BIBLIOTHEEK UNIVERSITEIT UTRECHT

INZONDERHEID TEN GEBRUIKE BIJ

BIJZONDERE R. K. SCÏÏOLEÏT,

D^r W. J. F. NUYENS,

Kex-lcelijk goedKcknurd. V\'*\\

Tijftiende Druk.

O. ti. VAN riANG-ICNIÏTJYSHSN\',

De V aderlandsihe Geschiedenis voor de Jeugd, bewerkt door den
verdienstvollen Nuyens, wordt niet alleen gaarne door ons goed»
gekeurd, maar tevens, om de vele voortreffelijke eigenschappen,
voor het gebruik op de R. K. Scholen bijzonder aanbevolen.

Haarlem, 19 Sept. 1870.\' H. VAN BEEK.

._r.._iW...*.sStë

5 .,- -< - ----------" \'

Een mijner vrienden, een man, die onder de katholieken
een algemeen en welverdiend vertrouwen geniet ; een man,
die zich van de onderwijskwestie eene studie heeft gemaakt,
en in eene der aanzienlijkste steden des lands , het katho-
liek onderwijs op alle moeilijke wijze behartigt en bevor-
dert: die vriend zeide tot mij, ruim een jaar geleden: Schrijf
een dergelijk boekje (hij had de vaderlandsche geschiedenis
van het Nut van \'t Algemeen in de hand) voor onze katho*
lieke schooljeugd en ge doet er nog meer nut mede, dan
met nwe Geschiedenis der Nederlandsche Beroerten."

Ik dacht daarover na: ik overwoog rijpelijk, hoe degeschiede-
nis aan eene jeugd, die katholiek en Nederlandsen te gelijk is,
diende onderwezen te worden: ik overwoog het rijp en ge-
ruimen tijd. Toen nam ik het besluit, in een boekje, van
circa veertien vel klein 8°, eene schets van de vaderland-
sche geschiedenis te schrijven voor mijne eigene kinderen ,
voor twee knapen van tien tot twaalf jaar. Ik beproefde wat
zij begrepen , of wat hun zonder moeite begrijpelijk kon ge-
maakt worden.

Zoo is dit boekje ontstaan.

Ik heb het als vader voor mijne eigene kinderen geschre-
ven , met het voornemen , om het onder bereik van geheel
de katholieke jeugd in Nederland te brengen.

In dit kleine boekje heb ik , voor kinderen , alles zoeken
neder te leggen , wat een langdurige beoefening van de ge-
schiedenis in het algemeen, en die mijns vaderlands in het
bijzonder, mij geleerd had daarin op den voorgrond te moe-
ten stellen, en naar de methode, die mij als de beste is
toegeschenen.

Ik zal hier mijne zienswijze beknopt uiteen zetten.

De wereld gebeurtenissen (=s geschiedenis), worden geleid

door Gods voorzienigheid: de mensch kan, door zijnen vrijen
wil Gods raadsbesluiten voor een oogenblik zoeken tegen te
werken; maar God leidt de gebeurtenissen, ondanks des men-
schen verkeerdlieden , gelijk Hij besluit.

Van daar dat de geschiedenis der maatschappijen, en de
geschiedenis van den godsdienstigen toestand der maatschap-
pijen niet van elkander kunnen gescheiden worden.

In de geschiedenis des Nederlandschen volks is, sinds de
reformatie, het katholiek element te veel over het hoofd
gezien, de katholieke traditie vergeten of achterwege ge-
schoven.

In eene geschiedenis der Nederlanden, moet evenzeer.ge»
let worden, op de Zuidnederlandsche gewesten van Neder»
landschen stam : b. v. op Brabant, Limburg , Vlaanderen,
als op de Noordnederlandsche , Holland enz. Dit is in nage-
noeg alle boekjes voor de jeugd veronachtzaamd.

De geschiedenis moet niet uitsluitend zijn , de geschiede-
nis van vorstenhuizen, of van oorlogen, maar van alles wat
den maatschappelijken toestand eener natie belangt.

Dit alles kan evenzeer tot grondslag strekken voor een
klein boekje voor de jeugd , als voor een uitgebreide geschie»
denis des Nederlandschen volk.

Ziedaar den draad mijner gedachten, bij het schrijven van
dit boekje.

Een ieder weet, dal de wijze waarop de geschiedenis des
Vaderlands, op niet-Katholieke scholen werd onderwezen,
eene der groote grieven der katholieken sinds jaren geweest
is, en nog is.

Wil men zich zelven gelijk blijven, dan moet men, ook
vooral bij het onderwijs der geschiedenis, den godsdiensti»
gen grondslag in het oog houden. Daarom is een schoolboek,
waarin alleen gezorgd wordt voor het niet kwetsen der
Roomsch-Katholieken onvoldoende.

WAT DE GESCHIEDENIS IS.

1. De geschiedenis noemt men liet verhaal van hetgeen vroe-
ger met eenen persoon, met eene stad of met een geheel
volk is voorgevallen. De geschiedenis van eenen persoon noemt
men levensbeschrijving; de geschiedenis van eene stad stads-
geschiedenis; terwijl de geschiedenis van landen genoemd
wordt, hij voorbeeld, Engelsche, Franse/te, Duitsche gesehie-
denis. Men heeft ook andere geschiedenissen, zooals de
Al gemeen e geschiedenis, die de gebeurtenissen verhaalt van
alle volken der wereld; de Bijbelsche geschiedenis, die het
verhaal geeft van de gebeurtenissen, in het Oude en Nieuwe
Testament vermeld; de Kerkelijke geschiedenis, die verhaalt
wat er voorgevallen is niet onze heilige Kerk. sinds de
Zaligmaker in de wereld verscheen. Van al deze geschiede-
nissen willen wij u thans niet spreken. Wij willen u onder-
houden over de geschiedenis van ons vaderland, van het
tegenwoordige koninkrijk der Nederlanden. Wij noemen die
vaderlandsche geschiedenis.

2. Het is van zeer groot belang voor u, mijne kinderen!
daarvan althans iets te weten. Hoe zoudt gij zoo onver-
schillig kunnen zijn, dat gij u niet bekommerdet omtrent
hetgeen in vroegere tijden is geschied niet het land, waarin
de goede God u heeft laten geboren worden? Het is een
heilige plicht voor ieder inensch, zijn vaderland te beminnen.
Groote.\' vrome mannen, van wie de H. Schrift spreekt,
beminden hun land met innige liefde. Hoe beminde koning
David zijn vaderland! Hoe treurden profeten, als Isaïas, om
het ongeluk van hun dierbaar land, van Judea! Hoe offerde

de vrome licld Judas de Macbabeèr zijn leven op voor zijn
vaderland! Uit alles zult gij wel in de bijbelsche geschiede-
nis geleerd hebben of gij zult het nog leeren. Wij 7ullen
u evenwel een nog oneindig heiliger voorbeeld van lielde
voor het vaderland geven. Hoe beminde onze aanbiddelijke
Heiland liet land. waarin hij op de wereld was verschenen;
hoe weende hij over het lot van Jeruzalem, dal hij in zijne
goddelijke wijsheid vooruit kende!

Het is derhalve uw plicht dat gij uw vaderland bemint.
En hoe zou men iets bemiuneu, wat men niet kent? En hoe
zou men niet willen weten wat er vroeger is geschied met
degenen, die men bemint? Vraagt gij soms niet met belangstel-
ling naar de vroegere lotgevallen uwer ouders? En zoudt
gij niet met belangstelling vragen naar de vroegere lotge-
vallen van uw vaderland?

3. Gij moet dus, zeg ik, uw vaderland beminnen; gij moet,
omdat gij het bemint, de geschiedenis van dat land begeeren
te kennen. Maar omdat gij uw vaderland bemint, behoeft
gij niet alle daden van onze voorouders, dat is van de
menschen, die vroeger in ons vaderland geleeld hebhen , goed
te keuren. Gij weet dat de mensch gemakkelijk kan dwa-
len, dat hij niet altijd God en Gods geboden voor oogen
houdt, dat hij vaak in groote zonden vervalt. Nu zijn
onze voorouders meer dan eenmaal in groote verkeerd-
beden vervallen, evenals dit nu nog dagelijks met vele
volken geschiedt. Zulke verkeerdheden moet inen niet goed-
keuren , al hebben onze voorouders die ook begaan. Kwaad
blijft altijd kwaad, door wien of bij welke gelegenheid het
wordt bedreven. De daden van vele Nederlanders, die vroeger
leelden, mag men daarom veilig afkeuren, men moet het
doen wanneer zij kwaad zijn. De geboden Gods moeten
voor ons de maatstaf wezen, waaraan wij toetsen of iets
geoorlooid of ongeoorloofd is.

4. Wat meer is: mocht het geschied zijn dat soms uit kwade
daden heilzame gevolgen voortsproten, mag men evenwel
nog niet zeggen dat die daden goed waren, wijl zij goede

uitkomsten opleverden. Goed hlijft goed eu kwaad blijft
kwaad. liet is de. oneindige goedheid Gods, die meermalen
iets, wat de mensclien verkeerd doen, ten goede doet uit-
konien; maar liet is dan de wijze beschikking Gods, die
het goede veroorzaakt, niet de kwade daad der mensclien.

Uit moet gij bij het leeren van de geschiedenis van uw-
vaderland altijd in het oog houden.

Ten tweede moet gij niet vergeten dat gij uw vaderland
moet beminnen, al hebben onze voorouders ook soms ver-
keerde daden bedreven.

5. Er is nog iets, mijne kinderen! wat gij nooit uit het oog
moet verliezen. Dat punt is zelfs van zulk groot gewicht, dat ik
enkel daarom voor ulieden deze geschiedenis schrijf. Het is
het volgende: de mensclien stellen maar al te dikwijls zaken
en daden, die in vroegere eeuwen zijn voorgevallen, geheel
anders voor dan zij inderdaad geschied zijn. Uit is vooral het
geval geweest met de voorstelling van de geschiedenis van
ons vaderland.

Ue eerste oorzaak daarvan is de volgende: men heeft sinds
vele jaren de geschiedenis van ons vaderland beschouwd,
zooals die vroeger door voorname protestantsebe man-
nen werd beschreven. Maar die mannen beschouwden de
zaken geheel anders als wij. Zij erkenden de roeping van
de heilige katholieke Kerk niet. Zij vermeldden niets van
de ongerechtigheden, welke onze katholieke voorouders
hebben ondergaan. Nog meer: velen van hen stelden de
zaken in een geheel verkeerd licht. Door al te groote liefde
voor de Protestanten van vroegere eeuwen gedreven, duid-
den zij alles, wat die gedaan hadden, ten goede. Door al te
groote vooroordeelen tegen de Katholieken verblind, duid-
den zij alles, wat die gedaan hadden, ten kwade. Nu was
daarvan het gevolg, dat vele kinderen reeds in hunne prille
jeugd eene geheel verkeerde voorstelling van de gebeurte».
nissen, die in vroegere eeuwen in ons vaderland geschied
zijn, verkregen.

6. Maar nu vraag iku, mijne kinderen! zooiemand uit on*

wetendheid of uit boosheid zeer veel kwaad van uwe moe-
der, die gij zoo bemint en die gij verplicht zijt zoo te be-
minnen, vertelde, zoudt gij het dan w illen gelooven ? Neen.
ik zal nog meer zeggen: gesteld eens, zeer vele menschen ver-
telden U van haar zooveel kwaad, dat gij het inderdaad
begont te gelooven, zoudt gij dan nog diezelfde achting aan uwe
moeder blijven scheuken? Gij zoudt haar willen blijven be-
minnen, omdat zij uwe moeder was, doch gij zoudt haar
minder achten, omdat gij meendet dat zij dikwijls zeer kvta-
lijk gehandeld had. Maar zoo er nu iemand kwam, die u
zeide: al het kwaad, wat men van uwe moeder gespro-
ken heeft, is onwaar: ik zal u de zaak eens recht duidelijk,
kort en bondig vertellen: zoudt gij dan niet opgetogen van
vreugde zijn?

Welnu, men heeft meermalen vroeger aan kinderen ver-
teld dat onze moeder, de heilige Kerk. in de Nederlanden
verkeerd gehandeld had: dit was eene dwaling. Vrome en
verstandige mannen wasten het wel beter. Zij hebben dan
ook gezorgd dat men u, kinderen! een onderwijs zou
geven. waardoor gij de waarheid zoudt hooren en opgeleid
worden lot deugd en plichtsbetrachting. Die mannen, die
zooveel zorg voor uw welzijn dragen, die onderwijzers, die
u zooveel nuttigs en zooveel waars leeren.moet gij hoogach-
ten en hunne lessen moet gij in uw geheugen prenten. Gij
zult er u wel bij bevinden.

Na u dit als eene kleine inleiding gezegd te hebben, za]
ik thans overgaan tot de eigenlijke geschiedenis van ons va-
derland.

OVER DEN STAAT VAN ONS VADERLAND IN DE
VROEGSTE TIJDEN.

1. Ons vaderland, zooals gij op de kaart kunt zien, ligt
aan den noordwestelijken uithoek van het vasteland van

Europa. Het wordt ten noorden en ten westen begrensd
door de Noordzee; ten\'oosten grenst liet aan Duitschland,
ten zuiden aan België. Het wordt van alle kanten door-
sneden met rivieren, die uit andere landen naar ons vader-
land komen en zich daar in de zee uitstorten. De Rijn,
de Maas en de Schelde zijn de voornaamste dier rivie-
rcii: hare verschillende zijtakken zullen wij niet noemen;
gij zult ze uit de aardrijkskunde leeren kennen. De rivieren
nu, welke uit hoogere bergstreken van bet tegenwoordige
Zwitserland en Frankrijk haren loop naar het noordwesten
nemen, hebben daar voor een tal van eeuwen, nog voor de
komst van onzen Heiland op deze aarde, telkens haar
slib achtergelaten. Zoo heeft zich later een groot gedeelte
van den bodem van Nederland gevormd. De vruchtbare klei-
streken van Holland, de zeeuvvsche eilanden en andere ge-
deelten van ons land zijn op die wijze gevormd geworden.
Met recht kan men zeggen dat de grond van de Nederlanden
eerst door de wateren gevormd, toen door de wateren
overstroomd en later weder aan die wateren ontroold is
geworden.

2. Immers toen zich eenmaal in den loop van eeuwen, door
de aanslibbing der groote rivieren, de grond van bel tegen-
woordige Nederland, althans voor een groot gedeelte, had
gevormd, bleven diezelfde rivieren toen , evenals nog heden ,
langs onze landen haren weg naar de zee volgen. Nu geschiedde
het dikwijls dat die rivieren overstroomden; bij die gele»
genheid vormden zij poelen, moerassen, ja, gebeele meren
Die overstroomiiigen moeten in vroegere eeuwen zeer dikwijls
plaats gehad hebben. Zooals u bekend is, bestaat ons va-
derland voor een belangrijk gedeelte uit droog gemaakte me-
ren, en die meren hebben zich voor eeuwen herwaarts. vooral
door overstroomiiigen van den Rijn, gevormd. Een ander ge-
deelte van ons vaderland, zooals een aanzienlijk deel der
provincie Limburg, is echter niet door die aanslibbingen der
rivieren gevormd geworden; ook is dat geen land, dat men
later droog gemaakt beeft; integendeel, het is van veel oudere

dagteekening. Het is land, dat reeds aanwezig was, toen mis-
schien Holland en Zeeland nog niet bestonden.

Daarentegen is ook. veel van hetgeen vroeger land was
later weder zee of water geworden. Wat thans de Zuider-
zee is, was voor achttien eeuwen voor een groot gedeelte
land. De Rijn stroomde niet verschillende takken door dat
land heen en liep hij Texel en Vlieland in de Noordzee uit.
Midden in dat land, wat thans de Zuiderzee is, lag het meer
Flevo (of Vliemeer). Allengs heeft de zee het land verzwolgen;
het meer Flevo heeft zicli verecnigd met de wateren der zee, en
zoo is allengs de Zuiderzee ontstaan. Dit is niet op eens, maar
misschien in den loop van verscheidene eeuwen geschied.
In het jaar 1250 bestond de Zuiderzee geheel en al; twee-
honderd jaren vroeger was er nog een zeer groot bosch.
waar in 1250 reeds alles water was.

Zoo heeft zich ook de Dollart in de provincie Groningen
gevormd, waar vroeger land was. Zoo is ook in het jaar
1412 de Biesbosch, tusschen Zuid-Holland en Noord-Brabant ,
door eene verschrikkelijke overstrooining gevormd geworden.

3. De bodem van ons vaderland heeft derhalve, in den loop
van meer dan achttien ecuwen, eene zeer groote verandering
ondergaan. Waar thans zeer schoon en vruchtbaar land is,
was toen water. Zeer veel land van vroegere eeuwen is
thans water. Maar ook in andere opzichten hebben zeer
groote veranderingen plaats gehad. Voor negentien eeuwen
waren er nog geene steden en dorpen. Geheel het land was
overdekt met groote en dichte bosschen, waarvan het Haag-
sche bosch en de Haarlemmerhout nog overblijfselen zijn.
Ook waren er zeer uitgebreide moerassen. In dat boschrijke
en moerassige land leefden misschien niet eens zooveel men-
schen, als thans in de stad Rotterdam alléén.
1^*4. Nog lang voor de geboorte van Christus leefde in het tegen-
woord i ge Drenthe een volk, dat de Kimhren wordt ge-
noemd. Deze hebben die groote steenhoopen gemaakt, bekend
onder den naam van hunnebedden en waaronder waar-
schijnlijk hunne opperhoofden begraven werden. Later werden

de verschillende gedeelten van ons vaderland door andere
volksstammen bewoond, die alle onder den gemeenschappe-
lijken naam van Germanen bekend geworden zijn. Die Ger-
mnnen bewoonden alle landen, die thans Duitschland, de
Nederlanden en België vormen. De Germanen waren in ver-
schillende kleinere volkeren of volksstammen verdeeld. De
grond van het tegenwoordige koninkrijk der Nederlanden
werd voornamelijk bewoond door drie volksstammen: de Frie-
zen, de Batavieren en de Menapiërs.

5. De Friezen bewoonden het land. dat nu Noord-Holland,
Friesland, Groningen, Overijsel en Drenthe wordtgeheeten,
en het land waar thans de Zuiderzee is. Ook bewoonden zij
een gedeelte der tegenwoordige provinciën Zuid-Holland,
Utrecht en Gelderland. De Bataven woonden vroeger in
Duitschland, in de streek, die thans Hessen wordt gehee-
ten. Ongeveer ecne eeuw vo\'ór de geboorte des Zaligmakers
verlieten zij dat oord en vestigden zich in het land tus-
schen den Rijn. de Waal en de Maas. Dat land noemden zij
Bal-ouwe, wat in hunne taal goeden (/rond heteekendc. Zij
zelven heetten Ba touwen, en de Betuwe, tusschendc Maas en
de Waal in Gelderland , heelt naar hen haren naam behouden.
De Bataven (ook Batavieren geheeten) bewoonden derhalve
een gedeelte van hetgeen uu de provincie Zuid-Holland ,
Utrecht eu Gelderland is. De Menapièrs woonden ten zuiden
van den Rijn en de Maas: inbetland.dat thans de provinciën
Zeeland, Noord-Brabant en een deel van Limburg vormt.
Deze Menapiërs behoorden tot een grooter volk, dat ook
meerendeels van gennaanschen oorsprong was en Belgen
werd genoemd. Het koninkrijk België, dat ten zuiden van
ons vaderland ligt. heeft van die volken, welke vroe-
ger dat land bewoonden, zijnen naam verkregen^ Behalve
de Friezen, de Batavieren en Menapiërs, woonden er op
onzen vaderlandschen grond nog eenige andere kleine volks-
stammen, waarover wij u evenwel niet behoeven te spre-
ken, wijl zij gering in getal waren en in het lot der drie
grootere volken deelden.

6. De bewoners van den Nederlandschen grond waren voor
negentien eeuwen nog zeer ruw en onbeschaafd. Zij hadden
het ongeluk, den waren God niet te kennen en daardoor
misten zij ook de ware beschaving.

Zij waren Heidenen. Zij aanbaden de krachten der na-
tuur en de helden van hun voorgeslacht. Die helden
hielden zij voor ware goden, die over den hemel, de
aaide, de zee en alle natuurkrachten regeeiden. Donar (in
het Noorden Thor geheeten) was de god des donders ; \\V oden
(of VVodan) de god des oorlogs; Freya (want die ongelukkige
heidenen meenden dat er godinnen waren evenzeer als
goden) was de godin, die de vruchtbaarheid schonk. Uehalve
deze, hadden zij nog zeer vele andere goden en godinnen,
wien zij eer bewezen. Zij geloofden dat de dappere mannen,
die op hel slagveld stierven, naar eene plaats, het Walhalla,
gingen, dat hun hemel was en waar de grootste gelukzalig*
beid bestond in maaltijden en gevechten.

De hemel dier arme Heidenen was dus, naar hunne meening,
niet de belooiiing van vroomheid, deugd en zelfverlooche-
ning, maar van dapperheid in den oorlog! De boozen gingen
naar eene piaals van duisternis.

De Friezen, Batavieren en Menapièrs vereerden hunne
goden temidden van groote bossehen, in zoogenaamde heilige
plaatsen. Dikwijls brachten zij hun ofl\'ers van menschen.
Üp zulk een dwaalspoor bad de booze geest hen ge-
bracht! Zij hadden priesters, wien zij groote eer bewe-
zen en die zij als waarzeggers beschouwden. Ook bewezen
zij groote eer aan de mannen, die de daden der dappere
helden bezongen. Die mannen noemden zij barden.

7. De Friezen, Batavieren en Menapièrs woonden niet in
steden of dorpen, gelijk wij. Zij woonden hier en daarlangs
den zoom der rivieren of der bossehen. Op die plaatsen,
waar zij voor overstroomingen te vreezen hadden, bouwden
zij hunne woningen op hoogten, die terpen genoemd wer-
den. Zij kenden nog zeer weinig handel. Zij hadden geene
fabrieken,\' geene winkels, leder moest in zijne eigene be-

hoeften en in die van zijn gezin voorzien. Zij hadden zelfs
nog weinig akkerbouw. Zij leefden voornamelijk van de vee-
teelt, van de jacht en van de visscherij, lluune woningen waren
niet anders dan tenten, vervaardigd van booms taken en aan
elkander genaaide beestenvellen. llunne kleeeding bestond
insgelijks uit beestenvellen en zeer grol\' gewevene stollen.

De jacht, de visscherij en veeteelt waren derhalve de
voornaamste bezigheden dier volkeu. Maar geen minder voor-
iianic beziglieid voor hen was de oorlog. Zij leelden in
voortdurenden strijd met hunne naburen. Zij waren zeer
dapper en geschikt tot het uitstaan der grootste vermoeie-
nissen en onverschrokken te midden der gevaren, tteeds
van hunne jongste jaren ai\' werden zij in het paardrijden,
zwemmen, schieten met pijl en boog en worstelen geoefend.
Zoodoende werden zij geharde soldaten. Zij trokken te
velde ouder opperhooiden, die later nu eens koningen dan
weder hertogen genoemd werden. Deze opperhooiden hadden
zoolang de krijgstogt duurde het bevel over het geheele volk;
maar in vredestijd hadden zij weinig gezag. De straffen, op over-
tredingen gesteld, waren niet vele, en de meeste misdaden
werden met boeten in vee of andere zaken van waarde ge-
straft. Gelijk alle volkeren, die het goddelijke licht des
Evangelies niet kenden, werden vele menschen, hetzij als over-
treders der wetten, hetzij als krijgsgevangenen, in slavernij ge-
bragt. Deze arme slaven werden, gelijk het redelooze vee,
als het eigendom hunner meesters beschouwd, die hen kon-
den mishandelen en als een os of paard verkoopen.

8. De heidensche bewoners van onzen vaderlandsehen
grond maakten zich vooral ook schuldig aan het misbruik
van sterke dranken, die zij uit koren en gerst brouwden.
Zij gaven zich over aan eene schandelijke dronkenschap
en aan een\' niet minder schandelijken hartstocht voor
dobbelspelen. Zij ontzagen zich niet om have en goed, ja
vrouw en kinderen te verdubbelen. Want bij die ongeluk-
kige heidenen badden de vaders het recht, hunne eigene
vrouwen en kinderen te verkoopen! Aan het Christendom

alléén hebben wij het te danken, dat alle menschen. arm
of rijk . mannen . vrouwen of kinderen , beschouwd worden
als gelijken, als \'kinderen ïan onzen Vader, die in den
hemel is, allen verlost door den Zaligmaker!"

De heidenen bezaten even-nel ook vele natuurlijke deug-
den. Zij waren oprecht en getrouw aan hun woord. De kin-
deren eerden hunne ouders en allen eerden den ouderdom.
De vrouwen waren zedig en ingetogen. Zij werden zeer
hoog geschat en niet, zooals bij andere meer beschaafde
heidenen, geminacht of dikwijls mishandeld en verstoten. Zij
waren dan ook zeer arbeidzaam en huiselijk. In een woord:
hoe ruw en onbeschaafd onze heidensche vooronders waren ,
zij muntten over bet algemeen toch in vele opzichten uit
boven andere heidensche volken, die voor en omtrent de
geboorte van Christus leefden.

DE KOMST DER ROMEINEN IN ONS LAND.

1. In die tijden, toen ons land nog met bosschen was be-
dekt, de grond voor een gedeelte nog niet anders was dan
moeras, toen eenige weinige ruwe en woeste bewoners er
slechts met moeite hun levensonderhoud vonden, heerschte
een machtig volk reeds over een groot gedeelte van Europa,
Azië en Afrika. Dat volk heette de Romeinen. Hunne hoofd-
stad was Rome iu Italië. Even als alle andere volken,
de Joden uitgezonderd . waren zij heidenen en hadden allengs
gedurende zeven eeuwen nagenoeg alle toen bekende volken
aan zich onderworpen. Rome was de hoofdstad van een machtig
rijk. het machtigste dat er ooit geweest is. De goede God had
dat Romeinsche volk, dat alle andere volken aan zich onder-
wierp, gebruikt als een werktuig, om de wereld des te
geschikter te maken voor de verkondiging pii verspreiding
van het Evangelie. Want dat Romeinsche rijk was juist het
machtigste en uitgebreidste in de tijden toen de Zaligmaker

der wereld te Bethleliem werd geboren, en in die eerste
eeuwen. waarin het Christendom overal werd verspreid.

2. Acht en vijftig jaren voor de geboorte van Christus kwam
een machtig Romeinsch veldheer, Julius Caesar, en onder-
wierp het land, dat toen hekend was onder den naam van
Gallië en nu Frankrijk wordt geheeten. Hij kwam ook oor-
log roeren in het land, dat door de Belgen werd bewoond
en nu België wordt genoemd. Door geweld van wapenen
onderwierp bij alle Belgische volken aan de heerschappij der
Romeinen. Hij wilde ook de Menapiërs, die Belgen waren en,
gelijk wij verhaald hebben, het land bewoonden, dat thans
Zeeland, Noord-Brabant en het noorden van Limburg is, aan
zich onderwerpen; maar de Menapiërs verscholen zich in
hunne uitgestrekte bosschen en tusschen de moerassen van hun
land, waardoor Caesar hen niet tot onderwerping kon brengeu.
Bij gelegenheid van zijne krijgstochten kwam Caesar ook in
het land tusschen de Maas en de Waal , het eiland der
Batavieren. Hij onderwierp de Batavieren niet, zooals an-
dere volken, maar sloot met hen een verbond van vrede en
vriendschap. De Batavieren beloofden hein te helpen met
hulptroepen. Van nu al\' trokken velen van hen met de
Romeinsche legers mede en voerden oorlog tegen de vijan-
den der Romeinen. Door hunne trouw en dapperheid wa-
ren zij zoo geacht, dat de Romeinsche keizers hunne lijf-
wacht voor een gedeelte uit de Batavieren kozen. De be\\vo-
ners van onzen voorvaderlijken grond beschermden dus voor
nagenoeg bijna achttien eeuwen de heidensehe vorsten van
Rome reeds tegen hunne vijanden, even als vele dap-
pere Nederlanders in onzen tijd den Heiligen Vader, paus
Pius IX.

3. De Friezen werden door Caesar niet bezocht; zij woonden
noordelijker dan hij ooit gekomen is. De Romeinsche veld-
heereu evenwel, die de grenzen des rijks tegen de invallen
der Germaansche volken moesten beschermen, kwamen wei-
dra in aanraking en spoedig in oorlog met de Friezen. Dru-
sus, een Romeinsch veldheer, kwam, tien jaren na de ge-

boorte van Christus, in het land, dat thans Gelderland,
Overijsel en Friesland heet. Hij dwong de Friezen zich
aan het Romeinsche rijk te onderwerpen en eene schatting
in dierenhuiden te betalen. Zoo arm waren onze voorouders,
dat zij geene schatting van goud of zilver konden opbrengen.
Drusus. liet door zijne soldalen een kanaal tusschen tien Rijn
en den Usel graven, naar hem de Drususgraeht genoemd.

4. Het duurde evenwel niet lang of er ontstond een oorlog
tusschen de Romeinen en de Friezen, die zich aanvankelijk
onderworpen hadden. De geweldenarijen der eerstgenocmden
waren daarvan de oorzaak. Onder voorwendsel van de ver-
schuldigde schatting te vorderen, beroofden de Romeinsche
landvoogden de arme Friezen. Zoo deze de gevorderde schat-
ting niet konden opbrengen, verkocht men hun have en
goed, lot zelfs hunne vrouwen en kinderen als slaven. Dit
gedoogden de Friezen niet. Zij grepen naar de wapenen,
doch moesten voor het meerdere krijgsbeleid der Romei-
nen onderdoen en werden opnieuw overwonnen.

5. De Batavieren leefden aanvankelijk in goede eensgezind*
beid met de Romeinen; maar de knevelarijen van de laats tge-
noemden brachten eindelijk het dappere Bataafsche volk ius-
gelijks tot opstand. Immers werden zij do.or de Romeinsche
landvoogden niet meer als vrije mannen en bondgenooten ,
maar als overwonnelingen en slaven behandeld. Onder voor-
jvendsel van hulptroepen, die de Batavieren volgens hun
verbond met de Romeinen leveren moesten, te lichten,
voerde men kinderen en grijsaards weg. Deze moesten, zich
dan loskoopen of weiden als slaven behandeld. Eenigen van de
voornaamsten onder de Batavieren werden ter dood gehracht;
anderen , onder welke Claudius Civilis, als gevangenen
naar Rome gevoerd, waar zij zich voor den keizer moesten
verantwoorden, want zij werden beschuldigd van oproer.
De keizer, voor wieu zij kwamen, was Nero! Deze vergenoegde
zich evenwel met de verontschuldigingen van Claudius
Civilis en zond hem en zijne gezellen naar hun land terug.

Toen Civilis in het land der Batavieren teruggekeerd was,

zon hij op wraak tegen de Romeinen. Hij wist ettelijke andere
volken van Germaanschen stam, die langs den Rijn woonden ,
tot een verbond tegen de Romeinen over te halen. Spoedig
weerklonk het\'oorlogsgedruisch hij alle volksstammen tnsschen
den Rijn en de Maas. Verscheidene kastcelen dei Romeinen
werden _ veroverd en de oorlog barstte uit. Dit geschiedde
in het jaar 69 na de geboorte van Christus. De Batavieren
behaalden met hunne hondgeuooten aanvankelijk meer dan
ééne overwinning; maar hoe konden zij den strijd volhouden
tegen de Romeinen, die volleerd waren in de krijgskunde?
Eenige hondgeuooten verlieten Civilis; hij en de Batavieren
leden op hunne beurt verliezen. Nu bood de Romeinsche
veldheer, Cerialis geheeten, hun den vrede aan. De Bata-
vieren waren geneigd dien aan te nemen, en het oude
bondgenootschap tusschen de beide volken werd weder
gesloten. De Batavieren bleven, als vroeger, hunne vrijheid
behouden, doch moesten aan het Romeinsche leger eene bende
hulptroepen leveren.

0. Nu leefden de Friezen, Batavieren en andere volken, die
den nederlandsciien grond bewoonden, in vrede met de Romei-
nen. Zij volgden het leger der Romeinsche keizers tot inde
verste landen, tot in Egypte; tot in Azië. De Bataafsche
ruiterij werd voor eene der dapperste afdeelingen des romein-
schen legers gehouden. De keizers, die zoo vaak door hunne
wreedheid en dwinglandij hunne onderdanen verbitterden,
steunden altijd op de trouw/ der Bataafsche troepen, die
hunnen persoon beschermden.

7, Gedurende de vier eerste eeuwen na de geboorte des
Zaligmakers heerschten dan de Romeinen, hetzij als meesters,
hetzij als machtige bondgenooten, over het land, dat thans
Nederland geheeten wordt. Zij lieten den volken , w elke dien
grond bewoonden, hnnne oude zeden, wetten en gewoonten
behouden. De Friezen en Batavieren bleven voornamelijk
hun onderhoud zoeken in de jacht, vischvangst en veeteelt; bij
laatstgenoemden geraakte ook de landbouw meer in aanzien:
trouwens zij waren beschaafder dan de Friezen. De naam

Menapiërs verdween in dien tijd geheel en al uit de ge-
schiedenis; andere Germaansche volksstammen , waaronderde
Tongeren, namen hun land in. Eene stad in Relgisch Lim-
burg, Tongeren, heelt haren naam aan dien volksstam ont-
leend.

Overal waar de Romeinen zich nederzett\'en, bouwden zij
versterkte legerplaatsen ol\' kasleelen. Vele daarvan zijn in
het vervolg steden geworden; anderen zijn weder te niet
gegaan. Zoo is het hekend dat zij eene versterkte legerplaats
ol\' kasteel gebouwd hebben ter plaatse waar nn het dorp
Voorburg bij \'s Uravetihage is. Ook op de plaats waar Leiden
ligt ot\'in die omstreken hebben zij eene stad gesticht. iVijine-
gen, Utrecht en Maastricht hebben insgelijks hun alleersten
oorsprong aan de liomeinen te danken.

3. De liomeinen waren een heidensch volk; maar het Chris-
tendoin was reeds zeer vroeg, gelijk een vruchtbaar zaad,
onder hen gezaaid. De HU. Apostelen Petrus en 1\'aulus zelven
hadden in destad Rome den gekruisigden euopges tanen Heiland
verkondigd. De goddelijke leer onzes Zaligmakers werd zeer
spoedig door geheel het Romeinsche rijk verspreid. Reeds
in de eerste eeuw na Christus\' geboorte werd liet Evangelie
verkondigd in Gallië, die groote provincie des Roineinsclien
rijks, die thans Frankrijk heet. Het zuiden van ons vader-
land, dat wil zeggen de provinciën Noord-Brabant en Limburg ,
behoorde in die dagen tot Gallië. Wel is waar was dat gedeelte
juist het ruwste en minst bewoonde, maar toch waren
er reeds steden gebouwd, zooals Tongeren en Maastricht. Nu
kwam in de vierde eeuw na de geboorte des Zaligmakers een
heilig man, Maternus geheeten, aan die ongelukkige volksstam-
men, die nog verstoken waren van het licht des Evangelies, de .
leer des Zaligmakers verkondigen. De\' II. Maternus werdbis-
schop van Tongeren en kwam later zijnen zetel in Maas-
tricht vestigen. Hij is dus de eerste christen-bisschop ge-
weest, die in ons vaderland de katholieke lierk heeft ge-
grondvest te midden van nog ruwe en oubeschaalile vol-
ken. Men moet evenwel niet denken dat al onze heiden*

sche voorvaderen, die het land, dat thans Noord-Brabant
eu Limburg heet, bewoonden, zich terstond bekeerden; o
neen! de meerderheid, die in bossciieu en algelegen plaatsen
woonde, bleel\' hardnekkig aan de oude gewoonten des hei-
dendoms vasthouden.

HET EVANGELIE W0R1JT IN DE NEDERLANDEN
VERKONDIGD.

1. liet ilomeinsche rijk was een poel van ongerechtigheid
geworden. Het heidendom had de volkeu diep bedorven;
alleen de Christenen boden tegenstand aan het aigemeene
bederl\'. De alwijze God liet toe dat volken, die ook wel hei-
deneu waren, maar niet zoo diep bedorven als de Roinei-
neu, het ilomeinsche rijk aantastten, vele landen veroverden
eu nieuwe rijken stichtten, die, het eene voor, het andere
na, den chnsteiijkeu godsdienst aannamen. Al die volken
waren Germanen: bijgevolg stamgenooten van de Friezen
en Batavieren. Ouder hen zullen wij slechts de Franken en
de Saksen noemen, wijl deze alleen met de geschiedenis van
ons vaderland in verband slaan. i

2. Be Franken, die weder in twee stammen verdeeld wa-
ren, woonden langs den Kijn en den Usel in het tegen-
woordigc Overijssel. Die, welke langs den Usel woonden,
heetten Saliërs. Zij waren eeu zeer dapper, ruw volk, dat
bovenal zijne vrijheid beminde, Kuiin drie en eene halve
eeuw na de geboorte van Christus verspreidden zij zich over
het land, dat door de Batavieren bewoond werd, eu de
naain van Batavieren verdwijnt nu in de geschiedenis. Waar*
schijnlijk hebben zij zich met de Franken vereenigd. Onge-
veer vier en eene halve eeuw na de geboorte van Christus
hadden de Franken, nadat zij de Romeinen herhaaldelijk
geslagen en andere kleine Germaansche volksstammen onder-
worpen hadden, een rijk gesticht, dat het Frankische rijkge-

noemd werd. Het zuidelijke gedeelte van ons vaderland, Bel-
gië, een gedeelte van Duitschland en geheel de noordelijke
helft van Frankrijk behoorden tot het Frankische rijk. Hun
koning Klovis had den christelijken godsdienst aangenomen,
en zijn volk met hein. De Franken bleven echter nog eeuwen
lang een woest en barbaarsch volk, dat alléén door de
H. Kerk en hare bisschoppen tot beschaving en zachtere
zeden kon gebracht worden.

3. De Saksen, een ander Germaansch volk , spreidden zich uit
langs de kusten van de Noordzee; zij namen ook een ge-
deelte van ons vaderland, ten noorden van den Rijn, in. De
Friezen, die met de Franken in voortdurenden oorlog leef-
den, stonden daarentegen met de Saksen meestal in goede
verstandhouding. De Saksen, die in hunnen tijd reeds on-
verschrokkeue zeevaarders waren, staken, ongeveer vier en
eene halve eeuw na Christus\'geboorte, over naar het eiland
Brittaunië, dat thans Engeland heet, en veroverden dat land.
De Friezen hadden een groot aandeel aan die verovering,
ofschoon zij onder den algemecnen naam van Saksen door-
gingen. Waarschijnlijk vertrokken de veroveraars van Brit-
tannië van de kusten van ons vaderland.

4. Die Saksen waren de ruwste en onbeschaafdste volken
van den Germaanschen stam. Zij waren verharde heidenen.
De h. paus Gregorius de Groote te Rome had medelijden
met de blindheid des heidendoms, waarin de Saksen van
Brittannië leefden. Daarom zond hij, ruim vijf eeuwen na
Christus\' geboorte, vrome zendelingen naar dat verre land.
Deze bekeerden de heidensche Saksen , en binnen ééne eeuw
was geheel het volk van Engeland katholiek geworden. In
groote kloosters wijdden zich duizende vrome mannen aan
den dienst van God en aan het welzijn hunner evennaasten.

Deze vrome mannen waren er niet mede tevreden, dat
zij zelven het licht des waren geloofs hadden; zij wilden
het ook mededeelen aan hunne stamgenooten, aan debewo-
ners van het land boven den Rijn, waar onze voorouders
woonden. Een gedeelte van dat land, bijvoorbeeld dat waar

thans de stad Utrecht ligt, gehoorzaamde aan dr Frankische
koningen. Deze vorsten varen reeds katholiek. Ruim zes
eeuwen na de gehnorte van den Zaligmaker regeerde een
koning over de Franken, met name Dagnhcrt. Deze koning
liet zich zeer veel gelegen liggen aan de verspreiding van
het Christendom onder de heidensche stammen. De Heilige
Eligius en de H. Amandus, twee vrome mannen van Fran-
kischen stam, kwamen het Evangelie prediken aan de hei-
denen. die het zuidelijke gedeelte van ons vaderland bewoon-
den. Ruim zes eeuwen na Christus\' gehoorte vertl de eerste
Christenkerk boven den Rijn gesticht, ter plaatse vaar titans
de Stad Utrecht gelegen is. Deze stad was in dien tij;! reeds
aanwezig, maar was nog zeer onaanzienlijk en bestand slechts
uit eenige schamele huizen.

5. De voornaamste Verkondigers van het Evangelie aan de
bewoners van ons vaderland kwamen echter, gelijk wij
reeds gezegd hebben, uit Engeland. De H. Werenl\'rie 1, de
H. Adelhert, de 11. Wolfram en vooral de 11. Willebrord
verkondigden de leer des Zaligmakers aan de woeste vol-
ken, die nog te midden van de bosschen of in nietige dor-
pen en in zeer weinige onaanzienlijke steden leefden en nog
de afgoden aanbaden. De 11. Adelhert predikte in deomstre-
ken van Velzen en waar thans Haarlem en Alkmaar liggen:
de 11. Werenfried in de omstreken , waar men thans Medemblik
en Enkhuizen vindt; de 11. Willebrord door geheel Holland
en Utrecht en in nog andere streken. Hij trok naar Rome,
waar paus Sergius hetn tot eersten bisschop van Utrecht
wijdde. De H. man mag niet recht de Apostel der N\'eder-
landen genoemd worden. In zijnen ijver voor het heil der
zielen trok hij nog verder; hij stichtte in Luxemburg de
abdij van Echternach waar hij begraven ligt.

6. De II. Wolfram, een der getrouwe medelid pers van den
H. Willebrord, verkondigde het Evangelie aan Radboud . den
koning der Friezen. Deze wilde zich laten doopen. Dit zou
geschieden ter plaatse waar thans het dorp lloogwoud in
Noord-Holland ligt. De koning was reeds gestapt in de

wijde kom, die tot doopvont zou dienen, gelijk in die
dagen het gebruik was. Er in staande vroeg hij den II. \\Vol-
fram, waar zijne voorouders waren, in de hel of in
den hemel. Toen de II. man antwoordde dat hij vreesde dat
zij in de hel waren, antwoordde Radboud, dat hij liever
met zijne voorvaderen in de hel, dan met de Christenen in
den hemel begeerde te zijn, eu wilde zich niet laten doopen.

7. Welke moeite en inspanningen de vrome zendelingen
zich ook getroostten, bleef het Friesche volk evenwel nog
voor verreweg het grootste gedeelte aan de heidensche dwa-
lingen verslaafd. Het ging nog voort in zijne barbaarschhe-
den en inenschenollers. De Friezen droegen den Franken
een bitteren haat toe. en die booze hartstocht deed
hun de onwaardeerbare gave der waarheid versmaden. De
verkondigers van het Evangelie hadejen dan ook te mid-
den dier onbeschaafde stammen met de grootste gevaren te
kampen. Dit bewijst het droevige uiteinde van den II. Bo-
nifacius. Deze, evenals zoo vele andere vrome priesters
van zijnen tijd, uit Engeland gekomen, om aan de Frie-
zen het Evangelie te verkondigen, was een man, hla-
kende van godsdienstijver, vroom, geleerd en bereid zijn
leven voor den Zaligmaker op te offeren. Hij werd bisschop
van Utrecht; hij reisde naar Rome tot den 11. Vader, om
door dezen bevestigd en gesterkt te worden in zijne zware
taak: de bekeering der Friezen en van andere Duitsche
volksstammen. Hij stichtte het aartsbisdom van Mentz in
Duitschland. Eindelijk stierf hij als martelaar. Eene bende
woeste Friezen viel den 5 Mei 755 den 11. Ronifacius en
diens medgezellen, priesters en Christenen, aan en vermoord-
de hen allen. Dit geschiedde in de omstreken van de stad
Dokkum in Friesland. De plaats zelven wordt thans nog
Mormerwoude, dat beteekent Moordenaars)! oude, genoemd.

8. liet zuidelijke gedeelte van ons vaderland, enwelvoor-
namelijk Limburg, was grootendeels bekeerd. De stad Maas-
tricht was zelfs een bisschopszetel, totdat de 11. Lambertus
dien zetel overbracht naar Luik. Trouwens Limburg en

Noord-Brabant behoorden geheel en al tot het rijk der
Franken. Utrecht en de streken van Zuid-Holland en Gel-
derland waren voor een gedeelte tot den christclijken gods-
dienst bekeerd, maar hadden altijd nog veel te lijden van
de heidensche Friezen. Deze. die het tegenwoordige Noord-
Holland, hel land waar thans de Zuiderzee ligt, Friesland,
(iioniiigen en Drenthe bewoonden, bleven nog hardnekkig
den dienst der afgoden aankleven. Ruim eene eeuw was er
voorbijgegaan, sinds de eerste christen-prediking ouder hen
plaats greep en de H. Bonifacius vermoord werd, en nog
bleven zij grootendeels verhard in hunne dwaling.

Maar er badden iniddelerwijl gewichtige veranderingen
plaats in liet Frankische rijk. Het oude koningshuis, dat
afstamde van den eersten christenkoning der Franken , Glovis
geraakte van den troon. Een ander aanzienlijk geslacht, de
afstammelingen van Pepijn, werden op den koningstroon
geplaatst. Dit geslacht van Pepijn was allerwaarschijulijkst
afkomstig uit Brabant, en tot de streken «aar zij het meest
hun verblijf bielden behoorden dat gedeelte van ons vader-
land, dal thans een deel uitmaakt van de provincie Lim-
burg en niet ver van de steden Luik, Maastricht en Aken ligt.

De beroemdste vorst uit bet geslacht van Pepijn was kei-
zer Karel de Groote.

KAREL DE GROOTE.

1. De afstammelingen van den frankischen koning Clovis had-
den, door luiheid en weelde verleid, het rijksgebied ver-
waarloosd. Gelijk «ij zoo even verhaald hebben, werd
daarom over de Franken een ander geslacht op den troon verhe-
ven: het geslacht van Pepijn. Dit werd ook het Karolingische
huis genoemd naar twee groote vorsten uit dat geslacht,
beide Karel geheeten De beroemdste van allen was Karel, die
naderhand de Groote is genoemd. Hij werd omstreeks de

helft dor achtste eeuw in de omstreken van de stad Luik
geboren. Zijne geliefkoosde verblijfplaats was te Aken, in
de onmiddellijke nabijheid van het zuidelijkste gedeelte van
ons vaderland; ook hield hij zich veel op te Nijmegen. De
taal, welke hij sprak, was dezelfde als die, welke in die da-
gen in het grootste gedeelte van ons vaderland werd ge-
sproken. Karel de Groote was dus in vele opzichten een
Nederlander.

2. lvarel bezat het uitgestrektste rijk, dat er na den onder-
gang van het Romeinsche rijk in Europa geweest is. Geheel
Frankrijk, België, de Nederlanden, geheel Duitschland, tot
aan de rivier de Oder. Zwitserland en het noorden van
Italië gehoorzaamden aan zijne bevelen. Dit alles behoorde,
hetzij van oudsher, hetzij door overwinningen van Kal el, tot
het rijk der Franken. Karel had gedurende geheel zijn leven
onophoudelijk Ie strijden. In het zuiden van Europa hadden
de aanhangers van den valschen profeet Mohammed geheel
Spanje veroverd en ook Frankrijk wilden zij aan zich onder-
werpen ; maar Karel trok tegen hen te velde en versloeg hen.
Aan de oostelijke grenzen zijns rijks moest hij strijden tegen
een woest, heidenseh volk. Slawen genoemd dat het tegen-
woordige Oostenrijk bewoonde. In het noorden eindelijk
had hij voortdurende oorlogen tegen de Saksers en de Frie-
zen te voeren. Eerstgenoemden bewoonden het deel van
Duitschland, tusschen de Eems, de Wezer en nog verder
tusschen de Elbe. Waar de Friezen woonden is u bekend.

3. Deze beide volkeu bleven, ondanks de ijverige pogingen
der christen-zendelingen, nog hunne heidensche goden
vereeren en een diepen afkeer koesteren van den gods-
dienst van onzen Zaligmaker. Zij overvielen de christelijke
gemeente aan de grenzen des Frankischen rijks, verbrandden
de kerken en vermoordden de geestelijken. Telkens deden
zij invallen in het gebied der Franken. Karel besloot hen
door de wapenen tot onderwerping te brengen: maar dit ging
niet gemakkelijk. Herhaaldelijk trokken de dappere Franki-
sche heerscharen te velde tegen de Friezen en de Saksers.

Deze werden iederen keer overwonnen ; maar zoodra was niet
het leger der Franken teruggetrokken of de Saksers en Frie-
zen stonden weder op en begonnen opnieuw den oorlog.
Eindelijk werden zij echter zód door karel ten ouder ge-
bracht, dat zij zich voor goed onderwierpen en den christe-
lijken godsdienst aannamen.

4. liet was Karel niet genoeg, die woeste, krijgszuchtige vol-
ken ten langen laatste onderworpen te hebben; hij wilde hen
ook beschaven. Want daarom vooral is Karet de liroote zoo-
veel bewondering en eerbied waardig, vijl bij niet slechts
een groot vorst en dapper veldheer, maar ook een weldoe-
ner zijns volks was en voor alles de uitbreiding van het
rijk Gods onder de menschen beoogde. Hij zond niet alleen
zijne landvoogden en rechters, die herloyen en graven ge-
noeind werden, om de onderworpene volken te bestieren,
maar hij zond ook vrome bisschoppen en priesters, om hun
den waren godsdienst te verkondigen : hij deed dit in overeen*
sleinmiiig en samenwerking met den l\'aus van Home. Te
Utrecht was reeds een bisdom. Karel richtte ook andere bis-
doniinen op in liet land der Saksers en der Friezen. Wij
behoeven alleen van die van Munster en Osnabrug te spre-
ken; want een klein gedeelte van ons vaderland, met name
een deel van Groningen eii een deel van Overijsel werden
gebracht ouder die beide bisdommen. Het kerkelijk rechts-
gebied vanden bisschop van Utrecht, strekte zieii uit over het
tegenwoordige Holland, Utrecht, Friesland en Gelderland,
liet zuidelijkste gedeelte onzes vaderlands, de beide provin-
cien jNoord-Ürabant en Limburg, hoorden tol het bisdom van
Luik. Karel ondersteunde in al die bisdommen de bisschop-
pen en priesters in alles wat tot stichting en onderwijzing
der volken kon dienen. Hij liet kerken en kloosters bouwen
hij richtte scholen op; hij hielp zendelingen uitzenden, die
de verspreide heidenen opzochten, om hen te bekeeren. Hij
betoonde zien een waar christen-koning.

5. Ook in het zuiden van zijn uitgebreid rijk betoonde Ka-
rel zich als een beschermheer der Kerk. Een Gennaansch

Tolk, de Longobardcn geheeten. had, ongeveer vijf eeuwen
na de geboorte van Christus, in Italië een rijk gesticht.dat
het Lombardische rijk genoemd werd. Nu was de Paus te
Rome allengs een schier onafhankelijk vorst geworden; maar
de Lombardische koningen wilden Rome en den Paus aan
zich onderwerpen. De Paus evenwel, die door dezen on-
rechtvaardigen aanval der Lombardische koningen bedreigd
werd, zocht hulp bij de koningen der Franken, eu niet
het minst bij Karel, toen deze koning geworden was. Karcl
beoorloogde meer dan eens de Longobarden, onderwierp
beu eindelijk en liet zich door hen koning kroonen, zoodat
ook geheel bet noorden van Italië aan hem onderdanig werd.
G. Nu was sinds hetzelfde tijdstip, waarop de Zaligmaker
geboren werd, de hoogste wereldlijke macht op de aarde
die der Romeinsche keizers. Nadat de Romeinsche heerschappij
door de Germaansche volkeu vernietigd was, bleef het Ro-
meinsche rijk in naam voortbestaan in die landen. welke
thans tot Turkije behooren ; maar inderdaad was het Romein-
sche rijk in geheel westelijk Europa vernietigd. De Paus be-
sloot toen om Karel, die de machtigste christen-vorst was,
die ooit bestaan had; die de Mohammedanen in het zuiden
van Europa en de heidensche Saksers en Friezen in het
noorden had overwonnen; die den Heiligen Stoel beschermd
had tegen onrechtvaardige aanvallen, tot keizer te verheffen.
Dit geschiedde in Kerstnacht van het jaar 800. In dien
nacht plaatste de Paus van Rome de keizerskroon op het
hoofd van Karel den Groote. De nieuw verkoren keizer be-
vestigde den Paus in zijn tijdelijk gezag over de stad Rome
en schonk hem het gebied over eeue uitgebreide streek van
Italië, die later de Kerkelijke Staat is genoemd.

7. Keizer Karel bleef evenwel in zijne zeden en gewoonten
geheel en al een man van Duitschen stempel. Hij was en bleef
eenvoudig. Zijne geliefkoosde woonplaats bleef Aken en
de zuidelijkste streek van ons vaderland. Van uit die stad
Aken regeerde hij zijn machtig rijk. Hij gaf wijze wetten:
hij bevorderde de verspreiding der christelijke leer; hij

stichtte steden; hij beschermde kunsten en wetenschappen
en regeerde met verstand en vroom beleid de volken, die
door God aan zijne zorgen waren toevertrouwd. Hij bouwde
zich te Nijmegen een paleis met kapel, later het Valkhol\'
genaamd. Hij stierf in het jaar 814 en werd te Aken be-
graven.

8, Zijne opvolgers geleken hein op verre na niet in dapper-
heid en wijsheid. Zijn ecnige zoon Lodewijk was een goed-
hartig en vroom vorst; maar hij was niet in staat zulk een
groot rijk zóó te bestieren als keizer Karel dit gedaan had.
Lodewijk (wien de bijnaam van de Godvruchtige werd ge-
geven) verdeelde het al te uitgestrekte rijk tusschen zijne
drie zonen. De oudste kreeg dat gedeelte, waartoe het zui-
dtn van ons vaderland behoorde; de jongste dat gedeelte,
wat boven den Rijn ligt en waartoe bijgevolg het land der
Friezen moet gerekend worden. Het grootste gedeelte van het
tegenwoordige Frankrijk werd het deel van den tweeden der
zonen van keizer Lodewijk. De oudste, tot wiens deel de zui-
delijkc provinciën van ons vaderland, België en het ooste-
lijke gedeelte van Frankrijk behoorden, welk deel Lotharingen
genoemd werd , bekwam ook Italië en den titel van keizer.

9. Maar de opvolgers van deze drie kleinzonen van Karel
den Groote waren vorsten van niet groote geestkracht. Bo-
vendien hadden zij met groote moeielijkheden te kampen.
In het noorden namelijk van Europa, in het tegenwoordige
Noorwegen en Denemarken, woonden volksstammen, die
nog ruwe, woeste heidenen waren: zij werden Noorman-
nen geheeten. Die Noormannen, een der dapperste volken
die ooit bestaan hebben, waren zeer stoutmoedige zeelie-
den. Op kleine scheepjes, niet grooter dan onze visschers-
schuiten, waagden zij de gevaarlijkste tochten op den oceaan.
Zij overvielen de kusten van andere landen, voeren de ri-
vieren op en plunderden, roofden en moorden. Niets was
voor hen veilig. Hun grootste genot was de oorlog , hun
middel van bestaan was roof, en zij dachten dat zij hunnen
heidenschen hemel (die geen hemel was) verdienden door

dapperheid in !mt gevecht. Ons vaderland had zeer veel
van hen Ie lijden. Zij voeren de rivieren op. Wijk bij Duur-
stede, dat in die dage eene rijke koopstad was , werd door
hen verbrand. Alom vermelden zij de kerken en vermoord-
den zij de priesters. Zoo vermoordden zij te Noord»ijk den
heiligen Jeroen, een vroom en deugdzaam priester. In de
omstreken van Alkmaar vestigde zicti een hunner opper-
hooiden; anderen deden dit weder op andere plaatsen, bit
deden zij langs de kusten van België en van Frankrijk; ja ,
zij drongen plunderende en roovende door tol in de Middel-
landsehe zee. liet schijnt dat ook vele Friezen onder die
veroverende Noormannen behoord hebben, want een groot
deel van de Friezen beminde nog boven alles avonturen,
en de Uermaausche volkstammen, die aan de Noordzee \\vooii-
den, waren met elkander zeer nauw verbonden.

1. Zoolang Karel de Oroote leefde bad hij zijn uitgebreid rijk
met beleid en kracht weten te reeeeren en te beschermen;
maai* dit was het ge\\al niet met zijne opvolgers. Noch zijn
zoon Lodewijk, noch diens opvolgers konden alle lauden,
die onder hun gebied stonden, verdedigen tegen de talrijke
aanvallers. Hieronder behoorden, gelijk wij ge/.egd hebben,
in de voornaamste plaats de Noormannen. In onzen tijd stelt
een koning zijne gouverneurs aan over de verschillende ye-
weslen, om die te bestieren; zendt hij generaals aan het
hoold van zijn legers, om die tegen den vijand te verdedi-
gen, en stelt hij rechtbanken aan, die recht uitspreken. Uit
was niet het geval in die tijden, waarover wij thans spre-
ken. De toestanden waren geheel anders , en ouder de op-
volgers van den groeten keizer Karel ontstond allengs een
regeeriugstelsel, dat bijna zeven eeuwen heelt geduurd en
liet leenstelsel wordt genoemd.

2. De keizers en koningeu, die Karel den Groote opvolgden
in zijne heerschappij, konden natuurlijk niet alles zelvenbe-
stieren, niet alle plaatsen liuns rijks verdedigen of overal
reclil spreken. Zij stelden derhalve ambtenaren aan. Uit had
keizer Karel de Groole ook wel gedaan; maar er was groot
onderscheid tusschen de ambtenaren en veldoversten , die hij
aanstelde, en die door zijne opvolgers werden aangesteld.
Dit was hierin gelegen, dat de laatstgenoemden zich in vele
opzichten bijna geheel en al onafhankelijk gedroegen en de
waardigheden erfelijk in hunne faiiiilién wisten te maken.

De keizers en koningen , opvolgers van karel den Groote,
benoemden dan over uitgestrekte landstreken, als bestierders
en vooral om bevel over de legers te voeren, hertogen.
Het land werd verdeeld in verschillende onderdeelen, die
men yuiiiven noemde. Over deze gouwen werd een ambte*
naar aangesteld, wiens voornaamste taak het was, recht te
sproken: die ambtenaren noemde men yraven. Gewoonlijk
werden lot hertogen en graven van een land mannen be-
noemd, welke in dat land zelve grooten invloed en uitge-
breide bezittingen hadden, lvarel de tiroote hield die ambte-
naren in groote afhankelijkheid van zijn gezag; maar dit
vermochten zijne opvolgers niet. Die ambtenaren (hertogen
en graven) begonnen al zeer spoedig, naargelang de keizers
en koningen hunne macht zagen verminderen, hunne eigene
macht te vergroolen. Zij wisten gedaan te krijgen dat hunne
zonen hen in hunne macht zouden opvolgen, ol\'die zonen
zelven stelden zich in het bezit dier macht, zonder dat de
keizers of koningen dit konden beletten. Zoodoende werden de
waardigheden van hertogen en graven allengs erfelijk in
een geslacht.

In die tijden, waarvan wij thans spieken, was het geld
uiterst schaarsch. liet was ook geeue gewoonte, ambtena-
ren des vorsten met geld te betalen; evenmin deden die
ambtenaren het hunne ouderiioorigen. Nu werd de grond
voor verreweg het grootste gedeelte beschouwd als de
eigendom van den vorst, hetzij keizer of koning. Ge-

schieddc het nu dat de keizer een ambtenaar, als graaf bij
voorbeeld, naar eene streek zond, dan trok deze, voor zijn
onderhoud, en dat zijner onderhoorige ambtenaren ofkrijgs-
knechten, een opbrengst van den grond. Allengs werd het eene
gewoonte dat de vorst geheele landstreken afstond aan dezen
of genen hertog of graaf tegen bepaalde voorwaarden. Die voor-
vaarden kwamen gewoonlijk hierop neder, dat de graaf het land,
waarover hij gesteld was, moest bestieren, verdedigen en het
recht handhaven. Hiervoor werd het gezag over en het bezit
van die landstreek aan hem overgelaten. Hij mocht die
overdoen aan zijne opvolgers; maar hij moest aan den vorst
eenen eed afleggen van trouw; hij moest, wanneer zijn
vorst in oorlog geraakte, hem bijstaan in eigen persoon en
gevolgd door zijne ondcrhoorigen; hij moest eindelijk zekere
schatting betalen of zeker bewijs van hulde opdragen aan den
vorst. Daarvoor stelde deze hem in het erfelijk bezit van
meer of minder uitgestrekte landstreken. Den vorst noemde
men leenheer; den hertog of graaf, die op deze voorwaarden
in het bezit van eene hmdstreek gesteld werd. noemde men
leenman of vattaal.

3. Die leenmannen echter hadden op hunne beurt weder
hunne onderhoorigen, die onder hen het land bestierden
of\' met hen aan het hoofd der gemeene lieden ten strijde
togen. Aan deze stonden nu die leenmannen, hertogen of
graven of hoe zij heetten, op hunne beurt weder landerijen
af. Ook deze landerijen werden op voorwaarde van eed van
trouw, van zekere dienstbetooningen en van hulde erfelijk
afgestaan. Men noemde dit achterleenen. Wij zullen u dit
door een voorbeeld ophelderen. De keizer van het Duitsche
rijk was leenheer van al het land, dat thans ons vaderland
uitmaakt; maar de keizer had dat gedeelte, hetwelk thans
Holland heet, in leen gegeven aan den graaf van Holland.
Dus Holland was een leen. De graaf van Holland had de
omstreken van Haarlem weder in leen gegeven aan de hee-
ren van Brederode; Oorkuin met zijne omstreken aan de heeren
van Arkel; Velzen aan de heer\'eu van Velzen. Dus Brederode,

Arkel en Velzen waren achterleenen. Dergelijke heeren, als die
van Arkel enz., werden soms ook wel vrijlieeren, baronnen
genaamd.

Al deze personen, dïe de regeerders des lam Is waren,
noemde men te zamen genomen den adel.

4. In lateren tijd, ongeveer in de elfde en twaalfde eeuw.
kwam de gewoonte in zwang, dat mannen van adellijke
geboorte, die zich bijzonder verdienstelijk maakten in den
oorlog, met zekere plechtigheden tot ridders geslagen wer-
den. (Jok werden er toen vereenigingen van mannen, allen
ridders, gevormd met zeker doel, bij voorbeeld om het heilige
graf van den Zaligmaker te verdedigen, of de Mohammedanen
te bestrijden. Deze vereenigingen noemde men ridderorden.

5. In de tijden der opvolgers van Karel den Groote en
later nog, berusten nagenoeg alle wetenschap en beschaving
bij de geestelijkheid. Die geestelijkheid en vooral hare hoof-
den, de bisschoppen, verwierven allengs groote macht en
aanzien. Zij hadden gewoonlijk hunnen zetel gevestigd in
de voornaamste sleden, en de inwoners dier steden gevoel-
den zich onder hunne bescherming veiliger dan elders»
Het gebeurde vaak dat die bisschoppen mannen waren van
aanzienlijken huize en bezitters van uitgestrekte goedereu.
Hunne bloedverwanten nu schonken dikwijls aan de bis-
sphoppen uitgebreide bezittingen, bosschen, landhoeven enz.
Die bisschoppen gaven hunne eigene goederen aan hunne
kerken, zooals zij zich uitdrukten: dat is, dat die goederen
voortdurend beheerd zouden worden door den persoon, die
op den \'bisschopszetel gevestigd was. Keizers, graven, bij-
zondere personen vermeerderden die bezittingen door hunne
mildheid. Zoo geraakten de bisschoppen allengs in het
bezit van zeer groote goedereu. Nu gold in die eeuwen
het recht, dat de bezitters van den grond te gelijk het ge-
zag over de bewoners uitoefenden, en zoo werden de bisschop-
pen tijdelijke vorsten, evenzeer als de hertogen eu graven.

6. Maar de bisschoppen bezaten ook een groot gedeelte van
de goederen hunner kerken als leenen vaii de keizers en konin-

gen. Als dusdanig, namelijk als tijdelijke vorsten, bij voorbeeld
van het bisdom Utrecht, moesten zij den eed van trouw en
hulde doen aan hunnen leenheer, den keizer; zij moesten
dit niet doen als geestelijken. Want* geen koning of keizer
ter wereld heelt het recht, zich heerschappij over de goes»
telijke macht der Kerk aan te matigen; maar als bezitters
van tijdelijke goederen waren de bisschoppen vaak leenmannen
des keizers. Ook zij gaven, evenals de graven, op hunne
beurt, goederen in achterleen aan anderen. Zoo was, bijvoor-
beeld, de burgtvoogd van Koevorden, zoo was de heer van
Zuyleu een leenman van den bisschop van Utrecht.

7. Evenals de bisschoppen in het bezit van uitgestrekte heer-
schappijen kwamen, zoo kwamen kloosters en abdijen in het
bezit van belangrijke goederen, niet minder dan aanzienlijke
baronijen. üe abdijen en kloosters kwamen in dat bezit door
arbeid en noeste vlijt. Honderden bunders woeste gronden
werden door hen ontgonnen en vruchtbaar gemaakt. Vrije eige-
naars van hoeven, te zwak om zich zelven te verdedigen
tegen het geweld van machtigen, plaatsten zich ouder be-
schermiiig dier kloosters en namen hunne bezittingen als
leenen uit de handen der abten. Vrome lieden schonken land
en goed: zoo werden de kloosters en abdijen aanzienlijke
grondbezitter::. Veel hadden zij in bezit als achterleeneu,
en als dusdamj d ;den de klooster voogden, voor die goede*
ren weder hunnen eed en hulde aan eenen leenheer; bij
voorbeeld aan den hertog van Brabant of aan den graaf\' van
Holland.

8. L)e groote menigte\'des volks leefde, van de negende tot
de twaalfde eeuw, in den staat van lijfeigenschap, dat is:
zij was geen meester over haar eigen doen en laten, maar
afhankelijk van den adel. Zij , die den grond bebouwden of\'
de weinige nijverheid , die er bestond, dreven, moesten dit voor
een gedeelte doen ten voordeele van hunnen heer. Een ge-
deelle slechts van de opbrengst van hunnen arbeid mochtan
zij als het hnnne beschouwen; de grond behoorde hun
niet toe. Een lijfeigene mocht niet eens den grond, dien hij

bewoonde, verlaten en eene andere woonplaats kiezen,
zonder goedkeuring zijns meesters. Deze toestand was liet
gevolg van de verovering van het Romeinsclie rijk door de
Germaansche\' volken. De overwinnaars, van welke de
adel afstamde, hadden de overwonnelingen onder het juk
gebracht en tot lijfeigenen gemaakt, die voor hen den grond
moesten bearbeiden en handwerken uitoefenen, maar daar.
tegenover ook weer het voorrecht der bescherming tegen
vreemde verdrukking genoten.

9. De lijfeigenschap drukte niettemin hard op de groote me-
nigtedes volks. Maar de Kerk, die de beschaveresse der ruwe
overwinnaars en de beschermster der bedrukten was, verzachtte
dat lot. De kerken en abdijen waren de toevluchtsoorden
voor de zwakken en onderdrukten. Ieder, die door de Kerk
onder ban; geestelijkheid werd aangenomen, werd een vrij
man^- ieder, die leenman der Kerk werd of zelfs haar lijf-
eigene, werd zachtzinniger behandeld en niet klem beschermd.
De Kerk verbood dal de heeren de huwelijken der lijleige-
nen zouden scheiden, \'door echtgenooten van elkander te
ver» ijderen; ja, zij was het, die de sterkeren en machtigen
der wereld aanhoudend op de straffen wees, die God hier*
namaals bereid beeft voor hen, die geweld en onrecht ple-
gen en dit niet naar hun vermogen herstellen.

10. liet leenstelsel was de maatschappelijke vorm van bijna
geheel ons land gedurende de middeleeuwen. Het werd
echter allengskens meer gewij/.igd en zachter. Er ontstonden
steden. De inwoners dier steden wisten van de graven en
hertogen voorrechten te verkrijgen, privilegiën genaamd.
De voornaamste dier voorrechten waren: dat de be-
woners der steden hunne eigene overheden en rechters moch-
ten kiezen; dat zij niet zonder hunne toestemming mochten
beladen wolden met belastingen: dat de persoonlijke vcilig-
heid en eigendom beter gewaarborgd werden.

11. Allengs geraakten die steden tot macht en aanzien , en
begonnen zij zelfs deel te nemen aan het bestuur des Iands.
Kleinere steden verkregen dezellde rechten als de grootere.

De lijfeigenen, die burgers der steden konden worden, wer-
den vrije mannen. De steden bloeiden door handel en nij-
verheid en boezemden ontzag in aan den machtigen adel door
de geoefendlieid der burgerijeii in den wapenhandel. Zij regeer-
den zich zelven , zij verdedigden zich zelvcn , en zoo ontstond
in den loop der eeuwen de derde stand, de stand dei burgerijen.
In enkele streken van ons vaderland , te weten in Fries-
land en in dat gedeelte van Noord-Holland, dat wel eens
West-Friesland genoemd wordt, heeft het leenstelsel nooit
geheerscht, De verschillende gouwen of streken werden be-
stierd door de ingezetenen zelven , aan wier hoofd mannen
stonden, die in Friesland Grietmannen (dat is: grnote man-
nen) genoemd werden.

HET GRAAFSCHAP HOLLAND EN ZEELAND ONDER HET
HOLLANDSCHE HUIS.

1. De voornaamste landschappen . waarin ons land gedurende
den tijd van het leenstelsel verdeeld was. waren: het
graafschap Holland, waarmede Zeeland was verbonden; het
bisdom Utrecht; en het hertogdom Gelder; terwijl het hertog-
dom Brabant, waarmede dat van Limburg nauw verbonden
was, voorliet grootste gedeelte tot het tegenwoordige België,
maar toch ook voor een deel tot Noord-Nederland behoorde.

Algemeen wordt aangenomen dat de gift van eene streek
gronds langs de Noordzee-kusten, door den Frankischen koning
Karel den Eenvoudige, als koning van Lotharingen in 922
aan zekeren Dirk of Diederik gedaan, den grond heeft gelegd
tot liet graafschap Holland. Zoowel door veroveringen op de
Friezen als door aanhechting van andere heerlijkheden heeft
dat graafschap allengs den omvang der tegenwoordige pro-
vinciën, Noord- en Zuid-Holland verkregen. Van de drie
eerste graven: Dirk I, Dirk II en Arnoud, weet men weinig.
De abdij-goederen van Egmond maakten toen het belangrijkste
en verreweg meest beschaafde deel van het graafschap uit.

De graven varen beschermlieercn dier abdij, en dit was
liet eerste begin van hun aanzien en van bunnen macht.
Zij hadden veel te oorlogen met de West-Friezen, die
bet noord-oostelijke gedeelte van bet tegenwoordige Noord-
Holland bewoonden. Oraal\' Arnoud kwam in een gevecht
tegen ben. bij het dorp Winkel, 0111 bet leven. De oor-
zaak dier oorlogen was. dat de graven meenden d.it de
West-F-iezen hun onderwerping schuldig waren; terwijl
deze hunne onafhankelijkheid handhaafden.

2. Den derden graal\', die den naam van Dirk voerde, kan men
beschouwen als den eigenlijke stichter van het graafschap
Holland. Deze bouwde in het jaar 1018 op een moerassi-
gen grond, waar verschillende rivieren, de Lek en de Maas
samenvloeien, eene stad, Dordrechtgeheeten: deoudsteslad
van Holland. Hij deed dit om tol te hellen van alle sche-
pen, die de rivieren zouden komen afvaren. De grond , waarop
Dirk die stad bouwde, behoorde aan bet bisdom van Utrecht.
Deze omstandigheid en ook dal graal\'Dirk op eigen gezag de
kooplieden, die de rivier afvoeren, tol betalen liet, haalde
hem het ongenoegen des keizers van Duitschland op den
hals. Dirk moest dezen als zijnen leenheer gehoorzamen,
doch de leenmannen waren weinig gewoon zich om recht
te bekommeren; zij deden wat bun goeddacht, zoolang zij
de sterksten waren. Dirk wist zich, ondanks zijne vijanden,
in het bezit van Dordrecht te handhaven. Hertog GoJe-
vaert van Neder-Lotharingen, dat later Brabant genoemd is,
werd door den keizer opgedragen, den graaf van Holland tot
zijnen plicht te brengen; doch de hertog werd in een gevecht
door Dirk gevangen genomen. Hij stelde hem echter in vrij-
heid, waarop hertog Godevaert de verzoening tusscheu den
Keizer en graal\' Dirk wist Ie weeg te brengen.

3. De opvolgers van Dirk III waren zijne zonen Dirk IV en
Kloris I. Üok deze voerden aanhoudend oorlog met de bis-
schoppen van Utrecht. Want, niet tot eer der graven van
Holland, zochten deze nu dit, dan weder dat, hetgeen die
bisschoppen toebehoorden, te overmeesteren. Aangezien nu

die bisschoppen te gelijkertijd wereldlijke vorsten waren
moesten zij hunne onderdanen beschermen.

De graven, die op Fluris I volgden, voerden alle, op één
na. de namen van Floris. Dirk of Willem. Wij zullen ze u
straks naar volgorde opgeven. Gedurende de minderjarigheid
van Dirk V voerde Godevaert (bekend als Govert met den
bult) van Neder-Lotharingen de voogdij over hein eu stichtte
de stad Delft.

4. Op het eindeder elfde eeuw, in het jaar 1090. begonnen
de kruistochten. Gelijk u bekend zal wezen, was het land,
waar onze Heer Jezus Christus op aarde geleefd had. in de
handen van ongeloovigen. volgelingen van den valsohen pro-
feet Mohammed, gevallen. Nu was het een vrome gewoonte
van velen; het Heilige Graf des Zaligmakers als pelgrims te
gaan bezoeken en daar te gaan bidden. Maar de Moham-
medanen mishandelden de Christenen, die derwaarts gingen,
vreeselijk. Dit wekte de verontwaardiging hunner geloofs-
genooten in Europa op. Koningen, hertogen, graven en edel-
lieden, duizenden en duizenden ontzagen moeite noch geva-
ren om het Heilige Graf te verlossen uit de macht der
ongeloovigen. Zoo ontstonden die verbazen.Ie krijgsloch-
ten der westersche volken naar het Heilige Land, die wij
kruistochten noemen, omdat zij, die daaraan deelnamen, tot
teeken een kruis op hunne kleederen droegen.

De Christenen van het, westelijke Europa werden het eerst
tot het ondernemen der kruistochten ontvlamd door de predi-
katiën van eenen vromen man. Peter de Kluizenaar gehee-
ten, afkomstig uit Amiéns in Frankrijk. Deze reisde groote
gedeelten van Europa door, om den Christenen den deer-
lijken toestand van het Heilige Land te schetsen. Duizenden
en duizenden .namen daarop het teeken des Kruises aan uit
zijne handen en uit die van andere geestelijken. Al die
duizendtallen togen gewapend naar Azië, om de Mohammeda-
nen te bestrijden en Jeruzalem en het Heilige Graf uil de
handen der ongeloovigen te verlossen. Het voornaamste hoofd
van den eersten kruistocht was Godfried van Bouillon, mark-

graaf van Antwerpen: een Zuid-Nederlander of Belg. Onder
zijn beleid namen de kruisvaarders Jeruzalem in (1091) en
stichtten een christenrijk in Palestina.

5. De kruistochten duurden ongeveer twee eeuwen. Bijna
ieder jaar togen gewapende mannen naar het Heilige Land;
maar tot zeven keeren toe beproefden groote en machtige
legers, de Mohammedanen uit Palestina te verdrijven. Ein-
delijk waren de Christenen, na een bijna tweehonderdjarigen
strijd, genoodzaakt Jeruzalem en alle volkplantingen der
Christenen in Azië geheel en al in de macht der oiigeloo*
vigen Ie laten. De Christenen hadden evenwel te weeg ge-
bracht dat de volgelingen van den valschen profeet Moham-
med Europa voor langen tijd met rust lieten.

l)e graven en edelen van Holland , vrome en dappere
mannen, namen een werkzaam deel aan de kruistochten.
Floris lil toog derwaarts, maar stierf eer hij nog het heilige
land bereikte (1190). Graaf Willem I was tegenwoordig bij
de verovering van Damiate, eene stad in Egypte, die in 1219
door de kruisvaarders werd ingenomen. De Hollanders en
Zeeuwen. toen reeds bekwame zeevaarders, behaalden bij
die verovering grooten roem.

6. Willem I was een broeder van graaf Dirk VII. Deze bad
eene dochter. Ada, achtergelaten. Ada had haren vader
moeten opvolgen; maar algemeen was de hollandsche adel
van meening. dat het graafschap Holland een zwaard/een
was, waai toe alleen mannen gerechtigd waren, en geen strik
lelfen, waarin ook vrouwen konden opvolgen. Willem I wist
zich in het bezit, van liet graafschap te handhaven tegenover
zijne nicht, gravin Ada.

7. De graven van Holland waren allengs toegenomen in
macht en aanzien, zoo zelfs dat Willem II, kleinzoon van
graaf Willem I. door den invloed van paus Inuocentius IV
(1247) tot roomscli koning werd verheven. Deze waardigheid
was zooveel als bestierder en vorst van geheel het mach-
tige duitsche rijk. Was die vorst eenmaal door den paus ge-
kroond, dan was bij duitscli keizer. Nu hadden, sinds meer

dan cene eeuw, verschillende duitsche keizers beproefd, den
paus van Rome van zicli afhankelijk Ie maken en hein
vervolgd en beoorloogd. De paus echter had alléén liet recht
den duitschen keizer Ie kroonen: hij mocht dien ook, om
groote misdaden, vervallen verklaren van den kcizerstroon.
Dit deed paus Innocentius IV den duitschen keizer Krede-
rik II, een groot vervolger der kerk. Willem II werd hierop
door hen, die het niet de Kerk en den paus wel meenden,
tot opvolger van Frederik II verkozen: zoo groot in aan-
zien was toen reeds het hollandsclie gravenhuis! Ongeluk*
kigervvijze leefde Willem II niet lang. Hij beoorloogde in
den winter (125G) de Westfriezen. Bij die gelegenheid ver-
loor hij het leven in het ijs nabij lloogwoude , een dorp in
Noordholland. De Westfriezen vonden het lijk en hegroeven
het op eene onbekende plaats. Later kwam graaf Kloris V,
zoon van Willem, de Westfriezen beoorloogen. Toen hij hen
onderworpen had, vorderde hij het lijk zijns vaders. Een
oude Westfries wist de plaats waai\' Willem 11 lag hegraven,
en zoo vond Kloris het overschot zijns vaders, dal hij in
de abdij te Middelburg liet ter aarde bestellen.

Deze graal\' Willem II bouwde in een boschrijk oord van
Zuidholland een slot. Om dat slot vestigde zich allengs be-
woners. üc graaf en zijne opvolgers hielden daar vaak hun
verblijf, en zoo ontstond rondom het hof van graaf Willem
de plaats, die thans het schoone \'s Gravenhage is!

8. Ook andere steden waren allengs in het graafschap Hol-
land en Zeeland opgekomen en tot bloei gestegen. Doidrecht,
Delft, Haarlem, Alkmaar, Middelburg, Zierikzee en meer
andere plaatsen hadden reeds vroeger belangrijke voorrech-
ten ontvangen of ontvingen die van graaf Willem II en
diens zoon en opvolger Kloris V. Die steden kregen van
hunne vorsten het recht om door hunne eigene schepenen
recht te laten spreken; zij verkregen belangrijke voordeden
voor hunnen handel en hunne markten. De inwoners, die
men poorters noemde, omringden hunne steden met muren,
oefenden zich in den wapenhandel en leerden hunne eigene

stad beschermen en verdedigen. De burgerijen dier steden
hadden menigmaal geschillen met de edelen en werden
dan door graal\' Willem en graaf Kloris V hegunstigd. Deze
laatste was zoo in aanzien bij do burgerijen, dat men hem
der keerlen god" noemde. Dit wekte grooten wrok der
edelen tegen Kloris op. Nu geschiedde het dat de graaf in
onmin was met den koning van Engeland. Ecnige edelen
spanden verradelijk met dien vreemden vorst samen, om
bunnen eigen wettigen leenheer gevangen te nemen eu naar
Engeland te voeren. Gerard van Velseu, Herman van Woer-
den en Gijsbrecht van Ainstel waren de voornaamste dier
edelen. Zij overvielen den graaf op een valkenjacht, na eenen
maaltijd, waaraan zij zelven met hem aangezeten hadden.
Zij voerden hem gevankelijk naar bet slot te Muiden, waar
men nog de ge\\ angenkainer van graaf Kloris V kan zien.
Zij wilden hem van hier naar Engeland voeren.

Zoodra evenwel de Westiriezen, de mannen van Water-
land en van het Gooy vernomen hadden hoe meineedige
edelen hunnen beminden graal\' gevangen hielden, snelden
die mannen gewapend toe, om hunnen heer te verlossen.
De edelen begrepen dat zij het slot niet lang tegen de ver-
ontwaardigde burgers zouden kunnen verdedigen. Zij wilden
nu den graaf naar Braband voeren, doch op hunnen tocht
door de burgers achtervolgd, vermoordden zij den edelen
Floris, hunnen wettigen heer, wien zij trouw gezworen had-
den (1296). De moordenaars werden later door de verbit»
terde burgers vervolgd en zwaar gestraft. Hunne kasteelen
werden onder den voet gehaald en hunne geslachten gingen
te niet.

Onder de moordenaars van Floris V was ook Gijsbrecht
van Amstel. Hij was heer van eene moerassige strook lands,
waar de Amstel in het IJ uitloopt. Hier ontstond eerst een
klein dorp onder bescherming der heeren van Amstel, dit
werd langzamerhand eene stad, die in 1300 stadsrechten
ontving en thans Amsterdam is.

9. Floris V, de edele en dappere graaf, de beschermer der

steden en burgers, kwam zoo noodlottig aan zijn einde. Hij
werd opge\\olgd door zijnen jongen zoon Jan I. Deze stierf
drie jar, n later. Zijn naaste erfgenaam was de graaf van
Henegouwen, Jan van Avesnes, de zoon van eene zuster
van graaf Willem II. Met Jan I stierf, in 1299, het graven-
geslacht in het hollandsche huis uit.

10. Graven van Holland zijn geweest: Dirk I. Dirk II, Ar-
noud. Dirk III. Dirk IV, Floris I, Dirk V. Floris II. Dirk VI.
Kloris III. Dirk VII. gravin Ada. Willem I, Floris IV, Wil-
lem II, Floris V en Jan I (9221299).

HET HKNEGOUWSCHE EN BEYÏR3CHE HUIS.

1. In vroegere eeuwen hadden de volken eene zeer groote
achting voor het recht van erfopvolging. Zij zouden gerekend
hebben dat zij eene groote zonde begingen, indien zij den welti-
gen erfgenaam van hunnen overledenen vorst niet op zijne
beurt als hunnen vorst erkenden. Nu heerschte er dikwijls
zeer veel verschil over de vraag wie tot de erfopvolging ge-
rechtigd was. In sommige vorstendommen mochten vrouwen
de regeering aanvaarden, hij voorbeeld in Vlaanderen, in
Braband; in andere weder niet: in andere weder bleef de
zaak onbeslist. Dit was bet geval met Holland en Zeeland. De
een beweerde dat alléén een man regeerend graaf kon wezen,
dat Holland een zw<tarilleon was, gelijk men dit noemde; de
andere beweerde dat ook eene vrouw de regeering kon voe-
ren, wijl Holland een tpilleleen was. Dit gaf aanleiding tot
groote twisten en hevige burgeroorlogen, gelijk wij zullen zien.

2. Jan II, ook viel naar zijne geboorteplaats Jan van Aves-
nes gehecten, was de naaste mannelijke bloedverwant van
den overledenen graaf Jan I. Hij wist zich in bet bezit van
bet graafschap Holland en Zeeland te stellen; maar dit ge-
schiedde niet zonder vele inoeielijkheden. De graven van
Vlaanderen meenden recht te hebben op een groot gedeelte

van Zeeland en wilden dit niet de wapenen veroveren. Zij
drongen zelfs door tot in Holland in de nabijheid van llaar-
lein; doch hier werden zij overwonnen (1303). Slechts wei-
nigen keerden naar hun land terug. Jan II kon zoodoende
in het rustig bezit van het graafschap Holk.nd en Zeeland
blijven en dit aan zijn zoon Willem lil laten erven.

3. Deze Willem lil weid de goede bijgenaamd. Hij was een
zeer goed en wehneenend vorst, die liet welzijn zijner onder»
danen beoogde. Hij oefende gerechtigheid uit en beminde den
vrede. Hij werd dan ook algemeen door zijn volk geëerd en
geacht. Hij zelf genoot in zijn land en daar builen groote
eer en aanzien, en zijn volk leelde gelukkig. De handel en
nijverheid bloeiden in Holland en Zeeland: Dordrecht was
eeue belangrijke koopstad, die grooten handel op Duitschland
dreef. Ook sleden van andere gewesten, als Tiel, Deventer,
Harderwijk, bloeiden door den handel. De gerechtigheid, die
de goede graaf uitoefende, de vrijheden, die hij aan de bur-
gerijeu schonk, Maren oorzaak van dien grooten bloei: want
gerechtigheid loont alreeds zich zelve. De burgerij der ste-
den, overtuigd dat bun vorst voor \'s lands welzijn waakte,
waren nijver en arbeidzaam en verwierven zich daardoor
groote rijkdommen. De sleden verkregen vele rechten van
den goeden graaf: waaronder een van de voornaamste was,
dat de burgers hunne eigene overheden mochten kiezen,
voor hunne eigene rechters te recht staan, zich zelven door
schutterijen mochten verdedigen, zich te zanten mochten
vereenigen tot gilden.

4. Die gilden oefenden een grooten invloed uit op den bloei
en de welvaart der steden. Gilden, zoo noemde men de ver-
eeuiging van lieden, die betzellde ambacht dreven, en hunne
eigene belangen verzorgden. Zij werden bestuurd door de-
kens en overmannen, die zij uit hun eigen midden kozen. Zij
zonden in de nieesten steden hunne bestuurders in de stads-
regeering, om duur hunne belangen voor te staan, leder gild
bad zijn eigen vaandel: meestal in de hoolilkerk zijne eigene
kapel en stelde zich onder de bescherming van eeneu hei-

lige als patroon. Zoo .heette het schildersgild dikwijls het\'
St. Lucasgild, omdat de II. Lucas de patroon der schilders was.

5. Na den dood van Willem III volgde diens zoon Willem IV
hem op. Deze was oorlogzuchtigcr en sneuvelde (1345) bij
Stavoren in een gevecht tegen de Friezen, die hij wilde
onderwerpen. Hij liet geene kinderen na. Zijne naaste erf-
gename was zijne zuster Margareta. Deze was gehuwd met
Lodewijk van Beyeren. die duitsch keizer was. Eigenlijk
kon, naar de meening van velen, geene vrouw regeereud gra-
vin van Holland zijn; doch haar man, die als keizer ook in
Holland groote rechten bezat, bevestigde haar in het bezit
van de erfenis baars broeders. Daar Margareta zelve bet
bestuur moeielijk kon waarnemen over Holland en Zeeland,
liet zij dit over aan haren zoon Willem, op voorwaarde dat
hij haar jaarlijks de som van 10,000 schilden (toen eene zeer
groote som) zou uitkeeren. Het bleek alras dat Willem die
som niet kon of wilde betalen, of dat de hollandsche
onderzaten, die dat geld moesten opbrengeu, er weinig ge-
neigdheid toe beloonden. Willem kwam de voorwaarden niet
na, en dit gaf aanleiding tot de ergerlijkste oneenigheden
tusschen moeder en zoon.

6. Margareta, die weduwe geworden was, wilde de heer-
schappij over Holland en Zeeland weder aanvaarden: haar
zoon wilde deze niet afstaan. Ieder van hen werd bijgestaan
door steden of door adellijke personen. Hierop ontvlamde
een vreeselijke, onnatuurlijke ooi log, tusschen burgers van
hetzellde land, tusschen moeder en zoon. Volgens de ge-
woonle dier tijden, nam iedere partij eene eigene kleur en
een bijzonderen naam aan: de aanhangers van Margareta kozen
de roode kleur en noemden zich Hoekschen. De aanhangers
van Willem kozen de grijze kleur en noemden zich Kabel-
jauwschen. De oorzaak dier namen vindt men in de volgende
omstandigheden: even als de kabeljauw de kleine visebjes
verslindt, zoo beweerden de aanhangers van Willem, zouden
zij hunne vijanden vernietigen. De andere partij noemde
zich hoekschen, omdat de kabeljauw met een hoek gevan-

gen wordt. Na hevige gevechten tusschen beifle partijen
bleef Willem overwinnaar en in het be/.it van Holland en
Zeeland, terwijl zijne moeder tot aan haren dood IIenegOU-
vven hleef besturen. Hit erfde Willem ook na haven dood.
Hij had er echter weinig genot van, want hij werd krank-
zinnig. moest het beheer over alles, wat het zijne was. aan
zijn broeder Albrecht overlaten , en stierf, na dertig jaren
als krankzinnige opgesloten te zijn geweest! Zijn gedrag
jegens zijne moeder, tegen wie hij was opgestaau, had hem
geen zegen gebracht!

7. Willem IV was de eerste graaf van Holland, Zeelanden
Henegouwen, uit het geslacht of huis van Beyeren geweest. Dat
geslacht was in Holland niet inheemsen. Het was in zeden
en gewoonten meer fransch. want Henegouwen, waar het bij
voorkeur zich ophield, volgde fransche taal en zeden. De
graven van Holland en Henegouwen behoorden tot de mach-
tigste heeren van hunnen tijd. Daardoor werden zij gevreesd
en zocht men hunne vriendschap. Zij sloten nauwe verbinte-
nissen met de fransche koningen en groote fransche heeren.
De groote heeren van het fransche hof en ook de adel zagen
gewoonlijk met minachting op de burgerijen der steden neder.
Zij benijdden de opkomende macht en rijkdom van deze,
en poogden die te onderdrukken. Dit gaf aanleiding tot
groote onlusten en burgeroorlogen, niet alleen in ons land,
maar ook in vele andere landen. De graven van Holland en
Henegouwen uit het beyersche huis trokken de partij van
den adel tegen de burgerijen , en van de Hoekschen tegen
de Kabeljauwschen.

8. Want die noodlottige burgeroorlog bleef zelfs na den dood
van Margareta en haren zoon Willem voortduren. De Hoek-
schen waren meest machtige en aanzienlijke edellieden , die
niet konden gedoogen dat de burgerijen der steden in uan-
zien en macht toenamen. Tot de Kabeljauwscben behoorden
meest de deftige burgerschappen der steden, die door handel
en nijverheid rijk geworden waren en den adel ter zijde wilden
streven. Enkele steden, zooals Gouda, trokken echter het meest

partij voor de Hoekschen. Enkele edellieden, zooals de mach*
tige heeren van Arkel en van Egmond, trokken daarentegen
parlij voor de kabeljauwsclien. Omstreeks denzelideu tijd
werden ook andere gewesten van ons land door burgeruor-
logen geteisterd, die uit dezellde oorzaken voortkwamen,

9. Onder Albrecht en diens zoon Willem VI blc\\cn die
burgertwisten voortduren, liet hevigst ontbrandden zij onder
Jacoba van Beyeren. Deze was de eeuige dochter van VVil-
lem VI; baar vader stierf, toen zij nog maar zestien jaren
oud was. Zij Mas reeds vroeg gehuwd met een zoon van den
koning van Frankrijk: deze stierf ook zeer jong. Jacoba
kwam toen naar Holland, om bezit van baars vaders erfenis
te nemen; de Uockschcn e.kenden haar als gravin, doch de
Kabeljauwschen niet. Deze beweerden dat Jan van Beyereu,
broeder van Jacoba\'s vader, de wettige vorst was. Nu ontstond
\'er een hevige burgeroorlog, tusschen Jacoba, aan bet boold
der Hoekschen en Jan van Beyeren, dien de Kabeljauwschen
waren toegedaan. Jacoba huwde met Jan, hertog van Bra-
baud, doch deze was een onbekwaam vorst; en Jacoba was
eerzuchtig en lichtzinnig genoeg, om zich al spoedig, tot
groote ergernis van alle weidenkenden, van haren man te
laten scheiden; ja zells gedurende diens leven met een en-
gelscben prins een ander (gewaand) huwelijk aan te gaan.

De levensloop van Jacoba van Beyeren was zeer ongeluk*
kig. üe lichtzinnigheid waarmede zij een huwelijk sloot, dat
tegen de geboden van God en van de 11. Kerk streed, ver-
dient zeker eene gestrenge al keuring, maar het is teelleen
aandoenlijk schouwspel eene zoo jonge vorstin, die meende
haar goed recht te verdedigen, te zien vervolgen door ben,
die bare natuurlijke beschermers waren , namelijk door
baren oom Jan van Beyeren ei: haren neef, Filips van Bour-
goudië, die, elk op hun beurt, haar van haar erfdeel wilden
ontzetten, op den bedenkelijken grond, dat in Holland de
vrouwenregeering door de staatsregeling werd uitgesloten
(bl. 38, 3B). Waarheid blijft intusschen, dal de oorzaken der
meeste rampen, waarmede de menschen bezocht worden»

hunne eigene booze hartstochten of die van anderen zijn.

10. Henegouwen. Holland en Zeeland waren jaren lang «liep
ongelukkig door deze burgeroorlogen, linde partijen voerden
den oorlog zeer wreed: zij schenen vergeten te hebben dat
zij Christenen waren. Men verhaalt, dat toni de Hoekschen
de stad en het kasteel van Schoonhoven , waar men het met de
Kabeljauwschen hield, belegerden, zij den bevelhebber van het
kasteel gevangen namen. Deze man, Albrecht lieyling gehee-
ten. zou door de wreede Hoekschen veroordeeld zijn om levend
begraven te worden! Hij had een uitstel van vier wekeu ver-
zocht om zijn gezin te bezoeken en zijne zaken te regelen,
en beloofde op zijn woord dan terug tekeeren. Uit werd hem
door den bevelhebber der Hoekschen toegestaan. Albrecht
lieyling vertrok en kwam. gelijk hij beloold had, leng,
en werd levend begraven. Aan de waarheid van dit bekend
verhaal wordt echter met grond getwijfeld.

11. Jan van lieyeren stiei f\', terwijl hij nog tegen Jacoba
oorlog voerde. Hij benoemde Filips; hertog van liourgoudië,
een vollen neei\'van moeders zijde van Jacoba, tot zijnen
erfgeinaan. De Kabeljauwscben eikenden nu Filips als graaf,

Filips, een der machtigste vorsten van zijnen tijd. beoor»
loogde Jacoba. Deze was tegen hem (die nog wel den bij-
naam van de Goede droeg) niet bestand. Zij moest vrede
sluiten, op voorwaarde van bet beheer harer landen aan
Filips af te staan en niet zonder zijne voorkennis te huwen;
want haar gemaal. Jan van liraband, was reeds dood, en
de engelsche prins, hertog van Gloucester genieten, had
baar reeds verlaten! Jacoba huwde echter in stilte meteen
zeeuwscheu edelman, Frank van liorselen, die haar. in haar
ongeluk, met goed en bloed had bijgestaan. Filips. hierover
vergramd, wilde Frank van liorselen ter dood laten hreii-
gen; bij deed dit echter niet, op voorwaarde dat Jacoba hem
(den hertog) ais graaf van Henegouwen, Holland en Zeeland
zou erkennen: wat zij deed. Zij ging nu meestal op bet slot
van Teylingen bij Leiden of bij Goes wonen, en stierf in
het jaar 1436.

12. De regoering van de graven uit het henegouwscho en
beyersrhe huis hrarlit Holland en Zeeland onder vorsten,
die. 700 als wij reeds opmerkten, in taal en zeden veel
Tan den hollandsehen eenvoud verschilden: doch goluk-
kit; wisten onze vaderen, ondanks alle rampen, die hen
troffen. toch hunne eigene voorvaderlijke taal te bewa-
ren: vat onze zuidelijke naburen niet zoo goed deden.
Onder die graven werd ons lr-nd wreed geteisterd, niet
alleen door dien rampzaligen strijd tussrhen inwoners van
betzelfde land. maar ook door hevige watervloeden. De
rliikrn waren toen op lange na niet zoo wel ingericht als
thans. On zekeren narht. voor den \'eestdae van de 11. Eliraheth
(1R \\ovemher 1421). hraken de di\'ken bij Dordrecht on fieer-
truidenherg door een hevigen storm. Twee en zeven\'igdor-
pen werden door het water overstroomd en geheel en al
vernield: honderd duizend mensehen verloren daarbij het
leven. Al dat land werd door het water verzwolgen, en
zoodoende de Rieshos gevormd. Men verhaalt dat bij dien
S*onnd een kind in eene wieg kwam aanspoelen aan den
dük . die nu nog Kinderdijk heet. Eene kat. die in dat wiegje
was g^an ligiren , had door heen en weder te springen het
pvon~irht weten te bewaren, waardoor het wiegje nietoin-
sloeg fiod had het kind hehouden.

13 Terwijl Jneoha gravin van Holland was. werd door bou-
rens Janszoon. Schepen te Haarlem, en die aan het door
hem of door zijn voorvaderen hekleede kostersambt (toen-
maals een aanzienlijke post) den familienaam van floster ver-
schnldigd Mas, de boekdrukkunst uitgevonden.

14 fïraven en gravinnen uit bet huis van Henegouwen,
129913B9

Jan H. Willem FIT. Willem IV, Margareta.

Graven en gravinnen uit het huis van Reveren, 13501433.

Willem V, Albrecht, Willem VI, Jacoba.

HET BISDOM VAN UTRECHT EN HE LANDEN DIE DAAR
ONDER BEHOORDEN.

1. Gedurende de middeneeuwen hadden de geestelijken over
het algemeen eene zeer groote macht. Zeer vele hisschoppen
en ahlen van kloosters, vooral in de landen, die tot het
dnitsche rijk behoorden, waren te gelijker tijd geestelijken en
tijdelijke vorsten. Het is niet ondienst!g, dat wij u een he-
knopt. maar duidelijk inzicht van deze zaak geven. Vooral in
de tijden, die op den dood van Karel den Groote volgden,
waren de geringen en zwakken zonder verdediging over-
geleverd aan het geweld der machtigen en sterken. Nu
oefende de geestelijkheid op het geloovige volk een grooten
invloed uit, en gebruikte dien ter bescherming van de ver-
drukten. Deze namen dan ook hunne toevlucht tot de bisschop-
pen en tot de abten der kloosters. Zij maakten zich tot hunne
leenmannen, gelijk men het noemde: dat is: zij erkenden hen
voor hun hoofd, mits zij op hunne bescherming kondeu
rekenen. Zoodoende ontvluchtten zij het geweld: want ieder,
die de bezittingen der Kerk of bare dienaren aanrandde,
werd in den ban gedaan en door alle geloovigen geschuwd.
Zeer velen maakten zich tol leenmannen van dezen of
genen bisschop. Dit was eene eerste oor/aak hunner macht.

Eene tweede was, dat de bisschoppen en kloosters zich
reeds vroeg op het ontginnen van woeste landen , ep het
leggen van dijken, als anderzins, toelegden. Ongelooflijk veel
dorpen en verscheidene steden hebben hieraan hun eerste
ontslaan te danken. Dit land werd natuurlijk de eigendom
van hen, die het vruchtbaar maakten,

Eene derde en voorname oorzaak was de schenkingen der
keizers. Toen na den dood van Karel den Groote zijne opvol*
gers hun gezag niet meer wisten te verdedigen en te handhaven,
schonken zij groote gedeelten hunner landen aan graven, maar

ook aan bisschoppen. Gelieele landstreken werden op die wijze
onder het onmiddellijk gebied van geestelijken gebracht. Daar
deze in de nabijheid waren en algemeen werden ontzien,
waren zij beter in staat de armen en gcringen te bescher-
inen en hun recht Ie bedeelen dan de keizer, die ver af
was. Dal toekennen van wereldlijk rechtsgebied aan bisschop-
pen en abten door verschillende keizers, zoowel van het
1\'rankl\'sche als naderhand van het duitsche rijk, duurde
eeuwen lang.

2. Nu bestond boven den Rijn, sinds het jaar 635, de bis-
schopszelcl van Utrecht. Al het land, dat tegenwoordig tot ons
vaderland behoort, ten noorden van de Schelde en de Maas,
erkende dien bisschopals zijn geestelijk opperhoold. Vele heilige
en vrome mannen hebben dien bisschopszetel beklommen,
zooals de 11. Bonilacius en later de 11. üregorius, en meer
anderen. Terwijl geheel het noordelijk gedeelte van ons vader-
land , met uitzondering van het graafschap Holland (dat toen
veel kleiner was dan later), in regeeringloosbeid was, gaven
de duitsche keizers aan de bisschoppen van Utrecht het gezag
«ver die lauden, liet gedeelte, dat thans de provincie Utrecht
voluit, toen liet Benedentticht geheeten, kwam het eerst onder
hel wereldlijk gezag der bisschoppen ; in de ellde eeuw ook het
zoogenaamde Botenttichl , thans de provincie Overijsel. Ook
(jioningei land, Drenthe, Friesland en een gedeelte van Gelder»
Jand, dat llians de Vcluwe heet en aan Holland behoorde. kwa-
ineu, althans in naam, krachtens de schenkingen der duitsche
keizers, aan het bisdom van Utrecht. Die duitsche keizers,
vooral ütlo 11, Hendrik 11 en Hendrik IV, hielden de bis-
sclioppen van Utrecht in groot aanzien en namen iueuig-
maal hun verblijf in de stad.

3. De bisschop werd gekozen door de geestelijken der vijf
kapittelkerken: dat zijn de kerken waaraan kollegiéu van
kanunniken verbonden zijn. De kapittels vormden den bis-
scliopsraad, zoowel in tijdelijke als geestelijke zaken. Iedere
bisschop echter, zou hij wettig bestierder der Kerk zijn,
moest door Z. II. den Paus bevestigd worden. Deze gaf

hem dan de mijter en stal, ten teeken dat hij de kudde
van den Zaligmaker moest hoeden. De keizer bezat alleen
het recht om den bisschop het tijdelijk gezag te geven.
Even-wel vilden vele keizers zich het recht aanmatigen,
zelven de bisschoppen te benoemen. Dit was eene onrecht*
vaardige aanmatiging; want zij badden daartoe geen ge/ag
van bod ontvangen. Die aanmatiging des keizers gaf gele-
genheid tot vele twisten.

i. De bisschoppen van Utrecht hadden ook dikwijls moeie-
lijklieden met hunne eigene onderdanen. Over het algemeen
waren zij zeer zachtzinnige vorsten; zij gaven aan de meeste
steden uitgebreide vrijheden, zoodat deze bijna onafhanke-
lijk werden van hunnen vorst, den bisschop. Groningen,
Zwol, Kampen en Deventer werden door hunne eigene stads-
raden , bijna geheel en al onafhankelijk van den bisschop,
geregeerd; ook de stad Utrecht zelve. Nu geschiedde het
dikwijls, dat vooral de burgerij der laatstgenoemde stad
zich wat veel aanmatigde eu vandaar in onmin niet den bis-
scbop kwam.

liet meest evenwel badden de bisschoppen te kampen met
de wereldlijke vorsten, hunne naburen, de graven van
Holland en Gelderland Eerstgcnoeinden ontnamen bun Gooi*
land en bet land rondom Dordrecht; de laatstgenoemden de
Veluwe. Wat meer is, de graven van Holland maakten zich
in Utrecht zelve eene parlij en wilden dikwijls, bij de keuze
van eenen nieuwen bisschop, door verkeerde middelen
deze naar hunnen zin doen uitvallen: dit gelukte bun soms,
maar mislukte ook meer dan eens. De bisschop Jan van
Arkel, die omstreeks 1350 den zetel van Utrecht bekleedde,
had zeer veel te kampen met die heerschzucht der holland-
sche graven.

5. Toen in Holland en Zeeland de hoeksche en kabeljauw*
sebe twisten uitbraken, geraakte het sticht van Utrecht
insgelijks in burgeroorlog. Een gedeelte van den adel en de
steden hielp Je lloekschen een ander gedeelte de Kabel*
jauwschen. Dit gaf aanleiding tot treurige verdeeldheden.

zelfs zoo dat iedere partij eenen bisschop koos, ofschoon
slechts één de vettig gekozene kou zijn. Men kon trou-
wens allijd «eten wie de wettige was: namelijk, hij die door
den Paus vaii Home als dusdanig werd erkeud. ioeu ein-
deiijk Filips van iiourgondië graat van Holland werd, kwam
ook een persoon uit net huis van Iiourgondië op deu bis-
schopszulcl van Utrecht, en hielden de oneeniglieden tus-
schen de graven van Holland en de bisschoppen op.

ü. De provinciën Friesland en Groningen, die na den on-
dergaug van het irioselie koningrijk tot het rijk van Karel
deu (Iroole kwamen, werden in de ellde eeuw en later door
de duitsche keizers wel is waar aan den bisschopszetel van
Utrecht gevoegd; maar over \'t algemeen oelëndeu de bisschop-
pen in die streken weinig gezag uit. Groningen werd eeue
nagenoeg onafhankelijke stad, Het overige gedeelte werd door
edelen geregeerd, die weder een hooldinan, welken iï$podes-
taat noemden, als hunnen algemeenen aanvoerder kozen; de
friesche steden werden geregeerd door hare eigene over-
liedeu. De Friezen, waartoe ook de Groningerlanders gere-
. kend werden, waren langen tijd het onbeschaaldste volk van
deze lauden. Zij waren zeer vrijheidlievend, en kwamen
daardoor in botsing met de heersclizucht der hollandsche
graven.

7. Deze toch beweerden dat hun de macht over Friesland
toekwam. Eeuwen lang voerden zij krijg, om de Friezen te
doen huigen. Eerst beoorloogden zij de VVest-Friezen, die het
tegenwoordig Noord-Holland bewoonden. W ij hebben u reeds
verhaald hoe Willem II, graaf van Holland, in een gevecht
tegen hen, bij Hoogwoude, gedood werd. Endelijk werden
de VVest-Friezen onderworpen; zij hadden dit voornamelijk
te wijten aan de doorbraak der Zuiderzee, die hen van de
Friezen, van de tegenwoordige provincie Friesland, scheidde.
De graven uit het henegouwsche en beyersche huis, Wil-
lem IV en Albrecht, trokken over de Zuiderzee, omdeFrie-
zen tot onderwerping te brengen. Zij gingen met groote
legers derwaarts. Willem IV werd bij Stavoren door de

Friezen gedood. Albrecht bracht hen voor eeu oogenblik tot
onderwoipnig; inaar zoodra was de giaai van llmlaud met
weder na.11 z.ju land teruggekeerd, ui ae fileren vcijuugun
zijne ambtenaren en weigulden verdere gouooizuainlicid. ZioO
bieveu zij vrij van vreemde ovcriiueisciiuig.

ji.un\' nunue eigene booze drillen veroorzaakten liun veel
kv. a,;.i. OiUdUeeks deiizctiden tijd dal de lioekscne en kadel-
jauwjcne luisieu in Holland uubiak.cn, geraakte friesland
ui gioo.e verdecldiieid door de partijen der Seliieriugerü
en \\etkoopers. llie twisten werden veroorzaakt door deO-
naijver van de kleine , belioeltige grondbezitters jegens de
rijken en inaeiiligen eu door de irotseiineid der laalaieu.
be se.iiclaat, een zeer goedkoope visen, was hel voedsel del"
belioeltiyeii; daaioin noemde men de eeue partij, die der
iuiudere niauueu, Schtertitgert; de anderen weiden, om uuuiie
rijivuoiiimeti 111 land en vee, yetkuujizrs genoemd. Deze beide
pailij.ii bevociileu elkander mei giooie woede en wrced-
heid. Wanneer ecliter de hoUaudscue graven tegen f\'ries-
land optrekken, Vulgaten zij voor een oogenblik uuuiie biu-
nemau.iaeue twisten; maar vervielen al spoedig weder
daartoe, zoodra de lloliauders naar bun eigen land terug-
gekeurd waren. Die burgeroorlog lustenen de aelneriugcrs eu
Velkoopors duurde nagenoeg even lang als de tioekseue uu
kabeljauw selie twist eu eindigde ongeveer terzeüder lijd.

1. Een ander gewest in ons vaderland , dat in vroegere
eeuwen zijne eigene vorsten had, is Gelderlrnd. Hetgeen wij
thans ouder de provincie van dien naam rekenen is slechts
een gedeelte van het voormalige hertogdom Gelderland. Het
grootste gedeelte van Nederlaudsch-Limburg met de steden
Roermond en Venlo behoorde vroeger er insgelijks toe; even
zoo een gedeelte, dat thans ouder Pruissen behoort en

waarin de stad Gelder ligt. Deze stad heeft den naam aan
liet geheele gewest gegeven.

2. De eerste graaf van (leider of Gelderland wascenduit-
sclie vorst uit liet huis van Nassau: dus uit hetzelfde ge-
slacht , waarvan onze tegenwoordige koning afstamt. Hij
heette Otlo en vereenigde het graafschap Zutfen , naar de
stad van dien naam geheeten, mei Gelderland, waarmede het
sindsdien tijd is vereenigd gehleven. Deze graaf Otto regeerde
omstreeks het jaar 1076. Zijne opvolgers hreidden hunne macht
en hun aanzien uit. Zij vereenigden de landstreek, die de
Veluwe wordt genoemd, met Gelder, ütto II, die omstreeks
deii/.rllilru tijd als graaf Willem II van Holland leelüe, was
een zeer dapper vorst, die zijn land. macht en aanzien wist
te geven. Mij ijverde voor de helangeo der burgerijen en gaf
aan de steden Harderwijk . Wageuingen en Arnhem vele
voorrechten; ook vereenigde hij .Nijmegen , dat vroeger tot het
duitsche rijk behoorde, met Gelderland.

3. Zijn opvolger heette Heinoud I. Deze voerde met de her-
togen van Brabant! een oorlog om het bezit van Limburg. Die
oorlog viel ongelukkig voor hem uit; hij werd met zijn le-
ger hij Woeringen geslagen. Die slag hij Woeringen is in die
dagen zeer beroemd geweest. Dezelfde Heinoud I gaf insge-
lijks aan de burgerijen der steden groote en uitgebreide voor-
rechten. Dit wekte het ongenoegen en de afgunst van de
adellijke geslachten op, die in Gelderland zeer talrijk en
machtig waren. Deze beweerden dat graaf Reiuoud krank*
zinnig was en wilden dat zijn zoon , insgelijks Heinoud ge-
hecten, de regeering zou aanvaarden. Die zoon «as ontaard
genoeg om legen zijnen vader op te staan, en hem met behulp
van die adellijke geslachten van de regeering te berooven ,
ja, hem in eene gevangenis te laten bewaren, waarin de
oude graaf in 132C overleed.

4. Heinoud II, die op zidke misdadige wijze tot de regee-
ring was gekomen, was de eerste hertog van Gelderland.
Zijne voorgangers hadden slechts den titel van graaf ge-
voerd. Heinoud II begeerde den hoogeren titel van hertog:

dergelijken hoogeren titel mocht in die eeuwen alléén de paus of
de keizer geven. Reinoud ontving dien van den Duitschen keizer
Lodcwijk van Beyercn, den gemaal van de hollandsche gravin
Margareta. Gelderland werd dus (in 1339) een hertogdom.

Reinoud II, die zijn eigen vader zoo oneerbiedig behan-
dcld had, stierf, en onder zijne kinderen braken dezelfde
onnatuurlijke verdeeldheden en twisten uit, welke hem aan
de regeering hadden geholpen. Wat hij tegen zijn eigen
vader had gedaan, deden zijne zoons tegen elkander. Zijn
zoon Reinoud III was hem als hertog opgevolgd, docli diens
jongere broeder Eduard stond tegen hem op en wilde hein
van de regeering berooven. Dit gaf aanleiding tot een vreese-
lijken hurgerkrijg in Gelderland, welke die der lleeckerens
en Bronkhorsten wordt genoemd. Die hurgerkrijg woedde
omstreeks dezelfde tijden als de hoeksche en kabeljauwsche
twisten in Holland. De oorzaken waren ook dezelfde. Rei-
noud III begunstigde sterk het adellijk geslacht der ltronk-
horsten; Eduard daarentegen het geslacht der lleeckerens.
Vandaar dat de- namen dier twee geslachten aan de beide
partijen zijn gegeven. Maar Reinoud begunstigde ook voor-
namelijk de oude en machtige adelijke geslachten, die daarom
ook bij den burgeroorlog zijne zijde kozen. Eduard daaren-
tegen zocht hulp bij de minder aanzienlijke geslacbten en
vooral bij de steden. De algunst van den machtigen adel jegens
de opkomende macht en het aanzien van de burgerijen der
steden gaf dus ook hier in Gelderland aanleiding tot ramp-
zalige twisten; want juist doordat ieder van de beide broe-
ders, die elkander beoorloogden, aanhangers vond, die el-
kander haat en afgunst toedroegen, konden zij elkander be-
oorloogen. Eduard overwon zijnen broeder Reinoud III in
13G1 bij ïiel en wierp hem in eene nieuwe gevangenis op
het slot Nycnbeek. Maar tien jaren later kwam diezelfde
Lduard in een gevecht tegen de Brabanders om het leven.
Hierop werd Reinoud III weder hertog, maar stierf spoedig
daarna in 1371, zonder kinderen na te laten, waarop het
hertogdom Gelder in een ander geslacht overging.

5. Eenc dochter namelijk van Ucinoud II was gehuwd ge-
weest mei i enen hertog van Gulik in Duitschland. Nu wilde
de partij der llronkliorsten dat een zoon der liertogin van
Gulik. Willem geheelen, als hertog van Gelderland zou er-
kend «orden; maar de partij der lleeckerens «rilde dat men
eene andere dochter van Reinoud II. Mathilda geheeten,
die ouder was dan de hertogin van Gulik. als hertogin zou
aannemen. Het was derhalve ook hier alweder de strijd of
eene vrouw, als erfgename erkend, de regeering zou kun-
nen voeren, dan wel of men den naasten manuelijken erf-
genaam tot opvolger van den overledenen vorst moest kie-
zen. De burgeroorlog tussclien de llronkliorsten en lleecke-
rens kwam derhalve geheel en al overeen met dien, welke
in Holland woedde: de llronkliorsten kwamen overeen met
de lloeksehen. de lleeckerens met de Kaheljauwsclien. 0m-
streeks dienzellden tijd had men insgelijks dezelfde burger-
oorlogen in Vlaanderen, waar insgelijks eene partij bet
voornamelijk met den adel, de andere bet voornamelijk met
de burgerijen der steden hield.



		INHOUD.

		Blz. I. Wat de geschiedenis is................ 1 II. Over den staat van ons vaderland in de vroegste tijden..................... 4 III. De komst der Romeinen in ons land.... 10

		IV. Het Evangelie wordt in de Nederlanden _jLyv

		verkondigd &L2et<jt.<e--:. .-\'<r<M?. .\'%!& y S* V. Karel de GroofeT?/. *^~^......... 19 VI. Het leenstelsel....................... 24 VII. Het graafschap Holland en Zeeland on- der het Hollandsehe huis............ 30 VIII. Het Ilenegouwschc en Beyersche huis. . 36 IX. Het bisdom van Utrecht en de landen die daar onder behoorden .............. 43 X. Gelderland........................... 47 XI. Brabant en Limburg ................. 52 XII. Vlaanderen.......................... 56 XIII. Vorsten uit het Bourgondische Huis.... 60 XIV. Begin van het Oostenrijkschc huis in de Nederlanden....................... 66 XV. Regeering van keizer Karel V......... 70 XVI. Karel V. Vervolg................. 76 XVII. Filips II en de landvoogdij van Margareta van Parma........................ 80 XVIII. De Hertog van Al va in.de,. Nederlander^, 87 XIX. Landvoogdij van Reiniesens^y^.v.^./w/93 XX. Alexander van Parma./r^AfzvAiring van Filips II./fyDood van Willem l./£-$jf. 98



		GOEDKEURING. De V aderlandsihe Geschiedenis voor de Jeugd, bewerkt door den verdienstvollen Nuyens, wordt niet alleen gaarne door ons goed» gekeurd, maar tevens, om de vele voortreffelijke eigenschappen, voor het gebruik op de R. K. Scholen bijzonder aanbevolen. Haarlem, 19 Sept. 1870.\' H. VAN BEEK. lib. eens.

		*._r.._iW....sStë** coiv. _v.. 5 .,- -< - ----------" \'



		VOORREDE.

		Een mijner vrienden, een man, die onder de katholieken een algemeen en welverdiend vertrouwen geniet ; een man, die zich van de onderwijskwestie eene studie heeft gemaakt, en in eene der aanzienlijkste steden des lands , het katho- liek onderwijs op alle moeilijke wijze behartigt en bevor- dert: die vriend zeide tot mij, ruim een jaar geleden: Schrijf een dergelijk boekje (hij had de vaderlandsche geschiedenis van het Nut van \'t Algemeen in de hand) voor onze katho* lieke schooljeugd en ge doet er nog meer nut mede, dan met nwe Geschiedenis der Nederlandsche Beroerten." Ik dacht daarover na: ik overwoog rijpelijk, hoe degeschiede- nis aan eene jeugd, die katholiek en Nederlandsen te gelijk is, diende onderwezen te worden: ik overwoog het rijp en ge- ruimen tijd. Toen nam ik het besluit, in een boekje, van circa veertien vel klein 8°, eene schets van de vaderland- sche geschiedenis te schrijven voor mijne eigene kinderen , voor twee knapen van tien tot twaalf jaar. Ik beproefde wat zij begrepen , of wat hun zonder moeite begrijpelijk kon ge- maakt worden. Zoo is dit boekje ontstaan. Ik heb het als vader voor mijne eigene kinderen geschre- ven , met het voornemen , om het onder bereik van geheel de katholieke jeugd in Nederland te brengen. In dit kleine boekje heb ik , voor kinderen , alles zoeken neder te leggen , wat een langdurige beoefening van de ge- schiedenis in het algemeen, en die mijns vaderlands in het bijzonder, mij geleerd had daarin op den voorgrond te moe- ten stellen, en naar de methode, die mij als de beste is toegeschenen. Ik zal hier mijne zienswijze beknopt uiteen zetten. De wereld gebeurtenissen (=s geschiedenis), worden geleid



		IV door Gods voorzienigheid: de mensch kan, door zijnen vrijen wil Gods raadsbesluiten voor een oogenblik zoeken tegen te werken; maar God leidt de gebeurtenissen, ondanks des men- schen verkeerdlieden , gelijk Hij besluit. Van daar dat de geschiedenis der maatschappijen, en de geschiedenis van den godsdienstigen toestand der maatschap- pijen niet van elkander kunnen gescheiden worden. In de geschiedenis des Nederlandschen volks is, sinds de reformatie, het katholiek element te veel over het hoofd gezien, de katholieke traditie vergeten of achterwege ge- schoven. In eene geschiedenis der Nederlanden, moet evenzeer.ge» let worden, op de Zuidnederlandsche gewesten van Neder» landschen stam : b. v. op Brabant, Limburg , Vlaanderen, als op de Noordnederlandsche , Holland enz. Dit is in nage- noeg alle boekjes voor de jeugd veronachtzaamd. De geschiedenis moet niet uitsluitend zijn , de geschiede- nis van vorstenhuizen, of van oorlogen, maar van alles wat den maatschappelijken toestand eener natie belangt. Dit alles kan evenzeer tot grondslag strekken voor een klein boekje voor de jeugd , als voor een uitgebreide geschie» denis des Nederlandschen volk. Ziedaar den draad mijner gedachten, bij het schrijven van dit boekje. Een ieder weet, dal de wijze waarop de geschiedenis des Vaderlands, op niet-Katholieke scholen werd onderwezen, eene der groote grieven der katholieken sinds jaren geweest is, en nog is. Wil men zich zelven gelijk blijven, dan moet men, ook vooral bij het onderwijs der geschiedenis, den godsdiensti» gen grondslag in het oog houden. Daarom is een schoolboek, waarin alleen gezorgd wordt voor het niet kwetsen der Roomsch-Katholieken onvoldoende.



		HOOFDSTUK [\'.

		WAT DE GESCHIEDENIS IS. 1. De geschiedenis noemt men liet verhaal van hetgeen vroe- ger met eenen persoon, met eene stad of met een geheel volk is voorgevallen. De geschiedenis van eenen persoon noemt men levensbeschrijving; de geschiedenis van eene stad stads- geschiedenis; terwijl de geschiedenis van landen genoemd wordt, hij voorbeeld, Engelsche, Franse/te, Duitsche gesehie- denis. Men heeft ook andere geschiedenissen, zooals de Al gemeen e geschiedenis, die de gebeurtenissen verhaalt van alle volken der wereld; de Bijbelsche geschiedenis, die het verhaal geeft van de gebeurtenissen, in het Oude en Nieuwe Testament vermeld; de Kerkelijke geschiedenis, die verhaalt wat er voorgevallen is niet onze heilige Kerk. sinds de Zaligmaker in de wereld verscheen. Van al deze geschiede- nissen willen wij u thans niet spreken. Wij willen u onder- houden over de geschiedenis van ons vaderland, van het tegenwoordige koninkrijk der Nederlanden. Wij noemen die vaderlandsche geschiedenis. 2. Het is van zeer groot belang voor u, mijne kinderen! daarvan althans iets te weten. Hoe zoudt gij zoo onver- schillig kunnen zijn, dat gij u niet bekommerdet omtrent hetgeen in vroegere tijden is geschied niet het land, waarin de goede God u heeft laten geboren worden? Het is een heilige plicht voor ieder inensch, zijn vaderland te beminnen. Groote.\' vrome mannen, van wie de H. Schrift spreekt, beminden hun land met innige liefde. Hoe beminde koning David zijn vaderland! Hoe treurden profeten, als Isaïas, om het ongeluk van hun dierbaar land, van Judea! Hoe offerde 1



		3 uitkomsten opleverden. Goed hlijft goed eu kwaad blijft kwaad. liet is de. oneindige goedheid Gods, die meermalen iets, wat de mensclien verkeerd doen, ten goede doet uit- konien; maar liet is dan de wijze beschikking Gods, die het goede veroorzaakt, niet de kwade daad der mensclien. Uit moet gij bij het leeren van de geschiedenis van uw- vaderland altijd in het oog houden. Ten tweede moet gij niet vergeten dat gij uw vaderland moet beminnen, al hebben onze voorouders ook soms ver- keerde daden bedreven. 5. Er is nog iets, mijne kinderen! wat gij nooit uit het oog moet verliezen. Dat punt is zelfs van zulk groot gewicht, dat ik enkel daarom voor ulieden deze geschiedenis schrijf. Het is het volgende: de mensclien stellen maar al te dikwijls zaken en daden, die in vroegere eeuwen zijn voorgevallen, geheel anders voor dan zij inderdaad geschied zijn. Uit is vooral het geval geweest met de voorstelling van de geschiedenis van ons vaderland. Ue eerste oorzaak daarvan is de volgende: men heeft sinds vele jaren de geschiedenis van ons vaderland beschouwd, zooals die vroeger door voorname protestantsebe man- nen werd beschreven. Maar die mannen beschouwden de zaken geheel anders als wij. Zij erkenden de roeping van de heilige katholieke Kerk niet. Zij vermeldden niets van de ongerechtigheden, welke onze katholieke voorouders hebben ondergaan. Nog meer: velen van hen stelden de zaken in een geheel verkeerd licht. Door al te groote liefde voor de Protestanten van vroegere eeuwen gedreven, duid- den zij alles, wat die gedaan hadden, ten goede. Door al te groote vooroordeelen tegen de Katholieken verblind, duid- den zij alles, wat die gedaan hadden, ten kwade. Nu was daarvan het gevolg, dat vele kinderen reeds in hunne prille jeugd eene geheel verkeerde voorstelling van de gebeurte». nissen, die in vroegere eeuwen in ons vaderland geschied zijn, verkregen. 6. Maar nu vraag iku, mijne kinderen! zooiemand uit on*



		15 sche voorvaderen, die het land, dat thans Noord-Brabant eu Limburg heet, bewoonden, zich terstond bekeerden; o neen! de meerderheid, die in bossciieu en algelegen plaatsen woonde, bleel\' hardnekkig aan de oude gewoonten des hei- dendoms vasthouden. IV. HET EVANGELIE W0R1JT IN DE NEDERLANDEN VERKONDIGD. 1. liet ilomeinsche rijk was een poel van ongerechtigheid geworden. Het heidendom had de volkeu diep bedorven; alleen de Christenen boden tegenstand aan het aigemeene bederl\'. De alwijze God liet toe dat volken, die ook wel hei- deneu waren, maar niet zoo diep bedorven als de Roinei- neu, het ilomeinsche rijk aantastten, vele landen veroverden eu nieuwe rijken stichtten, die, het eene voor, het andere na, den chnsteiijkeu godsdienst aannamen. Al die volken waren Germanen: bijgevolg stamgenooten van de Friezen en Batavieren. Ouder hen zullen wij slechts de Franken en de Saksen noemen, wijl deze alleen met de geschiedenis van ons vaderland in verband slaan. i 2. Be Franken, die weder in twee stammen verdeeld wa- ren, woonden langs den Kijn en den Usel in het tegen- woordigc Overijssel. Die, welke langs den Usel woonden, heetten Saliërs. Zij waren eeu zeer dapper, ruw volk, dat bovenal zijne vrijheid beminde, Kuiin drie en eene halve eeuw na de geboorte van Christus verspreidden zij zich over het land, dat door de Batavieren bewoond werd, eu de naain van Batavieren verdwijnt nu in de geschiedenis. Waar* schijnlijk hebben zij zich met de Franken vereenigd. Onge- veer vier en eene halve eeuw na de geboorte van Christus hadden de Franken, nadat zij de Romeinen herhaaldelijk geslagen en andere kleine Germaansche volksstammen onder- worpen hadden, een rijk gesticht, dat het Frankische rijkge-



		16 noemd werd. Het zuidelijke gedeelte van ons vaderland, Bel- gië, een gedeelte van Duitschland en geheel de noordelijke helft van Frankrijk behoorden tot het Frankische rijk. Hun koning Klovis had den christelijken godsdienst aangenomen, en zijn volk met hein. De Franken bleven echter nog eeuwen lang een woest en barbaarsch volk, dat alléén door de H. Kerk en hare bisschoppen tot beschaving en zachtere zeden kon gebracht worden. 3. De Saksen, een ander Germaansch volk , spreidden zich uit langs de kusten van de Noordzee; zij namen ook een ge- deelte van ons vaderland, ten noorden van den Rijn, in. De Friezen, die met de Franken in voortdurenden oorlog leef- den, stonden daarentegen met de Saksen meestal in goede verstandhouding. De Saksen, die in hunnen tijd reeds on- verschrokkeue zeevaarders waren, staken, ongeveer vier en eene halve eeuw na Christus\'geboorte, over naar het eiland Brittaunië, dat thans Engeland heet, en veroverden dat land. De Friezen hadden een groot aandeel aan die verovering, ofschoon zij onder den algemecnen naam van Saksen door- gingen. Waarschijnlijk vertrokken de veroveraars van Brit- tannië van de kusten van ons vaderland. 4. Die Saksen waren de ruwste en onbeschaafdste volken van den Germaanschen stam. Zij waren verharde heidenen. De h. paus Gregorius de Groote te Rome had medelijden met de blindheid des heidendoms, waarin de Saksen van Brittannië leefden. Daarom zond hij, ruim vijf eeuwen na Christus\' geboorte, vrome zendelingen naar dat verre land. Deze bekeerden de heidensche Saksen , en binnen ééne eeuw was geheel het volk van Engeland katholiek geworden. In groote kloosters wijdden zich duizende vrome mannen aan den dienst van God en aan het welzijn hunner evennaasten. Deze vrome mannen waren er niet mede tevreden, dat zij zelven het licht des waren geloofs hadden; zij wilden het ook mededeelen aan hunne stamgenooten, aan debewo- ners van het land boven den Rijn, waar onze voorouders woonden. Een gedeelte van dat land, bijvoorbeeld dat waar



		22 Tolk, de Longobardcn geheeten. had, ongeveer vijf eeuwen na de geboorte van Christus, in Italië een rijk gesticht.dat het Lombardische rijk genoemd werd. Nu was de Paus te Rome allengs een schier onafhankelijk vorst geworden; maar de Lombardische koningen wilden Rome en den Paus aan zich onderwerpen. De Paus evenwel, die door dezen on- rechtvaardigen aanval der Lombardische koningen bedreigd werd, zocht hulp bij de koningen der Franken, eu niet het minst bij Karel, toen deze koning geworden was. Karcl beoorloogde meer dan eens de Longobarden, onderwierp beu eindelijk en liet zich door hen koning kroonen, zoodat ook geheel bet noorden van Italië aan hem onderdanig werd. G. Nu was sinds hetzelfde tijdstip, waarop de Zaligmaker geboren werd, de hoogste wereldlijke macht op de aarde die der Romeinsche keizers. Nadat de Romeinsche heerschappij door de Germaansche volkeu vernietigd was, bleef het Ro- meinsche rijk in naam voortbestaan in die landen. welke thans tot Turkije behooren ; maar inderdaad was het Romein- sche rijk in geheel westelijk Europa vernietigd. De Paus be- sloot toen om Karel, die de machtigste christen-vorst was, die ooit bestaan had; die de Mohammedanen in het zuiden van Europa en de heidensche Saksers en Friezen in het noorden had overwonnen; die den Heiligen Stoel beschermd had tegen onrechtvaardige aanvallen, tot keizer te verheffen. Dit geschiedde in Kerstnacht van het jaar 800. In dien nacht plaatste de Paus van Rome de keizerskroon op het hoofd van Karel den Groote. De nieuw verkoren keizer be- vestigde den Paus in zijn tijdelijk gezag over de stad Rome en schonk hem het gebied over eeue uitgebreide streek van Italië, die later de Kerkelijke Staat is genoemd. 7. Keizer Karel bleef evenwel in zijne zeden en gewoonten geheel en al een man van Duitschen stempel. Hij was en bleef eenvoudig. Zijne geliefkoosde woonplaats bleef Aken en de zuidelijkste streek van ons vaderland. Van uit die stad Aken regeerde hij zijn machtig rijk. Hij gaf wijze wetten: hij bevorderde de verspreiding der christelijke leer; hij



		:so

		De lijfeigenen, die burgers der steden konden worden, wer- den vrije mannen. De steden bloeiden door handel en nij- verheid en boezemden ontzag in aan den machtigen adel door de geoefendlieid der burgerijeii in den wapenhandel. Zij regeer- den zich zelven , zij verdedigden zich zelvcn , en zoo ontstond in den loop der eeuwen de derde stand, de stand dei burgerijen. In enkele streken van ons vaderland , te weten in Fries- land en in dat gedeelte van Noord-Holland, dat wel eens West-Friesland genoemd wordt, heeft het leenstelsel nooit geheerscht, De verschillende gouwen of streken werden be- stierd door de ingezetenen zelven , aan wier hoofd mannen stonden, die in Friesland Grietmannen (dat is: grnote man- nen) genoemd werden. VII. HET GRAAFSCHAP HOLLAND EN ZEELAND ONDER HET HOLLANDSCHE HUIS. 1. De voornaamste landschappen . waarin ons land gedurende den tijd van het leenstelsel verdeeld was. waren: het graafschap Holland, waarmede Zeeland was verbonden; het bisdom Utrecht; en het hertogdom Gelder; terwijl het hertog- dom Brabant, waarmede dat van Limburg nauw verbonden was, voorliet grootste gedeelte tot het tegenwoordige België, maar toch ook voor een deel tot Noord-Nederland behoorde. Algemeen wordt aangenomen dat de gift van eene streek gronds langs de Noordzee-kusten, door den Frankischen koning Karel den Eenvoudige, als koning van Lotharingen in 922 aan zekeren Dirk of Diederik gedaan, den grond heeft gelegd tot liet graafschap Holland. Zoowel door veroveringen op de Friezen als door aanhechting van andere heerlijkheden heeft dat graafschap allengs den omvang der tegenwoordige pro- vinciën, Noord- en Zuid-Holland verkregen. Van de drie eerste graven: Dirk I, Dirk II en Arnoud, weet men weinig. De abdij-goederen van Egmond maakten toen het belangrijkste en verreweg meest beschaafde deel van het graafschap uit.



		.31

		De graven varen beschermlieercn dier abdij, en dit was liet eerste begin van hun aanzien en van bunnen macht. Zij hadden veel te oorlogen met de West-Friezen, die bet noord-oostelijke gedeelte van bet tegenwoordige Noord- Holland bewoonden. Oraal\' Arnoud kwam in een gevecht tegen ben. bij het dorp Winkel, 0111 bet leven. De oor- zaak dier oorlogen was. dat de graven meenden d.it de West-F-iezen hun onderwerping schuldig waren; terwijl deze hunne onafhankelijkheid handhaafden. 2. Den derden graal\', die den naam van Dirk voerde, kan men beschouwen als den eigenlijke stichter van het graafschap Holland. Deze bouwde in het jaar 1018 op een moerassi- gen grond, waar verschillende rivieren, de Lek en de Maas samenvloeien, eene stad, Dordrechtgeheeten: deoudsteslad van Holland. Hij deed dit om tol te hellen van alle sche- pen, die de rivieren zouden komen afvaren. De grond , waarop Dirk die stad bouwde, behoorde aan bet bisdom van Utrecht. Deze omstandigheid en ook dal graal\'Dirk op eigen gezag de kooplieden, die de rivier afvoeren, tol betalen liet, haalde hem het ongenoegen des keizers van Duitschland op den hals. Dirk moest dezen als zijnen leenheer gehoorzamen, doch de leenmannen waren weinig gewoon zich om recht te bekommeren; zij deden wat bun goeddacht, zoolang zij de sterksten waren. Dirk wist zich, ondanks zijne vijanden, in het bezit van Dordrecht te handhaven. Hertog GoJe- vaert van Neder-Lotharingen, dat later Brabant genoemd is, werd door den keizer opgedragen, den graaf van Holland tot zijnen plicht te brengen; doch de hertog werd in een gevecht door Dirk gevangen genomen. Hij stelde hem echter in vrij- heid, waarop hertog Godevaert de verzoening tusscheu den Keizer en graal\' Dirk wist Ie weeg te brengen. 3. De opvolgers van Dirk III waren zijne zonen Dirk IV en Kloris I. Üok deze voerden aanhoudend oorlog met de bis- schoppen van Utrecht. Want, niet tot eer der graven van Holland, zochten deze nu dit, dan weder dat, hetgeen die bisschoppen toebehoorden, te overmeesteren. Aangezien nu



		mH^\\Êx

		i



		39 gen wordt. Na hevige gevechten tusschen beifle partijen bleef Willem overwinnaar en in het be/.it van Holland en Zeeland, terwijl zijne moeder tot aan haren dood IIenegOU- vven hleef besturen. Hit erfde Willem ook na haven dood. Hij had er echter weinig genot van, want hij werd krank- zinnig. moest het beheer over alles, wat het zijne was. aan zijn broeder Albrecht overlaten , en stierf, na dertig jaren als krankzinnige opgesloten te zijn geweest! Zijn gedrag jegens zijne moeder, tegen wie hij was opgestaau, had hem geen zegen gebracht! 7. Willem IV was de eerste graaf van Holland, Zeelanden Henegouwen, uit het geslacht of huis van Beyeren geweest. Dat geslacht was in Holland niet inheemsen. Het was in zeden en gewoonten meer fransch. want Henegouwen, waar het bij voorkeur zich ophield, volgde fransche taal en zeden. De graven van Holland en Henegouwen behoorden tot de mach- tigste heeren van hunnen tijd. Daardoor werden zij gevreesd en zocht men hunne vriendschap. Zij sloten nauwe verbinte- nissen met de fransche koningen en groote fransche heeren. De groote heeren van het fransche hof en ook de adel zagen gewoonlijk met minachting op de burgerijen der steden neder. Zij benijdden de opkomende macht en rijkdom van deze, en poogden die te onderdrukken. Dit gaf aanleiding tot groote onlusten en burgeroorlogen, niet alleen in ons land, maar ook in vele andere landen. De graven van Holland en Henegouwen uit het beyersche huis trokken de partij van den adel tegen de burgerijen , en van de Hoekschen tegen de Kabeljauwschen. 8. Want die noodlottige burgeroorlog bleef zelfs na den dood van Margareta en haren zoon Willem voortduren. De Hoek- schen waren meest machtige en aanzienlijke edellieden , die niet konden gedoogen dat de burgerijen der steden in uan- zien en macht toenamen. Tot de Kabeljauwscben behoorden meest de deftige burgerschappen der steden, die door handel en nijverheid rijk geworden waren en den adel ter zijde wilden streven. Enkele steden, zooals Gouda, trokken echter het meest



		43

		IX. HET BISDOM VAN UTRECHT EN HE LANDEN DIE DAAR ONDER BEHOORDEN. 1. Gedurende de middeneeuwen hadden de geestelijken over het algemeen eene zeer groote macht. Zeer vele hisschoppen en ahlen van kloosters, vooral in de landen, die tot het dnitsche rijk behoorden, waren te gelijker tijd geestelijken en tijdelijke vorsten. Het is niet ondienst!g, dat wij u een he- knopt. maar duidelijk inzicht van deze zaak geven. Vooral in de tijden, die op den dood van Karel den Groote volgden, waren de geringen en zwakken zonder verdediging over- geleverd aan het geweld der machtigen en sterken. Nu oefende de geestelijkheid op het geloovige volk een grooten invloed uit, en gebruikte dien ter bescherming van de ver- drukten. Deze namen dan ook hunne toevlucht tot de bisschop- pen en tot de abten der kloosters. Zij maakten zich tot hunne leenmannen, gelijk men het noemde: dat is: zij erkenden hen voor hun hoofd, mits zij op hunne bescherming kondeu rekenen. Zoodoende ontvluchtten zij het geweld: want ieder, die de bezittingen der Kerk of bare dienaren aanrandde, werd in den ban gedaan en door alle geloovigen geschuwd. Zeer velen maakten zich tol leenmannen van dezen of genen bisschop. Dit was eene eerste oor/aak hunner macht. Eene tweede was, dat de bisschoppen en kloosters zich reeds vroeg op het ontginnen van woeste landen , ep het leggen van dijken, als anderzins, toelegden. Ongelooflijk veel dorpen en verscheidene steden hebben hieraan hun eerste ontslaan te danken. Dit land werd natuurlijk de eigendom van hen, die het vruchtbaar maakten, Eene derde en voorname oorzaak was de schenkingen der keizers. Toen na den dood van Karel den Groote zijne opvol* gers hun gezag niet meer wisten te verdedigen en te handhaven, schonken zij groote gedeelten hunner landen aan graven, maar



		r>o

		5. Eenc dochter namelijk van Ucinoud II was gehuwd ge- weest mei i enen hertog van Gulik in Duitschland. Nu wilde de partij der llronkliorsten dat een zoon der liertogin van Gulik. Willem geheelen, als hertog van Gelderland zou er- kend «orden; maar de partij der lleeckerens «rilde dat men eene andere dochter van Reinoud II. Mathilda geheeten, die ouder was dan de hertogin van Gulik. als hertogin zou aannemen. Het was derhalve ook hier alweder de strijd of eene vrouw, als erfgename erkend, de regeering zou kun- nen voeren, dan wel of men den naasten manuelijken erf- genaam tot opvolger van den overledenen vorst moest kie- zen. De burgeroorlog tussclien de llronkliorsten en lleecke- rens kwam derhalve geheel en al overeen met dien, welke in Holland woedde: de llronkliorsten kwamen overeen met de lloeksehen. de lleeckerens met de Kaheljauwsclien. 0m- streeks dienzellden tijd had men insgelijks dezelfde burger- oorlogen in Vlaanderen, waar insgelijks eene partij bet voornamelijk met den adel, de andere bet voornamelijk met de burgerijen der steden hield. 6. In Gelderland behaalden eindelijk Willem van Gulik en de Broukhorsten, na zevenjarige verschrikkelijke oorlogen, de overwinning op de partij der lleeckerens. Willem werd algemeen als hertog erkend. Hij werd dit ook gedaan door den keizer van het Duitsclie rijk, die als leenheer het recht bezat, bij uitsterven van het regeerend vorstengeslaclit, een ander geslacht met het hertogdom te beleenen, dat is, tot hertog te maken. Deze Willem van Gulik liet geene kiude- ren na; derhalve volgde hem zijn broeder Reinoud IV als hertog op. Toen deze in 1423 zonder kinderen stierf, ver- gaderden de staten van Gelderland (dat is, de voornaamste edellieden en afgevaardigden der steden) te Nijmegen en ver- kozen Arnoud van Egmond, een verren bloedverwant van den gestorven hertog, tot bunnen vorst. Onder dezen duurden den rampzalige burgertwisten, waar- door de Gelderscben onderling verdeeld werden, nog steeds Toort. De haat, afgunst en wraakzucht verdeelden de adelijke



		51

		geslachten en de steden onderling. Door hunne booze harts- tochten verblind , hoorden zij noch naar de geboden van den godsdienst, noch naar hun eigenbelang en dat van hun vaderland. 7. Hel was alsof de vijandschap en baat. die burgers tegen burgers, edelen tegen edelen, geheel Gelderland door. op- zett\'en, ook altijd het vorstelijk geslacht, dat het landschap regeerde, moesten verdeden. Een ontaarde zoon, Adolf\', durfde zijn eigen vader, hertog Arnoud van Gelderland, beoor- logen , evenals vroeger dit Reinoud II zijnen vader Rei- noud I had gedaan. Geholpen door zijns vaders tegenpartij, beproefde hij zich van de regeering meester te maken. II00- rende naar den raad van laaghartige vleiers , sloeg de ont- aarde Adolf de hand aan zijn eigen vader, nam hem ge- vangen en sleepte hem in den barren winter over het ijs naar bet kasteel van Buren en sloot hein daar op. Maar de straf volgde spoedig op de misdaad. Karel, hcr- tog van IJourgondié, over wien wij later zullen spreken « trok parlij voor den ouden hertog, nam op zijne beurt den schuldigen Adolf gevangen en liet hem in een kasteel te Vilvoorden opsluiten. Dit geschiedde in 1470. 8. Zoo veroorzaakten familie-twisten, voortgesproten uit heerschzucht en uit gemis aan eerbied van kinderen voor hunne ouders of aan lielde tusschen broeders onderling, de geduciitste rampen. Zij , die de schuldigen hielpen en bijston- den, berokkenden zich zelven niet minder greote ongelukken. IZoo werd Gelderland gedurende meer dan honderd jaren diep rampzalig ten gevolge van de misdaden der vorsten en de verkeerdheden der aanzienlijken, wijl deze eerder gehoor gaven aan booze hartstochten dan aan de bevelen des Evan- gelies.. Bit toch gebiedt eerbied voor zijne ouders, lielde voor zijne broeders, en verbiedt allen nijd en afgunst jegens anderen.



		52

		XI. BRABANT EN LIMBURG. 1. Tot het koninkrijk België, dat ook vel de zuidelijke Ne- derlanden vordt genoemd, behoort het grootste gedeelte van het lr.ndschap, dat vroeger Brabant heette. Een gedeelte daarvan echter behoort tot ons vaderland en heet thans nog Noord-Brabant. Ook behoorde vroeger tot de zuidelijke Nederlanden een landschap , met name Limburg. Het voor- naamste gedeelte daarvan is thans het zuidelijk deel der Ne- derlandsche provincie Limburg. Daarom moet men, bij he; behandelen vim de gesebiedeuis van ons vaderland, ook over Brabant en Limburg spreken. 2. Na den dood van Lodewijk, den zoon van Karel den Groote, verd het groote Frankische rijk onder de zonen van Lo- dewijk verdeeld (843). Het land, dat tusschen de Maas en \'den Rijn ligt, verd het deel van Lothaar, zoon van Lode- vijk. Men noemde het Lother-rijk of Lotharingen. Later verd het veder verdeeld in Opper-Lotliaringen, dat thans tot Frankrijk behoort, en Neder-Lotharingen. Dit laatste strekte zich uit over het grootste gedeelte van het tegenwoordige België» 3. Neder-Lotharingen verd bestierd door hertogen. Onder die hertogen muntte vooral uit Godfried, die, om zeker lichaamsgebrek, de Buitenter verd genoemd. Deze vas eeu zeer dapper en beroemd vorst, die in oorlog kvam met den Hollandschen graaf Dirk V, omdat deze zich bezittingen van den bisschop van Utrecht had toegeëigend. Godfried deed reizen naar Italië en huwde daar met eene zeer beroemde vorstin, Mathilda van Toskane geheeten. Deze Mathilda is daarom zoo vermaard, vijl zij paus Gregorius VII, toen deze door zijn vijand, den duitschen keizer Hendrik IV, vervolgd verd, beschermde en ondersteunde. Godfried verd dooi\' een sluipmoordenaar gedood, zonder kinderen na te laten.



		53

		4. Ofschoon liet grootste deel van het tegenwoordige België en ook Noord-Brabant tot Neder-Lotharingen behoorden, wa- ren er nog andere kleinere vorstendommen, zooals het mark- graafschap Antwerpen en het graafschap Leuven. Het eerste behoorde aan Godfried den Bultenaar. Na diens dood kwam het markgraafschap Antwerpen, waartoe misschien een deel van ons vaderland (de omstreken van Breda} behoorde, aan God- fried van Bouillon, neef van Godfried den Bultenaar. Deze was de groote held, die aan het hoold der kruisvaarders in 1099 het heilige graf uit de macht der Mohammedanen verloste. 5. Het hertogdom Neder-Lotharingen werd in verloop van tijd in vele kleine landschappen verdeeld; als: het graaf* schap Leuven, het hertogdom Limburg, het graafschap Na- nien en meer andere. De graven van Leuven strekten allengs hun gebied uit over dat gedeelte lands, hetwelk thans de Belgische provinciën Zuid-Brabant en Antwerpen en de Ne- derlandsche provincie Noord-Brabant vormt. Eenen van hen, Godfried geheeten, werd door den Duitschen keizer in 1106 de titel van hertog gegeven. Hij noemde zich hertog van Brabant. Hij woonde te Leuven. Later gingen zijne opvoI- gers in Brussel wonen, dat op die wijze de hoofdstad van Bra- bant en eindelijk van geheel België werd. Godfried III, hertog van Brabant, vtas een groot liefhebber van de jacht. Nu was er in het noordelijkste gedeelte van zijn gebied een zeer boschrijk oord, Urten geheeten. Hier bouwde hij een slot, om er te vertoeven wanneer hij ging jagen. Allengs bouwden ook andere lieden huizen in de nabijheid van dat slot. Zoo werd in 1184 eene stad gesticht, die den naam verkreeg van \'s Hertogenbosch. 6. Limburg bleef geruhnen tijd een afzonderlijk hertogdom. Het strekte zich uit over het stadje Limburg, hetwelk thans lot Pruissen behoort, en het zuidoostelijk gedeelte van onze Nederlandsche provincie Limburg, waar men thans de dorpen Waals, Kerkrade, Valkenburg enz. vindt. Toen in 1282 de laatste erfgenaam der hertogen van Limburg stierf, voerden de hertog Tan Gelder, Reinoud I, en de hertog van Bra-



		54

		bant, Jan I, een verwoeden oorlog om het bezit van dat land. In 1288 kwam het bij Woerden tot een slag, waarbij de hertog van Brabant overwinnaar bleef. Hierdoor kwam Limburg aan Brabant. 7. Brabant was langen tijd het aanzienlijkste gewest der Ne- derlanden. Het bloeide door handel. maar vooral door fabrie- ken. Leuven was eene der voornaamste fabrieksteden van Europa. De Brabantsche burgers waren in het bezit van zeer uitgebreide vrijheden ledere nieuwe hertog moest, wan- neer hij door zijne onderdanen gehuldigd werd, zweren dat hij die vrijheden zou ontzien en niets tegen de rechten der burgers ondernemen. Hij moest bovendien beloven dat hij geene belastingen zou heffen, zonder toestemming zijner onderdanen. Men noemde de weêrzijdsche verplichtingen, waaronder de hertog en zijne onderdanen zich legden, de blijde inkomste, omdat zij bezworen werden bij gelegenheid van de plechtige komst van den nieuwen hertog in de steden van zijn land. 8. Evenals Holland, Gelderland en andere gewesten, werd ook Brabant in de veertiende eeuw geweldig door burger- oorlogen geteisterd. In de steden waren de handwerkslieden zeer machtig, maar ook zeer woelziek. Doordat zij veel geld ver- dienden, waren zij zeer overmoedig geworden. Nu woonden in de meeste steden oude en aanzienlijke geslachten, en deze voer- den de regeering der stad. Dit konden de vereenigingen der handwerkslieden ofgilden, gelijk zij genoemd werden, niet ge- doogen. Zij stonden op. maakten herhaaldelijk oproer, omdat zij wilden dat de regeering der steden naar hunnen zin zou handelen. Wanneer zij overwinnaars waren, maakten zij zich aan vele buitensporigheden schuldig, terwijl zij, wanneer zij overwonnen werden, zware straffen ondergingen. Ook was de adel gewoonlijk in onmin met de steden. Zoodoende ont- stond er veel twist en strijd, die aan velen het leven en aan nog meerderen hunne welvaart kostten. Ondanks die veel- vuldige burgertwisten bleef\' Brabant toch bloeien. Dit kwam door de buitengewone nijverheid der bevolking, die, even-



		15

		als de bevolking van Vlaanderen, in fabriekwerkcn verre bij andere landen van Europa vooruit was. De Brabantsche lakenweverijen waren vooral beroemd. 9. Nadat Jan III zonder zonen gestorven was, kwam zijne dochter Jolianna aan de regering. In de zuidelijke ,\\ederlan- den, Vlaanderen en Brabant. maakte men minder zwarigheid eene vrouw te gehoorzamen dan in Holland. Deze Johanna benoemde den tweeden zoon van Eilips I, hertog van Buur* gondic. die in verre bloedverwantschap tot haar stond . tot haren erfgenaam. Deze zoon, Anthonie geheeten, volgde baar in 1406 als hertog van Brabant op. Aldus kwam het buis van Bourgondië op den hertogszetel van Brabant. 10. De zoon van Anthonie was Jan IV. Deze huwde met Jacoba van Beyeren, die reeds gravin van,Henegouwen, Hol- land en Zeeland was. Brabant. Henegouwen, Holland en Zeeland waren dus door het huwelijk van hunne vorsten met elkander verbonden. Hadden Jan IV en Jacoba kinderen gehad, dan zouden deze hen opgevolgd zijn. Dan waren al die landschappen ouder één vorst met elkander vereenigd geweest. Doch Jan IV en Jacoba van Beyeren kregen geene kinde- ren. Hun huwelijk was hoogst ongelukkig. Het was gesloten geheel en al om wereldsche inzichten van macht en aanzien. Hertog Jan was traag, onbekwaam en onwetend. Jacoba daar- entegen eerzuchtig, lier en behaagziek. Dit gal\'groote verwij- dering tusschen hen beiden. Nu trok een gedeelte des adels en des volks in Brabant partij voor den hertog, de anderen voor zijne vrouw. Zoodoende geraakte Brabant, evenzeer als Holland, Zeeland en Henegouwen, in twist en verdeeldheid. Eindelijk verliet Jacoba van Beyeren haren echtgenoot, den hertog, en huwde met eenen Engelschen vorst, den hertog van Gloucester, gelijk wij reeds vroeger gezien hebhen. Vele harer onderdanen keurden deze zondige handelwijze, die tegen de geboden van God en van de H. Kerk streed . at\' en wil- den haar niet meer ondersteunen. Jan IV stierf kinderloos, en zijn broeder Filips, die hein opvolgde, insgelijks. Nu was



		56

		de naaste Moedverwant Tan de overledene hertogen van Bra- bant Filips, hertog van Bourgondië, die reeds graaf van Vlaanderen was. Deze volgde hen in 1430 op. XII. VLAANDEREN. 1. Een gedeelte van ons Vaderland, dat thans onder de pro- vincie Zeeland wordt gerekend en vroeger Staals-Vlaanderen werd genoemd, behoorde tot Vlaanderen: een landschap, waarvan verreweg liet grootste deel thans tot het koninkrijk België K-hoort. In dat landschap werd vroeger en wordt thans nog de Nedgrduitsche taal gesproken. Men heeft dus redenen om de geschiedenis van Vlaanderen, bij het beoe- fenen van de geschiedenis van ons vaderland, niet te vergeten. 2. Vlaanderen was in de middeleeuwen een zeer groot en machtig landschap; het werd geregeerd door graven, van welke de eersle omstreeks het jaar 862 door den koning der Franken. Karel, de Kale bijgenaamd, met een gedeelte van het tegenwoordige Vlaanderen werd beleend. Deze eerste graaf heette lioudewijn. Zijne opvolgers breidden hunne be- zittingen uit over eene groote streek lands tusschen de Noordzee, de rivier de Schelde en de zeeuwsche stroomen. Zij maakten ook aanspraak op de zeeuwsche eilanden Wal- cheren en Noord» en Zuid-Beveland. Waarschijnlijk hebben die eilanden inderdaad een tijd lang tot het graafschap Vlaanderen behoord. 3. Vlaanderen had in de middeleeuwen zeer vele machtige en dappere edellieden en vele groote en rijke steden. Er is een tijd geweest, tusschen 1300 en 1500, dat de Vlaamsche koop- en fabrieksteden de rijkste en machtigste van ge- heel het westelijk Europa waren. Vandaar dat Vlaanderen wijd en zijd beroemd werd, zoo zelfs dat in verre landen alle Nederlanders gewoonlijk Vlamingen werden genoemd. De eerste roem van Vlaanderen werd door geheel Europa ,



		»
		57

		ja tot in Azië verspreid door de kruisvaarders. Boudewijn van Vlaanderen was een der voornaamste christen-veldheeren, die in het jaar 1099 de Mohammedanen uit Jeruzalem verjoeg en liet graf van den Zaligmaker veroverde. Een andere graaf van Vlaanderen werd zells keizer van Konstantinopel. 4. Bij de kruistochten betoonden dusde Vlamingeneen moed en eene dapperheid, die door geen ander volk werden overtrof- fen; doch onder die Vlamingen waren gewoonlijk zeer vele bewoners van streken, die thans tot ons vaderland behooren. Meer echter nog dan door de dapperheid zijner edellieden, werd Vlaanderen wijd en zijd vermaard door den handel en de nijverheid zijner burgers. Brugge was een tijd lang de rijkste koopstad van westelijk Europa, toen Amstoidam nog niet meer was dan een zeer onaanzienlijk plaatsje. Londen dreef toen veel minder handel dan Brugge. De haven van die wijdberoemde koopstad was Sluis, hetwelk thans onder de provincie Zee- land wordt gerekend. De rijkdom van de kooplieden van Brugge was zoo groot, dat eene koningin van Frankrijk, die de stad bezocht, verwonderd zeide: \'ik meende alléén ko- ningin te zijn, maar de vrouwen der kooplieden van Brugge zijn rijk getooid als koninginnen.\'\' Gent was nog machtiger dan Brugge. Het was bijna tweehonderd jaren laug(13001500) de grootste labriekstad van Europa. Het zond zijn laken en linnen naar verre landen. 5. Maar evenals elders, verviel ook Vlaanderen in groote rampen door den naijver tusschen den adel en de burgerijen. De eerste graven van Vlaanderen betoonden zich voorstan- ders van de rechten en den bloei der steden; zij gaven aan Gent, aan Brugge en aan vele andere steden uitgebreide voor- rechten. De burgers hielpen hunne vorsten dan ook getrouw in hunne oorlogen, zooais bij voorbeeld in dien tegen Holland, onder graaf Jan II, waarvan wij reeds gesproken hebben; maar andere graven hielden het meer met den adel. Daarbij kwam dat de koning van Frankrijk, Filips, bijgenaamd de Schoone. in 1301 zich zelven tot graaf van Vlaanderen wilde maken. Een groot gedeelte van den adel koos toen de partij





		58

		der Fransclien: men noemde hen Leliaerts, naar de lelie, welke de Kransclie koningen in hun wapen voerden. De machtige steden: Brugge, Gent, Yperen, wilden echter niets van de Fransche overheersching weten. Men noemde ze en die niet haar partij trokken Rlauwaerts, naar den leeuw, die in het wapen van Vlaanderen stond. De burgerijen der Vlaainsche sltden, waartoe in die eeuwen ook Sluis, Sas van Gent en Hulst behoorden, waren zoo manmoedig en dapper, dat zij bij Kortrijk het geheele leger der Fransclien versloegen. Elfhonderd Fransche edellieden verloren daarbij het leven. Daar de overwinnaars de gouden sporen , welke die edellieden droegen, buit maakten, werd die slag de slag der (jouden .sporen genoemd. 6. In het begin der veertiende eeuw was er een hardnekkige en vreeselijke oorlog tusschen Frankrijk en Engeland uitgebar» sten. Vlaanderen werd daarin betrokken. De Fransche koning was leenheer over Vlaanderen, evenals de Duitsche keizer het was over Holland, Brabant enz. De graven van Vlaanderen en de meeste edellieden trokken partij voor Frankrijk; maar de burgerijen der rijke en machtige steden : Gent, Brugge en Yperen. hielden het veel meer niet de Engelsehen. De reden hiervan was, dat de Gentsche fabrieken vooral uit lakenwevc- rijen bestonden; nu leverde Engeland, waar veel wol ge- wonnen werd, die wol aan de Vlaainsche fabrieken. Was er nu oorlog met Engeland, dan was de handel in wol ge- streind , dan konden de Gentsche (abrieken niet meer aan den gang blijven, dan leden duizende werklieden ar- moede; want Gent was zoo volkrijk, dat het vijftig duizend man onder de wapenen kon brengen. Die duizende burgers waren alle in den wapenhandel geoefend , en zij verzamel- den zich, zoodra er onraad was, onder geleide van de gilden- hoofden, onder hun eigen vaandel. Wanneer de Gentenaars dan zagen dat zij zoo groot in getal en zoo wel gewapend waren, ontzagen zij niets. Dikwijls streden zij dan met moed voor hun eigen recht, maar dikwijls ook uit trots en uit naijver op Brugge of op hunnen vorst. Dan kozen zij



		59

		zich een eigen opperhoofd, dat dikwijls meer macht bezat dan de graal\' van Vlaanderen zelf\'. Het beroemdste dier hoof- den was Jacob van Artevelde. 7. Toen de Franschen en Engelschen in 1336 elkander be- oorloogden en Lodewijk. graal\' van Vlaanderen, partij voor de Franschen trok, wilden de Gentenaars zijn ge/.ag niet meer erkennen, maar sloten een verbond met Eduard 111, koning van Engeland. Deze kwam zeil\', landde te Sluis en ging van daar naar Gent. Uier sloot Jacob van Artevelde , die door de Gentenaars tot hun opperhoold gekozen was , niet hem een verbond. Ieder vreesde en ontzag de mach- tige stad Gent, omdat hare burgers zoo dapper en te gelijk zoo arbeidzaam waren en zoo voor hunne vrijheid streden; maar de Gentenaars waren ook twistziek, altijd naijverig op anderen, wilden slecht gehoorzamen en leenden het oor aan valsche mannen, die hen van vrijheid spraken, maar wan- orde stichtten. Dit berokkende Vlaanderen veel onheil: de- zellde Gentenaars, die Jacob van Artevelde tot hun opper- hoofd verheven hadden, vermoordden hem later. 8. De laatste graaf van Vlaanderen was Lodew ijk. naar zeker kasteel Lodewijk van Male geheeten. Hij had veel te kampen met zijne eigene onderdanen. De oorzaak hiervan was, dat Lodew ijk zeer onzedelijk leefde en groote verteringen maakte; ook beminde hij de Franschen meer dan zijne eigene onder- danen. Van deze vorderde hij zware belastingen. Hij zag, hoe de koning van Frankrijk zijn volk zooveel liet betalen aan belastingen als hij begeerde. en wilde dit navolgen. De Vla- mingen echter waren er niet toe geneigd, meer belastingen te betalen dan zij goeddachten. Volgens hunne rechten mocht de vorst hun geene belasting afvorderen, waarin zij zelven niet toegestemd hadden. Hadden de burgerijen zich hierbij gehouden, dan hadden zij hun eigen recht verdedigd; maar zij waren dik- wijls oproerig en halsstarrig. Zoodoende werd het land door groote partijschappen verdeeld en ondervond vele rampen. 9. Dus was Vlaanderen tusschen Leliaarts en Klauwaarts verdeeld en bet tooneel van burgeroorlogen, omstreeks de-



		60

		zelfde tijden toen de Hoekschen en Kabeljauwschen in Hol- land en de Bronkhorsten en Heeckerens in Gelderland elkander beoorloogden. De oorzaken waren ook dezelfde: de naijver tusschen den adel en de burgerijen der steden , die allengs meer macbt en aanzien kregen, terwijl die van den adel verminderden. 10. Lodewijk van Male liet slecbts eene dochter na, Mar- gareta. Deze was gehuwd met Filips, bijgenaamd de Stoute, hertog van Bourgondië. In Vlaanderen kon eene vrouw de regeering voeren. Zoodoende werd de hertogin van Bour- gondië gravin van Vlaanderen. XIII. VORSTEN UIT HET BOURGONDISCHE HUIS. 1. Bourgondië is een landschap in het oosten van Frankrijk: de hoofdstad heet Dijon. Filips de Stoute, die, gelijk wij ge- zien hebben, niet de eenige dochter van den graaf van Vlaan- deren huwde, was door zijnen vader Jan, koning van Frank» rijk, tot hertog van dat rijke land gemaakt. Deze Filips de Stoute werd door zijn huwelijk met Margareta insgelijks graaf van Vlaanderen en van Artois: eenlandschap, dat thans tot Frankrijk behoort en Atrecht (Arras) tot hoofdstad heeft. Filips, bijgenaamd de Goede, was de kleinzoon van dezen Filips den Stoute. Hij kwam aan de regeering na den dood van zijn vader, Jan van Bourgondië, in het jaar 1419. Bij den aan- vang zijner regeering was hij in hevigen oorlog met den koning van Frankrijk en in nauw verbond met den koning van Engeland, Hendrik IV, die bijna geheel Frankrijk ver- overd bad. 2. Filips de Goede was een der machtigste vorsten van zijnen tijd. Zijn roem was over geheel Europa verspreid. Zelfs bij de Turken was zijn naam vermaard. Deze noem- den hein den «grooten hertog van het westen". Zeker is het dat Filips de Goede machtiger was dan vele koningen van



		ei

		zijnen tijd. Want niet alleen was hij hertog van Bourgondië en hertog en graaf van vele andere streken van Frankrijk . maar hij werd langzamerhand meester van bijna alle Neder- landsche gewesten. Zooals wij gehoord hebben, was zijn grootvader reeds graaf van Vlaanderen. Na den dood van zijnen neef Filips . den laatsten hertog van Brabant en Limburg, werd hij diens opvolger. Ook wist hij zich tot erfgenaam van het graaf* schap Namen te maken; Luxemburg verviel insgelijks door erfenis aan hem. Holland, Zeeland en Henegouwen waren de graafschappen van zijne nicht Jacoba van Beyeren, wier moeder eene zuster van zijn vader was; doch bijgestaan door de Kabeljauw schen, gelukte het Filips den Goede zich meester te m;iken van hare bezittingen. Zoo waren in 1436 de meeste Nederlandsche hertogdo-mnen en graafschappen in zijn bezit, uitgezonderd Gelderland en het bisdom Utrecht met de landschappen, die daartoe behoorden. Maar ook in dat bisdom wist hij groote macht te verkrijgen door een zijner zoons, David , tot bisschop te doen benoemen. Gelderland alleen stond dus niet onder het huis van Bour- gondié. 3. Van nagenoeg alle Nederlandsche gewesten had Filips zich dus meester gemaakt. Dit had hij grootendeels te danken aan zijn recht van erfgenaam; want in vroegere eeuwen kon men land en volk erven, evenals huis en hof: en door huwelijksver- hintenissen was het Bourgondische huis zoo rijk en machtig geworden. Om zich evenwel meester van al die landen te maken, bedreef Filips vele oneerlijke daden. Immers hij wist zijne nicht Jacoba van Beyeren nog meer door list dan door geweld van haar erfdeel te berooven. Ook beging hij veel onrecht en vele wreedheden, om zich in het bezit van al die landen te handhaven. Daarom zal het misschien verwon- dering baren, dat bij de Goede is bijgenaamd. De reden bier- van was dat hij groote zorg droeg voor den bloei en het welvaren zijner onderdanen. Hij legde dezen wel zware be- lastingen op, die dikwerf oproeren veroorzaakten, maar hij



		62

		zorgde voor de handhaving der justitie; hij wilde niet ge- doogen da, machtige edelen de burgers en de plattelandsbevoU king onderdrukten. Dok beschermde hijtden handel zijner on- derdanen. lle Hollanders dreven toen reeds zeer gioolen han- del op de Oostzee, van waar zij veel graan haalden, dat zij op andere plaatsen met rijk gewin aan de markt brachten. Nu rooiden de bewoners der Oostzeekusten in 1438 de llol- landsclie schepen. Onmiddellijk rustte hertog Filips eene vloot uit, om den Hollandsclien handel te beschermen. l)e veiligheid der Uollandsche schepen werd aldus hersteld: en tot teeken van hunne overwinning, voerden de schepen, die de roovers der Oostzeekusten gestraft hadden, een bezem inden mast, wijl zij de zee schoon geveegd* hadden, gelijk zij zeiden. 4. Filips zorgde dus voor hel welzijn van zijne onderdanen, ofschoon de zware belastingen, welke hij vorderde, zijne op- roeren veroorzaakten. In Holland was de partij der Hoek- schen zeer verbitterd op hem. Zij bracht oproeren te weeg in Amsterdam en Leiden; deze werden echter bedwongen en de aanleggers streng gestraft. Het machtige Gent geraakte in nog grooter oproer en voerde zelfs oorlog tegen den her- tog. Die ééne stad was toen zoo machtig, dat zij twee jaren lang den oorlog tegen Filips en al zijne andere onderda- nen volhield! Eindelijk werd zij overwonnen en streng ge- straft. 5. Filips leefde somtijds in zijne Fransche staten, doch meestal in de stad Brussel of Brugge in. Vlaanderen als een rijk vorst. Zijne hofhouding was de prachtigste van geheel Europa _;maar om die pracht te voeden, maakte hij zich dikwijls schuldig aan het afpersen van geld van zijne onderdanen. En dit gaf dan aanleiding tot die oproeren, waarover wij reeds gespro- ken hebben. Om nog meer luister aan zijn hof bij te zetten, stelde bij , naar de gewoonte dier tijden , eene" nieuwe rid- derorde in. Die ridderorde werd het Gulden vlies geheeten, omdat de ridders tot keuteeken een gouden lammetje aan eenen ketting om hunnen hals droegen. Alleen zeeraanzieu- lijke mannen konden ridders vau het Gulden vlies worden;



		63 die het varen, moesten beloven, de macht en het aanzien van het Bourgondische huis te vermeerderen. In zeden en gewoonten waren Filips en zijn zoon Karel Fransclien, geene Nederlanders. Bijna de helft hunner staten had eene bevolking die de Fransche taal sprak. Zij voer- den Ie Brussel aan hun hof Fransche taal en zeden in, waar- door de Ncderduitsche taal hij onze zuidnederlandsclie nabu- rcii veel is verbasterd: iets, wat later nog erger is geworden. Ook waren de Fransche zeden veel losser dan de Nrdei lan- sclie. Up Holland en Zeeland oefende de Bourgondische heer- schappij niet zooveel nadeel ten opzichte van taal en zeden uit als op Vlaanderen en Brabant. Dit is daaraan toe te schrijven, dat Holland en Zeeland verder afgelegen waren en niet zooveel niet de hovelingen en het gevolg van Fdips in aan- raking kwamen. Ook bracht er toe bij, dat elk gewest zijne eigene wetten en gewoonten behield. Want erkenden alle die gewesten ook denzellden man als hunnen vorst, toch beschouwde ieder gewest zich bijna als een afzonderlijken staat, die volgens eigene wetten en gebruiken geregeerd werd. 6. Filips de Goede stierfin 1467, in den ouderdom van twee en zeventig jaren. Hij had slechts één zoon, Karel, die hem opvolgde. Deze Karel was een zeer heerschzuchtig vorst; hij beminde niets anders dan den oorlog. Daardoor heeft hij zijnen onderdanen en anderen de grootste onheilen berokkend; eindelijk is hij zelf het slachtoffer geworden van zijne krijgs- en heersch- zucht. Het doel van Karel, die de Stoute werd bijge- naamd, om zijne stoutmoedigheid in het gevecht, was een machtig koningrijk te stichten. Maar hij vergat de les van de 11. Schrift, dat koninkrijken bloeien door gerechtigheid. Hij wilde door geweld zich het gebied van anderen toe- eigenen. Hel eerst beproefde hij dit met Gelderland. Wij hebben reeds vernomen, hoe de ontaarde Adolf zijn ouden vader Ar- noud, hertog van Gelderland, in eene gevangenis wierp. Adolf deed dit, om zijn vader van diens bezittingen te



		Ui

		berooven. Toen Karel de Stoute dit vernam, vist hij Adolf tot zich te laten komen, waarop hij hein in eene gevangenis wierp. Dit was de billijke straf voor den ontaarden zoon; maar Karel maakte zich meester van het land van Arnoud en Adolf, dat hem niet toehehoorde. Zoo kwam Gelderland voor een tijd onder het bewind van het Bourgondische huis. Na den dood van hertog Karel geraakte Adolf weder vrij; maar kort daarop stierf hij een geweldigen dood op het slagveld. 7. Ook Karel de Stoute kwam ellendig om. Hij wilde de vrije Zwitsers met geweld onder zijne heerschappij brengen; maar dat dappere volk liet zich geen geweld aandoen. Het versloeg Karels leger bij Nancy, eene stad in Frankrijk. Karel zelf viel door het ijs en werd door een soldaat dood- geslagen. De Zwitsers maakten een rijken buit en Karel ver- loor alle zijne rijkdommen, zijne kroon en zijn leven. Dit ge- schiedde in 1477. Karel was. wanneer zijne heerschzucht hem niet vervoerde, een rechtvaardig vorst. Hij beschermde zijne onderdanen legen geweld en oefende streng recht jegens inis- dadigers. Maar wat baatte dit wanneer hij de rechtvaardig* beid vergat, zoodra zijne hartstochten en belangen in het spel waren! De grootste overwinning, die de inensch be- halen kan, is zijne eigene zondige begeerten te overwinnen. Nu ontzag Karel niets wanneer hij eenmaal meende dat zijne heerschzucht bevredigd kon worden. Daardoor werd hij. die, wat zijne zedeu betrof, allen lof verdiende, een geesel voor zijne onderdanen; daardoor berokkende hij veel onheil aan lieden, die hem nooit iets misdaan hadden; daardoor kwam hij ellendig om het leven. 8. Karel de Stoute liet als eenige erfgename na eene doch- ter, Maria van Uourgondië. Deze was bij haar vaders dood twin- tig jaren oud. Het onverwachte afsterven van den hertog. ha- ren vader, bracht alle landen, die hem als vorst erkenden. in de grootste verwarring. Karel de Stoute had de rechten en vrijheden der burgerijen geminacht. Aan de steden had hij wil- lekeurig belastingen opgelegd. Nu rekenden zijne onderdanen



		65

		de gelegenheid gunstig om hunne verlorene rechten te her- winnen. De Hollanders wilden Maria niet als hertogin en vorstin erkennen, voor en aleer zij een eed gedaan had dat zij de rechten harer onderdanen zou eerbiedigen. Maria gaf hieraan gehoor en gaf aan Holland eene verklaring, die het r/root privilegie is genoemd. Maar ook andere van hare onderdanen maakten misbruik van den ongelukkigen toestand van Maria. De Gentenaars vermoordden hare vrienden en dienaren en bielden haar zelve gevangen. Zoo meenden zij, door zelven onrechtvaar- digheden te plegen, het onrecht, dat Karel de Stoute hun had aangedaan, te herstellen. Want oproer legen zijnen vorst is eene groote onrechtvaardigheid. De Gentenaars wilden Ma- ria dwingen den ontaarden Adolf van Gelderland tot echt- genoot te nemen ; maar Maria had een afschuw van den man, die ziju eigen vader had mishandeld en wilde hein niet huwen. Dit was ook niet noodig, want Adolf kwam zeer spoedig daarna in een gevecht om bet leven, gelijk wij reeds verhaald hebben. 9. Korten tijd daarna huwde Maria met Maximiliaan, aarts- hertog van Oostenrijk. Deze was een zoon vau den Duitschen keizer. Maria, die eene deugdzame en vrome vorstin was, leefde niet lang. Zij was eene groote minnares van de jacht en van paardrijden. Op zekeren dag viel zij van het paard en stierf ten gevolge van dien val. Zij was pas zes eu twintig jaren oud. Zij stierf in 1482 en liet een zoon na, Filips \| geheeten. Zij was de laatste vorstin uit het Bourgondische buis. 10. Dit huis heeft aan Holland en Zeeland gegeven twee graven en eene gravin: Filips I of den Goede, Karel I of den Stoute en Maria.

		5



		(JÜ

		XIV. BEGIN\' VAN IIET OOSTENRIJKSCHE HUIS IN DE NEDERLANDEN. 1. Na den dood van Maria van Bourgondié\' kwamen de lan- den, waarover zij vorstin was, aan haren zoon Filips. Deze was nog maar een kind van vier jaren. Zijn vader Maximi- liaan werd daarom als voogd over hem aangesteld. Deze Filips werd later, om zijnen schoonen lichaamsbouw, Filips de Schoone geheeten. Hij was de eerste vorst uit het Oosten- rijksche huis, die over de Nederlanden heeft geregeerd. Zijn vader was de oudste zoon van Frederik, keizer vanDuitsch- land en aartshertog van Oostenrijk. 2. Maximiliaan had, hij het aanvaarden der voogdij over zij- nen zoon, met zeer vele moeielijkheden te kampen. De machtige stad Brugge, in Vlaanderen, vooral gedroeg zich zeer oproerig. De burgers dier stad wilden hem dwingen de voogdij naar hunnen zin te voeren. Zij waren vermetel ge- noeg om hem vier maanden lang gevangen te houden, ofschoon Maximiliaan reeds roomsch koning was (zoo noemde men den vorst, die tot opvolger van den keizer van Duitschland was benoemd). Eindelijk kwam de vader van Maximiliaan. keizer Frederik, met een leger hem verlossen. Nu werd Brugge Streng gestraft, de stad werd door de inneming van Sluis, de havenstad van Brugge, geheel en al ingesloten en moest zicli overgeven. Die oproeren en oorlogen brachten te weeg dat Brugge\'s handel geheel en al verliep en de kooplieden uit die stad naar Antwerpen gingen verhuizen. Dit werd nu de voornaamste koopstad der Nederlanden, wat Brugge vroe- gcr geweest was. 3. Terwijl Vlaanderen aldus door burgeroorlogen gesteisterd werd, braken de hoeksche en kabeljauwsche twisten ook weder in Holland en Zeeland en in het bisdom Utrecht los. De Kabeljauwschen hadden de partij van Maximiliaan ge-



		U7

		troffen, terwijl de Hoeksclien zich bij diens vijanden aan- sloten. Vooral in de provincie Utrecht werd de partijwoede hevig. Het was bij die gelegenheid dat de heldendaad van Jan van Schaffelaar geschiedde. Deze Jan van Schaifelaar was de hoofdman van eene bende kabeljauwsche soldaten. Door de Iloekschen vervolgd, nam hij met negentien zijner soldaten de wijk op den toren van het Geldersclie dorp Iiarneveld. Ook hier werd hij door de Iloekschen vervolgd en aangevallen. Jan van Schaffelaar en zijne metgezellen verdedigden zich met den uitersten moed. Toen zij echter zagen dat zij niet tegen de overmacht der vijanden bestand waren, wilden zij zich overgeven, op voor- waarde dat hun het leven zou geschonken worden. De Iloekschen echter wilden dat de Kabeljauwschen hunnen dapperen aanvoerder zouden overleveren, of dat zij hem zouden dooden. Hierin wilden de belegerde soldaten niet toestemmen. Doch Jan van Schaffelaar. die niet begeerde dat zijne lotgenooten om zijnentwil zouden sterven, besluit zich zelven voor hen op te offeren. Hij springt uit den toren naar beneden. De Iloekschen, wel verre van door die edel- moedigheid getroffen te worden, vermoordden den edelen man. 4. Dit was een der laatste gevechten, waarin de Iloekschen en Kabeljauwschen elkander uit haat en partijzucht om het leven brachten. De kabeljauwsche partij, die het met de graven uit het huis van liourgondië en nu weder met Maximiliaan hield, zegevierde. De Iloekschen hadden, sinds den dood van Jacoba van Beyeren, geen vorst meer, aan wien zij zich biel- den, en zoo zij bier en daar nog eens naar de wapenen grepen, deden zij dit als oproerigen. Zoo deden zij dit ook tegen Maximiliaan, toen deze voogd over zijn zoon Filips was: Frans van Brederode stond aan hun hoofd, doch zij werden verslagen. Sinds dien tijd hoorde men niet meer van Iloekschen en Kabeljauwschen spreken. Ook de burgertwis- ten in Gelderland en Vlaanderen eindigden; insgelijks die in Friesland, waar Albrecht van Saksen, een veldheer deskei- zers, door geweld en groote wreedheden de Friezen dwong