HET II KID EX SCI I ROME.

meer, die zelfs een moordpoging op zijn vader beproefde en de soldaten tot onge-
hoorzaamheid tegen den keizer opzette.

Door verdriet verteerd, door ziekten uitgeput en er niet in slagende door vergif
een einde aan zijn leven te maken, trachtte hij zijn dood door onmatigheid te ver-
haasten en stierf hij in 211, het rijk aan zijne beide zonen overlatende. Julia, hun moe-
der, trachtte tevergeefs een verzoening tot stand te brengen en toen zij eens beiden
ten dien einde in haar vertrek had bijeengeroepen, vermoordde Caracalla zijn broeder
(ieta in de armen der moeder. Door wroeging verteerd trachtte hij in allerlei uit-
spattingen verstrooiing te vinden en verbeurdverklaringen en doodvonnissen moesten
hem de gelden voor zijn losbandigheden verschaffen. Hij zijne soldaten bemind, wier
vermoeienissen en eenvoudige levenswijze hij in het legerkamp deelde, gevoelde hij
zich sterk om alles te wagen en te durven. Door zijne uitspattingen en ongebonden-
lieden allengs tot razende krankzinnigheid vervallen, kende zijne wreedheid en bloed-
dorst geen grenzen meer, totdat hij eindelijk in 217 door Macrinus, prefect van het
pretorium, die zijn leven bedreigd zag, vermoord werd. Deze viel weldra als offer
eener samenzwering, aan \'t hoofd waaraan zich een vrouw bevond, Mesa, de zuster
van Julia. Zij had twee kleinzonen Varius Avitus Bassanius, 13 jaar oud en Alexianus
die 11 jaren telde. De eerste was door Mesa aan de zon gewijd, die te Emesa in
1\'henicië, onder den vorm van een zwarten kegelvormigen steen, als god werd vereerd,
en ontving daarvan den naam Heliogabalus. .Mesa wist door groote geldschenkingen
en vleierijen het leger in Syrië te bewegen Avitus tot keizer uit te roepen, wat dan
ook geschiedde. Macrinus trok tegen hem op maar werd vermoord en Avitus besteeg
als 14-jarige knaap, onder den naam van Marcus Aurelius Antoninus Heliogabalus, den
troon. Van al de .keizers, die Rome gehad heeft, was deze knaap zeker wel de zede-
looste, de liederlijkste, de infaamste; bij al het bederf, dat in Rome heerschte, voegde
hij nog de schandelijkste ondeugden die het Oosten kende, zoodat zelfs de heidensche
schrijvers, die met al de gruwelen van Rome bekend waren en in hunne werken voor
geen naaktheden terugdeinsden, die van Heliogabalus niet durfden noemen. Kr zijn
gemeenheden, zegt Dio Cassius, die men noch aanhooren noch vertellen kan; ik houd
mij alleen aan datgene wat onmogelijk kan verzwegen worden,\'\' en Lampridius zegt:
,.Ik ga met stilzwijgen vele infame dingen voorbij, die men zonder groote schande
niet noemen kan : wat ik zeg heb ik, zoo goed als \'t kan. met eerbare woorden be-
manteld." Wat Tiberius, Caligula en anderen in \'t verborgen op hunne afgelegen
buitenverblijven deden, deed Heliogabalus in \'t openbaar. Mesa, zijn grootmoeder, wel
voorziende dat zulke buitensporigheden een treurig einde moesten nemen, wist hem
te overreden zijn neef Alexius tot mederegent aan te nemen ; maar ziende dat deze
aan zijne uitspattingen geen deel wilde nemen en zich bij de Pretorianen bemind had
gemaakt, trachtte hij hem te vermoorden, in welk opzet hij evenwel door zijn groot-
moeder en moeder verhinderd werd. Een volgend jaar wilde hij zijn opzet herhalen
maar de I\'retorianen kwamen in opstand en eischten dat men hun Alexius zou ver-
toonen. Heliogabalus moest aan dien eisch toe geven ; Alexius werd toegejuicht en
hij beleedigd. Hij beval eenigo der beleedigers ter dood te brengen, edoch de Preto-
rianen ontrukten hen aan de beulen en er ontstond een woest gevecht. Heliogabalus
verbergt zich in een heimelijk gemak, maar wordt ontdekt en met zijn moeder ver-
moord, terwijl Alexius onder den naam van Alexander Severus tot keizer wordt uit-
geroepen.

28 ROME IN DESZELFS YE11 LED EX EN HEDEN.

De nieuwe keizer was een knaap van 1(5 jaar, bijna een kind, maar hij had naast
zich zijne moeder Mammea, eene vrouw die Eusebius uitmuntend door deugd en
vroomheid noemt en die, volgens sommigen, eene Christin was. Wat daarvan zij, haar
zoon had zij eene uitstekende en deugdzame opvoeding gegeven, zoodat de heidensche
schrijvers hem een kuisehen jongeling noemen. Hij was van een zacht en welwillend
karakter, vol eerbied voor zijn moeder en zijn leermeester Ulpionus, had een afkeer
van vleiers, beminde de deugd, den arbeid, de onderrichting. .Met het aanbreken van
den dag opstaande, deed hij zijn gebeden in de huiskapel, hield zich daarna met do
staatszaken bezig en ontspande zich vervolgens door aangename lectuur of door de
studie der dichtkunst, geschiedenis enz. Hij was eenvoudig gekleed, en verleende aan
iedereen gehoor; zijn hof was vol Christenen en ïr.on heeft gezegd dat hij zelf ook
Christen was. Bij dat al was hij zeer ervaren in den wapenhandel en gehard tegen
alle vermoeienissen en ontberingen. Onder dezen jeugdigen vorst had lJome een schoone
toekomst tegemoet kunnen gaan, maar den braven zoowel als den goddeloozen keizers
wachtte het zelfde lot. Wilden zij de ondeugden uitroeien, het bederf tegen gaan, de
wetten herstellen en in eere houden, rechtvaardig regeeren en de tucht in \'t leger
verbeteren dan stonden do goddeloozen en eerzuchtigen tegen hen op, en het leger, de
tucht niet kunnende verdragen, kwam in oproer en doodde hen; waren zij woestaards,
bloeddorstigen dan hadden zij kans langer te leven, mits zij de Pretorianen verschoon-
den, maar eindelijk vonden hunne misdaden een wreker in hen wier ondergang zij
zochten, en de dolk of het vergif der samenzweerders maakte een einde aan hun leven.
Allexander had dertien jaren tot geluk van Home geregeerd, en terwijl hij krijg voerde
tegen de Germanen werd hij, met zijne moeder, vermoord door een troep ontevreden
soldaten onder aanvoering van Maximinus, een Thraciër van geringe afkomst, maar
die door zijn reusachtige grootte en herculische lichaamskracht de gunst van Septimus
Severus had weten te winnen en allengs, van rang tot rang opstijgende, krijgstribuun
was geworden en nu naar bet keizerlijk purper haakte. Inderdaad werd deze ruwe
soldaat, die aan alle beschaving vreemd was gebleven, tot keizer uitgeroepen. Home
werd wederom het tooneel van moorden en gewelddaden; de verbeurdverklaringen
konden niet volstaan voor de verkwistingen en de hebzucht des keizers en zijner gun-
stelingen; de staatskas en zelfs de tempels werden geplunderd. Hij haatte de christenen
en vervolgde hen gruwzaam. In Carthago brak een opstand uit en Gordiaans, een zeer
geacht man, maar reeds 80 jaar oud, werd de kroon aangeboden. Hij wilde weigeren
maar begreep dat hij den keizer verdacht moest zijn en aan diens wraak zou opge-
offerd worden; dies nam hij aan. In Rome jubelde men en de Senaat riep Gordianus
het Heil" toe. Maximinus werd tot vijand des rijks verklaard en een rijke belooning
aan zijn moordenaar beloofd. Toen hij, die in Germanië krijg voerde, zulks vernam,
werd hij bijna krankzinnig van woede, maar spoedig besloot hij naar Rome op te rukken.

Zijn soldaten sloegen evenwel aan \'t muiten en toen bij, uit zijn tent tredende, zag
dat zijn zoon en zijne vertrouwste dienaren reeds gevallen waren, gaf hij zich zelven
voor Aquileja den dood. Gordianus noch zijn zoon zouden evenwel Rome bereiken;
want Maximinus telde er aanhangers en de jonge Gordianus viel in een gevecht tegen
hen, terwijl de vader zich zelven het leven benam. De Senaat stelde nu twee consuls
aan, terwijl een kleinzoon van Gordianus, en den zelfden naam voerende, tot Cesar
werd uitgeroepen ; maar ook deze werd vermoord en zijn moordenaar Philipus, een
Arabier, maakte zich van het oppergezag meester.

HET 11EII) EX SC II ROME. 29

Ofschoon door een misdaad tot den troon gekomen, was Philippus een goed vorst,
die met groote geestkracht de openlijke ondeugd in Home tegenging. Maar hij was
Christen, zoo ook zijne gemalin Marcia Otarilia Severa. Toen in den Paaschnacht de
H. Bisschop Babylos in Antiochië de heilige geheimen vierde, trok ook een Romeinsch
krijgsman met zijne vrouw nader om er aan deel te nemen, maar de Bisschop wees
hem terug, zeggende: Gij zijt een moordenaar en de kerk kan uw offer niet aannemen."
Die krijgsman was keizer Philippus. Hij trad voor de straffende woorden des Bisschops
terug en plaatste zich te midden der boetelingen. Kr waren inmiddels andere wervers
naar het keizerschap opgestaan, onder welke Decius, een Panoniër van geboorte, de
voornaamste was. Philippus trok tegen hem op, maar werd in 249 te Verona vermoord
na vijf jaar geregeerd te hebben. Onder Decius had een der bloedigste en langdurigste
Christenvervolgingen plaats, waarvan do kerkgeschiedenis gewaagt, en na die van
Diocletiaan zeker wel de wreedste. Decius wilde ltome in zijn ouden luister herstellen,
daar al de rampen, die het rijk troffen, door hem beschouwd werden als een straf voor
het ze:leb3derf en de goddeloosheid, en daar de Christenen weigerden aan de goden te
offeren, werden zij als de meest goddeloozen beschouwd en bloedig vervolgd. Decius
viel in een oorlog tegen de Gothen; zijne opvolgers Gallus en Aemilianus regeerden
slechts kort, maar vonden nog den tijd de Christenen opnieuw te vervolgen ; beiden
stierven evenwel een gewelddadigen dood en Valerianus werd door de soldaten tot
keizer uitgeroepen en door den Senaat als zoodanig erkend. Zijne kortstondige regee-
ring was niet slecht en de Christenen vonden zelfs in den beginne in hem een bescher-
mer, maar hij stond onder den vloed van Macrinus, die hem in al de gruwelen van
de Oostersche tooverkunsten inwijdde en hem tegen de Christenen aanhitste, zoodat
opnieuw een vervolging tegen hen uitbarstte.

In oorlog met de Persen geraakt, werd hij door hun koning Sapor gevangen ge-
nomen. Volgens sommigen zou Sapor zijn gevangene op de smadelijkste wijze behan-
deld hebben, hem overal met zich mede voerende en zijn rug als voetbank gebruikende
als hij te paard wilde stijgen. Toen Valerianus van verdriet en door de slechte behan-
deling gestorven was, zou Sapor hem hebben laten villen en de huid hebben laten
looien en als een zegeteeken in een der tempels opgehangen.

Oallienus, zijn zoon, dien hij als mederegent had aangenomen, deed niets om zijn
vader uit diens smadelijke gevangenschap te verlossen. Met hem dongen nog twee
andere eerzuchtigen naar het keizerlijk purper, maar alle drie stierven een gewelddadigen
dood; Claudius, de Goth bijgenaamd, regeerde slechts twee jaren en stierf aan de pest,
sedert Soptimus Severus de eerste keizer die niet door sluipmoord of verraad het
leven verloor. Aurelianus wist gedurende eenigen tijd de talrijke vijanden van Rome
in bedwang te houden ; hij omgaf de stad met een sterken muur, naar hem de Aure-
liaansche geheeten en die nog tot op den laatsten tijd grootendeels de versterking
van Home uitmaakte. Zoon eener moeder die priesteres van den zonnegod was, ging
hij geheel in het heidendom op en werd hij een hevig vervolger der Kerk. Na vijf
jaren geregeerd te hebben, weid hij vermoord. In den tijd van tien jaren streefden
niet minder dan vijf of zes keizers naar het purper en van Commodus tot Diocletiaan,
een tijdperk van niet meer dan twee en negentig jaar, was de keizerlijke troon vijf
en twintig maal ledig, zoodat elke keizer gemiddeld nog geen vier jaar het purper droeg.

In 284 werd Diocletiaan tot keizer uitgeroepen. Hij was de zoon van een vrijgelaten
slaaf van den senator Annullinus, Diocles genaamd, en een man zonder eenige be-

30 HOME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

schaving maar vol ruwe hartstochten, terwijl sluwheid en vrees de hoofdkenmerken
van zijn karakter waren. Hij was door moord aan de regeering gekomen; in 285 stelde
hij Maximianus als mederegent over het westelijk gedeelte van het rijk aan, later stelde
hij nog twee mederegenten, Flavius Constantius en Galerius aan, meenende aldus het
rijk heter te beveiligen tegen den steeds toenemenden drang der barbaarsche volken;
maar in stede het te bevestigen, werd het verzwakt door den onderlingen wedijver
der medekeizers en verarmd door de groote kosten van vier keizerlijke hofhoudingen.
Maar wat vooral tot de innerlijke verzwakking van het rijk bijbracht, was de gruwelijke
vervolging tegen de Christenen, die onder zijne regeering uitbrak. Constantius was
den Christenen niet slecht gezind en Diocletiaan liet hen in zijn gedeelte van het rijk
nog ongemoeid, maar Maximus en (5aloriiis vervolgden hen op gruwzame wijze. Ken
geheel legioen, het Thebaansche, (5000 man sterk, werd op bevel van Maximianus
vermoord, omdat het weigerde den goden te offeren en de Christenen te vervolgen.
Weldra voegde zich ook Diocletiaan bij de vervolgers en nu werden de Christenen
het geheele rijk door op de wreedste wijze bestookt en op de gruwzaamste manier
gefolterd. Het is onmogelijk bij benadering het getal op te geven van hen die in deze
vervolging het leven lieten. Geheele steden werden omsingeld, in brand gestoken en
met de gansche christelijke bevolking vernietigd. Het Christendom had om dezen tijd
reeds zulk eene verbazende uitbreiding verkregen, dat het halve rijk tot de belijders
van Christus behoorde. Door hen te vervolgen en te vermoorden werd de Staat van
zijn vurigste, getrouwste en beste burgers beroofd. Deze vervolging, die tien jaren
duurde, was de wreedste en bloedigste die de Kerk te verduren had: zij was ook de
laatste, want weldra zou het kruis den adelaar op de veldteekens verdringen en de
Kerk opademen en zich vrij gevoelen.

Constantius was gehuwd met een vrouw van geringe afkomst maar van groote
godsvrucht en eene Christin; zij heette Helena en zou later onder de heiligen worden
opgenomen. Zij schonk haar man een zoon, die Constantijn werd genoemd. Toen
Constantius stierf werd Constantijn tot keizer uitgeroepen, tot spijt van Gallerius, die
evenwel niets tegen hem durfde ondernemen, omdat hij te zeer bij het leger bemind
was. Diocletiaan en Maximianus hadden reeds van de keizerlijke waardigheid afstand
gedaan, zoodat Constantijn en Gallerius als keizers overbleven, bij welken zich even-
wel nog Maxentius en Maximinus voegden, die elkander de alleenheerschappij be-
twistten. Kit dezen strijd bleven ten slotte nog Maxentius en Constantijn over en de
wapenen zouden beslissen wie hunner de alleenheerschappij zou hebben. Een weinig
buiten de tegenwoordige Porta del Popolo, aan de Ponte Molle, toen de I\'oxs
Mii.virs geheeten, lagen de beide legers tegenover elkander. Daags voor den beslis-
senden slag zag Constantijn op de zon een schitterend kruis met een vurig randschrift:
,.In dit teeken zult gij overwinnen." Des nachts verscheen hem in een droom de Za-
ligmaker, die hem zeide dat hij het kruisteeken op zijn veldteekens zou aanbrengen
en de overwinning zou behalen. Constantijn begreep wat dit wonder beduidde; in
den nacht nog liet hij het kruis boven zijn veldteekens plaatsen en vol moed en
vertrouwen viel hij den volgenden morgen het veel sterker leger van zijn tegenstan-
der aan, dat geheel verslagen en uiteengedreven werd. Maxentius vluchtte, maar hij
stortte in de rivier, werd door zijne wapenrusting in de diepte gesleept en verdronk.
Constantijn was alleenheerscher van het rijk, en het kruis, dat hem tot de overwin-
ning en de heerschappij had gevoerd, hield met hem zijn zegevierenden intocht in

HET HEIDENSCH ROME. 31

Rome om woldra over geheel de wereld zijn weldaden en zegeningen te verspreiden.
Hier zullen wij ons overzicht van de geschiedenis van het Heidensch Home eindigen.

Het veldteeken (Labarum), dat Constantijn na zijn vision had laten vervaardigen,
bestond, volgens Eusebius, die zegt het meermalen gezien te hebben, uit een lange
met goud bekleede schacht en bij wijze van kruis door een dwarsstang gedeeld. Hoven
de schacht was een goudon met edelgesteenten versierden krans, waarbinnen zich het
monogram van Christus bevond, namelijk oen liggende X in welks midden de Grieksche
R (I\'). Aan de dwarsstang was een roode sluier gehecht, een purperen weefsel, mot
kostbare edelgesteenten en gouden stiksels versierd. Deze sluier was even lang als
breed en droeg aan het bovengedeelte de in goud geborduurde beeltenis van den
keizer en zijne kinderen. De keizer gebruikte dezen standaard altijd als een toeken
van de goddelijke bescherming tegen zijne vijanden en in al zijne legers liet hij veld-
teekens dragen naar dit model gemaakt. Volgens sommige schrijvers werd hot Laba-
rum in het keizerlijk paleis te Constantinopel bewaard en volgons Thoophones bestond
het nog in de negende eeuw. Overal waar zijn troepen gevaar liepen het onderspit
te delven, liet hij het Labarum heen dragen, en telkens, zegt Eusebius, beloonde (iod
zijn geloof door zijn vijanden op de vlucht te drijven. Vijftig van de dapperste,
sterkste en geloovigste onder zijn lijfwacht waren belast het Labarum te bewaken en
het beurtelings te dragen, en nooit werd de drager ervan gewond. Dezelfde schrijver
verhaalt, dat eens oen drager bang werd in het gevecht en het kostbaar veldteeken
aan een ander overhandigde om te vluchten, maar ter zelfder tijd word hij door een
pijl doodelijk getroffen, terwijl degene die het droeg, ongedeerd bleef, ofschoon ver-
scheidone pijlen in het hout van do schacht bleven steken. Eusebius zegt dat hij dit
verhaal uit den mond van Constantijn-zelf vernomen heeft. Het gezicht van het
Labarum boezemde den vijanden zooveel vrees in, dat zij vluchtten zoodra zij het
gewaar werden.

De Monumenten en Bouwvallen van het Oude Rome.

Van de prachtige en talrijke gebouwen die eenmaal het Rome dor keizers versierden
en het op een stad van paleizen, een stad van marnier en goud doden gelijken, zijn
er maar zeer weinige in geheel of tamelijk ongeschonden toestand tot ons gekomen.
De invallen der barbaren, de plunderingen van Vandalen, Gothen, Longobarden, do
inwendige troebelen in de middeneeuwen, de tand des tijds en veel andere oorzaken
hebben tot hun verval medegewerkt, maar wat er nog van is overgebleven, wijst er
op dat de lof, door de oude Schrijvers aan de bouwwerken van Rome toegezwaaid,
niet overdreven was, on die beschrijvingen, hoe nauwkeurig ook, vermogen slechts een
uiterst flauw denkbeeld te geven van den luister en do verkwistende pracht dier
tempels, paleizen, renbanen, theaters, badstoven, openbare pleinen, beelden en ge-
denkzuilen, die eenmaal de bewondering van geheel de wereld opwekten. De kost-
baarste marmersoorten, het zeldzaamste graniet, jaspis, porfier, albast, do fijnste
houtsoorten, goud en zilver, al wat de oude wereld kostbaars en zeldzaams opleverde,
moest dienon tot opluistering van de hoofdstad van hot wereldrijk. Wij zullen de
voornaamste dier gebouwen ervan aan eene nadere beschouwing onderwerpen en be-
ginnen mot:

32 HOME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

1. DE BRUGGEN VAN HET ROME DER KEIZERS.

De reusachtige uitbreiding, welke Rome allengs on vooral onder de keizers had
verkregen, zoodat het zich langs de beide oevers van don Tibcr uitstrekte, maakte
den bouw van een aantal bruggen, ten behoeve van het verkeer tusschen beide oevers,
noodzakelijk. Over de juiste ligging on den oorspronkolijken bouw dier bruggen was
men het langen tijd oneens, en ook nu nog zijn alle meenigen niet eensluidend, even-
wel hebben de werken, door de Italiaansche Regeering ter canaliseering en indamming
van de rivier uitgevoerd, zeer voel aan \'t licht gebracht, wat tot heden ten deele on-
bekend was, zoodat wij ons nu vrijwel een denbeeld van haar bouw, ligging en lot-
gevallen kunnen maken. Wij zullen in korte trokken de geschiedenis dier bruggen
mededeelen.

De voornaamste en meest bekende, hoewel niet de oudste, brug van Rome, is de
Pons Aelius, thans door eigen aanschouwing of door afbeeldingen aan de geheele
wereld bekend als de Ponte Sant Angelo, de Engelenbrug. Toen keizer Hadrianusop
den rechter rivieroever voor zich het prachtige en reusachtige praalgraf (MAUSOLEUM
Hadriani) liet bouwen, thans bij allen bekend onder den naam Castel Sant Angelo
(Engelenburg!), wilde hij zijn toekomstige rustplaats door een monumentale brug
rechtstreeks met don linkeroever dor stad verbinden. Deze brug, zooals zij met haar
drie groote bogen en hare reusachtige beelden aan niemand onbekend is, was evenwel
niet in den zelfden toestand gebleven, zooals zij onder keizer Hadrianus werd gebouwd
en de verbeteringswerken, waarvan wij zoo even spraken, hebben oude overblijfselen
aan \'t licht gebracht waardoor men zich van do brug, zooals zij in haar oorspronkelijke
gedaante was, een beter en meer volledig begrip kon vormen. Daaruit blijkt dat zij op
den rechteroever onmiddellijk door oen ruimen toegang in verbinding stond met de
poort van het vierkante bassement van het mausoleum, terwijl een arm van den weg
zich links omboog naar den Vaticaanschen heuvel en een andere arm rechtsom naar de
Tuinen van Domitia, de tegenwoordige Prati (¹<istelli, leidde. Behalve de drie groote
bogen in het midden der rivier en de twee kleinere, die nog aan weerskanten van den
oever zichtbaar waren gebleven, brachten do in 1892 uitgevoerde werken nog drie
andere kleine bogen aan den dag, die door latere bouwwerken verborgen waren ge-
worden, van welke twee aan de zijde der stad en een aan den kant van het mausoleum
gelegen waren. De drie groote bogen dienden voor het gewone doorlaat dor brug
bij normalen waterstand, terwijl de andore bij hoogeren of lageren waterstand dienst
deden. Na de vernieuwing der brug, die in \'t begin van 1895 voltooid was, heeft de
Ponte Sant Angelo nu, in plaats van de drie groote en twee kleine bogen, vijf groote
bogen van gelijke afmetingen en vertoont zij een geheel effen tablement. Aan de vier
hoeken voeren evenwel trappen van tra vertij nschen steen naar de rivier. In verband
met deze vernieuwing van de brug hebben ook eenige veranderingen plaats gehad
aan hot buitenwerk van het oude mausoleum van Hadrianus, waardoor deze reusach-
tige bouw zich nog grootscher en dreigender aan den blik voordoet, zonder iets van
zijne majesteit en indrukwekkendheid te bobben verloren. Ook do reusachtige beelden
van de apostel vorsten Petrus on Paulus en de Engelen, die de werktuigen van het
lijden des Heoren dragen, zijn opnieuw op de brug geplaatst, zoodat de oude Pons
Aelius zich in nog trotscher gedaante aan het oog van den toeschouwer vertoont.

Een weinig lager en tegenover het beroemde hospitaal van den II. Geest (SpeüALE

HET HEIDENSCH ROME.

di S. SPIRITO) zijn nog eenigo overblijfselen zichtbaar van een andere oude brug, die
door Nero was gebouwd; waarschijnlijk om een nadere verbinding te verkrijgen tus-
schen de stad en den door hem op den Vaticanus gebouwden circus en die daarom
ook in de middeneeuwen den naam van pons Neronianus (brug van Nero) droeg en
ook bekend was onder dien van ponte trionfale (brug der zegepraal). Deze brug schijnt
evenwel reeds spoedig verwoest of afgebroken te zijn, althans men vindt er geen
melding van gemaakt in den catalogus of de naamlijst van Constantijn.

Nog een weinig verder bevond zich een derde brug, de I\'o/is Agrippae (brug van
Agrippa), die evenwol reeds sedert eeuwen verdwenen is en van welker vroeger be-
staan men alleen kennis kreeg door een in 18S7 gevonden opschrift. Waarschijnlijk
werd zij reeds in \'t begin der derde eeuw afgebroken of verwoest; zij lag een weinig
voor de Pons Aurelius die, na aanmerkelijke veranderingen te hebben ondergaan,
tot ons gekomen en bekend is als de Voute Sisto. Zij ligt bij het bekende hospitaal
van Crescentius en Crescentinus, meer bekend nog onder den naam van Zoccolette,
niet ver van het Campo Dl FIORE, waaraan hot aldaar opgerichte standbeeld van (Jior-
dano Bruno eene treurige vermaardheid heeft gegeven. Deze brug heeft in den loop
der eeuwen veelvuldige veranderingen ondergaan en verscheidene namen gedragen.
/ij liep uit op de oude Via Aurelia Vctus, die tot den Janiculus en de Porta Aurelia,
de tegenwoordige Poort van St. Pancratius, voerde, van waar hare namen Poxs
AURELIUS en Poxs IANICULLENSIS (brug van Aurelius, brug van den Janiculus). De
oorspronkelijke naam was Poxs Axtoxixi, naar haar stichter Antoninus Caracalla.
Keizer Valentinianus herstelde en verfraaide haar aanmerkelijk en gaf haar zijn naam
(Pons Valentiniani.) In de Middeneeuwen was zij in zulken slechten staat, dat men
haar den naam van Ponte Rotto (gebroken brug) gaf. (De naam van Voute Rotto
wordt nog aan twee andere bruggen gegeven, zooals wij straks zullen zien.) Zij schijnt
bij de groote overstrooming van den Tiber, die onder de regeering van Paus Adrianus I
(772 795) plaats had, verwoest en in dien toestand gebleven te zijn tot aan de regeo-
ring van Paus Sixtus IV, die haar in 1475 hernieuwde en zijn naam gaf. Van de brug,
door keizer Valentinianus gebouwd, waren in de rivier en op de aangrenzende oevers
verscheidene overblijfselen bewaard gebleven, zoodat men haar bij de hernieuwing in
1878, door de werken aan den Tiber noodzakelijk geworden, bijna geheel en al den
oorspronkelijken vorm kon weergeven en tot een der schoonste van Rome maken.

In den keizertijd moet aan het brughoofd, naar de zijde der stad, een groote triomf-
boog gestaan hebben, waarboven zich de verguld bronzen standbeelden van de keizers
Valentinianus en Valens verhieven. In do rivier heeft men een bronzen vleugel gevon-
den, die men meent dat toebehoord heeft aan een beeld der Overwinning, dat zich op
do brug bevond. Men heeft een opschrift gevonden waaruit blijkt dat Lucius Aurelius
Avianus Shnmacus, prefect van Rome, dit beeld aan beiden bovengenoemde keizers
wijdde.

De rivier verder afdalende komt men aan het zoogenaamde Tiber-eiland, dat in
den heidonschen tijd aan Ksculapius was toegewijd en nu het eiland St. Rartholomeus
heet. Dit eiland wordt door twee bruggen met de stad verbonden ; die, welke hot
met de stad verbindt heette in oude tijden Poxs FaijRICIUS en in de middeneouwen
Poxs JuDEORUM (JoDENHRUO) daar zij onmiddellijk naar het Glictlo of de jodenbuurt
voorde ; thans heet zij Ponte DEI quattro Capi, naar de twee Hermes-zuilen met
vier hoofden die er ingemetseld zijn. Door den bouw van de nieuwe Garibaldi-brug

tU ROME IX DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

dreigt de rivierarm onder deze brug geheel te verzanden, zoodat zij misschien binnen
niet al te langen tijd overbodig zal worden. De andere brug. die het eiland met
Trastevere verbindt, heette vroeger Pons Ckstms, maar draagt thans dien van Ponte
San Bartolomeo. Zij behoort mede tot de oudste van Home, daar keizer Gratianus
er in 370 reeds belangrijke verbeteringen en verfraaiingen deed aanbrengen, zooals
een opschrift op de balustrade of leuning doet kennen. Ook Valentinianus en Valens
worden daarin vernoemd en de brug draagt nog sporen van de plaatsen waar zich
de beelden van deze keizers verhieven. De herstellingen, in 1892 gedaan, hebben een
zonderling feit aan \'t licht gebracht; namelijk dit, dat (Jratianus voor de verfraaiing
en verbetering van de brug gebruik maakte van brokken travertijnsteen, die men
aan het nabijgelegen theater van Marcellus ontnam; zoodat de slooping der oude
Komeinsche gebouwen, die men ten rechte en ten onrechte aan de Pausen toeschreef,
reeds onder de Iiomeinsche keizers zelven is begonnen. Het welbekende : </nod non
fecere Barberi, fecere Barhei int (wat de barbaren niet deden, werd door de Bar-
berini, n.1. de pausen uit het geslacht Barberini, gedaan) kan dus, met veel andere
fabeltjes over de pausen, op de rommelkamer gebracht worden. In de tiende eeuw
moet de brug zich in een desolaten toestand bevonden hebben, maar een zeker Be-
nedictus, die op een opschrift genoemd wordt altnae urbis summus senator, deed er
de noodige herstellingen aan uitvoeren.

Om een zevende brug of overblijfsel van brug te vinden moeten wij de rivier
hooger opgaan en wol tot aan de kerk van »S7. Jan der Florentijncn, waar de beide
oevers thans dooi\' een hangende ijzeren brug verbonden worden, die op den linker-
oever bij het oude Palazzo Salviati uitkomt. Hier was vroeger de Pons Aemilius, ook
Pons Palatinns en meer andere namen dragende, en ook nog bekend onder den naam
van Ponte Rotto. Alleen enkele brokstukken in het rivierbed wijzen de plaats aan
waar zij eenmaal stond ; in 1598 was zij geheel onbruikbaar geworden. De thans be-
staande ijzeren brug dagteekent van 185:}.

De oudste brug van Homo, waarvan men nog eenige overblijfselen in do rivier
meent te vinden in de nabijheid van Hipa grande, was de Poxs Sublicius. Zij moet
van hout zijn geweest, om haar gemakkelijker ter verdediging der stad te kunnen
afbreken. Zij zou door Ancus Martius, den dei-don Koning van Home, gebouwd zijn.
Naar de legende verhaalt was het op deze brug dat HORATIUS COCLES zijn beroemd
wapenfeit volvoerde. .lammer genoeg is men liet nog volstrekt, niet eens waar deze
oude en door hare geschiedenis merkwaardige brug gestaan heeft; ovenwei houdt
men het er voor dat do overblijfselen van peilers, die men niet ver van Eipa grande
heeft ontdekt, van haar afkomstig zijn.

Een laatste brug nog, de Pons Probi, waarvan tot voor korten tijd nog eenigo
overblijfselen bestonden, moet do beide oevers verbonden hebben waar zich nu, aan
den oenen kant, het grooto woes- en opvoedingsgesticht San Michele bevindt, en aan
den anderen oever de Marmorata. Zij werd nog onder keizer Thoodosius hersteld
en was ook bekend onder den naam van Pon* in ripa Romana.

De veranderingen, die Home heeft ondergaan, on do werken aan den Tiber uitge-
voerd, hebben den bouw van nieuwe bruggen zoo niet noodzakelijk dan toch wensche-
lijk gemaakt, zoodat de beide oevers, behalve door de nog bestaande oude bruggen,
nog door drie nieuwe met elkander verbonden worden die do namen Ponte Gari-
baldi, Pon/e Maranerita en Ponte Umberto dragon.

11 FT HEIDENSCH ROME.

II. DE OPENBARE PLEINEN.

A. Het Forum Romanum. Het Forum was hij de Romeinen een vrije ruimte of
een plein dat diende tot marktplaats, voor de volksvergaderingen of voor het honden
der openbare terechtzittingen; men verdeelde ze in gerechtsforums (Fora curia) en
marktforums (Fora venalia). Rome bezat verscheidene van die forums, waarvan het
Forum Romanum het voornaamste was. Het was een kunstmatig geëffende lage vlakte
in \'t midden van de stad gelegen, van een langwerpig vierkanten vorm, die zich van
liet noordwesten lot "het zuidoosten van den Kapitolijnschen heuvel tot aan den hoo»
van Titus over een lengte van 210 meter uitstrekte ; het breedste gedeelte mat 60, het
smalste gedeelte ongeveer 30 meter, ofschoon men over deze laatste maat nog in \'t
onzekere is. De eerste grondslagen werden gelegd door Tarquinius Priscus, den
vierden Koning, nadat deze door den aanleg van het (Iroote Riool (Cloaca maxima)
de moerassige diepte had droog gelegd; het werd van alle kanten door straten begrensd
en men daalde er van het Kapitool in al\' langs de helling van het Kapitool (Clii\'us
Capitoliuus.)

Het was in de lengte in twee helften verdeeld; de eene, vooral voor de rechts-
pleging bestemd, was omgeven door tempels en andere openbare gebouwen ; de tweede,
voor het handelsverkeer dienende, was omringd door steenen hallen, achter welke zich
kleine winkels hevonden, in de laatste tijden vooral door de geldwisselaars in gebruik
genomen; maar nog later wei-den deze winkels allengs vervangen door prachtige
gebouwen voor de rechtspleging en het verkeer, de zoogenaamde basilieken, waarvan
de oudste de Basilica Porcia 1<S4 voor Chr. gebouwd werd ; vervolgens kwamen daar
bij de />\'. Opimia, Fulvia en slotte de II. Aemilia en Julia, terwijl de winkels en ver-
kooplokalen naar andere gedeelten der stad werden overgebracht. Behalve de tempels,
openbare gebouwen en basilieken bevatte het Forum nog een menigte gedenkteekenen,
waaronder de Columna ros/ra/a de beroemdste is, daar zij de scheepsnebben (rostra)
bevatte van de door Duilius op de Carthagers buit gemaakte schepen; ook bevond
zich op het F. de curia hostilia, de vergaderplaats van den Senaat. Aan de N.w.
zijde, bij de Clivus Capitoliuus, lag de tempel der (\'oncordia, een weinig verder
die van Saturmus, met de openbare schatkamer (aerarium), en het staats-archief
(labularium); op de N. zijde stonden voor de Basilica anjentaria, drie galerijen
of doorganggebouwen (juni), waarvan de middelste als \'t ware de Beurs van Rome
uitmaakte.

Vroeger meer in \'t midden, later op het boveneind van bet F. stond de Rostra of
redenaarstribune. Het F. R. was vooral onder de Republiek het middenpunt van het
staats-, volks- en openbaar leven, maar die beteokenis verloor hot allengs onder de
keizers; vooral ook omdat deze meestal oppermachtig en als alleenheerschers re-
geerden, waardoor het staatkundige leven oen andere richting verkreeg; vervolgens
ook doordien zij prachtige nieuwe forums oprichtten, die allengs den grooten toeloop
van het volk verkregen, zoodat het oude forum in alle opzichten in beteokenis ver-
loor, ofschoon het toch voortdurend door nieuwe prachtgebouwen verfraaid werd. De
voornaamste andere forums waren het F. van Julius (\'esar, die van Augustus en
Nerva en vooral het heerlijke Forum Trajani.



		vak ^r-_ m.>j*

		ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN, DOOR A. NUYENS.

		Amsterdam. F. H. J. BEKKER. 1899.
		Sö3ta<KWH3Üllltó



		HET ONDERAARDSCHE ROME. hl

		HET ONDERAARDSCHE ROME.

		I. CHRISTENDOM TEGENOVER HEIDENDOM. Uitbreiding van het Christendom. Verhouding van het Christendom tegenover den Romeinschen Staat. Oorzaken der Vervolgingen. De Vervolgingen.

		Het Christendom had reeds kort na den dood van deszelfs goddelijkon stichter eene groote uitbreiding verkregen, en daar de Joden den in hun midden geboren Messias weigerden te erkennen, werd de Blijde Boodschap eerst den heidenen ten deel, en niet alleen waren het de armen, do verdrukten, de slaven die den nieuwe godsdienst om- helsden, maar ook de grooten, de machtigen der aarde. Dat het Christendom spoedig in Rome bekend moest worden en talrijke aanhangers vinden, ligt voor de hand. Judea was bij de geboorte van Christus reeds aan de Romeinsche heerschappij onderworpen, zooals wij uit het Evangelie van den H. Lucas zien en zooals do geschiedenis hot ons ook leert, en de Romeinsche landvoogd Pontius Pilatus veroordeelde den Christus, hoewel hij geen schuld in hom vond, tot den smadelijken kruisdood. Hetgeen in Jerusalem gebeurd was, moest terstond in Home bekend zijn ; niet alleen door de ambtelijke verslagen, die de landvoogd gehouden was den keizer toe te zonden, maar ook door de velen die van den dood des Verlossers en van de wonderen, welke den- zelven vergezelden, getuigen waren geweest, en het is zeker, alhoewel de Hande- lingen der Apostelen of de kerkgeschiedenis het niet uitdrukkelijk vermelden, dat onder deze velen zich tot het geloof van den gekruiste bekeerden en bij hunne terug- komst te Rome ook onder hunne verwanten en vrienden de nieuwe leer verspreid- den en bekeerlingen maakten. Wie daar aan soms twijfelen mocht leze den brief van den H. Paulus aan die van Rome, vooral het 16^d(\' Hoofdstuk, waar de Apostel vele geloovigen met name noemt, om hun zijne groeten over te brengen en waarvan niet weinigen ter uitbreiding van het geloof arbeidden, zooals Thryphena, Thryposa, Persis die zegt hij, ,.in den Heer arbeiden", wat zeker wel beduidt dat zij de geloovigen ver- sterkten en ook anderen tot het geloof zochten te bekeeren. Drie en dertig jaren na den dood des Verlossers waren de bekeerlingen in Home reeds zeer talrijk en niet meer, als in den beginne, met de Joden verward ; om hen te vervolgen moet men reeds dwaze beschuldigingen tegen hen uitdenken. In de Europeesche landen zijn zij reeds tot in Spanje doorgedrongen, en Muratori heeft aldaar een steen met inschrift



		HET ONDERAARDSCHE ROME.		113


		om de groote en diepe beteekenis der H. H. Sacramenten voor de oogen der oninge- wijden te verbergen, toch werd dat geheim nergens dieper bewaard dan in hetgeen het H. Altaarsacrament betrof. Een God, die Zijn eigen vleesch en bloed als spijs en drank ten beste geeft, overtreft zoo zeer alles wat het menschelijk verstand kan om- vatten dat men, om dat aanbiddelijk Sacrament voor spot en hoon te behoeden, of wel om het geloof der nog niet genoegzaam onderwezenen op geen te /ware proef te stellen, het moest verbergen onder woorden en afbeeldingen, waarvan de diepe en inner- lijke beteekens alleen te achterhalen waren door hen, wier geloof reeds bevestigd was door de genaden van het H. Doopsel en het II. Vormsel. En zelfs, trots deze voorzorg, was van het groote geheim iets aan de Heidenen uitgelekt, die niet nalieten er een afschuwelijke uitlegging aan te geven; immers de lastering dat christenen in hunne bijeenkomsten een in moei of deeg gewikkeld kind slachtten, zich voedden met zijn vleesch en zijn bloed dronken, heeft betrekking op het II. Sacrament der Eucharistie. De oudste kerkvaders, de oudste christelijke schrijvers noemden het in hunne werken niet; de Grieksche Vaders duiden het aan door het Grieksche woord to Agatha (het Goede, de Goede zaken): de Latijnsche door Desiderata,(het gewenschte, het verlangde); maar vooral in de plastische voorstellingen maakte men gebruik van een aantal simbolen of allegoriën. Wij hebben reeds elders gezien welke hooge beteekenis men aan de afbeelding van den visch gaf en dat nog wel naar aanleiding van deszelfs Griekschen naam ; de visch wordt dan ook als voorstelling van het II. Sacrament gebezigd, evenwel meestal in verbinding mot de afbeeldingen van brood en wijn. De visch is een spijs en zoo is ook de zinnebeeldige visch, die Christus is, een spijze der ziel. Maar de visch draagt soms een korf van gevlochten teenen waarin brood is en in \'t midden van het brood een vaas met wijn. Christus, die zich-zelven als spijs en drank aanbiedt en onder de gedaante van brood en wijn die spijs op zich draagt. Geheel in overeenstemming mot deze afbeelding zijn de woorden van een onbekenden schrijver uit de vijfde eeuw, die Christus noemt: de groote Visch die, op den oever, Zijn leerlingen met zich-zelven voedt on zich als visch aan de geheele wereld aanbiedt. De H. Augustinus zegt nog duidelijker: De Heer gaf aan zijn zeven leerlingen een maaltijd, bestaande uit visch, die zij opgloeiende kolen hadden gebraden, en uit brood. De gebraden visch is Christus ; hij is ook het brood dat van den hemel gedaald is." In een ander gedeelte van de Katakombe van St. Callistus, waar ook de Visch met den broodkorf op den rug voorkomt, heeft men een andere afbeelding gevonden, die de eerste aanvult en voltooit. Op oen tafel ligt brood en daarnaast staat een schotel met een visch erop ; naast de tafel staat een por- soon, alleen met het pallium gekleed, die de handen op de offeranden legt (om ze te zegenen) en daarbij eene vrouw met uitgestrekte en ten hemel geheven armen. Hier dus hebben wij de afbeelding van de zegening, consecratie, van het brood en den visch en daarnaast eene persoon, de Orante (zie blz. 109) welke de offerande aan God opdraagt. Op een andere afbeelding ziet men een tafel staan met twee schotels, elk met een visch er op, en verder zeven korven met brood. Overal dezelfde zinne- beeldige maar onmiskenbare voorstelling van den geheimzinnigen Visch en van het brood,\' en niet alleen in Rome, maar ook elders ontmoet men dezelfde voorstellingen, vaak nog duidelijker gemaakt door de opschriften. Zoo heeft men te Autum (Frank- rijk) een stuk marmer gevonden met het opschrift: Neem de zoete spijs van den Zaligmaker der heiligen, eet en drink, terwijl gij de Visch in uwe handen houdt." Het Melkvat wordt ook algemeen aangenomen als een simbool van het II. Altaar-

		!)



		HET CHRISTELIJKE ROME. 121

		HET CHRISTELIJKE ROME

		I. A L G E M E E N O V E R Z I C H T. De Romeinsche Maatschappij in de eerste twee eeuwen na Constantijn. Zorg voor \'t behoud der heidensche bouwwerken en kunstschatten. Invallen der Barbaren, Gothen en Vandalen. Plunderingen van Rome. Verwoesting van groote bouwwerken.

		Ofschoon met de overwinning van Constantijn den Groote op Maxentius ook het Christendom zijne overwinning op het Heidendom behaalde, was die overwinning toch verre van volkomen en de geheele uitroeiing van den dienst der valsche goden nog niet bereikt. Het Heidendom was te zeer met het openbare en liet bijzondere leven vergroeid dan dat het eensklaps met wortel en tak kon uitgeroeid worden, en de belangen van te velen waren aan zijn voortbestaan verbonden dan dat oen alge- heele ommekeer denkbaar of mogelijk was. Zelfs onder de Christen keizers bleven in het openbaar leven vele heidensche gebruiken voortleven en de tempels der goden, ofschoon door zeer velen verlaten en gemeden, telden nog een zeer aanzienlijk getal bezoekers. Een oogenblik scheen het heidendom zelfs al zijn macht en overwicht terug te zullen erlangen toen keizer Juliaan, openlijk het christelijk geloof afzwerende, den ouden Staatsgodsdienst weer in eere trachtte te brengen. Onder zijne regeering hadden de Christenen andermaal eene zware vervolging te doorstaan, die wel is waar niet de bloedigste was, ofschoon" zij aan de Kerk menigen martelaar schonk, maar wel een der gevaarlijkste, daar Juliaan hen meer door uitzonderingswetten en spot vervolgde dan door het zwaard en de martelingen. De dood van Juliaan den Afvallige, die in een krijg tegen de Perzen sneuvelde, gaf aan de Kerk den vrede terug, die nog slechts éénmaal ernstig bedreigd werd. Het was toen Keizer Valentianus II, die als mederegent van Keizer Theodosius het Westersche rijk bestuurde, door een heidenschen Frank, Arbogast, vermoord was Zooals men weet had Constantijn do Groote, weinige jaren na zijne overwinning op Maxentius, den zetel van de regeering en do hoofdstad des rijks naar Bysantium overgebracht, dat naar hem den naam van Constantinopol ont- ving; spoedig (in 395) daarop volgde de verdeeling van het uitgestrekte rijk in een Oostersch en een Westersch keizerrijk. Arbogast bood de kroon zekeren Eugenius, een voormaligon rhetor aan, en deze, hoewel christen geboren, sloot zich, ter verdediging van zijn onrechtvaardig verkregen



		HET CHRISTELIJKE ROME. 12!)

		in hare muren omvat, bijna geen enkele is of er valt eenige bijzonderheid over mede te deelen, zullen wij ons evenwel bepalen tot de voornaamste, tot die welke door hunne beteekenis voor het katholieke leven, door hunne kunstschatten of door hunne oudheid en oorsprong de meeste belangstelling verdienen en gewoonlijk ook het eerst door de vreemdelingen bezocht worden.

		2. DE BASILIEKEN VAX ROME. De IJiisiliek van den H. Petrus of St. Pieterskerk. (Basilica di San Pletro in Valkan».) Ofschoon onder de kerken van Rome de eereplaats zou toekomen aan St. Jan van Laterane, daar deze de bisschoppelijke kerk van den Raus als Bisschop van Rome is en zij derhalve de Kerk van de Stad en de Wereld, de Moeder en het hoofd van alle Kerken (Ecclesia urbis et orbis, Mater cl caput Ecclesiarutn) genoemd wordt, zullen wij toch, in navolging van alle vreemdelingen die de Eeuwige Stad bezoeken, het eerst onze schreden wenden naar de St. Pieterskerk, de Basiliek van den H. Petrus op het Vaticaan. Rome bezit zeven basilieken, n.1.: die van St. Jan van Laterane, van den H. Petrus op het Vaticaan, van den II. Paulus buiten de Muren, van de H. Maria de Meerdere, van het II. Kruis in Jerusalem, van den II. Laurentius buiten de Muren en van den II. Sebastianus buiten de Muren. Hun naam en vorm ontleen- den zij aan zekere oud-Romeinsche gebouwen (Basilica nlj>i(t, B. Julia), ofschoon zij zich in menig opzicht van de heidensche basilieken, die meer voor het marktverkeer en openbare vergaderingen berekend waren, onderscheidden. De christelijke basiliek bestond uit een groot middenschip, dat aan \'t einde in een halfrond (Apsis of Tribuna) eindigde. Het dak, waarvan men de structuur van binnen kon zien, was van hout en liep aan beide zijden schuin af. In de zijmuren waren vensters aangebracht. Tegen dit middenschip waren lagere zijschepen aangebouwd, waarvan de daken onder de vensters van het middenschip begonnen en schuins afliepen. Van binnen waren deze zijschepen, nu eens twee dan weer vier in getal, zoodat het geheel uit vijf beuken bestond, door zuilenrijen van het middenschip gescheiden. De ingang bevond zich tegen- over de Apsis. Als verdere bijzonderheid diene, dat de oude basilieken vooraf werden gegaan door een open voorhal, met een zuilengang omgeven, in welks midden zich de Cantharus of fontein bevond, waarin de geloovigen de simbolische handenwassching deden, alvorens het eigenlijke kerkgebouw binnen te gaan. Verscheidene kerken van Rome vertoonen nog in meerdere of mindere mate deze eigenaardige bouworde, zooals St. Jan van Laterane; S. Clemens; St". Maria Maggiore; St^a. I\'udentiana, St". Sabina; St^a. Agnese; St". Prassede enz. Ook do oude St. Pieterskerk had dezen basiliekvorm, terwijl do tegenwoordige! den vorm van een Latijnsch kruis vertoont. Alvorens dezen reuzentempel, de grootste en schoonste der wereld, nader te be- schouwen, zullen wij eenigo oogenblikken vertoeven bij do Oude Basiliek, die door haar oorsprong, haar rijkdom en de gewichtige gebeurtenissen welke binnen hare muren voorvielen, zeker wel verdient nader bekend te worden. De Vaticaansche heuvel, waarop de Basiliek en het Paleis van \'t Vaticaan zich verheffen, lag niet binnen de muren van het oude Rome. Nero bezat hier zijne tuinen en liet er een circus oprichten, en bij de weelderige en wulpscho feesten, die hij aan

		10



		VOORWOORD.

		Boeken die over Rome handelen zijn in onze taal zeer schaarsch; men kan zelfs zeggen dat zij zoo goed als niet beslaan. Het eenige omvangrijke werk is Het Drievoudige Rome", een vertaling van Les trois Home" van den abbé Gaume. Deze vertaling is evenwel van \'t jaar 1853, en ofschoon zij nog kostbare inlichtingen en een groot aantal merkwaardige bijzonder- beden bevat, is zij toch niet meer van onzen tijd. In het tijdsverloop van bijna een halve ccniv heeft de studie over de christelijke oudheidkunde verbazende vorderingen gemaakt. G. B. de Rossi en zijn broeder Michele, Arimbclli, Lanciani, Mgr. de Waal, p. Hartmann Grisar, om slechts eenige namen te noemen, hebben de geschiedenis van de eerste ecuwen der Kerk als 7 tvarc gerc- constitueerd. De Catacomben zijn grondig doorvorscht en hebben tot veel belangrijke nieuwe ontdekkingen aanleiding gegeven; een nauwkeurige studie der oude reisbe- schrijvingen, nieuw ontdekte codices, onderzoekingen van allerlei aard hebben over veel duistere punten meer licht verspreid, andere verworpen of bevestigd. Menige legende is gebleken onwaar te zijn, menige andere heeft ecne schitterende bevestiging verkregen. De oude Passiones of geschiedenissen van de martelaren zijn ontdaan van hetgeen de overlevering of de fantaisie der vertalers er onwaarschijnlijks en onwaars aan hadden toegevoegd. Daardoor is, wel is waar, veel wonderlijks en onaannemelijks verloren gegaan, dat voor velen er de bekoorlijkheid van uitmaakte, omdat het den trek naar het bovennatuurlijke, naar het ongelooflijke, die den meesten mensehen eigen is, streelde; maar de \'waarheid heeft er door gewonnen en, wat meer zegt, aan de critick van het rationalisme, aan de bestrijding van ongeloovigen is een machtig wapen uit de handen genomen. De irrigatie werken, door de Iialiaansche regeer ing aan den Tiber gedaan, de omwoeling van den bodem der stad voor nieuwe gcbou- wen, hebben meer dan één kostbare vondst opgeleverd, zoodat men wel mag zeggen dat de laatste helft van deze ccuio voor Rome een tijdperk van groote ontdekkingen is geweest. Van alle deze ontdekkingen bevat natuurlijk het Drievoudige Rome"niets; maar zelfs werken van veel latere dag feeken ing zijn in dat opzicht onvoldoende; ik noem, als voorbeelden slechts, het praefitwerk ROM van P. Kuhn, in 1878 bij Benziger ver- schenen, en het Rome, ses monuments, ses souvenirs van den abbé Boni f rog, dat in 1S92 bij de Societé SI. Augustin (Desclè en de Brauwer) het licht zag.



		ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

		Ik heb dan gemeend dat een nieuw werk over Rome het Nederlandse/i publiek aangenaam en welkom zou kunnen zijn en vooral zijn nut kon hebben nu de telken jare veelvnldiger wordende gezelsehapsreizen naar de Eeuwige Stad ook de beschei- dener beurzen een reis derwaarts veroorloven en de pelgrimstochten meer en meer deelnemers lokken. Dat ook dit werk zijn leemten en onnauwkeurigheden zal hebben, ontveins ik mij geenszins. Het behandelde onderwerp is zoo groot, biedt zoo veel punten van besehou- icing aan en de ruimte, waarover ik beschikken mocht, is betrekkelijk zoo klein, dal de beperking noodzakelijk tot onvolledigheid moest leiden. Ik heb evenwel getracht het zooveel mogelijk in overeenstemming te brengen met de nieuwste ontdekkingen en gebruik gemaakt van de beste bronnen. Als zoodanig noem ik: Paul Allard. Les PersecüTIONS; het BüLLETTINO d\'Ar- cheologia, F. A. Kraus, Roma Sotterranea, verscheidene artikelen en controversen uit de Civiltu Cattolica, La Controverse, Het drievoudige Home, Nibby, Itine- RARIO di ROMAE DELLE 8UE VICINANZE en eenige andere werken. Toen mijn werk in handschrift reeds bijna voltooid was verschee?) het hoogstbelangrijke werk van P. Hartmann Orisar, S. J. Geschichte Roms und der PSpste im Mittelalter, waar uit ik menige bijzonderheid nog bij de correctie en het verder afwerken van mijn manuscript heb kunnen overnemen. Ik heb van mijn werk ook geen Reisgids willen maken, maar een aangenaam en nuttig boek voor het katholieke volk, dat tevens met voordeel zal gelezen worden door hen die Rome willen bezoeken, en bij hen, die de Eeuwige Stad bezocht hebben, nog menige aangename herinnering zal opwekken. De jaren, die ik in Rome doorbracht, liggen reeds te ver achter mij dan dat ik zou durven beweren dal dit werk geschreven is naar eigen aanschouwing. Evenwel zijn de herinneringen aan die jaren zoo levendig in mij bewaard gebleven en leerden zij door de veelvuldige latere studie over Rome telkens zoo verfrischt en vernieuwd, dat ik mij, bij het schrijven, geheel thuis gevoelde in de omgeving, waarin ik mij met den geest bewoog. Wanneer men Rome gedurende drie jaren bij dag en bij nacht tot in zijn afgelegenste gedeelten heeft doorkruist, herhaalde malen zijne monumenten, kunstschatten, tempels en paleizen heeft bezocht, dan zijn de indrukken, daardoor verkregen, zoo levendig, dat zij niet meer nifgewischf kunnen worden. Van uit dat oogpunt beschouwd, mag ik wel zeggen dat mijn boek door eigen aanschouwing, ver- nieuwd en aangevuld door latere studie, geschreven is. Moge het dan beantwoorden aan het doel, dat ik mij heb voorgesteld.

		Alkmaar, 1899.
		A. NUYENS.



		INLEIDING.

		,.Daar zijn", zegt Mgr. Ricard in do voorrede waarmode hij een werk ovor de II. Clara van Assisië, inleidt, (in Italië) geheiligde» valleien, hergen, steden en vlekken. Daar zijn driewerf gezegende woningen, welke binnen hare muren eeno geheele wereld van onuitsprekelijke gedachten, gevoelens, begeerten en verlangens bewaren. Daar zijn gelukzalige en, om zoo te zeggen, gewijde gezichteinders, welke de blik niet zonder aandoening kan doorvorschen. In dit opzicht is de bodem van Italië in alle doelen bevoorrecht, want hij vormt eeno bewonderenswaardige omlijsting voor de gebeurtenissen, die er zich ontvouwd hebben en voor de personen, die er zich in eeno bovenmenscholijke grootheid aan ons voordoen. Immers, Italië is het land van do azuren luchten, van de zon, van de blauwe wateren, van de laurieren en de bloeiende oranjeboomen. Maar \'t is ook het land der kunsten on der poësic, waar, naast de herinneringen door Virgilius, Dan te, Tasso en Petrarca nagelaten, de meesterwerken overvloeien, door een Giotto, een Fra Angelico, een Vinci, een Michel-Angelo, een llafaël en zoovele andere, geschapen. Rovenal en in de eerste plaats, evenwel, is het \'t land der heiligen. Wij spreken evenwel in het tegenwoordige, terwijl die roem van Italië tot het verledene behoort; niettemin is hij zóó groot dat hij door de eeuwen heen zijn stralen tot op onze dagen doet schitteren en een opbeurend licht werpt op gebeurtenissen, die thans zooveel droefheid intstorten over eeno natie, die onder allo andere uitver- koren was om de wieg van hot catholicisme te zijn." Dezo woorden, door Mgr. Ricard op geheel Italië toegepast, zijn vooral ook van een pakkende waarheid voor Rome in \'t bijzonder. Kan men zich wel oen Italië denken zonder Rome? Ontleent het zoo schoone, door do natuur, de kunsten, do scheppingen en daden der menschen zoo bevoorrechte land niet zijn grootsten luister aan Rome? Het trotsche en eenmaal zoo machtige CJenua; Venetië, do stad der Dogen on eertijds de beheerscheresse der Adriatischo zee; Milaan, de vrijheidliovende; Pisa, de stad der geleerden; Florence, moer beroemd nog door zijn liefde voor de kunsten dan door den krans van bloeiende heuvels die het omringt; Napels, zoo schilderachtig aan zijne blauwe golf gelogen, zij allen hadden een heerlijken naam in de geschiedenis der menschheid en der beschaving; zij allen waren eenmaal machtige gemeonebesten of onbedwingbare steden; maar boven alle dezen schittert Rome, Porno do Eeuwige Stad, de beheerscheresse der wereld door de Keizers, thans de beheerscheresse eener nog grootere wereld door de enkele kracht van het Kruis, dat de adelaars der oude heer- scharen heeft verdreven om het Labarum er voor in de plaats te stellen.



		INLEIDING. xi.

		werking der secondaire oorzaken aan zich zelven overlaat; op eene bovennatuurlijke wijze wanneer zij rechtstreeks, onmiddelijk on op wonderdadige wijze de gebeurtenissen te voorschijn roept. De Voorzienigheid is niet anders dan die opperste wijsheid waar- waarmede God aan alles zijn einddoel heeft voorgeschreven, en die alles tot dat eind- doel voert, nu eens door de secondaire oorzaken, dan weer door zijn onmiddelijke en opperste inmenging." Dat einddoel, die bestemming aller dingen vertoonen zich aan onzen geest in alle wereklgebeurtenissen, maar nergens duidelijker en tastbaarder dan in de bestemming van Rome. Men kan veilig zeggen dat Rome alleen de oude wereld heeft overleefd, om de schakel te zijn die de heidensche wereld met do Christelijke zou verbinden en do verkondiging van het Evangelie, de vervulling van de belofte aan onze eerste ouders in het Paradijs gedaan, mogelijk te maken. Toen het Romeinsche Rijk op het hoogste punt van zijn macht stond en de geheele toen bekende wereld aan zijn heerschappij had onderworpen, waren ook do tijden vervuld die den Verlosser zouden brengen, en dank aan die wereldheerschappij kon de Blijde Boodschap in alle talen en aan alle volken verkondigd worden. Woldra zou de machtige stad der Keizers, de beheerscherosse der wereld de hoofdstad worden van het christendom, en toon Rome deze bestemming had bereikt, ging weldra de door hot zwaard verkregen on door het zwaard behouden wereldheerschappij van het Romeinsche Rijk ten onder, om plaats te maken voor een nieuwe wereldmacht, die alleen in het Kruis haar overwinningen en haar kracht zoekt en vond en waarvan Rome het midden- punt en de hoofdstad zou zijn. En toen deze wereldhervorming plaats had, was nog slechts Rome overgebleven van al wat de wereld vóór de komst van Christus machtigs en groots gekend en aanschouwd had. De machtige rijken van Azië, wier oorsprong tot de dagen van den zondvloed opklom, zijn verdwenen. Assyriö, Babiloniö, Egypte spatten uit elkander, on van hunne machtige en reusachtige steden bleven slechts puinhoopen over, die allengs onder het zand der woestijn bedekt werden of den ondergrond vormden van ellendige arabische dorpen, zoodat hunne namen gedurende eeuwen nog slechts als eene legende voortleefden. Griekenland, met zijn beschaving, zijn kunstenaars en wijsgeeren, werd een provincie van het Romeinsche Rijk, en Athene, de stad van Pallas Athene, godin dor wijsheid, zag hare geleerden hot ambt van leermeester en paedagoog vervullen bij do rijkgc- worden Plebejers van het weroldboheerschende Rome; Jerusalom, dat de schuld van den godsmoord op zich geladen had, werd verwoest, zoodat de eene steen niet op den anderen bleef; zijn tempel ging in de vlammen op on de gouden gereedschappen, eenmaal gebruikt bij de offeranden aan Jehova, worden als zegeteekenen voor den triomf- kar van den overwinnenden Titus uitgedragen en op den ter zijnor ecre opgerichten triomfboog afgebeeld, ten teeken dat de oude wet, op Sinaï aan Mozos gegeven, door de nieuwe wet van den Tabor was vervangen. Met de krijgsgevangenen van alle volken waren ook de goden van geheel de heidensche wereld naar Rome overgevoerd, en toen de Kapitolijnsche Jupiter, door het Kruis der verlossing overwonnen, van zijn voetstuk tuimelde, violen met hom alle afgoden dor oude wereld. Rome was derhalve in de besluiten der Voorzienigheid voorbestemd om de zegepraal van het Kruis en do verspreiding van het Evangelie door geheel do wereld mogelijk te maken. Daarom had hot allo andere volken overwonnen, alle beschaving on kunsten binnon zijne muren verzameld, zijne heerbanen door alle landen aangelegd, zijn naam machtig on gevreesd



		INLEIDING.
		XIIT.


		en er alle volkeren onder vergaderen; hij zal een getrouw naïever van de wetten van Christus zijn en tot groote dingen voorbestemd. Onder zijne regeering zal er een volkomen vrede op aarde heersenen en de volken zullen een geluk smaken, dat de gouden eeuw in herinnering zal roepen. Die vredes- vorst zal lange jaren regeeren, en wanneer hij zal weten dat de tijden vervuld zijn, zal hij naar Jerusalem trekken en zijn kroon neerleggen op het graf van Christus. Dan zal de Antichrist komen, die het geluk zal verwoesten wat de menschen smaken, de aanbidders van Christus vervolgen en eindelijk Home vernietigen. Die verwoesting zal onmiddelijk het Laatste Oordeel voorafgaan. Aldus zal het einde zijn van tic koningin der steden. Alvorens de zon aan den hemel uitgedoofd zal zijn, de aarde tot het niet terugkeeren en Christus o\\> de wolken zal komen om de menschen te oordeelen, zal het Romeinsche I»ijk uit zijne assche herrijzen. Het zal opnieuw zijne heerschappij over geheel de aarde uitstrekken en aan de volken een roemrijk tijdperk van vrede en voorspoed schenken. Daarna zal de Antichrist zich op deszelfs puinhopen verheffen; maar zelfs dan, wanneer er geen geschiedschrijvers meer zijn om de gebeurtenissen te verhalen, noch dichters om ze te bezingen, zal de kroon der Oesars nog schitteren op het kruis van Christus en de naam van de koningin der steden zal zonder einde weerklinken in quella Eoma, oude Cristo c Romano, in dat Home waar Christus een Romein is. Zoo heeft de legende om Rome haar dichterlijk kleed geweven en de geslachten die waren, zijn en komen zullen, zullen aan de Eeuwige, de (iotulen stad den cijns hunner liefde en den tol hunner bewondering betalen, en met elk jaar zal de stroom van vroome Christenen toenemen naar de stad waar Christus leeft, Christus beveelt. Want al is het ook waar dat aan den stedehouder van Christus de wereldlijke schepter is ontnomen; dat voor de Pausen een nieuw tijdperk van ballingschap uit hun koninkrijk is aangebroken; al is het ook waar dat Rome gedurende weldra dertig jaren is overgeleverd aan de moderne bouwwoede, die den naam van Eeuwige Stad ten schande zou willen maken, niet minder waar is hot dat daaruit, onder de leiding en den wil der Voorziennigheid, zoowel voor het Pausdom als voor de 1\'ausstad on- miskenbaro voordeden voortvloeien ; voordeden, die zij niet te danken hebben aan de overweldigers, zooals sommige bewonderaars van het Eene Italië het willen doen voorkomen, maar alleen aan de macht van Hem die het kwaad in goed weet te ver- keeren en die de lagen on listen der vervolgers weet te veranderen in wolzijn en eer voor do vervolgden. Om alleen van de Stad te spreken, willen wij er hier op wijzen dat de Italiaansche regeering, door de werken die zij in Rome heeft doen uitvoeren om de stad, die zij intangibile (onaantastbaar) waant, waardig te maken de hoofdstad van het koning- rijk Italië te zijn alsof de grootste eeretitel van Rome niet bestond in de hoofd- stad van het Christendom en de wereld te zijn nieuwe schatten van oudheidkunde aan het licht heeft gebracht, zoowol op profaan als godsdienstig gebied. Reeds in 1875 kon het Bullettino della commissionc archculoyica comunalc di Roma (Bullotijn van de stedelijke oudheidkundige commissie van Rome) mededeelen dat men had verzameld: 48 overblijfselen van schilderwerken; 172 voorwerpen van inozaiok; 18761 munten; «s31 beeldhouwwerken; 770 voorwerpen van metaal: 27115 brokstukken of heele voorwerpen in ivoor en been; 544 glazen, omails on diverse voorwerpen daar- toe behoorende; 2680 heele voorwerpen in terracotta en 4281 brokstukken daarvan;



		HET HEIDENSCH ROME. 1

		HET HEIDENSCH ROME. Beknopt overzicht van de Geschiedenis van Rome tot de overwinning van Constantijn.

		Het kan geenszins in onze bedoeling liggen hier een overzicht te geven, hoe be- knopt ook, van de geheole geschiedenis van Rome; wij willen in onzen waarnemings- kring alloen datgene opnemen wat geweten dient te worden, wil men met oenige vrucht Home doorwandelen en zich rekenschap geven van zijn bestaan, zijn bouwwerken zijn verleden en heden. Wij laten dus geheel en al buiten beschouwing al datgene wat betrekking heeft op zijn ingewikkelde staatsinstellingen, zijne talrijke; binnen* en buitenlandsche oorlogen, zijn veelvuldige lotgevallen, om alleen stil te staan bij zijn algemeene ontwikkeling, zijn uitbreiding, zijn opperbestuur, zijn bouwwerken en de ingrijpende lotgevallen die een wezenlijke verandering in zijn geschiedenis en bestaan hebben gebracht. Ons geschiedkundig overzicht heeft geen ander doel dan een toelich- ting, een verklaring te geven van wat de Eeuwige Stad den bezoeker en vooral den vroomen pelgrim belangrijks en wetenswaardigs aanbiedt. Rome is gelegen in de vlakte van Latium en aan de rivier do Tibor, die hier eene breedte van 60-100 meters heeft on op 2(5 kilometer afstands van do monding dezer rivier bij Ostia. De vlakte van Latium is, tengevolge van vroegere vulkanische op- heffingen en van snelle waterstroomingon, in verschillende hoogten verdeeld, door diepe dalen van elkander gescheiden, zoodat Rome bij zijn voortdurende uitbreidingen allengs do voornaamste dezer heuvelen besloeg on zoo den naam van de stad der Zeven heuvelen (urbs seplicollis) ontving. Deze zeven heuvelen, allen aan don linker Tiber- oever gelegen, heeten Capitolinus, (kapitolijnschen), Palatinus (Palantijnschen,) Avon- tinus (Aventijnschen), Coelius (Celisehen), Esquilinus (Esquilijnschen) en Viminalis (Viminaalschen) heuvel. Later werden daarbij nog twee, aan den rechteroever gelegen, heuvels, de Vati- caansche heuvel en de Janiculus getrokken, zoodat men eigenlijk niet zou mogen spreken van do Stad der Zeven, maar van do Stad der Negen heuvelen. Do laagste dezer heuvels, de Aventinus, verhief zich 46, de hoogste, de Janiculus, 85 meter boven den zeespiegel. Do vier eerstgenoemde stonden geheel en al afge- zonderd en waren in de oudste tijden door diepe en moerasachtige dalen van elkander gescheiden.



		2 ROME IX DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN. De geschiedenis van de grondvesting van Rome ligt geheel in \'t duister; betrouw- bare bescheiden daaromtrent bestaan niet, en eerst later, toen de Romeinen behoefte gevoelden om den oorsprong hunner stad te kennen, heeft men de bij overlevering bewaarde konnis tot een wonderbaar weefsel samengevlochten, waar men evenwel onder het mytische en bovennatuurlijke der legende de kleine kern der gesehied- kundige waarheid kan terugvinden. Het volk, de groote menigte, geloofde evenwel aan deze legende als aan een onomstootbare waarheid en tot op onze dagen vindt zij nog haar weg in alle werken die over Rome\'s geschiedenis handelen. Deze legende of Sage luidt aldus. Toen Aeneas zich uit den brand van Troje ge- red had en een nieuw vaderland opzocht» werd zijn schip naar de kusten van Italië gevoerd en landde hij in een gedeelte van het schiereiland dat Latium genoemd werd en welks koning Latinus hem gastvrij opnam. Later huwde hij diens dochter Lavinia. Toen Latinus gestorven was, volgde Aeneas hem in de regeering op. Zijn zoon Ascanius verliet, toen hij den mannelijken leeftijd had bereikt, de strandvlakte en trok naar het Albaner gebergte, waar hij een nieuwe stad bouwde, die den naam Alba-Longa ver- kreeg. Fit het huwelijk van Aeneas met Lavinia werd een zoon geboren, Silvius genaamd, die de stamvader was van de stichters van Rome. Ken dor nakomelingen van dezen Silvius, Prokas genaamd, liet twee zonen na, Numitor en Aemilius. Dezo laatste stiet zijn ouderen broeder van den troon en om zich voor goed van het bezit daarvan te verzekeren, dwong hij Numitor\'s dochter, Rhea-Sylvia, zich aan den dienst van do godin Vesta to wijden, waardoor het haar verboden werd oen huwelijk te sluiten. Maar, zegt de Sage, zij werd door den god Mars moeder van twee knapen, Romulus en Remus. Toon Aemilius zulks vernam, beval hij de knapen te dooden ; maar de slaaf, die dit bevel moest ten uitvoer brengen, legde de knapen in een korfje on gaf dit aan de onzekere golven van den Tibor over. Dij üon Palatijnschen heuvel bleef het korfje aan de wortels van oen wildon vijgenboom vast liggen en eene wolvin zoogde hen, totdat zij door den herder Faustuhis gevonden werden, die de knapen opnam en, bij- gestaan door zijne vrouw Acca Laurentia, ze tot krachtige en strijdlustige jongelingen opvoedde. In strijd geraakt met de herders van Aemilius werd L\'emus door deze gevangen genomen en naar het paleis van den koning gebracht, maar Romulus drong met zijne gezellen het paleis binnen, versloeg den koning, bevrijdde zijn grootvader Numitor en herstelde dezen op den troon. Romulus en Remus dachten er nu aan om zelf eene stad te stichten; de eene sloeg den Falatinus, de andore den Aventinus voor; om den wil der goden te kennen, plaatste ieder zich op den door hein voorgetrokken heuvel en de goden schenen het plan van Romulus goed te keuren, want bij het opgaan der zon vlogen twaalf gehikvoorspellende vogels langs dezen heen, zoodat hij door zijn gezellen als koning werd erkend van de nog te stichten stad. Volgens het algemeen aangenomen gebruik werd nu de omvang van de te stichten stad aangegeven door do heilige vore, welke do, met een stier en con koe bespannen ploeg, moest trekken, waarbij men wel moest opletten dat de uitgeploegde aarde naar den binnenkant viel en de naar buiten overgevallen kluiten met de hand naar binnen werden geworpen. Waar een poort moest zijn, werd de ploeg opgenomen en eenige schreden verder weer neergezet. Toen de stadsmuur werd opgetrokken sprong Remus, hetzij uit scherts, hetzij uit



		HET HEIDENSCH BOM E. 7 In plaats van den Koning traden nu twee Consuls als hoofden van den Staat op, die slechts voor den tijd van vijf jaren werden gekozen. De eerste Consuls waren Junius Brutus, een neef van den laatsten Koning, die slechts aan de algeineone slach- ting zijner familie was ontkomen doordien hij zich als onnoozel of ideoot aanstelde, en Collatinus, de echtgenoot van de bovenvermelde Lucretia. De jonge Republiek had weldra een zwaren strijd te onderstaan. De gevluchte Tarquinius had hulp gezocht en verkregen bij Porsenna, koning der Etruriërs, die in 507 van Clusium tegen haar oprukte en na de Romeinen verslagen te hebben, de stad naderde. Deze was evenwel slechts door een houten brug over don Tiber te bereiken. Drie moedige mannen, IIo- ratius (\'odes, Sp. Larcius en T. Ilerminius verdedigden haar zoolang manmoedig tegen het geheele leger van Fersenna totdat zij achter hen was afgebroken; de laatste ver- binding word door de beide laatsten benuttigd om zich bij hunne makkers in de stad te vervoegen, terwijl Cocles nog alleen ter verdediging overbleef. Toen nu ook de laatste balk was afgebroken sprong deze, gewapend en wel, in de rivier en bereikte al zwemmende gelukkig den overkant. Porsenna gaf daarom ovenwei de belegering niet op en nu besloot een andere Romein. Mucius genaamd, den vijandelijken koning in zijn legerplaats te dooden. Ontdekt zijnde en voor Porsenna gebracht, bekende hij dezen dat er een samenzwering tegen zijn leven bestond, en toen de koning, om nadere opheldering vragende, geen antwoord ontving, bedreigde hij Mucius met den vnurdood. Zonder een enkel woord te spreken stak de jongeling zijn hand in het gloeiende vuur van een offerbekken en liet, zonder een blijk van pijn te geven, het lichaamsdeel lang- zaam verbranden. Porsenna, over zooveel moed verbaasd, schonk Mucius de vrijheid ; evenwel ziende dat de strijd tegen zulk een heldhaftig volk als de Romeinen zeer wisselvallig zou zijn, sloot hij vrede met Rome, en trok, gijzelaars mede nemende, naar zijn rijk terug. Onder deze gijzelaars bevond zich ook eene edele Roineinsche jonkvrouw, Clelia, die den dood boven het verlies der vrijheid verkiezende, zich te paard in don Tiber wierp en gelukkig Rome bereikte. De Romeinen zonden haar evenwel aan Porsenna terug en deze, in edelmoedigheid niet willende onderdoen, liet haar wederom naar haar vaderstad terugkeeren. De geheele geschiedenis van Rome, tijdens de Republiek, is slechts een aaneenschake- ling van staatkundige twisten tusschen het volk (Plebs, Plebejers) en den adel (Patri- ciërs), van binnenlandsche oorlogen om de heerschappij en van krijg in het buiten- land. Zooals altijd en in alle opkomende Staten, vooral die der oudheid, vormen de eerste stichters en de van dezen afstamonde geslachten, den adel, die alle voorrechten, alle ambten en betrekkingen in don Staat aan zich willen houden, terwijl do later bijgekomen elementen, overwonnen volkeren en anderen, als het volk, het Plebs, wor- <\\^n beschouwd, dat slechts geen of zeer weinig aandeel in de staatszaken heeft en gewoonlijk door de eersten onderdrukt wordt. Maar allengs begint dat volk, machtig en sterk door zijn aantal, zijn doel te eischen in het staatsbestuur on de ambten en voorrechten, welke daaraan verbonden zijn, en in dien strijd behaalt gewoonlijk de groote massa de overwinning. Zoo ook in Rome onder de Republiek, en na eeuwen van strijd wist het volk zich allengs en stuk voor stuk moester te maken van de voor- naamste voorrechten door de Patriciërs genoten, on verwierf het oen machtig aandeel in de staatszaken. Het volk emancipeerde zich, zooals wij in onze dagen zoudon zeggen. Maar do strijd liep niet alleen over het aaadeol in do regooringszaken, ook de stoffe- lijke belangen voorden het woord. De Patriciërs eigenden zich al de gronden toe



		HET HEIDENSCH HOME. 17 zedeloosheid en uitspattingen zullen wij niet veel zeggen, doch alleen ter kenschetsing aanmerken, dat hij zijne zusters tot zijne bijzitten verlaagde. En deze gekroonde gek, deze wreede dwingeland, werd als een godheid vereerd en voor zijn standbeeld wierook gebrand. Het volk, dat niets van hem te vreezen had en zich weinig bekommerde om den moord van zoovele rijke burgers, de slaven, die hunne meesters moesten aan- klagen en verraden, het schuim der maatschappij, dat van zijne dolle streken en grenzelooze verkwisting genoot, was hem genegen. Een tribuun van de Pretorianen, Cassius Chereas, die telkens tot speelbal van de grappen en dolheden des keizers diende, wreekte zich, en Caligula viel onder het zwaard der samenzweerders. Hij was nauwelijks 23 jaren oud. Op den bloeddorstigen, zinneloozen en bandeloozen Caligula, die bijna nog een knaap was, volgde een half onnoozele man, Chuidius, de oom van Caligula. .Men had hem in het geslacht Julia als een idioot beschouwd en behandeld; hij was het mikpunt van de grappen en streken van allen, en zijn eigen moeder zeide, wanneer zij een zeer dom mensch wilde aanduiden : ..hij is zoo dom als mijn zoon Claudius." Evenwel was Claudius niet zóó dom als men het algemeen wilde doen voorkomen: hij bezat zelfs eenige letterkundige bekwaamheid, maar \'t was een man zonder karakter, zonder ge- regelde gedachten en als keizer de speelbal van zijne gunstelingen Pallas, Xarcissus, Polyhius en andere: dansers, tooneelspelers, mannen van lagen stand, die hem geheel beheerschtcn met Messalina, de gemalin van Claudius, de meest zedelooze vrouw waarvan de geschiedenis ooit gewaagd heeft, dio zich schaamteloos aan de grofste ontucht overgaf en zich zelfs in de bordeelen aan den eersten den besten prijs gaf. Claudius was een goedaardig man, maar zijn gunstelingen misbruikten zijne zwakheid en onnoozelheid op de schandelijkste wijze en lieten hem, onder voorwendsel dat zij tegen hem samen hadden gespannen, de doodvonnissen teekenen van de personen die hun in den weg stonden of op wier rijkdommen zij belust waren. Hens kwam een Centurio hem mededeelen dat het doodvonnis aan een senator voltrokken was. ,.Maar dat heb ik niet bevolen" zeide de keizer. ,.\\Vat doet dat er toe," zeiden zijne raads* lieden, de soldaten hebben hun plicht gedaan door geen bevel af te wachten om den keizer te wreken."\' Claudius antwoordde zeer laconisch: wat gedaan is, is gedaan" en daarmede was de zaak uit. Messalina, zijne schandelijke vrouw, werd op een voorge- wend bevel van Claudius door hare vijanden ter dood gebracht; toen men Claudius, die van niets wist, kwam vertellen dat Messalina had opgehouden te leven, vroeg hij zelfs niet naar de oorzaak van haar dood, en eenige dagen later, toen hij aan tafel wilde gaan, vroeg hij: .,Waarom komt Messalina niet?" Het huwelijk is slecht voor mij uitgevallen, zeide hij tot do Pretorianen, ik wil geen vrouw meer hebben, maar Pallas, Xarcissus en de anderen drongen bij hem aan om Agrippina, zijne nicht, to huwen, die reeds moeder was van Lucius Domitius Nero. Agrippina gaf het in zede- loosheid niet veel aan Messalina toe en haar cenig streven was om haar zoon de keizerlijke waardigheid te doen erlangen, in de plaats van Brittanicus, Claudius\' zoon. Een onvoorzichtig woord van Claudius deed Agrippina voor haar leven vreezen; zij besloot Claudius te voorkomen; de giftmengster Locusta werd in den arm genomen en het vergif den keizer in zijn lievelingsspijs, een gerecht champignons toegediend, en daar de dood te lang toefde deed de geneesheer des keizers, Xenophon, het overige. Claudius werd tot god verklaard en Nero tot keizer uitgeroepen. Wat goeds kan er van Agrippina en mij voortkomen!" had Domitius gezegd, over

		:f



		ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.
		>\'_>


		Judea was reeds in de laatste jaren der Republiek een wingewest van Rome ge- worden, maar liet had nog altijd een schijn van eigen bestuur en zelfstandigheid over- gehouden ; het werd bestuurd door procuratoren, waarvan Pontius Pilatus de meest bekende is. .Maar naast dezen had hel ook zijn viervorsten, zooals Herodes de (Jroote, die den Roetgozant deed ter dood brengen, en die andere Herodes, door wien de Zaligmaker bespot werd. Zonder door te dringen in de veelvuldige oorzaken die er aanleiding toe gaven, zullen wij ons bepalen niet de vermelding dat de Joden in op- stand kwamen tegen de Romeinen, dat er aan weerszijden werd gemoord en geplun- derd, totdat het in \'t jaar G7 tot een formeelen opstand kwam en Vespasianus door Nero werd belast met de onderdrukking ervan. Na in Syrië zijn leger bijeen te hebben gebracht, begon Vespasiaan, bijgestaan door zijn zoon Titus, den krijg. Galilea werd bezet, Josafat na een hevigen tegenstand ingenomen en uitgemoord. .ludea was zelf verdeeld en ten prooi aan de willekeur van allerlei personen, die zich aan het hoofd van losse benden stelden en elkander beoorloogden, in plaats van aan de verdediging van het vaderland te denken, zoodat Vespasiaan, toen men hem zijn langzaamheid verweet, met het volste recht kon zeggen: ,.de Joden effenen mij den weg om Palestina te veroveren. Eindelijk zette Vespasiaan zich niet zijn leger in beweging en sloeg in \'t jaar 69 \'t beleg voor Jeruzalem. Het was tegen het Paaschfeest, zoodat een groot aantal personen naar de stad waren gekomen om het hoojje feest te vieren, en Titus maakte van deze gelegenheid gebruik om het beleg met kracht te beginnen, ten einde de stad door honger tot overgave te dwingen. Weldra had hij haar geheel omgeven door een sterken wal, zoodat alle toevoer en alle hulp haar waren afgesneden. In de stad heerschte de grootste wanorde, daar verschillende partijen vijandig tegenover elkander stonden en hunne krachten uitputten in wederzijdsche bestrijding, in plaats van zich tegen den gemeenschappelijken vijand te keeren. Weldra teisterde een vreese- lijke hongersnood de belegerden, zoodat zelfs moeders hunne kinderen doodden om zich met hun vleesch te voeden; bij den hongersnood voegden zich besmettelijke ziek- ten, terwijl een woeste bende van de zoogenaamde ijveraars moordden en plunderden om zich voedsel te verschaffen. Door valsche profeten bedrogen en tot volhouden aangespoord, weigerden de Joden zich over te geven, zoodat Titus, die, zooals wij ge- zien hebben, na het vertrek van Vespasiaan het opperbevel had overgenomen, zwoer de weerspannige stad te zullen vernietigen, terwijl hij zich onschuldig verklaarde aan het bloed dat zou vergoten worden. Al degenen die gevangen werden genomen, wer- den door Titus aan het kruis geslagen; men had het leven beloofd aan hen die zich zouden overgeven, maar toen een groot getal der belegerden uit de stad waren ge- vlucht en het medelijden der Romeinen kwamen inroepen, werden zij zonder mede- doogen vermoord. Ken soldaat had in het lichaam van een gedooden jood een goud- stuk gevonden en nu ging het praatje door het Romeinsclic legerkamp dat de joden hunne schatten hadden doorgeslikt; de soldaten vermoordden nu alle gevangenen en doorwroetten hun ingewanden om naar de vermeende schatten te zoeken. Eindelijk wordt de stad stormerhand ingenomen, 7 Juli 70, en de geheele bevolking zonder mededoogen over den kling gejaagd. Een gedeelte der belegerden had zich in den tempel verschanst en deze werd bestormd. Titus had bevolen dat men het beroemde gebouw zou sparen, maar een soldaat wierp een brandenden fakkel door een venster en het heerlijke gebouw ging in vlammen op. In dezen oorlog kwamen anderhalf millioen Joden om het leven, en om hen alle hoop op herstel van hunne natie te




	fiW ^ W	\'>



		32 HOME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

		1. DE BRUGGEN VAN HET ROME DER KEIZERS. De reusachtige uitbreiding, welke Rome allengs on vooral onder de keizers had verkregen, zoodat het zich langs de beide oevers van don Tibcr uitstrekte, maakte den bouw van een aantal bruggen, ten behoeve van het verkeer tusschen beide oevers, noodzakelijk. Over de juiste ligging on den oorspronkolijken bouw dier bruggen was men het langen tijd oneens, en ook nu nog zijn alle meenigen niet eensluidend, even- wel hebben de werken, door de Italiaansche Regeering ter canaliseering en indamming van de rivier uitgevoerd, zeer voel aan \'t licht gebracht, wat tot heden ten deele on- bekend was, zoodat wij ons nu vrijwel een denbeeld van haar bouw, ligging en lot- gevallen kunnen maken. Wij zullen in korte trokken de geschiedenis dier bruggen mededeelen. De voornaamste en meest bekende, hoewel niet de oudste, brug van Rome, is de Pons Aelius, thans door eigen aanschouwing of door afbeeldingen aan de geheele wereld bekend als de Ponte Sant Angelo, de Engelenbrug. Toen keizer Hadrianusop den rechter rivieroever voor zich het prachtige en reusachtige praalgraf (MAUSOLEUM Hadriani) liet bouwen, thans bij allen bekend onder den naam Castel Sant Angelo (Engelenburg!), wilde hij zijn toekomstige rustplaats door een monumentale brug rechtstreeks met don linkeroever dor stad verbinden. Deze brug, zooals zij met haar drie groote bogen en hare reusachtige beelden aan niemand onbekend is, was evenwel niet in den zelfden toestand gebleven, zooals zij onder keizer Hadrianus werd gebouwd en de verbeteringswerken, waarvan wij zoo even spraken, hebben oude overblijfselen aan \'t licht gebracht waardoor men zich van do brug, zooals zij in haar oorspronkelijke gedaante was, een beter en meer volledig begrip kon vormen. Daaruit blijkt dat zij op den rechteroever onmiddellijk door oen ruimen toegang in verbinding stond met de poort van het vierkante bassement van het mausoleum, terwijl een arm van den weg zich links omboog naar den Vaticaanschen heuvel en een andere arm rechtsom naar de Tuinen van Domitia, de tegenwoordige Prati (¹<istelli, leidde. Behalve de drie groote bogen in het midden der rivier en de twee kleinere, die nog aan weerskanten van den oever zichtbaar waren gebleven, brachten do in 1892 uitgevoerde werken nog drie andere kleine bogen aan den dag, die door latere bouwwerken verborgen waren ge- worden, van welke twee aan de zijde der stad en een aan den kant van het mausoleum gelegen waren. De drie groote bogen dienden voor het gewone doorlaat dor brug bij normalen waterstand, terwijl de andore bij hoogeren of lageren waterstand dienst deden. Na de vernieuwing der brug, die in \'t begin van 1895 voltooid was, heeft de Ponte Sant Angelo nu, in plaats van de drie groote en twee kleine bogen, vijf groote bogen van gelijke afmetingen en vertoont zij een geheel effen tablement. Aan de vier hoeken voeren evenwel trappen van tra vertij nschen steen naar de rivier. In verband met deze vernieuwing van de brug hebben ook eenige veranderingen plaats gehad aan hot buitenwerk van het oude mausoleum van Hadrianus, waardoor deze reusach- tige bouw zich nog grootscher en dreigender aan den blik voordoet, zonder iets van zijne majesteit en indrukwekkendheid te bobben verloren. Ook do reusachtige beelden van de apostel vorsten Petrus on Paulus en de Engelen, die de werktuigen van het lijden des Heoren dragen, zijn opnieuw op de brug geplaatst, zoodat de oude Pons Aelius zich in nog trotscher gedaante aan het oog van den toeschouwer vertoont. Een weinig lager en tegenover het beroemde hospitaal van den II. Geest (SpeüALE



		HET HEIDENSCH ROME.
		:{:!


		di S. SPIRITO) zijn nog eenigo overblijfselen zichtbaar van een andere oude brug, die door Nero was gebouwd; waarschijnlijk om een nadere verbinding te verkrijgen tus- schen de stad en den door hem op den Vaticanus gebouwden circus en die daarom ook in de middeneeuwen den naam van pons Neronianus (brug van Nero) droeg en ook bekend was onder dien van ponte trionfale (brug der zegepraal). Deze brug schijnt evenwel reeds spoedig verwoest of afgebroken te zijn, althans men vindt er geen melding van gemaakt in den catalogus of de naamlijst van Constantijn. Nog een weinig verder bevond zich een derde brug, de I\'o/is Agrippae (brug van Agrippa), die evenwol reeds sedert eeuwen verdwenen is en van welker vroeger be- staan men alleen kennis kreeg door een in 18S7 gevonden opschrift. Waarschijnlijk werd zij reeds in \'t begin der derde eeuw afgebroken of verwoest; zij lag een weinig voor de Pons Aurelius die, na aanmerkelijke veranderingen te hebben ondergaan, tot ons gekomen en bekend is als de Voute Sisto. Zij ligt bij het bekende hospitaal van Crescentius en Crescentinus, meer bekend nog onder den naam van Zoccolette, niet ver van het Campo Dl FIORE, waaraan hot aldaar opgerichte standbeeld van (Jior- dano Bruno eene treurige vermaardheid heeft gegeven. Deze brug heeft in den loop der eeuwen veelvuldige veranderingen ondergaan en verscheidene namen gedragen. /ij liep uit op de oude Via Aurelia Vctus, die tot den Janiculus en de Porta Aurelia, de tegenwoordige Poort van St. Pancratius, voerde, van waar hare namen Poxs AURELIUS en Poxs IANICULLENSIS (brug van Aurelius, brug van den Janiculus). De oorspronkelijke naam was Poxs Axtoxixi, naar haar stichter Antoninus Caracalla. Keizer Valentinianus herstelde en verfraaide haar aanmerkelijk en gaf haar zijn naam (Pons Valentiniani.) In de Middeneeuwen was zij in zulken slechten staat, dat men haar den naam van Ponte Rotto (gebroken brug) gaf. (De naam van Voute Rotto wordt nog aan twee andere bruggen gegeven, zooals wij straks zullen zien.) Zij schijnt bij de groote overstrooming van den Tiber, die onder de regeering van Paus Adrianus I (772 795) plaats had, verwoest en in dien toestand gebleven te zijn tot aan de regeo- ring van Paus Sixtus IV, die haar in 1475 hernieuwde en zijn naam gaf. Van de brug, door keizer Valentinianus gebouwd, waren in de rivier en op de aangrenzende oevers verscheidene overblijfselen bewaard gebleven, zoodat men haar bij de hernieuwing in 1878, door de werken aan den Tiber noodzakelijk geworden, bijna geheel en al den oorspronkelijken vorm kon weergeven en tot een der schoonste van Rome maken. In den keizertijd moet aan het brughoofd, naar de zijde der stad, een groote triomf- boog gestaan hebben, waarboven zich de verguld bronzen standbeelden van de keizers Valentinianus en Valens verhieven. In do rivier heeft men een bronzen vleugel gevon- den, die men meent dat toebehoord heeft aan een beeld der Overwinning, dat zich op do brug bevond. Men heeft een opschrift gevonden waaruit blijkt dat Lucius Aurelius Avianus Shnmacus, prefect van Rome, dit beeld aan beiden bovengenoemde keizers wijdde. De rivier verder afdalende komt men aan het zoogenaamde Tiber-eiland, dat in den heidonschen tijd aan Ksculapius was toegewijd en nu het eiland St. Rartholomeus heet. Dit eiland wordt door twee bruggen met de stad verbonden ; die, welke hot met de stad verbindt heette in oude tijden Poxs FaijRICIUS en in de middeneouwen Poxs JuDEORUM (JoDENHRUO) daar zij onmiddellijk naar het Glictlo of de jodenbuurt voorde ; thans heet zij Ponte DEI quattro Capi, naar de twee Hermes-zuilen met vier hoofden die er ingemetseld zijn. Door den bouw van de nieuwe Garibaldi-brug

		4



		11 FT HEIDENSCH ROME.
		35


		II. DE OPENBARE PLEINEN. A. Het Forum Romanum. Het Forum was hij de Romeinen een vrije ruimte of een plein dat diende tot marktplaats, voor de volksvergaderingen of voor het honden der openbare terechtzittingen; men verdeelde ze in gerechtsforums (Fora curia) en marktforums (Fora venalia). Rome bezat verscheidene van die forums, waarvan het Forum Romanum het voornaamste was. Het was een kunstmatig geëffende lage vlakte in \'t midden van de stad gelegen, van een langwerpig vierkanten vorm, die zich van liet noordwesten lot "het zuidoosten van den Kapitolijnschen heuvel tot aan den hoo» van Titus over een lengte van 210 meter uitstrekte ; het breedste gedeelte mat 60, het smalste gedeelte ongeveer 30 meter, ofschoon men over deze laatste maat nog in \'t onzekere is. De eerste grondslagen werden gelegd door Tarquinius Priscus, den vierden Koning, nadat deze door den aanleg van het (Iroote Riool (Cloaca maxima) de moerassige diepte had droog gelegd; het werd van alle kanten door straten begrensd en men daalde er van het Kapitool in al\' langs de helling van het Kapitool (Clii\'us Capitoliuus.) Het was in de lengte in twee helften verdeeld; de eene, vooral voor de rechts- pleging bestemd, was omgeven door tempels en andere openbare gebouwen ; de tweede, voor het handelsverkeer dienende, was omringd door steenen hallen, achter welke zich kleine winkels hevonden, in de laatste tijden vooral door de geldwisselaars in gebruik genomen; maar nog later wei-den deze winkels allengs vervangen door prachtige gebouwen voor de rechtspleging en het verkeer, de zoogenaamde basilieken, waarvan de oudste de Basilica Porcia 1<S4 voor Chr. gebouwd werd ; vervolgens kwamen daar bij de />\'. Opimia, Fulvia en slotte de II. Aemilia en Julia, terwijl de winkels en ver- kooplokalen naar andere gedeelten der stad werden overgebracht. Behalve de tempels, openbare gebouwen en basilieken bevatte het Forum nog een menigte gedenkteekenen, waaronder de Columna ros/ra/a de beroemdste is, daar zij de scheepsnebben (rostra) bevatte van de door Duilius op de Carthagers buit gemaakte schepen; ook bevond zich op het F. de curia hostilia, de vergaderplaats van den Senaat. Aan de N.w. zijde, bij de Clivus Capitoliuus, lag de tempel der (\'oncordia, een weinig verder die van Saturmus, met de openbare schatkamer (aerarium), en het staats-archief (labularium); op de N. zijde stonden voor de Basilica anjentaria, drie galerijen of doorganggebouwen (juni), waarvan de middelste als \'t ware de Beurs van Rome uitmaakte. Vroeger meer in \'t midden, later op het boveneind van bet F. stond de Rostra of redenaarstribune. Het F. R. was vooral onder de Republiek het middenpunt van het staats-, volks- en openbaar leven, maar die beteokenis verloor hot allengs onder de keizers; vooral ook omdat deze meestal oppermachtig en als alleenheerschers re- geerden, waardoor het staatkundige leven oen andere richting verkreeg; vervolgens ook doordien zij prachtige nieuwe forums oprichtten, die allengs den grooten toeloop van het volk verkregen, zoodat het oude forum in alle opzichten in beteokenis ver- loor, ofschoon het toch voortdurend door nieuwe prachtgebouwen verfraaid werd. De voornaamste andere forums waren het F. van Julius (\'esar, die van Augustus en Nerva en vooral het heerlijke Forum Trajani. Van de prachtige gebouwen, die het F. R. versierden) zijn nog enkele brokstukken overgebleven, die ons een hoog denkbeeld geven van hun voormaligen luister. Vanden



		36 HOME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN. tempel van Saturnus staan acht gecannelleerde zuilen met het architraaf overeind ; van het Tabularium zijn nog alleen de fondamenten en de prachtige gevel overge- bleven, terwijl drie Corintische zuilen met architraaf aanwijzen waar eenmaal de tempel van den (joddel ijken Vespasiaan stond. Van de Clivus Capitolinus komt men in de Via sacra (heilige weg), die door den triomfboog van Tiberius, liep welke in \'t jaar 42 n. C. werd opgericht na de overwinning des keizers op de Germanen, doch die thans geheel verwoest is, zoodat nog slechts de fondamenten er van overblijven. Rechts stond de prachtige Basilica Julia, daar tegenover de Curia, thans herschapen in de kerk van don II. Adrianus, en de Basilica Acmilia. Verderop was de prachtige tempel van Castor en Pollux, waarvan nog drie zuilen en het architraaf zijn overgebleven en tegenover dezen de tempel van den vergoden Cesar (divus Julius). Van het prachtige ronde tempeltje van Vesta zijn slechts eenige bouwvallen overgebleven, maar het paleis der Vestaalschen Maagden, met een grooten zuilenhof, in 1883-84 opgegraven, vertoont nu zijn heerlijke overblijfselen, en deze opgraving heeft Rome met een be- langrijk overblijfsel uit den heidenschen tijd verrijkt. Zij is een der merkwaardigste van de latere opgravingen, die men in langen tijd gedaan heeft. Dit paleis, het zoogenaamde Atrium van Vesta, ligt aan den voet van den Palan- tijnschen heuvel, onmiddellijk tegen de reusachtige overblijfselen van het paleis der keizers. Wanneer men zich in de bouwvallen van dit beroemde heiligdom, het mid- denpunt mag men wel zeggen van den Romeinschen staats-godsdienst, bevindt en het gelaat wendt naar het Colosseum en den triomfboog van Titus, heeft men ter linker- zijde den tempel van Antoninus en Faustina en den ronden tempel van Romulus, waarvan de eerste reeds in het begin der middeneeuwen werd veranderd in de kerk van San Lorenzo in Miranda en de tweede in die van de H.H. Cosmas en Damianus. Het Atrium van Vesta stond in onmiddellijke verbinding met den Tempel van Vesta, waarvan men den ronden onderbouw nog kan herkennen. liet Atrium vormt een langwerpig vierkant; de voorhal of het peristylium is omgeven door de woonvertrek- ken der Vestalinnen, die tot aan de tweede verdieping zijn behouden gebleven. Aan de oostelijke smalle zijde bevindt zich het tablinium, eveneens door woonvertrekken omgeven. De groote voorhof werd in de lengte doorsneden door twee rijen van prachtige marmeren zuilen, waardoor het verdeeld was in een groot middenvak en twee zuilengangen. In \'t middenvak bevond zich een fontein, die door een achthoe- kigen, nog goed te onderkennen muur, omgeven was. Sommige oudheidkundigen meenen echter dat daar het vertrek was gelegen waarin het Palladium en de andere zoogenaamde onderpanden of heilige behoedmiddelen van het Rijk bewaard werden. Een aantal, deels goed bewaard gebleven, beelden der maagden, sommige met andere zonder opschriften, herinneren aan de prachtige reeks standbeelden der Ves- tales maximae (opperpriesteressen van Vesta), die eens het peristyllium verlevendigden in een tijd toen nog geen oningewijde voet dit heiligdom betreden had. Men kent tot dusverre 35 opschriften met namen van de oversten van het vrouwelijk priestercollege; van deze werden er 27 in het Atrium van Vesta gevonden. Onder do in dit Atrium in 1883 gevonden voetstukken van standbeelden was er een, waarvan de naam der Vcxtalis maxima door beitelslagen was «roggekapt on onleesbaar gemaakt ; dit beeld dagteekende van het jaar 304. De Opperpriosteres van Vesta, wier standbeeld op dit voetstuk had gestaan, was derhalve veroordeeld tot de damnatio memoriae, dat wil zeggen dat haar naam veroordeeld was tot de vergetelheid. Daar deze smadelijke



		HET HEIDENSCH ROME. 37

		veroordeeling alleen kon toegepast worden op priesteressen die ontrouw waren ge- worden aan hare verplichting tot kuischheid of tot afval van den dienst der godin waren gekomen, moest deze Vestalin zich derhalve aan een dezer twee misdrijven hebben schuldig gemaakt. Daar nu nergens uit eenigen schrijver is gebleken dateene Vestaalsche Maagd uit de latere jaren van den Vestadienst hare gelofte van kuisch- heid had geschonden, ligt het voor de hand dat zij de straf der damnatio memoriae had beloopen door afval van den dienst van Vesta, dat wil zeggen, dat zij zich tot het Christendom had bekeerd. Nu is het uit verschillende bronnen bekend en Pruden- tius zegt het duidelijk, dat eene bekeerde Vestaalsche Maagd, Claudia goheeten, de trots der Christenen was, en gemelde Prudentius beschrijft hoe zij de basiliek van den H. Martelaar Laurentius betreedt. Misschien trok Claudia zich terug in het klooster der Christen Maagden, dat zich toen reeds bij St. Laurentius bevond 1). De opgraving van het Atrium van Vesta is derhalve ook in dit opzicht een zeer merkwaardige gebeurtenis; zij doet zien dat het Christendom, na drie en een halve eeuw, reeds tot in het ongenaakbare heiligdom van Vesta was doorgedrongen. Verder de Via Sacra volgende, komt men door den eereboog der Flaviër, in 120 v. Ch. opgelicht, en eindelijk aan de linkerhand bij de kerk van San Lorcnzo in Mi- randa, die nog den voorhal met 10 Cipolijnzuilen en de Cella bevat van den pracht- vollen aan Antoninus Pius en Faustina gewijden tempel. Verder opklimmende komt men aan den triomfboog van Titus, opgericht ter herinnering aan diens overwinning op de Joden en de verwoesting van Jerusalem. Ten oosten hiervan bevindt zich hot klooster van de H. Francosca Romana, in welks hof men nog oenige gedeelten ziet van den door Hadrianus gebouwden dubbelen tempel van Venus en Roma; van den tempel- hal met zijn 200 granieten zuilen zijn nog slechts eenige zuilenschachten overgebleven. B. De Forums der Keizers. Deze hadden minder den vorm van een openbaar plein dan wel dien van een door prachtige zuilenhallen omgeven binnenhof, in welks midden zich een aan den beschermgod van het Forum gewijde tempel bevond. Van het zuiden naar het noorden gaande, had men den door Vespasiaan gebouwden Tem- pel des Vredes, het Forum van Nerva, waar zich een Minervatempel bevond, die in 1611 door paus Paulus V vernietigd werd; daarna het Forum van Augustus met den tempel van den wrekenden Mars (Mars Ultor), waarvan eenige zuilen en een gedeelte van den buitenmuur zijn overgebleven, totdat men eindelijk aan het Forum run Trajanus komt, dat alle andere in pracht en rijkdom overtrof. Om de noodige ruimte te bekomen, werd een gedeelte van den Quirinaalschen heuvel 100 voet diep afgegra- ven. Het Forum was van vierkanten vorm met twee halfcirkclvormige absieden naar de Oost- en Westzijde toe, waarvan de eerste, naar den Quirinalis gekeerd, nog zeer goed bewaard is gebleven. Ten Noorden bevond zich de Basilica Ulpia en aan de andere zijde daarvan lag een door Hadrianus aan Trajanus gewijden tempel en een groote bibliotheek ; tusschen beiden verhief zich ter hoogte van ruim 29 motor de prachtige Trajanus-zuil, op welke in spiraalvormig oploopende reliefbeelden do voor- naamste feiten uit den oorlog, door Trajanus tegen de Daciërs gevoerd, afgebeeld zijn. Ten Oosten, in de laagte tusschen den Viminalis en den Esquilinus, lag een dichtbe- volkte stadswijk, Subura gehoeten, waar het ouderlijk huis van Cesar zich bevond.

		1) Grlsar. Rom nnd die Piibste.



		38 ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN. III. GEDENKZUILEN EN EEREBOGEN. Rome bozit nog oen aantal prachtige zuilen en obelisken, die verschillende openbare pleinen tot sieraad strekken : maar de meeste zijn niet van Romeinschen oorsprong, doch uil de veroverde landen, vooral Egypte, naar Rome gebracht ter opluistering der keizersstad ; zij kunnen dus niet als eerebogen beschouwd worden, zoodat wij ze ter gelegener plaatsen zullen behandelen. Twee reusachtige zuilen evenwel, die een wereldvermaardheid hebben, verdienen nu behandeld te worden; n.1. de zuil van Marcus-Aurelius en de Trajanus-zuil. De ZriL vax Marcus-Aurelius. Deze zuil verdient niet alleen alle aandacht om haar afmetingen, de beeldhouwwerken (bas-reliefs) die haar versieren en den uitmun- tenden staat, waarin zij zich bevindt, maar ook om een merkwaardig geschiedkundig feit, dat op haar schacht vereeuwigd is. Ziehier het geschiedkundig feit, In het jaar 174 n. Chr. voerde Marcus Aurelius oorlog tegen de Guaden, een barbaarsch volk dat in de Donaustreken woonde. Het Romeinsche leger, dat op het punt stond slag te leveren, was tengevolge; van zware vermoeienissen en nog meer tengevolge van een hevige dorst, zoodanig uitgeput, dat het onmogelijk een langen strijd kon volhouden en onvermijdelijk den ondergang tegemoet ging. Nu bevond zich in het leger een uit Klein-Azië gekomen legioen, dat bijna geheel uit Christen soldaten bestond. Een van de oversten der lijfwacht deelde dit den keizer mede, hem zeggende, dat de Christe- nen door hun gebed alles vermochten; waarop .Marcus Aurelius hun beval tot hun God te bidden. De soldaten wierpen zich op de knieën en zie, nauwelijks waren zij begonnen te bidden of een weldadige regen daalde op het Romeinsche leger en ver- kwikte het geheel, terwijl terzelfder tijd zulk een hevig onweder met donderslagen en bliksemstralen over het vijandelijk leger losbarstte, dat het in verbijstering en in groote verwarring op de vlucht sloeg, terwijl een groot aantal krijgslieden door den bliksem gedood werden. liet legioen, op welks gebed dit wonder plaats had, werd sinds dien het bliksemend legioen {legio fulminans) genoemd. Na den dood van Marcus Aurelius, zoo althans meent men, werd ter zijner eer de zuil opgericht en om de schacht werden op spiraalsgewijze oploopendo strooken de gebeurtenissen van dezen ooi-log tegen de Guaden in bas-reliefs afgebeeld en daaronder ook, in de derde winding, de wonderbare gebeurtenis, die wij zoo even verhaalden. Evenwel niet vol- gons de zelfde opvatting, maar geheel volgens het heidensche gevoelen, dat de won- derbare tusschenkomst aan Jupiter (Jupiter pluvius) toeschreef. De zaak zelve staat onbetwistbaar vast door verschillende getuigenissen. Zij werd medegedeeld door Apollinaris. bisschop van Ierapoli in Frigië; door Tertullianus in Africa en door den heidenschen geschiedschrijver Dio Cassius in zijn groot geschied- werk. Apollinaris, wiens verhaal verkort door Eusebius bewaard is gebleven, leefde ten tijde van Marcus Aurelius en schreef hot misschien oen of twee jaar na do go- beurtenis. Tertullianus vermeldt dozolve, als algemeen en op authentieke wijze bekend, twintig jaren daarna; Dio Cassius beroept zich op een brief, dien Marcus Aurelius zelf aangaande hot feit aan den Senaat zou geschreven hebben ; maar natuurlijk met een geheel heidensche opvatting van de oorzaak van het wonder. Al deze schrijvers komen in de voornaamste punten van de gebeurtenis overeen, n.1.: gedurende don veldtocht tegen de Guaden liepen de Romeinsche troepen gevaar van dorst om te komen, maar nadat men had doen bidden viel er zulk een overvloedige en verkwik*



		HET HEIDENSCFI ROME. M

		kende regen en dat wel door tusschenkomst van een hoogere macht, dat Marais Aurelins zulks moest erkennen en door openbare geschriften bevestigen. Apollinaris en l)io Cassius voegen er bovendien nog bij : 1) dat het leger, toen het wonder ge- beurde, op \'t punt stond met de barbaren den slag te beginnen ; 2) dat de regen de Romeinen geheel verfrischte en hun de overwinning bezorgde, daar terzelfder tijd een geweldig onweder, van bliksemstralen vergezeld, over de barbaarsche legerscharen losbarstte en daarin dood en verwarring bracht. Terwijl volgens Apollinaris en Ter- tullianus de Christen soldaten door hun gebeden den regen deden neerdalen (en vol- gens Apollinaris wel bijzonderlijk een legioen, dat juist tengevolge van deze gebéur- tenis den naam van het bliksemende verkreeg), zegt do heidensche Dio Cassius te hebben hooren verhalen, dat een Egyptisch toovenaar, Arnuphis genaamd, die zich in \'t gevolg van Marcus Aurelius bevond, het wonderdadig uitwerksel zou verkregen hebben door eenige demonen en den nevclachliyen Mereiirins te bezweren. I\'it deze getuigenissen blijkt voldoende, dat aan de echtheid van het wonder niet kan getwijfeld worden. In de meeste werken, waarover van deze zuil gesproken is, wordt gezegd, dat hel tooneel van do onder de bliksemstralen vluchtende Gnaden en de biddende soldaten daarop is afgebeeld. Wanneer dergelijke afbeeldingen in omloop waren wat ook werkelijk het geval is dan zijn zij niet authentiek. Kr bestaan phototypies die de authentieke afbeelding voorstellen, zij zijn gemaakt naar gipsafdrukken door de Italiaansche regeering, naar wij meenen op verlangen van den Duitschen Keizer, gemaakt. Er is daarop evenwel van geen vluchtend leger en van geen strijd sprake, evenmin als van bliksemstralen; maar aan de rechterzijde in de hoogte ziet men een figuur waarvan de regen langs alle kanten afstroomt. Sommigen hebben daarin eene afbeelding van don Jupiter pluvius (de reyenbrengende Jupiter) willen zien, maar volgens Roscher komt de naam als Jupiter pluvius slechts tweemaal op opschriften voor en nooit op afbeeldingen; de opvatting van den regenbrengende Jupiter moet derhalve opgegeven worden. Van een anderen kant zou men een stortregen op den gewone en natuurlijke wijze kunnen afbeelden, zooals zulks op verschillende monu- menten voorkomt; dat men derhalve hier een onbekende figuur als zinnebeeld van den regen heeft voorgesteld, meent men to moeten toeschrijven aan do omstandigheid, dat men daaraan oen geheel buitengewone en bovennatuurlijke boteekenis heeft willen geven. Dat evenmin een gevecht of strijd wordt afgebeeld, is een nieuw bewijs voor het wonderbare van de gebeurtenis, daar de vijand niet door wapengeweld maar door de kracht der elementen werd verslagen, hetgeen ook nog wordt aangetoond door eenige op den grond en op en door elkander liggende barbaren. Uit al hetgeen wij aangevoerd hebben blijkt dus duidelijk, dat aan de echtheid van de gebeurtenis niet kan getwijfeld worden en groote geschiedschrijvers, zooals Mommsen, nemen zulks dan ook aan. Er bestaat dus een nauw verband tusschen do Heidensche en Christelijke overlevering on geen enkel bewijs is aan te voeren tegen do overlevering dat het wonder zou geschied zijn op het gebed van de soldaten van het 12^d0 legioen. Dat de naam van bliksemend legioen tengevolge van deze gebeurtenis aan dat korps werd gegeven, berust evenwol op eene dwaling van Apollinaris, daar het dien naam reeds veel vroeger bezat. Wij hebben over deze zaak langer uitgeweid dan ons bestek wel toeliet, maar tor- wijl zij van don eonen kant eene onjuistheid (dio over den naam van ..bliksemend"



		40 HOME IN DESZELFS VERLEDEN EN JIEDEN.

		legioen) bezit, bevestigt zij, daarentegen, de overlevering van het wonderbaar feit, dat, wij herhalen het, alleen op bovennatuurlijke wijze verklaarbaar is en in ccuwt door het gebed der Christen soldaten. Men zegt ook dat Mareus Aurelius, na deze gebeur- tenis, een einde maakte aan de vervolging der Christenen, die onder zijne regeering woedde. De zuil van Mareus Aurelius (Colonna Antonina) bevindt zich thans op de, bij ieder die Rome bezocht, bekende Piazza Colonna, in het Corso, waar Paus Sixtus V haar weder deed verrijzen. In plaats van het beeld des keizers, dat eenmaal de zuil bekroonde, liet Sixtus er het beeld van den H. 1\'aulus op plaatsen en op hot voetstuk een opschrift aanbrengen waarvan de vertaling luidt: Paus Sixtus V heeft deze, van de smet des ongeloofs gezuiverde, kolom toegewijd aan den II. Apostel 1\'aulus, wiens standbeeld in verguld brons hij er op deed plaatsen, ten jare 1589, van zijne regee- ring hot IV". Op de andere zijde van het voetstuk leest men een tweede opschrift van dezen inhoud : ..Thans ben ik, zegepralend en gewijd, ten voetstuk strekkende voor den waarlijk vromen leerling van Christus, die, door de prediking van het Kruis, de over- winning op Romeinen en Barbaren heeft behaald." Ouder, en van meer kunstwaarde clan de voorgaande, is de Zuil van Trajanus. Nadat Trajanus in twee veldtochten (89 105) de woeste Daciërs had overwonnen, liet hij het prachtige, naar hem genoemde, Forum aanleggen en te midden daarvan de heerlijke zuil oprichten. Bijna 2500 figuren, van 00 tot 75 c.M. hoogte, stellen in ver- schillende tafreelen de voornaamste episoden uit deze oorlogen voor. De zuil was, zonder het er opstaande beeld des keizers, 34 meter hoog, waarvan bijna 27 voor de schacht komen. Onder den lauwerkrans, die het basement van de schacht uitmaakt, rustte de gouden grafurne, waarin de assche des keizers besloten was. Paus Sixtus V liet het voetstuk der zuil, dat onder puin bedolven was, vrij leggen en boven de zuil het beeld van den II. Apostel Petrus plaatsen, met toepasselijke opschriften op het voetstuk. IV. DE ZEGEBOGEN. A. De Zeoeboog van Titus is, zoowel om zijn geschiedkundige beteekenis als om den gooden staat waarin hij tot ons gekomen is, zeker het merkwaardigste onder deze bouwwerken. Hij werd opgericht ter herinnering aan de overwinning van Titus op de Joden en de verwoesting van Jerusalem (zie blz. 23). Hij bestaat uit een enkelen booggang van wit marmer, met een fraaie kroonlijst mot opschriften er boven. Op de binnenwanden ziet men, aan de eene zijde, Titus staande op zijn zegekar, door een boven zijn hoofd zwevende Victoria met lauweren gekroond; hoog in de lucht zweeft de goddelijke adelaar; op de andere zijde zijn afgebeeld de kandelaar met zeven armen, de tafel der toonbrooden, de jubelbazuinen uit den tempel van Jeruzalem, op de schouders van soldaten gedragen die er zich mede naar het Kapitool begeven. Op de eene fries, die naar het Colosseum gekeerd, leest men dit opschrift: ,.De Senaat en het Volk van Rome, aan den goddelijken Titus, den zoon van den goddelijken Vespasianus, Vespasianus Augustus." Op de andere fries, naar het Kapitool gewend, bevond zich eertijds een ander opschrift, dat later in de groote renbaan werd terug- gevonden, maar zoo beschadigd, dat het niet meer op zijn plaats kon gebracht worden.



		PIAZZA COLONNA E COLONNA Dl MARCO AURELIO COLONNA-PLEIN EN ZUIL VAN MARCUS AUREL1US

		Druk van H. KUiiNMANN & Co., Haarlem.



		HET 11KIDEKSCH ROME. 41

		De inhoud daarvan deelde mede, dat Titus ,.op last, op raad en onder bescherming van zijn vaderland, de Joodsche natie heeft ten onder gebracht, en de stad Jerusalem heeft verwoest, die, vóór hem, door alle veldheeren, koningen en natiën tevergeefs was aangevallen of belegerd." Men zegt dat de Joden, uit afschuw voor deze herin- nering aan den ondergang van hun natie, nooit onder dezen boog doorgaan. B. De Zegeboog van Constantijn is, als wij het zoo mogen zeggen, in de groote wereldgeschiedenis de aanvulling en de voltooiing van den Zegeboog van Titus. IIer- innert de eerste aan den ondergang van de Joodsche Natie, die den Messias niet heeft willen erkennen en het Bloed van den (iodmensch over zich heeft afgeroepen en op zich geladen, de tweede herinnert aan de zegepraal van het Christendom op het Heidendom ; beiden roepen ons toe, dat de oude wereld is overwonnen en een nieuwe wereld, een andere wereldorde is aangebroken. Na de overwinning van Constantijn op Maxentius liet de Senaat dezen fraaien, uit drie booggewelven bestaande, zegeboog voor den overwinnaar oprichten. Onder het groote gewelf leest men aan de eene zijde : Liberatori Urbis (aan den Bevrijder der Stad), aan de andere : Fundatori Quietis (Aan den Vredestichter). Be- langrijker en van meer beteekenis is het aan beide zijden van het fries geplaatste opschrift van den volgenden inhoud : Voor keizer Flavius Constantinius, den zeer grooten altijd gelukkigen Augustus, heeft de Senaat en het Volk van Rome, dewijl hij onder ingeving der Godheid, door de grootheid van zijn genie, in een rechtvaar- digen krijg, met zijn leger, het gemeenebest zoowel op den dwingeland als op geheel zijn aanhang wist te wreken, dezen zegeboog opgericht," Ziedaar het wonder der zegepraal aangeduid : Onder ingeving der Godheid. Heerlijke gedenkteekenen, die zegebogen; ware triomfbogen voor Christus, die door zijn Kruis èn Jodendom èn Heidendom overwon. Gedeeltelijk is het beeldhouwwerk van dezen boog ontnomen aan een vroegeren triomfboog van Trajanus. Ten tijde van Constantijn was de kunst in Kome reeds in verval, zoodat men, om iets goeds te scheppen, bij de oudere kunst moest ter leer gaan. Tot deze oudere beelden behooren de reliëfs van de Attika, de beelden van de barbarenvorsten boven de pilasters, do medaillons boven de kleine doorgangen, en de reliëfs in den middelsten doorgang. Voor de kunstgeschiedenis hebben deze bijzon- derheden waarde, maar zij verminderen niets de hooge geschiedkundige beteekenis van het monument. C. De Zegeboog van Septimi\'s Severus, onmiddellijk aan de helling van het Ka- pitool, is de derde in de rij. Zij werd ten jare 203 opgericht ter herinnering aan de zegepraal door Septimus Severus en zijne zonen Caracalla on Geta op de Parthen en andere Oostersche volken behaald. Ofschoon met eene groote menigte half-beelden ver- sierd, biedt hij geen bijzondere kunstwaarde aan, evenmin als eene hooge geschied- kundige beteekenis. In den keizertijd was de attika (het bovenplat) versierd met een bronzen zesspan, een triomfwagen waarin de keizer gezeten was, terwijl zijne zonen aan weerszijden er van schreden ; op de vier hoeken stonden ruiterstandbeelden. D. Bij de poort van St. Sebastiaan bevindt zich nog een boog, dien men voor den boog van Dhusus houdt; bijzonderheden van belang levert hij niet op. V. AMPHITHEATERS, THEATERS EN CIRCUSSEN. Het Romeinsche volk was, vooral in den Keizerstijd, toen het zedelijk het diepst



		42 HOME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN

		gezonken was on ook staatkundig zijn ondergang tegemoet ging, verzot op spelen,op vermaken en verlustigingen, en de aard dier vermaken duidt beter dan iets anders aan, hoe diep liet gedaald was, want vooral uit dien tijd dagteekenen de amphitheaters met hun gevechten van wilde dieren onderling, van wilde dieren tegen inenschen, van menschen onderling, de beruchte zwaardvechtersspelen. Voor deze soorten van ver- makelijkheden dienden vooral de amphitheaters, terwijl de theaters voor tooneelspelen en de circus voor wagenwedrennen dienden. Ofschoon de amphitheaters de laatste in de rij zijn. zullen wij ze, ter wille van het Colosseum, het eerst behandelen. De naam amphilhealvr beteekent dubbele schouwburg, omdat Caius Scribonius Curio in \'t jaar 53 voor Christus een dubbelen, om een as beweegbaren, schouwburg deed bouwen, waarvan de eene voor tooneel voorstellingen, de andere voor zwaard- vechtersspelen moest dienen. Hen tweede, houten amphitheater, werd door Julius Caesar gebouwd om bij de inwijding van zijn Forum voor de vermakelijkheden te dienen, maar dat later, na de feesten, weer werd afgebroken; eindelijk vindt men nog gewag gemaakt van een ander dergelijk gebouw, dat onder Augustus door diens vriend Statilius Taurus werd opgericht, maar bij den brand van Rome, onder Nero, werd verwoest. Ook Calligula begon den houw van een amphitheater, dat evenwel niet voltooid werd. liet beroemdste van alle Romeinsche bouwwerken van dien aard is zeker wel Het Colosseum of Flavisciie Amphitheater. Vespasianus begon den bouw, na de onderwerping van Judea en de verwoesting van Jerusalem, in het dal tusschen den Palatijnschen en den Coelischen heuvel, waar voor dien tijd een groote vijver was, tot het gouden Huis van Nero belioorende. Titus zette don bouw voort en wijdde het in\'t 8()^s,c" jaar na Chr. met groote feesten in, die honderd-twintig dagen duurden en waarbij vijfduizend wilde dieren en ongeveer tienduizend zwaardvechters werden voorgevoerd en grootendeels hot leven lieten. Hot vormt een langwerpig geheel van 524 meter omvang en 188 meter in de grootste en 155 meter in de kleinste as (lengte), terwijl de Arena in dezelfde verhoudingen 86 en 54 motor heeft; de hoogte bedroeg 48 motor. Ofschoon van zijn bovenste verdiepingen beroofd en niet meer prijkende met de tal- rijke beelden, die in de boogopeningen zich bevonden, maakt het nog een overweldi- genden indruk ; hoeveel te meer moet dat niet het geval zijn geweest toen het nog in zijne volle reusachtige grootte on met zijn ontelbare beelden versierd te midden van de Keizersstad zich verhief. Het gebouw was geheel van ïravertijnsteen opge- metseld en telde vier verdiepingen, waarvan de drie onderste met 80 bogen en peilers, welke laatste wederom met Dorische, Ionische en Korintische halfzuilen waren ver- sierd. De bogen van de tweede en derde verdieping bevatten bronzen en marmeren beelden, terwijl de bovenste een met vensters doorbroken muur was, op die wijze, dat boven eiken tweeden boog der lagere verdiepingen een rechthoekig venster tus- schcn Korintische zuilen stond ; de blinde venstertusschenruimten waren met bronzen schilden versierd; een kroontablement besloot het geheel. Van dezen buitenkant bestaat nog slechts het naar den Esquilinus gekeerde gedeelte. Er waren vier hoofdingangen, waarboven vierspannen stonden. Van binnen bestond het uit vijf ringmuren, die, telkens in hoogte afnemende, zitplaatsen voor de toeschouwers aanboden. Bewonderenswaardig van bouworde waren de binnengangen en trappen, die naar de verschillende rijen zitplaatsen voerden. Voor do onderste verdieping lag het podium, met do keizerlijke loge, on daar tegenover een daaraan beantwoordend balkon.



		HET I/EIDEXSCH HOME. 43

		Op het podium waren de zitplaatsen voor de Senatoren, de Vestaalsche Maagden, de vreemde gezanten en andere voorname personen. Twee andere ringmuren, waarvan de eene 16 en d<> andere 20 rijen zitplaatsen had, dienden voor de Romeinsche Ridders en Burgers. Al deze zitplaatsen waren met marmer hekleed. De andere verdiepingen, met houten zitplaatsen, waren voor het geringere volk bestemd. Op het terras waren 240 kraagsteenen aangebracht om een groot zeil (velarium) over masten uit te spannen, teneinde de toeschouwers tegen de felle zonnestralen te beschutten. De verschillende zitrijen waren op regelmatige afstanden door trappen geseheiden, zoodat een ieder gemakkelijk zijn plaats kon bereiken. Onder de Arena waren gemetselde gangen, deels voor de wilde dieren, die voor de voorstellingen bestemd waren, deels voor de werkhuizen, machineriën enz. De reusachtige bouw bood ruimte aan voor 87.000 toeschouwers. De naam van Colosenm of Colosseum komt waarschijnlijk van zijn reusachtige afmetingen of wel van den Kolossus van Nero, die zich in de nabijheid er van bevond, en wordt het eerst in de 8^S\|° of !)^,le eeuw aangetroffen. De eerbiedwaardige Reda maakt gewag van een profetie, luidende: Zoolang het. Colosseum bestaat zal Rome bestaan, wanneer het Colosseum valt, valt Rome; valt Rome dan valt de geheele wereld." In deze woorden, al zijn zij ook misschien niet als profetie to beschouwen, straalt toch de groote be- wondering door voor dezen reuzenbonw, die zoo wel de macht en de grootheid van Rome verzinnebeeldt, en waarvan men de indrukwekkende majesteit nog in haar geheel ten tijde van Karel den Groote kon bewonderen. Mgr. Gerbert heeft in eenige treffende» en dichterlijke woorden het wezen en de lotgevallen van Colosseum geschilderd. ..Romeinsch door zijn oorsprong, Oostersch door zijn grootheid, Grieksch dooi\' zijn bouworde, Joodsch door de werklieden, die er aan gezwoegd hebben, Christen door het bloed dat het gewijd heeft, aan de geheele wereld behoorend door de toeschouwers uit alle landen en de dieren uit alle luchtstreken ; gedurende drie eeuwen het tooneel der wreedste vermaken en de tempel der held- haftigste deugden ; ten tijde van de Barbaren oen Kolossus, die grooter scheen te worden naarmate de paleizen er om heen in puin vielen, en te midden van die bouw- vallen in den volksmond het zinnebeeld van Rome\'s eeuwig bestaan; vervolgens, toen het weer wat meer leven kreeg, beurtelings vesting en klooster, krijt voor tournooi- spelen, gasthuis voor pestlijders, steengroeve die de bouwstoffen oplevert voor prachtige paleizen, tooneelzaal en handwerkplaats, roovershol en salpeterfabriek, heeft het allo wisselvalligheden beleefd van de hoogste tot de laagste; het is de materieele verper- soonlijking geworden van den Ecclesiastes, die alles gezien heeft en van alles een afkeer heeft gekregen on eindelijk boeteling is geworden en het nietige der aardscho dingen, de opoffering en de boetedoening is gaan preeken. De oude Titan der bouw- kunst is Trappist geworden ; maar in zijn strengheid is hij schoon gebleven, evenals de onder den last der jaren gebogen kluizenaar schoon blijft met zijn kalen schedel, zijn rimpels en zijn door de boetedoening ingevallen wangen." Nadat het Colosseum in den loop der eeuwen al die wisselingen, al die vernederingen had ondergaan, liet paus Benedictus XIY in de Arena de 14 Staties van den Kruisweg oprichten en eiken Vrijdag, tot aan het jaar der overweldiging van Rome, werd daar de II. Kruisweg gebeden. In 1805, toen de buitenmuur aan de oostzijde dreigde in te storten, liet paus Pius Vlier bewonderenswaardige herstellingswerken aan uitvoeren en Leo XII on 1\'ius IX lieten de gevaarlijke en bouwvallige gedeelten met zooveel



		44 1! O ME IN DESZELFS VERLEDEN EN IIK DEN.

		zorg versterken, dat het heerlijk bouwwerk opnieuw de tand der eeuwen kan trot- seeren. De Italiaauschc regeering deed, zoo \'t heette om nieuwe opvorschingen te doen, den Kruisweg uit de Arena wegnemen, een daad, die alle christelijke harten pijnlijk heeft getroffen, want nergens ter wereld was die Lijdensweg beter ter plaatse dan daar. waar duizenden Christenen den Zaligmaker in Zijn lijden hebben nagevolgd om Zijne glorie in den Hemel te verdienen. Die opgravingen zijn evenwel niet zonder nut geweest. Zoo heeft men in 1880 opnieuw aan den geheelen binnenwand van het podium het reusachtige opschrift kunnen aanbrengen, dat er onder de regeering van Valentinianus III werd geplaatst ter herinnering aan de restauratie, door dezen keizer aan het (\'olosseum aangebracht, na de schade die het door de aardbeving van 424 had geleden. De letters van dit opschrift, die 31 c.M. hoogte hebben, zijn bijna allen bij de nieuwere opgravingen teruggevonden. Roepen wij, in de gedachte, het verleden terug. De zitrijen en terrassen zijn gereed om de menigte toeschouwers te ontvangen. De Arena is bestrooid met fijn rooskleurig zand, of met een zeer brossen steen die haar op een versch sneeuwtapijt doet gelijken. De verzorgers der spelen onderzoeken of alle voorzorgen genomen zijn. Op do boven- galerijen zijn de soldaten van de vloot bezig om over de masten het purperkleurige zeil uit te spannen, dat een tooverachtigen glans werpt op de donkere bogen en do witte Arena. Men zou zeggen, volgens oen gelukkige uitdrukking van Mgr. Gerbert, dat het (\'olosseum een wonderschip is geworden, waarin de fortuin van Rome naarfabel* achtige vermaken stevent\'\'. Op de eereplaats, onder een tent van goud en zijde, verheft zich de troon des keizers ; de zetels van de senatoren en consuls zijn met purper be- kleed, tegenover den keizer zijn de Vestalinnen, die valsche maagden, die door een handgebaar over het leven of den dood der zwaardvechters beslissen. Het onmetelijk Velarium golft onder den adem van den wind en tempert de gloeiende zonnestralen, terwijl een geurige dauw ,.aan den grooten bloedverz weiger een weiriekenden adem geeft." De laatste voorbereidselen zijn getroffen, een altijd wassend geraas golft om de omtrekken van bet amphitheater en komt van alle kanten nader. De woelige kring sluit zich enger op en omsingelt de nog ledige en bijna doodsche ruimte. Van de om- ringende heuvelen dalen stroomen van menschen af, als zooveel nevenrivieren die naar het dal stroomen, voor \'t vermaak van \'t Romeinsche volk ingericht, en die stroomen, die elkander voortstuwen, houden stand aan den voet der muren. Zij dringen door de benedenbogen naar binnen, stijgen als een opkomende vloed de trappen op, golven door de galerijen, in de zijden van deze kunstmatige rots uitgehouwen, breken zich baan door de binnenste openingen, en weldra braken de openingen der vomitoria,ge- lijk aan spelonken waar het water zich opgehoopt heeft, stroomen toeschouwers over de treden van het amphitheater. Ieder heeft plaats genomen op de rangen die hem zijn aangewezen; geheel Rome is daar vertegenwoordigd. Men wacht nog slechts op de komst van Cesar. Daar is hij, en van alle verdiepingen rolt een donder van toejuichingen, die als een gemurmel onder de bogen weerkaatst. De buitenste openingen der vomitoria worden als zooveel reusachtige spreekbuizen, waar van de echo, onstuimiger dan de orkaan der woestijn, de wilde dieren in hunne onderaardsche holen schrik aanjaagt. De trompetten geven het teeken voor de voor- stelling, waar het grappige met het treurige, het vroolijke met het afgrijzelijke om den palm dingen. Een koorddansende olifant klimt tot den top van het gebouw en daalt weer langs de koord naar beneden. Een beer, als matrone gekleed, houdt, op een



		HET HEIDENSCH ROME. 45

		draagstoel gezeten, een wandeling. Hier speelt een leeuw met vergulde klauwen, een halsband om den nek en do van edelgesteenten flonkerende manen schuddende, niet een haas; \'t is een koning die gedresseerd is om grootmoedig te zijn; daar nemen gekleedo olifanten om ivoren tafels plaats, eten met alle deftigheid, drinken uit gou- den bekers, strooien bloemen rond en dansen een pyrische dans. Vervolgens komen de gevechten van menschen tegen wilde dieren. Voor de Grieken was de slaaf een lichaam; voor do Romeinen was hij een ding, een werktuigelijk wezen, een soort nul, mancipium. Wij zien dan ook geheel het volk. de ecrbiedwaar- dige matrones zoowel als de kuische vestalinen, met begeestering toejuichen wanneer een leeuw of oen luipaard met zijne klauwen of tanden het lichaam van een zwaard- vechter of een martelaar verscheurt. Wanneer een leeuwin of een tijgerin, zegt Mgr. Gerbort, zich door een buitenge- woon bloedbad, door een groote slachterij van dieren en menschen onderscheiden heeft, wordt het volk door bewondering en verteedering er voor aangegrepen. Het zal zelfs zoover gaan om zijn toekomstig genot uit dankbaarheid op te offeren voor het genot dat het er van genoten heeft. Het zal vragen dat men haar naar de woestijn terug- voere en daar de vrijheid hergeve aan deze heldin van \'t amphitheater, als belooning voor haar groote daden. Inmiddels keurt het haar den triomf waardig ; van alle ban- ken van het Colosseum begroeten haar razende toejuichingen wanneer zij, meesteres van het slagveld gebleven, met langzame schreden over de lijkon harer slachtoffers loopt, en voor haar-zelve de ruimte, die zij ontvolkt heeft, wil in beslag nemen. Eindelijk is het oogenblik voor de gevechten van de zwaarvechters onderling aan- gebroken. Zij trekken de Arena rond, en alvorens elkander om hals te brengen groeten zij den keizer: Ave caesar, morituri te salutant" Wees gegroet Cesar, zij die sterven gaan, groeten u! Die tocht gelijkt op een lijkstoet die door het zwaard gedund zal worden. De worsteling vangt aan met lichte schermutselingen, waarin al de bekwaam- heid der strijders zich openbaart; maar langzamerhand wordt zij heviger; bij de eerste wonde van het zwaard verbergt de strijder zijne kwetsuur. Is zij ernstig, dan vraagt hij verlof om zich te mogen verwijderen ; maar meestal buldert het volk den van bloed druipende toe: Recipe ferrum, ontvang het staal. Dat wil zeggen dat hij zijn hals moet bieden aan zijn tegenstander. Spoedig daarop wordt zijn lijk met ijzeren haken uit de omheining gesleept. De zwaardvechter is zonder een klacht gestorven. Was het ook niet zijn plicht om te sterven V Doch laten wij een einde maken aan die barbaarsche herinneringen. Welk is dat zonderling ras van kalme, zachte, onverschrokken lieden, die bestemd schijnen te zijn als voedsel voor nieuwe vermaken. Voor de toeschouwers is het eene pikante nieuwigheid die mannen met opgeruimd gelaat en ten hemel geslagen oogen, waar zij een onzichtbaar tooneel schijnen te aan- schouwen, die tot het volk een redevoering houden alsof zij op het Forum stonden en met gebeden en lofzangen antwoorden op het gebrul der leeuwen, die gereed staan zich o]) hen te werpen. Die mannen zijn Christenen, onze broeders, onze toonbeelden, die voor hun God sterven gaan. Zij vreezen Cesar niet; als zij voorbij zijn loge gaan, werpen zij hem deze uitdaging in \'t gelaat: Are Cesar, morituri te judicabunt, Wees gegroet Cesar, zij die sterven gaan zullen u oordeelen. Van dien dag af werd de waardigheid van den mensen bevestigd, de vrijheid uit-



		4<i ROME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN. geroepen, het geweten ontlast; maar er waren niet minder dan twee eeuwen noodig om hun de zegepraal te verzekeren te midden van de afdwalingen en gruwelen, waar- aan het heidendom de wereld had gewoon gemaakt. Hoeveel martelaren hebben hier de kroon der onsterfelijkheid ontvangen! Kustachius een romeinseh generaal, met vrouw en twee zonen, de heilige maagden Prisca, Martina en Tobiana, dochters van senatoren en consuls, hebben deze arena met haai\' bloed gedrenkt. Uier riep Ignatins, bisschop van Antiochie uit: .Ik ben de tarwe van Chris- tus, moge ik gemalen worden om een Hem waardig brood te worden." En zijn wensch werd vervuld; de leeuwen, op hem losgelaten, lieten van het lichaam des kloeken, tachtigjarigen martelaar nauwelijks een spoor over. Niet zelden verschoonden de dieren de hun ten prooi voorgeworpen martelaren, legden zich aan hunne voeten neder, lik- ten hun de handen en bewezen hun de aanhankelijkheden van een trouwen hond, soms tot groote verwondering, maar meest tot groote spijt der heidenen, die zich te- leurgesteld gevoelden als het bloed der Christenen niet stroomde. Ontelbaar zijn de martelaren die hier voor Christus\' naam leden, hunne namen alleen zouden een boek- deel vormen. Zoo werden hier 200 Christen soldalen op bevel van Claudius door boog- schutters met hunne pijlen gedood. liet (\'olloseum en de Catakomben zijn de heerlijkste monumenten van Rome; want nergens behaalde het gelooi\' in Christus heerlijker o ver- winningen, en wanneer men den door het bloed van zooveel duizenden martelaren doordrenkten bodem van dit reuzen-aniphitheater betreedt, is men geneigd het Louis Veuillot na te zeggen: ..Als ik op dezen bodem nederkniel, voel ik er mijn eigen hart sidderen." Na de zegenpraal van Constantijn, die ook de zegepraal van het Christendom was, bleven nog veel heidensche gebruiken en misbruiken bestaan en onder deze ook, trots het verbod van veel christen keizers, dat der zwaardvechterspelen, vooral toen de zetel van de regeering naar Constantinopel was overgebracht en soms heidensche prefecten in Rome het keizerlijk gezag vertegenwoordigden. Zoo was het ook oj) den l^sten Januari van het jaar 404, terwijl Alipius stadhouder van Rome was. Er zou een groot zwaard- vechtersfoest gegeven worden. Alle rangen waren dicht met toeschouwers bezet, die reikhalzende het oogenblik verbeidden dat hun het geliefkoosde gruwzame schouwspel zou doen genieten. Onder die nieuwsgierige op bloed beluste menigte merkte men een grijsaard op, die geheel in zich-zelven gekeerd, doof en blind scheen te zijn voor hetgeen om hem plaats greep. Daar schetteren de trompetten en de zwaardvechters treden op. Eerst schermen zij met houten zwaarden, als om hunne krachten en die hunner tegenstanders te beproeven, maar weldra flikkert het staal in hunne vuisten en het bloedig spel zal een aanvang nomen. Maar ziet, op het zelfde oogenblik is ook de monnik van zijn steenon zitbank opgestaan; hij klimt over de banken, springt over het ijzeren hek van het podium, ijlt naar het midden der Arena, vat met sterke hand de strijders vast en werpt ze, als door een dwarrelwind, van elkander in het rond, terwijl hij met een donderende stem, die door alle bogen wordt weerkaatst, uit- roept: ,.\'t Is heden de achtste dag van \'s Hoeren geboorte; laat at\' eindelijk van die gruwelen van het bijgeloof, niet die schandelijke offers en wreede vermaken ! De Heere Jesus is xi geboren ; geloof in Hem en gij zult behouden worden !" Een tooneel van onbeschrijfelijke verwarring volgde op deze woorden en deze daad. De toeschouwers raasden en tierden en eischten den dood van den vermetele; er ontstond een ware opstand, men wierp met brokken steen naar hem om hem te ver-



		HET HEIDENSCH HOME. 47 pletteren; de soldaten drongen tusschen de menigte om de orde te doen herstellen..... maar alles tevergeefs; de woedende menigte bleef den dood van den vermetele met onstuimiger geweld eisenen. De landvoogd gaf gehoor aan het steeds dreigender ge- roep en beval de zwaardvechters den vreemden rustverstoorder ter dood te brengen en weldra telde het Colosseum een martelaar meer, maar Amalchius of Telemachus, zooals deze Christenheid ook wel genoemd wordt, was ook de laatste martelaar wiens bloed door liet zand der Arena was ingeslurpt. Zoodra keizer Ilonorius van het ge- beurde kennis kreeg, vaardigde hij een streng verbod uit tegen de zwaardvechters- spelen en alle bloedige spelen, die in \'t geheele rijk werden afgeschaft, terwijl Tele- maehus onder het getal dei\' martelaren werd opgenomen. Het moet voorzeker een vreemden indruk op het Romeinsche volk gemaakt hebben," zegt pastoor Van der Horst 1), dat do dood van een enkelen armen, onbekenden man, die daarenboven tot de gehate sekte dor Christenen behoorde;, zulke onverwachte gevolgen na zich sleepte. Immers een menschenleven bezat zoo weinig waarde, dat niemand er over nadacht, wanneer honderden zwaardvechters elkander vermoord hadden, alleen om de toeschouwers te vermaken en den vervelenden tijd te dooden. En nu werd slechts één arme monnik, die hunne lustspelen kwam storen, voor zijn vermetelheid met den dood gestraft, en de zwaardvechters stoven uit elkander, de duizenden van toeschou- schouwers werden verjaagd, en het oppergezag des rijks sloot het Colosseum onher- roepelijk voor allo bloedige schouwspelen. Zoo eindigde Telemachus glansrijk zijne zending, verbrak voor immer het zwaard dor gladiatoren, waarmede het beroep van zwaardvechter voor goed was afgeschaft, niet slechts in het Colosseum, maar ook in al de Amphitheaters van het gansche we- reldrijk. En gelijk in de meeste groote gebeurtenissen van het Godsrijk op aarde, zoo ook hier: God bediende zich van het kleine, van liet geringe, van liet nietswaardige volgens de wereld, om de misdaden en gruwelen van 300 jaren te doen ophouden, en de liefde van het Christendom te doen zegevieren over de wreedheid van het Heidendom." Volgens de nieuw ontdekte bescheiden zdu dit zwaardvechtersspel gegeven zijn ter eero van do overwinning die Stilico, de beroemde veldheer van keizer Ilonorius, op Paaschdag van het jaar 403 bij Pallentia op den Gothenkoning Alarik bevochten had. De Romeinen baden Ilonorius, die beurtelings te Milaan of in het sterkere Ravenna zijn residentie hield, naar Iiomc te komen, waar men den overwinnaar de eer der zegepraal wilde geven. Ilonorius gaf toe en ging met Stilico naar de Eeuwige Stad. In December van het jaar 403 werd hij aan de Milvische brug (de Ponte Molle, een weinig buiten de Porta del Popoio) feestelijk ontvangen en zegepralend Rome binnen gevoerd, waar groote feestelijkheden ter zijner eer werden gegeven. Onder die feeste- lijkheden behoorde ook het bovenvermelde zwaard vechtersspel. Het keizerlijk hof woonde de voorstelling bij ; of de keizer-zelf er bij tegenwoordig was, vindt ik niet vermeld en betwijfel het; \'t is oer zeker dat hij er niet was. Terwijl het gevecht in vollen gang was, had de gebeurtenis plaats die Telemachus het leven koste, maar de martelaarskroon verschafte. Ilonorius verbood nu streng do zwaardvcchtersspelen, die dan ook na dien dag niet meer plaats hadden. De gevechten van wilde dieren hielden evenwel tot in de Middeneeuwen stand.

		1) J. J. vaii der Horst. Ue Martelaren vau het Colosseum.



		48 HOME IN DESZELFS VERLEDEN EN HEDEN.

		Wie was de bouwmeester van liet Colosseum? Eeuwenlang was zijn naam onbekend en men verbaasde zich er over, dat geen der talrijke Romeinsche schrijvers, die over het Amphitheater dor Klavier schreven, zijn naam voor de nakomelingschap bewaard hebbon. .Maar hot geheim van dit onverklaarbaar stilzwijgen wordt ons ontsluierd door een steen, welke zich bevindt in de Crypte van de kerk van de II. Martina, waar eenmaal do tempel van Mars stond. Het opschrift van dezen steen luidt als volgt: ..liet is dus alzóó, wreede Vespasiaan, dat gij beloont ? Gaudentius, de dood is dan uw vergelding ? Verheug u, o Rome, wiens keizer zich bepaalt bij beloften te doen aan den ontwerper van dit uw prachtgebouw ; want Christus vervult voor u die be- loi\'ton, Hij, die u in den hemel eene andere schouwplaats heeft bereid." Gaudentius was of werd dus Christen; vandaar dat de Heidensche schrijvers zijn naam verzwijgen, hem den roem van zijn meesterwerk trachtten te onthouden. Maar zijn naam leeft voort en overtreft in roem dien van Vespasiaan, van Titus, van allen die aan den reuzenbouw medewerkten ; zijn naam, uit de annalen der geschiedenis verwijderd, staat opgeteekend in het Boek des Levens. Wij zullen ons vluchtig over- zicht van het Colosseum besluiten met een schitterende bladzijde uit Chateaubriand: Op een schooncn Juliavond," zoo schreef hij, was ik in het Colosseum gaan zitten op de treden van een der altaren aan \'s Heeren lijden gewijd. De ondergaande zon goot stroomen van goud door al de galerijen, waar eertijds de stroom der volken golfde ; terzelfder tijd doken sterker schaduwen op uit de diepten der loges en der gangen, of violen in breede zwarte strooken op den grond. Boven van de muren van don bouw zag ik tusschen de puinhoo2Jen, rechts van het gebouw, den tuin van het paleis dor Cosars, met een palmboom in t midden, die daar met voorbedachtheid voor de dichters en schilders op die overblijfselen geplant scheen. In plaats van de vréugde- kreten, die de toeschouwers eenmaal in dit Amphitheater deden hooren als zij de Christenen door de leeuwen zagen vaneen rijten, hoorde men slechts het geblaf van den hond des kluizenaars, die deze bouwvallen bewaakt. Maar zoodra was niet de zon aan don gezichteinder verdwenen of de klok van den koepol van St. 1\'ieter weerklonk onder do bogen van het Colosseum. Dit verkeer, door de godsdienstige toonen tusschen (U\'* twee grootste monumenten van het Christelijk Rome tot stand gebracht, wekte een diepe ontroering bij mij op : ik dacht er aan dat het nieuwere gebouw zou instorten als het andere ; ik dacht er aan hoe de monumenten elkander opvolgen als de men- schcn, die ze hebbon opgericht; ik riep in mijn geheugen die Joden terug, die in hun eerste gevangenschap aan de Pyramiden en de muren van Babyion zwoegden, bij hun laatste verstrooiing dit reusachtig Amphitheater bouwden. De gewelven, die het geluid dor christelijke klok weerkaatsen, waren het werk van een Hoidensch keizer, in de profctien aangewezen voor de laatste verwoesting van Jerusalem. Zijn dat geen hooge onderwerpen voor oen overweging, on meent gij niet dat een stad, waar zich dergelijke indrukken bij eiken stap voordoen, waard is bezocht te worden V" In hot langwerpig dal, dat zich tusschen de Palentijnsche heuvels uitstrekt, stond eenmaal de Groote Circus (Circus Maximus), door zijn pracht en uitgestrektheid een dor heerlijkste bouwwerken van het Rome der Keizers. Tijdens de Republiek stond daar reeds een houten circus, die allengs voor een steonen plaats maakte, totdat Julius Cesar, door verfraaiing, en uitbreiding het aanzijn schonk aan den beroemden Circus Maximus. De (Jrieksche geschiedschrijver heeft van dit prachtig bouwwerk eene be-



		11 ET HEIDENSCH HOME. 49

		schrijving nagelaten, waaraan de volgende bijzonderheden ontleend zijn. Evenals de amphitheaters en theaters bestond de circus ook uit opstijgende zitplaatsen, door gangen en trappen van elkander gescheiden; maar het grondplan was geheel anders, daar het uit een langwerpige ellips bestond waarvan de lengtezijden evenwijdig liepen en de smalle zijden afgerond waren, zoodat de ren vlak te een lange aan beide einden afge- ronde baan vormde. Te midden van deze baan bevond zich de spina, een soort muur, die de baan in twee helften deelde. Deze spina was bovenop versierd met prachtige beelden enz,, terwijl aan het boven- en benedeneinde de grenspalen stonden om welke de wagens moesten heen zwenken en waartegen zij niet zelden te pletter liepen. Augustus plaatste te midden van de spina van den circus Maximus den Egyptischen obelisk die thans het Volksplein (Piazza del Popoio) siert, en Konstantijn de Groote een anderen, welke nu o\\> het plein van St. Jan van Lateranen staat. De groote Circus van Caesar kon 150.000 toeschouwers bevatten; door den brand onder Nero, die in de tegen den circus geplaatste winkels ontstond, grootendeels vernield, werd hij in nog grootere verhoudingen herbouwd, zoodat hij 250.000 personen plaats bood, terwijl een nieuwe uitbreiding in de 4^dc eeuw aan 385.000 personen de gelegenheid verschafte de wedrennen bij te wonen. In vroegere tijden werden de circus voor allerlei lichaams- oefeningen, wedstrijden, zwaardvechtersspelen en militaire vertooningen gebruikt, maar in den lateren keizerstijd bijna uitsluitend voor de wagen wedrennen, waarvan de Ro- meinen hartstochtelijke minnaars waren. De Kom. wedrenwagen (Inga of quadriya) geleek op een soort schelp, van voren rond en afgesloten, van achteren open, en die op twee wielen rustte ; hij was met twee of vier paarden bespannen. De wagenmen* ner stond in zijn wagen en vuurde met de zweep en groot geschreeuw zijne rossen aan. De grootste moeielijkheid bestond in het draaien om de grenszuilen van de spina, en wanneer de menner zijn draai te kort nam of door zijn mededinger te veel werd gedrongen, verpletterde hij niet zelden zijn voertuig en zich zelven tegen de zuil. De wagenmenners waren in verschillende, gewoonlijk vier, kleuren gekleed en vertegen- woordigden meestal bepaalde partijen; de wedrennen gaven aanleiding tot groote wed- denschappen en deze waren niet zelden oorzaak van groote onlusten. In Constantino- pel, waar met het Romeinsche Hof ook de wagenrennen ingevoerd waren, gaf in 531 een twist tusschen de partijen der groenen en der blauwen, de twee kleuren der men- ners, aanleiding tot een gevaarlijk oproer, waarbij keizer Justinianus groot gevaar liep het leven te verliezen en de prachtige Aya Sofia in vlammen opging. Alleen de moed van Theodora, \'s keizers gemalin, belette dezen lafhartig de vlucht te nemen. Toch hebt gij eens gebeefd, \'t was toen der groenen woede De renbaan uit langs plein en straten joeg En, door uw killen spot geprikkeld tot den bloede, De hand aan uwe krone sloeg; \'t Was toen des oproers kreet dreunde om den Gouden Horen ; Gevloekt Sabatius, uit wien hij is geboren!" De Aya Sofia in de vlammen ging verloren, En \'t grauw uw leven vroeg I Aldus bezingt Dr. Schaepman in zijn Aya Sofia" deze gebeurtenis. De wagenmenners waren gewoonlijk lieden uit de lagere klassen, maar niet zelden werden zij, die de overwinningen behaalden, door het volk met grooten jubel begroet

		5



		50 HOME IN ÜESZELFS VERLEDEN EN HEDEN. en als de Hom du jour gevierd. Nero, altijd hunkerend naar ijdelen roem en toejuichingen, trad zelf als wagenmenner in den circus op, zich verlagende tot eene daad, waartoe een eenvoudig en vrij burger van eenigen stand zich niet zou hebben laten verleiden. Rome bezat oen aantal van die renbanen, maar van de meesten is weinig overgebleven; het host bewaard werd die van Maxentius, waarvan men bij den Appischen weg de over- blijfselen vindt. Deze kon evenwel in grootte en luister niet met den circus Maximus wedijveren; hij bood slechts plaats aan voor 17.000 toeschouwers. Aan ScHorwBl\'RUEN of Theaters ontbrak het in Home al even min; de meest bekende waren die van Pompejus, met ruimte voor 40.000, van Balbus voor 30.000 en van Marcellus voor 20.000 toeschouwers. Van dezen laatsten vindt men eenige fraaie gedeelten van den onderbouw bij de Piazza Montana. Het Romeinsche theater bestond uit twee gedeelten; een groot vierkant gedeelte dat het tooneel en verdere benoodigde ruimten voor de tooneelspelers bevatte, en een halt\'cirkelvonnig gedeelte voor de toeschouwers. Behalve de amphithoaters, renbanen en schouwburgen had men ook nog de NAU- machiae, die, zooals de naam aanduidt, dienden tot het geven van voorstellingen van zeegevechten; de meest bekende was die van Augustus, aan den Tiber gelegen. Later weiden ook de amphithoaters voor die spelen gebruikt. Een weinig voor den, naar \'t Kapitool gekeerden, ingang van het Colosseum, ziet men een soort kleine piramide uit gebakken steen, die den naam van Mefa siidans (de zweetende mijlpaal) draagt. Eertijds was deze met marmer bedekt en met een beeld bekroond; uit den top der piramide stroomde water over de geheele oppervlakte er van, van waar de naam sudana; het water uit deze fontein kon afgeleid worden om het ainphitheater onder water te zetten, hetzij voor scheepsgevechten, het zij voor gevechten van watermonsters, zooals lïvierpaarden en krokodillen, onderling, want de Romeinen ontzegden zich niets van al datgene wat aan hun afgestompte zinnen nieuwe prikkeling kon geven. VI. OPENBARE EX BIJZONDERE GEBOUWEN, TEMPEES. Van alle openbare gebouwen van oud-romeinschen oorsprong komt in de eerste plaats het Kapitool (Capitolium), het middelpunt, het hart van \'t staatkundig leven van het oude Rome. Op den kleinsten, maar een der hoogste der zeven heuvelen gebouwd, bevatte het zoowel het nationaal heiligdom als den burg van Rome. Daar werden de lotgevallen der gansche wereld beslist, daar werden de triomfen gevierd, en gansch die heuvel was als \'t ware één enkel gedenkteeken, één monument van ltome\'s macht en grootheid. Ofschoon het hedendaagsch Kapitool niets meer van zijn vroegere inrichting heeft behouden, is het toch nog heden een imposante massa en laat het niet na een grooten indruk te weeg te brengen. Bangs een broeden trap met leuning stijgt men op naar den top van den heuvel; onder do balustraden liggen twee prachtige leeuwen van zwart graniet, van Egyptischen oorsprong: won- der schoone beelden van kracht en majesteit, den koning dor dieren waardig; boven aan den trap twee reusachtige marmeren groepen, Castor en Pollux voorstellende naast hunne paarden. Pius IV liet ze hier plaatsen toen men ze in het Ghetto had opgedolven; achter deze groepen twee kolommen; die rechts bij \'t opgaan is de oude mijlpaal, de eerste op den Appischen Weg, waar zij in 1584 gevonden werd; do



		HET HEIDENSCH ROME. 51

		linksche heeft geen geschiedkundige waarde en is er slechts als pendant van de eerste geplaatst. Op den top gekomen ziet men in \'t midden van het plein (Piazza del Campidoolio) het prachtige bronzen, eertijds vergulde, ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius. Het werd nabij het paleis van Lateranen gevonden en op last van Sixtus IV hierheen gebracht; het voetstuk is van Michelangelo, het eenige van dien aard dat ongeschonden tot ons is gekomen. Aan beide zijden van de plaats verheffen zich gebouwen, waarover wij nader zullen spreken, terwijl men aan den overkant van den trap, dien wij opgeklommen zijn, een helling ziet, die van het Kapitool naar de via sacra leidt; deze helling is de beroemde CU rus capitolinus. Aan de zuidoostzijde, waar thans de tuin is van het Duitsche oudheidkundig Museum, wijst men de rots aan die men voor de zoo bloedig beruchte Tarpëische Rots houdt (zie bldz 3). Ken- maal daalde zij ter hoogte van 170 voet loodrecht naar beneden, en vormde een vree- selijken afgrond vol scherpe punten en rotsuitsteeksels, die tot in den Tiber, die eenmaal hier langs vloeide, afdaalde. De verraderes Tarpeia werd, tot straf voor haar verraad, van deze vreeselijko hoogte afgeworpen; hetzelfde lot trof in :$iS4 voor Chr. Marcus Manlius, dien men beschuldigde tegen de Republiek samen te spannen; in 486 onder- ging Spurius Cassius de zelfde straf. Vóór en na dezen vonden tallooze misdadigers en verraders, of als zoodanig beschouwden, een vreeselijken dood, terwijl hun lichaam, van rots tot rots bonzende en aan elke punt, elk uitsteeksel bloedige brokstukken achterlatende, in de gele wateren van den Tiber terecht kwam. Het door Mirabeau voor \'t eerst gebezigde gezegde: Er is slechts een stap van het Kapitool tot de Tarpëische Rots, moet zeker ook wel in den geest gekomen zijn van den met eer en toejuichingen overladen zegepralenden overwinnaar, als hij op het Kapitool de beloo- ning voor zijne overwinningen ging ontvangen; want de argwanende ijverzucht van het Republikeinsch Rome was vaak maar al te geneigd om in den machtigen veldheer een gevaar voor zijne instellingen te zien; een vrees die door Cesar en Augustus maar al te zeer gewettigd werd. Alvorens het Kapitool nader te bespreken zooals het in zijn tegenwoordigen toestand is, moeten wij eenige oogenblikken stilstaan bij het oude Capitolium. Reeds zeer vroeg, onder de eerste koningen, werden de grondslagen voor het Ka- pitool gelegd ; de cyclopische fondamenten, uit groote brokken steen bestaande, die zonder cement op elkander werden gevoegd en waarvan nog overblijfselen voorhanden zijn in de tegenwoordige gebouwen der Duitsche Ambbassade, het vroegere Palazzo CAFFARELLI, getuigen zoowel van de oudheid als van de hechtheid van dit bouwwerk. Het wordt met de (\'loaea Majrimii aan Tanpunius Priscus toegeschreven. Servius Tullius had den kapitolijnschen heuvel reeds vroeger door een vestingmuur doen omringen. Links lag de wonderschoone tempel van Jupiter Capitolinus, aan den Ka- pitolijnsche Jupiter, Juno en Minerva, de drie voornaamste schutsgoden van het oude Rome, gewijd ; rechts de citadel of burg en aan den afhang daarvan lag de Tarpëische Rots; in \'t midden, Inter montium, lag een geheiligd bosch, dat ten allen tijde als vrij- plaats gold ; tusschen deze hoofdgebouwen waren tallooze tempels en heiligdommen, aan verschillende goden gewijd. Bronzen poorten sloten het Kapitool af. Het voornaamste gebouw was wel de Jupitertempel, een paralellogram van 70 M. lengte op 30 breedte en aan drie zijden door een trotschon zuilenhal van marmer om- geven. De voorgevel, tusschen oosten en westen, bestond uit een galerij met drie rijen kolommen, waarop een heerlijk fronton rustte, met verguld bronzen standbeelden en