------------------------

LIMBURG VOORHEEN

Hoofd der School te Tungelroij,

Onderwijzer aan de R. N, S. Weert.

Lid v. h. Geschied- en Oudheidkundig Genootschap

in het Hertogdom Limburg.

VAK JIJ Nd. 9Z

LIMBURG VOOR HEEN

Hoofd. <ier School te Tungelroij,

Onderwijzer aan de R. N. S. Weert,

Lid v. h. Geschied- en Oudheidkundig Genootschap

in het Hertogdom Limburg.

Toen de eerste 43 lessen in handschrift gereed waren,
wendde ik mij tot de W. E G. Heeren Franquinet en
Jhr. MICHIELS VAN KessüNICH met nederig verzoek mijn\'
arbeid te doorlezen en zoo welwillend te zijn hun hoogge-
waardeerd gevoelen er over mij te doen geworden.

Ik wees in die brieven op het feit, dat in de scholen
nog maar al te veel graven en gravinnen worden opgedreund,
er bij voegende, dat zich gelukkig door betere boekjes in den
laatsten tijd eene wending ten goede openbaart.

Waar ik vooral op wees :

Op het nagenoeg totaal gemis van kennis der geschie-
denis van Limburg, zoowel bij vele onderwijzers, als bij zeer
vele leerlingen.

In de meening, dat mijn handschrift, in schoolboekformaat,
den leerlingen van lagere, middelbare en normaalscholen in
handen gegeven, iets zou kunnen bijMragen ter verspreiding
van geschiedkundige kennis van Limburg, deed ik dit verzoek.

Het antwoord van den W. E. G. Heer Franquinet
luidde:

...........*Het is een goed denkbeeld

tvan U eene korte schets van Limburg te geven. Ons landje
*is, zooals Gij terecht opmerkt, geheel onbekend in de Neder-
tlandscke onderwijzerswereld; de meeste leerboeken melden
>ket tenauwernood. De gang van Uw schetsje is goed, de
»stijl eenvoudig en duidelijk."

Vervolgens had deze allerverdienstelijke geschiedkenner
de goedheid mij op eenige onnauwkeurigheden te wijzen bij
het vluchtig doorlezen opmerkt.

Hiervoor openlijk mijnen dank, alsmede voor den goeden
raad mij verstrekt, een\' raad, dien ik, zooals de Heer Fran-
QUINET zal bemerken, heb opgevolgd.

Er zullen nog wel eenige fouten of vergissingen in het
werkje voorkomen; (de beide Superieuren konden wegens
drukke ambtsbezigheden het handschrift slechts vluchtig door-

zien) aanwijzingen er van zal ik in dank ontvangen.

Eene onbevooroordeelde kritiek in de Limburgsche en
Schoolbladen zal mij hoogst welkom zijn.

Een woord van dank aan den VV. Eerw Heer HABETS,
Rijksarchivaris, die mij volmacht gaf uit zijne werken te co-
piëeren, moet mij hier van het hart.

Jhr. MICHIELS van KESSENICH verheugde mij met het
volgende;

.........» Uw voornemen om ten dienste der

slagere school eene korte schets van Limburg samen te stel-
»len en uit te geven kan ik niet anders dan toejuichen, nu
*mij uit Uw handschrift gebleken is, dat dit, zoowel wat
»stijl als inhoud betreft, geschikt is voor het gebruik in de
tlagere school en dus aan het doel beantwoordt.^

Verder wees mij Z. W. E. Geb op een paar minder juiste
uitdrukkingen, die ik mij gehaast heb te wijzigen, üok dien
Heer mijn oprechten, openlijken dank.

Tungelroij (Weert) 25 Aug 1890.

1. VOOR-HTSTOUISCH TIJDPERK

Tot welken stam de eerste bewoners onzer huidige pro-
viucie Limburg behoord hebben, waar hunne wieg moet wor-
den gezocht, en waarheen zij hunne schreden hebben geleid,
ligt geheel in het duister.

Het eenig overgebleven uit. den Voor-Historischen Tijd
bestaat uit voortbrengselen van kunstvlijt, hoe ruw en onvol-
komen dan ook. Die overblijfselen worden over drie opeen-
volgende tijdperken verdeeld :

a- De Steenperiode,
b. De Bronsperiode,
c De Ijzerperiode.

Wel is waar deze verdeeling is willekeurig, doch zij biedt in
grove omtrekken eene bepaalde volgorde aan en vergemak-
kelijkt daardoor het verkrijgen van eene algemeene kennis
der eerste bewoners van onze 1\'rovincie.

Dit tijdperk ontleent zijnen naam aan de steencn voor-
werpen, zooals : wiggen, bijlen, lanspunten, hamers, zagen,
beitels, ringen, enz. tot dage\'ijksch gebruik. De volkeren ver-
keerden destijds nog in hunne kindsheid. Immers het gebruik
en de kennis van metalen werktuigen en sieraden was hun
totaal onbekend. In tal van plaatsen zijn zulke steenen over-
blijfselen aangetroffen. Wiggen en beitels van steen zijn.ge-
vonden te 13erg & Tcrblijt, Baarlo, Echt, Herkenbosch, Horst,
Houthem, Hunsel, Keer, Maasniel, Alelick, Schimmcrt; stee-
nen ringen en speerpunten door mij te Weert-Boshoven.

De aarden potten,.drinkbekers en grafurnen dezer periode
zijn kleiner dan die uit lateien Germaanschen tijd en uit de
hand gewerkt. Kerst werden zij in de zon, later in het vuur
gebakken en op eene schijf gedraaid.

Jacht, visscherij, krijgsdienst waren de voornaamste be-

zigheden der bewoners uit dien tijd. Zij schoten met bogen,
wier pijlen van steenen punten waren voorzien.

» Afgodsbeelden uit de Steenperiode zijn noch hier te
lande, noch elders gevonden ; dat zij echter eenen godsdienst
hadden bewijst het algemeen karakter der menschheid van
alle tijden."

Een bezoek aan het Provinciaal-Museum van Oudheid-
kunde te Maastricht (Oud-Stadhuis of Dinghuis) stelt eenieder
in kennis met tal van voorwerpen van gegoten brons of ge-
slagen koper van zeer ouden datum.

\'t Zijn voorwerpen van kunstvlijt der aloude bewoners
onzer gewesten, \'s Menschen geest, hoe gebrekkig nog ont-
wikkeld, geeft toch reeds blijken van vooruitgang. Immers
de steenen voorwerpen maken plaats voor bronzen.

Messen, beitels, sikkels, armbanden, doekspelden, stop-
naalden van dit metaal werden gevonden te Berg & Terblijt,
Bergen, Hunsel, Reuver en Weert-iioshoven.

De geschiedenis maakt gewag van eenen volkstam, die hier

en in aangrenzende landen vertoefd heeft, de Celten namelijk.

Zij worden geschilderd als een volk, dat op tamelijk hoo-

gen trap van beschaving stond; het kende de bewerking

Hunne maatschappij bestond uit vier klassen:

a. De Priesters (Druïden).

Zij geloofden aan de onsterfelijkheid der ziel en aanba-
den drie hoofd- en tal van bijgoden. Zij werden verdreven

en hunne plaatsen door Germanen ingenomen.

Op nog hoogere ladder dan de vorige stammen, ofschoon
nog altijd op een der onderste sporten, stonden de ingedron-
gen Germaansche Stammen.

Volgens Caesar waren de Germanen ruw en barbaarsch,
leidden ze een zwervend leven, en legden zij zich (een na-
tuurlijk gevolg hunner leefwijze) meer op veeteelt, dan op
landbouw toe.

Zij hadden een denkbeeld van een onzichtbaren God,
dien zij in groote bosschen vereerden. Zulke bosschen wa-
ren heilig, (Herkenbosch, Haler, Herkenberg) en niemand
mocht er in kappen.

Evenals de Celten aanbaden zij drie voorname goden :
Wodan, Donar en Saxnot alsmede een heerleger goden van
minderen rang. Ieder god had eene echtgenoote Ook aan-
baden zij zon, maan en sterren, en hadden zij in raven, oote-
vaars en zwaluwen voorspellers der toekomst.

Men kent de volgende stammen :

a. De Eburonen, wonende op de beide oevers der

Maas in Zuid-Limburg; hunne plaats in ons
Limburg werd eene eeuw later ingenomen
door de Sunuci.

b. De Menapiërs, in Kempenland, het Noordelijk

deel van Limburg en de Rijnstreek, wer-
den verdreven door

c. De Toxandriërs,

Usipeten en
Tenkteren.

Met de onderwerping der vorige volksstammen en de
inlijving dezer gewesten bij het groote Romeinsche Rijk dron-

gen de Romeinen den overwonnen volken hunne wetten, ge-
woonten, zeden en godsdienst op en. gaven een fermen stoot
aan ilen voortgang der beschaving. Prachtige landhuizen ver-
rezen in de vette Zuidelijke streken van ons gewest langs
breedc bekiezelde wegen.

De hoofdwegen waren :
a. Van Tongeren over Maastricht, langs Coriovallum en Gu-
lik, naar Keulen met eene brug óver de Maas. bij Maastricht.
/;. Van Coriovallum naar Gastra Vetra bij Xanten, langs Tud-
dern, Melik en Zand (bij Stralen], drie poststations. Over
het Tuddernsch broek werd eene losse houten brug ge-
worpen.
c. Van Tongeren, langs Maastricht, Eisden, (Helg ) Catualium,
Blerik en Cuyck, naar Nijmegen.

Eerlang vestigden zicli Romeinsche colonistea niet alleen

langs de heerbanen, doch ook in de vette landouwen, waar

\'die groote wegen ontbraken,\' ter-vij! de Gsrrrtaansche stam-

_rrncn meer en, meer naar de dorre heide- en moerassige peel-

\' streken werden gedrongen

De overblijfselen van vele Romeinsche villa\'s en hoeven
zijn in onze provincie onderzocht en leveren het bewijs, dat
de eigenaars op grooten voet leefden. Vooral langs de groote
heerbanen treft\' men die overblijfselen aan. Zij leggen tevens
de getuigenis af, dat de Romeinsche heerschappij alhier is
ten onder gebracht door den inval van een barbaarse hen
stam in de He eeuw onzer jaartelling ; immers al die land-
huizeu zijn door brand vernield. In opze moeras- en zand-
gronden spoort men in dit tijdperk uitsluitend overblijfselen
op van Germaanschen aard.

De Romeinen, die wel is waar den volkeren alhier hun
diersten schat, de vrijheid, ontnamen, doch hun daarvoor in
ruime mate deden deelachtig worden aan den zegen hunner
op hoogen trap staande beschaving, konden wel de opwel-
liug tot herkrijging der vrijheid bij de onderworpen stammen

nderdrukken, maar vermochten niet den aandrang van
vreemde cohorten uit de Germaansche (Duitsche) oerwouden
re keer te gaan.

Franken (Vrije Mannen) noemden zich deze indringers.
Reeds in 357 hadden zij de stad Maastricht overweldigd en
waren dus in het bezit van den sleutel der Maas en van het
(uitgangspunt der groote wegen. Keizer Julianus de Afval-
lige dwong hen echter tot wijken, doch na zijn\' dood werd
de aandrang grooter, onweerstaanbaar zelfs. Het Romein-
sche juk, werd afgeschud en in 418 overgegaan tot de keuze
van een koning.

Deze koning heette Pharamond en was de ontwerper
der Salische Wetten, die, volgens het gevoelen van meer-
dere geschiedschrijvers in de Kempen tusschen Gheel, Weert
en Aldeneyck zijn opgesteld.

De groote stam der Franken was verdeeld in :

a Ripuarische (Rijn)
b. Salische (IJsel).

8. DE FRANKEN. ₍₂₎

De opvolgers van Pharamond zetten zijn werk voort
Clovis, een hunner verovert bijna geheel Gallië na talrijke
overwinningen en neemt den Christelijken godsdienst aan na
de Allemannen, die op hunne beurt zijn rijk bedreigden,
bij Tolbiac te hebben verslagen. (476)

Toen het uitgestrekte Frankenrijk in 567 werd verdeeld in :

vielen deze gewesten met de geheele Nederlanden bij Oost-
Rijk (Austrasië) met de hoofdsteden Metz en Maastricht.

Het land werd verdeeld in Gouwen; elke Gouw in
Graafschappen of Marken. Onze Provincie maakte deel
uit van de volgende Gouwen:

a. De Maasgouw, gelegen op den rechter oever

der Maas van Visé tot Venloo en op den
linkeroever van Maastricht tot den Bosch.

b. De Molengouw, waarin Venloo lag en de te-

genwoordig Pruisische streek ten N. O.
van Venloo.

c. De Hattuargouw, ten N. van de Molengouw

d De Luikergouw, waartoe o. a. behoorden Vaals,
Epen en Valkenburg.

Elke vaderlandsche geschiedenis leert ons de inrichting
van het leenstelsel, en dat de zwakke opvolgers van Clovis
de teugels van het bewind in handen van , hofmeiers" stel-
den. Pepijn de Korte, gedachtig aan het wie de lasten
draagt, dient ook de lusten te hebben", liet zich in 752 te
Soissons tot Koning zalven, waardoor de schepter uit de zwakke
hand van den laatsteu Merovinger overging in de vaste
hand der eerste Pepijnen of Karolingen.

Met Karel den Grooten treedt een helden-figuur op het
wereldtooneel. Gekroond door Paus Leo III als Keizer van
het Westen, (800) vonden in hem godsdienst en beschaving,
kunsten en wetenschappen een\' beschermer, zooals de ge-
schiedenis wellicht geen tweede voorbeeld kan aanhalen.

Helaas, de kloeke Keizer had zulke zwakke opvolgers,
dat deze niet eens vermochten de invallen der barbaarsche
Noormannen te sluiten. Deze gecsel Gods, als voorheen
Attila met zijne Hunnen, daalde met ongehoorde gestreng-
heid op deze gewesten neder. Elsloo, een koninklijk land-
goed bij Maastricht, wordt hun roofnest, waaruit de geheele
streek tusschen AUleneyck. Neuss, Keulen en Stavelot ge-
plunderd en verwoest wordt, bij een bloedig treffen aan
de Geul den 26 Juni 891 behaalden zij den zege, doch dol-
ven gelukkig het onderspit aan de Dijle bij Leuven, waar

zij zoo volledig werden verslagen, dat geen Noorman het
meer waagde deze streken te verontrusten.

Bij de verdeeling te Meersen in 870 kreeg :

a. Lodewijk de Duitscher de landen ter rechter-

b. Karel de Kale die aan den linker oever dezer

Daardoor kwam Belgisch Limburg nagenoeg geheel bij
Frankrijk, ons Limburg behalve Maastricht, bij Duitschland.

Onze provincie behoorde alzoo tot het latere Lotha-
ringen.

Onder de Koningen van Lotharingen leeft Zwenti-
bold of Sanderboud nog steeds voort in den mond des
volks.

Later werd Lotharingen niet meer door koningen, maar
door Hertogen bestuurd onder toezicht van den Duitschen
Keizer. Door de rampzalige regeering van de Duitsche Kei-
zèrs Hendrik IV en I Iendrik V, alsmede door den val van
het Karolingsche Stamhuis in Frankrijk werden de ver-
schillende gewesten, als erfelijke leenen, aan de Keizerlijke
Stadhouders afgestaan.

a. Het Hertogdom Gelder,

b. Het Hertogdom Kleef

c. Het Hertogdom Gulik

d. Het Prinsdom Luik.

en geraakte een gedeelte in handen van

e. den hertog van Brabant.

10, HET HERTOGDOM GELDER.

Tot het uit de Vaderlandsche Geschiedenis bekende Her-
togdom Gelder, behoorde, wat Limburg betreft:

1. Het Graafschap Kessel.

2. De steden Roermond, Venloo.

3. Het Ambt Montfort.

4. Het Ambt Well, Bergen en Oyen.

5. Dé Heerlijkheden : Afferden, Middelaar, Miiel,

Nederweert, Weert (stad), Wessem (stad)
Obbicht, Stevensweert (stad) Poll & Pan-
heel, een deel van

6. Het Ambt Crickenbeck en

7. De Heerlijkheid Daelenbroek een tijd lang.

11. Het Graafschap Kessel.

Het in oude tijden met den naam van Graafschap be-
stempelde Land van of Ambt Kessel" bevatte 18 dorpen.
Het waren de Heerlijkheden :

Blitiersvvijk, Geisteren, Wanssum met Oirlo, Venray, Horst,
Sevenum, Grubbenvorst, Lottum, Swolgen & Oyen, Broek-
huizen, Broekhuizenvorst, Meerloo met Tienray, Blerick, Baar-
loo, Maasbree, Helden en Kessel.

Elk dezer dorpen bezat zijn eigen Schepenbank.

De graven van Kessel bezaten dit gebied in de vroege
middeleeuwen; omstreeks 1279 werd het door verkoop over
gedragen aan den graaf van Gelder. De graven van Kessel
bleven burchtvoogden.

Toen de laatste graaf Willem in 1541 kinderloos over
leed, ging de burcht met den aankleve daarvan door erfop-
volging over op Caspar van Merwyck. Willem, Ant.
Math Baron van Merwyck, Heer van Kessel, stierf kinderloos
in 1780, zijne bezittingen nalatende aan E. G. J. Baron de
Keverberg, zoon van zijne zuster Judith, en aan zijn neef en
zijne nichten Baron en Baronnessen d\'Olne.

12. Het Ambt Montfort.

Het Ambt Montfort bestond uit de steden : Montfort,
Echt, Nieuwstad.

En uit de dorpen : Belfeld, Beesel, Swalmen, Asselt,
Maasbracht, Peij, St. Joost, Berkelaar, Posterholt, Linne, Vlo-
drop, Ohé en Laak, Roosteren, St. Odiliënberg, Lierop, (Elmpt,
Cruchten).

Het sterke slot, wiens bouwvallen thans nog zijn te zien,
werd in 1250 door Ütto III, graaf van Gelder gebouwd en
tijdens den opstand tegen Spanje omvergehaald.
De Amanie was in zes banken verdeeld :
De bank van Echt. Nieuwstad, Linne, St. Udiliënberg,
Vlodrop, Beesel.

Iedere bank had een schepen; de schepenen waren de
rechters; met de Justitiezaken was de drossaard belast, en aan
het hootd der politie stond de landscholtis (schout); de bur-
gemeesters der gehuchten van een dorp waren slechts wijk-
meesters.

(Zie later onder Vrede van Munster?)

13. Het Ambt Crickenbeck.

Op een uur afstand oostwaarts van Venloo ligt tusschen
blanke waters, omringd van schilderachtig groen, zegt Slan-
ghen, de fraaie middeleeuwsche burcht Crickenbeck, smaak-
vol gerestaureerd door den tegenwoordigeu bezitter, den graaf
Rudolf van Schaesberg.

Evenals Kessel, was dit Ambt oorspronkelijk een Graaf-
schap.

Het Ambt bestond uit:

Hinsbeck, Leuth, Grefrath, Herungen, Lobberich, Wan-
kum, Viersen, Walbeek, Twisteden, Arcetl, Velden en

Het landje deelde later in de lotgevallen van het Over-
kwartier van Gelder, waartoe het steeds behoorde, tot het,
evenals het Ambt Kessel, bij den Vrede van Utrecht, f1713)
den Koning van Pruisen werd toegewezen.

Zooals men ziet, behoorde slechts een klein deel dezer
Amanie tot onze huidige provincie, een deel, dat vroeger
eene schepenbank uitmaakte.

Oorspronkelijk een graafschap, kwam Daelenbroek als

Heerlijkheid in 1331 in \'t bezit van Jan I van Heinsbcrg
Door aanhuwelijking kwam het slot en het land van

Daelenbroc-k in handen van de Guliksche Hertogen (om-

streeks 1 500), nadat het sinds 1 367 een Geldersch leen was.

Door overdracht kwam het in 1719 andermaal bij Gelder.
Tot dit gebied behoorden :
Maasniel, Leeuwen, Herten, Mcrum, Üol en het slot

15. HET HERTOGDOM GULIK.

Tot Gulik behoorden^- iu onze provincie:

a. de steden Sittard en Susteren,

b. het slot Millen,

c. de dorpe 1 Tegelen, Melick, Herkenbosch,

Broeksittard e 1 Munstergeleen.

d. de Heerlijkheid Ter Heyde,

e. de Heerlijkheid daelenbroek (v. 15001719,
/. de Heerlijkheid Limbricht,

g. Het Ambt Born

Eerst werd Gulik door graven, later door hertogen uit
den stam van Gulik en Gulik-Berg geregeerd. Bij het kin-
derloos overlijden van Jan Willem, den opvolger van Willem
V, ontstond de Güliksche-Siiccessie-Corlog (1609).

In 1624 kwamen de twee voornaamste pretendenten
Brandenburg en Palz-Ncuburg tot overeenstemming na een
langen, drocvigen strijd. Het geslacht 1\'alz-Acubitrg kwam
daarbij o. a. in het bezit van Gulik.

Door het kinderloos sterven van Hertog Karel* Filips
kwam de linie Palz-Sulzbach in het bezit dier landen (1742).
In 1801 geraakte door den vrede van Luneville het land van
Gulik ingelijfd bij de Fransche Republiek.

Born (stad) met zijn slot, Urmond (stad), Grevenbicht,

Holtum. Buchten en later ook

Sittard (stad), Susteren (stad), Broeksittard, Munsterge-
leen en Dicteren.

Oorspronkelijk was dit Ambt een eigendom der Luiker
Domkerk.

Reeds in 1213 komt Heer Otto voor als leenman van ,
den Graaf van Loon, terwijl in 1306 de Heerlijkheid aan Jan
van Valkenburg, Heer van Ravenstein, overging.

In 1400 werd de Heerlijkheid met Bom. Sittard, Ur-
mond en Susteren als steden, aan Willem heriog van Gulik
en Gelder verkocht, en deelde het landje in de lotgevallen
van Gulik.

In het huidige Limburg behoorden tot de Heerlijkheid
Ter Heyde bij Aken :

d. waren de heeren van Ter Heyde ook in het bezit

van de Rijksheerlijkheid Ter Blijt, zonder dat
deze onder Gulik stond.
Met uitzondering van nagenoeg eene eeuw (1460 on-
gev. 1560) was deze heerlijkheid steeds in het bezit der fa-
milie van iïongard tot op het einde der vorige eeuw, toen
de vernielende stroom der Franschen in onze streken alles
overstelpte.

18. HET HERTOGDOM KLEEF.

Wat onze provincie betreft, behoorde tot het Graaf-
schap, sinds 1417 Hertogdom, Kleef:
1 Het Stedeke Gennep.

2. Mook, Ottersum, Heien.

3. tot 138S Middelaar, in dat jaar kwam Midde-
laar bij Gelder.

Om niet te uitvoerig te worden zij alleen gemeld, dat
na den dood van Johan, Willem, hertog van Kleef, die ook
hertog van Gulik, Berg en Marck, heer van Ravenstein en
meer andere plaatsen, was, de onder Gulik gemelde Succes-
sie-Oorlog ontstond (1609)

Bij het vergelijk, door den Keizer in 1618 goedgekeurd,
kwam Kleef onder de heerschappij van de Keurvorsten van
Brandenburg, sinds 1701, Koningen van Pruisen.

Oorspronkelijk een Graafschap, maakte dit stadje met
Ottersum en Oeffelt later een gerechtsambt uit onder de Hee-
ren van Gennep en later voor de eene helft onder die van
Heinsberg-Loon en voor de andere helft onder die van Bre-
derode.

In 1424 werd de Heerlijkheid aan Adolt van Kleef ver-
kocht en in 1449 voor goed met Kleef vereenigd.

20. HET PRINSDOM LUIK.

Tot het Prinsdom Luik behoorden :

a. Het Graafschap Horne,

b. De onverdeelbare helft van Maastricht.

c. De vrijdorpen Neeritter en Heel.

d. De dorpen St. Pieter en Breust.

De H. Servatius, Bisschop van Tongeren, verplaatste
den Bisschopsstoel naar Maastricht. (343). Noemen wij hem den
Xden Bisschop, dan treedt als XXXste en laatste Bisschop van
Maastricht de H. Hubertus op, die op zijne beurt den zetel
naar Luik verplaatst (in 727). waar als laatste Prins Bisschop
fungeert de Prins de Méan die in 1793 den 20 Juli voor de
Franschen de wijk moest nemen.

De Bisschoppen van Luik oefenden \'en geestelijke, \'en
souvereine macht uit over een uitgestrekt gebied. Het Prins-
dom was rechtstreeks van het Duitsche Rijk afhankelijk en
was dus verplicht eene maandelijksche bijdrage in geld of 170

manschappen te voet te leveren voor de Rijks - armee.

21. Het Graafschap Home.

Het Graafschap HORNE strekte zich uit over de, thans
Belgische, dorpen Geistingen en Ophoven en over :

Horn, Haelen, Buggenum, Beegden, Heithuizen,
Roggel, Nunhem, Neer.

Dit land was rijksland, doch tegelijkertijd een mannelijk
leen der Graven van Loon, en, door den overgang van het
Graafschap Loon tot het prinsdom Luik, leenroerig aan Luik.
Jacob, heer van de overoude heerlijkheid Horne werd in
1450 door den keizer van Duitschland tot Rijksgraaf verhe-
ven ; deze titel was echter slechts nominaal. Daarvandaan
dat bij het uitsterven van het geslacht Montmorency, ver-
want aan dat van Horne, het landje in 1570 overging aan den
Bisschop van Luik en het geene bijdragen behoefde te leve-
ren aan de Rijkskamer, doch ook geen\' zetel had op de land-
dagen.

Beroemde mannen leverde het geslacht Horne en Mont-
merency, ook beruchte verkwisters en uit de Vad. Geschie-
denis bakende helden en vrijheidminnende voorvechters.

Hier zij op een misverstand gewezen.

Velen meenen, dat Weert tot Horne behoorde ; Weert
was eene heerlijkheid (zie Gelder); latere graven van Horne
waren ook heer van Weert en hielden hun gewoon verblijf
op het Kasteel Weert. Daarvandaan, dat Weert wel eens ge-
noemd wordt de hoofdstad van het Graafschap Horne. Beter
ware dus : de residentiestad van den graaf van Horne.

Het land was verdeeld in 5 banken :

Horn, Haelen, Neer, Heithuizen, (Ophoven) en sinds 1636
ook Beegden.

De voornaamste leenen des lands waren Aldenghoor,
Ghoor en Warenberg,

Het treurig uiteinde van Philips van Montmerency,

.laatsten graaf van Horne, is bekend. (\'Pinkster-Zaterdag 1568^,

Zijn lijk rust in de trotsche Weerter kerk, een gewrocht zij-

ner familie (1500), onder een sierlijken grafsteen (1829/

In 1572 legde Gerard van Groesbcek, Prins-Hisschop van
Luik de hand op dit graafschap, dat, op den spinrok geval-
len, aan de kerk van Luik moest terugkeeren.

22. HET HERTOGDOM BRABANT

De hertogen van Brabant bezaten in deze gewesten :

1. sinds 1204 de onverdceIi>are helft van Maastricht.

2. sinds 13.Si het land van Valkenburg.

3. sinds 1288 het hertogdom Limburg.

4. sinds 1243 het graafschap Daalhem.

5. sinds 1288 het land van \'s Hertogenrade.
6 liet graafschap Vroenhoven.

23. liet land van Valkenburg.



		Voorwoord.

		Toen de eerste 43 lessen in handschrift gereed waren, wendde ik mij tot de W. E G. Heeren Franquinet en Jhr. MICHIELS VAN KessüNICH met nederig verzoek mijn\' arbeid te doorlezen en zoo welwillend te zijn hun hoogge- waardeerd gevoelen er over mij te doen geworden. Ik wees in die brieven op het feit, dat in de scholen nog maar al te veel graven en gravinnen worden opgedreund, er bij voegende, dat zich gelukkig door betere boekjes in den laatsten tijd eene wending ten goede openbaart. Waar ik vooral op wees : Op het nagenoeg totaal gemis van kennis der geschie- denis van Limburg, zoowel bij vele onderwijzers, als bij zeer vele leerlingen. In de meening, dat mijn handschrift, in schoolboekformaat, den leerlingen van lagere, middelbare en normaalscholen in handen gegeven, iets zou kunnen bijMragen ter verspreiding van geschiedkundige kennis van Limburg, deed ik dit verzoek. Het antwoord van den W. E. G. Heer Franquinet luidde: ...........Het is een goed denkbeeld tvan U eene korte schets van Limburg te geven. Ons landje is, zooals Gij terecht opmerkt, geheel onbekend in de Neder- tlandscke onderwijzerswereld; de meeste leerboeken melden >ket tenauwernood. De gang van Uw schetsje is goed, de »stijl eenvoudig en duidelijk." Vervolgens had deze allerverdienstelijke geschiedkenner de goedheid mij op eenige onnauwkeurigheden te wijzen bij het vluchtig doorlezen opmerkt. Hiervoor openlijk mijnen dank, alsmede voor den goeden raad mij verstrekt, een\' raad, dien ik, zooals de Heer Fran- QUINET zal bemerken, heb opgevolgd. Er zullen nog wel eenige fouten of vergissingen in het werkje voorkomen; (de beide Superieuren konden wegens drukke ambtsbezigheden het handschrift slechts vluchtig door-



		1. VOOR-HTSTOUISCH TIJDPERK Tot welken stam de eerste bewoners onzer huidige pro- viucie Limburg behoord hebben, waar hunne wieg moet wor- den gezocht, en waarheen zij hunne schreden hebben geleid, ligt geheel in het duister. Het eenig overgebleven uit. den Voor-Historischen Tijd bestaat uit voortbrengselen van kunstvlijt, hoe ruw en onvol- komen dan ook. Die overblijfselen worden over drie opeen- volgende tijdperken verdeeld : a- De Steenperiode, b. De Bronsperiode, c De Ijzerperiode. Wel is waar deze verdeeling is willekeurig, doch zij biedt in grove omtrekken eene bepaalde volgorde aan en vergemak- kelijkt daardoor het verkrijgen van eene algemeene kennis der eerste bewoners van onze 1\'rovincie. 2. De Steenperiode. Dit tijdperk ontleent zijnen naam aan de steencn voor- werpen, zooals : wiggen, bijlen, lanspunten, hamers, zagen, beitels, ringen, enz. tot dage\'ijksch gebruik. De volkeren ver- keerden destijds nog in hunne kindsheid. Immers het gebruik en de kennis van metalen werktuigen en sieraden was hun totaal onbekend. In tal van plaatsen zijn zulke steenen over- blijfselen aangetroffen. Wiggen en beitels van steen zijn.ge- vonden te 13erg & Tcrblijt, Baarlo, Echt, Herkenbosch, Horst, Houthem, Hunsel, Keer, Maasniel, Alelick, Schimmcrt; stee- nen ringen en speerpunten door mij te Weert-Boshoven. De aarden potten,.drinkbekers en grafurnen dezer periode zijn kleiner dan die uit lateien Germaanschen tijd en uit de hand gewerkt. Kerst werden zij in de zon, later in het vuur gebakken en op eene schijf gedraaid. Jacht, visscherij, krijgsdienst waren de voornaamste be-



		6

		zigheden der bewoners uit dien tijd. Zij schoten met bogen, wier pijlen van steenen punten waren voorzien. » Afgodsbeelden uit de Steenperiode zijn noch hier te lande, noch elders gevonden ; dat zij echter eenen godsdienst hadden bewijst het algemeen karakter der menschheid van alle tijden." 3. De Bronsperiode. Een bezoek aan het Provinciaal-Museum van Oudheid- kunde te Maastricht (Oud-Stadhuis of Dinghuis) stelt eenieder in kennis met tal van voorwerpen van gegoten brons of ge- slagen koper van zeer ouden datum. \'t Zijn voorwerpen van kunstvlijt der aloude bewoners onzer gewesten, \'s Menschen geest, hoe gebrekkig nog ont- wikkeld, geeft toch reeds blijken van vooruitgang. Immers de steenen voorwerpen maken plaats voor bronzen. Messen, beitels, sikkels, armbanden, doekspelden, stop- naalden van dit metaal werden gevonden te Berg & Terblijt, Bergen, Hunsel, Reuver en Weert-iioshoven. 4. DE CELTEN. De geschiedenis maakt gewag van eenen volkstam, die hier en in aangrenzende landen vertoefd heeft, de Celten namelijk. Zij worden geschilderd als een volk, dat op tamelijk hoo- gen trap van beschaving stond; het kende de bewerking der metalen. Hunne maatschappij bestond uit vier klassen: a. De Priesters (Druïden). b. De Edelen. c. De Vrijen. d. De Slaven. Zij geloofden aan de onsterfelijkheid der ziel en aanba- den drie hoofd- en tal van bijgoden. Zij werden verdreven



		en hunne plaatsen door Germanen ingenomen.

		5. DE GERMANEN. Op nog hoogere ladder dan de vorige stammen, ofschoon nog altijd op een der onderste sporten, stonden de ingedron- gen Germaansche Stammen. Volgens Caesar waren de Germanen ruw en barbaarsch, leidden ze een zwervend leven, en legden zij zich (een na- tuurlijk gevolg hunner leefwijze) meer op veeteelt, dan op landbouw toe. Zij hadden een denkbeeld van een onzichtbaren God, dien zij in groote bosschen vereerden. Zulke bosschen wa- ren heilig, (Herkenbosch, Haler, Herkenberg) en niemand mocht er in kappen. Evenals de Celten aanbaden zij drie voorname goden : Wodan, Donar en Saxnot alsmede een heerleger goden van minderen rang. Ieder god had eene echtgenoote Ook aan- baden zij zon, maan en sterren, en hadden zij in raven, oote- vaars en zwaluwen voorspellers der toekomst. Men kent de volgende stammen : a. De Eburonen, wonende op de beide oevers der Maas in Zuid-Limburg; hunne plaats in ons Limburg werd eene eeuw later ingenomen door de Sunuci. b. De Menapiërs, in Kempenland, het Noordelijk deel van Limburg en de Rijnstreek, wer- den verdreven door c. De Toxandriërs, Usipeten en Tenkteren. 6. DE ROMEINEN. Met de onderwerping der vorige volksstammen en de inlijving dezer gewesten bij het groote Romeinsche Rijk dron-



		8

		gen de Romeinen den overwonnen volken hunne wetten, ge- woonten, zeden en godsdienst op en. gaven een fermen stoot aan ilen voortgang der beschaving. Prachtige landhuizen ver- rezen in de vette Zuidelijke streken van ons gewest langs breedc bekiezelde wegen. De hoofdwegen waren : a. Van Tongeren over Maastricht, langs Coriovallum en Gu- lik, naar Keulen met eene brug óver de Maas. bij Maastricht. /;. Van Coriovallum naar Gastra Vetra bij Xanten, langs Tud- dern, Melik en Zand (bij Stralen], drie poststations. Over het Tuddernsch broek werd eene losse houten brug ge- worpen. c. Van Tongeren, langs Maastricht, Eisden, (Helg ) Catualium, Blerik en Cuyck, naar Nijmegen. Eerlang vestigden zicli Romeinsche colonistea niet alleen langs de heerbanen, doch ook in de vette landouwen, waar \'die groote wegen ontbraken,\' ter-vij! de Gsrrrtaansche stam- _rrncn meer en, meer naar de dorre heide- en moerassige peel- \' streken werden gedrongen De overblijfselen van vele Romeinsche villa\'s en hoeven zijn in onze provincie onderzocht en leveren het bewijs, dat de eigenaars op grooten voet leefden. Vooral langs de groote heerbanen treft\' men die overblijfselen aan. Zij leggen tevens de getuigenis af, dat de Romeinsche heerschappij alhier is ten onder gebracht door den inval van een barbaarse hen stam in de He eeuw onzer jaartelling ; immers al die land- huizeu zijn door brand vernield. In opze moeras- en zand- gronden spoort men in dit tijdperk uitsluitend overblijfselen op van Germaanschen aard. 7. DE FRANKEN, cd De Romeinen, die wel is waar den volkeren alhier hun diersten schat, de vrijheid, ontnamen, doch hun daarvoor in ruime mate deden deelachtig worden aan den zegen hunner op hoogen trap staande beschaving, konden wel de opwel- liug tot herkrijging der vrijheid bij de onderworpen stammen



		IO

		a. De Maasgouw, gelegen op den rechter oever der Maas van Visé tot Venloo en op den linkeroever van Maastricht tot den Bosch. b. De Molengouw, waarin Venloo lag en de te- genwoordig Pruisische streek ten N. O. van Venloo. c. De Hattuargouw, ten N. van de Molengouw met Gennep, enz. d De Luikergouw, waartoe o. a. behoorden Vaals, Epen en Valkenburg. Elke vaderlandsche geschiedenis leert ons de inrichting van het leenstelsel, en dat de zwakke opvolgers van Clovis de teugels van het bewind in handen van , hofmeiers" stel- den. Pepijn de Korte, gedachtig aan het wie de lasten draagt, dient ook de lusten te hebben", liet zich in 752 te Soissons tot Koning zalven, waardoor de schepter uit de zwakke hand van den laatsteu Merovinger overging in de vaste hand der eerste Pepijnen of Karolingen. 9. DE FRANKEN. cs_} Met Karel den Grooten treedt een helden-figuur op het wereldtooneel. Gekroond door Paus Leo III als Keizer van het Westen, (800) vonden in hem godsdienst en beschaving, kunsten en wetenschappen een\' beschermer, zooals de ge- schiedenis wellicht geen tweede voorbeeld kan aanhalen. Helaas, de kloeke Keizer had zulke zwakke opvolgers, dat deze niet eens vermochten de invallen der barbaarsche Noormannen te sluiten. Deze gecsel Gods, als voorheen Attila met zijne Hunnen, daalde met ongehoorde gestreng- heid op deze gewesten neder. Elsloo, een koninklijk land- goed bij Maastricht, wordt hun roofnest, waaruit de geheele streek tusschen AUleneyck. Neuss, Keulen en Stavelot ge- plunderd en verwoest wordt, bij een bloedig treffen aan de Geul den 26 Juni 891 behaalden zij den zege, doch dol- ven gelukkig het onderspit aan de Dijle bij Leuven, waar



		II

		zij zoo volledig werden verslagen, dat geen Noorman het meer waagde deze streken te verontrusten. Bij de verdeeling te Meersen in 870 kreeg : a. Lodewijk de Duitscher de landen ter rechter- zijde der Maas. b. Karel de Kale die aan den linker oever dezer rivier. Daardoor kwam Belgisch Limburg nagenoeg geheel bij Frankrijk, ons Limburg behalve Maastricht, bij Duitschland. Onze provincie behoorde alzoo tot het latere Lotha- ringen. Onder de Koningen van Lotharingen leeft Zwenti- bold of Sanderboud nog steeds voort in den mond des volks. Later werd Lotharingen niet meer door koningen, maar door Hertogen bestuurd onder toezicht van den Duitschen Keizer. Door de rampzalige regeering van de Duitsche Kei- zèrs Hendrik IV en I Iendrik V, alsmede door den val van het Karolingsche Stamhuis in Frankrijk werden de ver- schillende gewesten, als erfelijke leenen, aan de Keizerlijke Stadhouders afgestaan. Zoo ontstonden: a. Het Hertogdom Gelder, b. Het Hertogdom Kleef c. Het Hertogdom Gulik d. Het Prinsdom Luik. en geraakte een gedeelte in handen van e. den hertog van Brabant. 10, HET HERTOGDOM GELDER. Tot het uit de Vaderlandsche Geschiedenis bekende Her- togdom Gelder, behoorde, wat Limburg betreft: 1. Het Graafschap Kessel. 2. De steden Roermond, Venloo. 3. Het Ambt Montfort. 4. Het Ambt Well, Bergen en Oyen.



		** I* **

		5. Dé Heerlijkheden : Afferden, Middelaar, Miiel, Nederweert, Weert (stad), Wessem (stad) Obbicht, Stevensweert (stad) Poll & Pan- heel, een deel van 6. Het Ambt Crickenbeck en 7. De Heerlijkheid Daelenbroek een tijd lang. 11. Het Graafschap Kessel. Het in oude tijden met den naam van Graafschap be- stempelde Land van of Ambt Kessel" bevatte 18 dorpen. Het waren de Heerlijkheden : Blitiersvvijk, Geisteren, Wanssum met Oirlo, Venray, Horst, Sevenum, Grubbenvorst, Lottum, Swolgen & Oyen, Broek- huizen, Broekhuizenvorst, Meerloo met Tienray, Blerick, Baar- loo, Maasbree, Helden en Kessel. Elk dezer dorpen bezat zijn eigen Schepenbank. De graven van Kessel bezaten dit gebied in de vroege middeleeuwen; omstreeks 1279 werd het door verkoop over gedragen aan den graaf van Gelder. De graven van Kessel bleven burchtvoogden. Toen de laatste graaf Willem in 1541 kinderloos over leed, ging de burcht met den aankleve daarvan door erfop- volging over op Caspar van Merwyck. Willem, Ant. Math Baron van Merwyck, Heer van Kessel, stierf kinderloos in 1780, zijne bezittingen nalatende aan E. G. J. Baron de Keverberg, zoon van zijne zuster Judith, en aan zijn neef en zijne nichten Baron en Baronnessen d\'Olne. 12. Het Ambt Montfort. Het Ambt Montfort bestond uit de steden : Montfort, Echt, Nieuwstad. En uit de dorpen : Belfeld, Beesel, Swalmen, Asselt, Maasbracht, Peij, St. Joost, Berkelaar, Posterholt, Linne, Vlo- drop, Ohé en Laak, Roosteren, St. Odiliënberg, Lierop, (Elmpt, Cruchten).



		** 3 *

		Het sterke slot, wiens bouwvallen thans nog zijn te zien, werd in 1250 door Ütto III, graaf van Gelder gebouwd en tijdens den opstand tegen Spanje omvergehaald. De Amanie was in zes banken verdeeld : De bank van Echt. Nieuwstad, Linne, St. Udiliënberg, Vlodrop, Beesel. Iedere bank had een schepen; de schepenen waren de rechters; met de Justitiezaken was de drossaard belast, en aan het hootd der politie stond de landscholtis (schout); de bur- gemeesters der gehuchten van een dorp waren slechts wijk- meesters. (Zie later onder Vrede van Munster?) 13. Het Ambt Crickenbeck. Op een uur afstand oostwaarts van Venloo ligt tusschen blanke waters, omringd van schilderachtig groen, zegt Slan- ghen, de fraaie middeleeuwsche burcht Crickenbeck, smaak- vol gerestaureerd door den tegenwoordigeu bezitter, den graaf Rudolf van Schaesberg. Evenals Kessel, was dit Ambt oorspronkelijk een Graaf- schap. Het Ambt bestond uit: Hinsbeck, Leuth, Grefrath, Herungen, Lobberich, Wan- kum, Viersen, Walbeek, Twisteden, Arcetl, Velden en Loinm. Het landje deelde later in de lotgevallen van het Over- kwartier van Gelder, waartoe het steeds behoorde, tot het, evenals het Ambt Kessel, bij den Vrede van Utrecht, f1713) den Koning van Pruisen werd toegewezen. Zooals men ziet, behoorde slechts een klein deel dezer Amanie tot onze huidige provincie, een deel, dat vroeger eene schepenbank uitmaakte. ■ 14. Daelenbroek. Oorspronkelijk een graafschap, kwam Daelenbroek als



		IS I Holtum. Buchten en later ook Sittard (stad), Susteren (stad), Broeksittard, Munsterge- leen en Dicteren. Oorspronkelijk was dit Ambt een eigendom der Luiker Domkerk. Reeds in 1213 komt Heer Otto voor als leenman van , den Graaf van Loon, terwijl in 1306 de Heerlijkheid aan Jan van Valkenburg, Heer van Ravenstein, overging. In 1400 werd de Heerlijkheid met Bom. Sittard, Ur- mond en Susteren als steden, aan Willem heriog van Gulik en Gelder verkocht, en deelde het landje in de lotgevallen van Gulik. 17. Ter Heyde. In het huidige Limburg behoorden tot de Heerlijkheid Ter Heyde bij Aken : a. Kigelshoven, b. Waubach, c. Bleyerheide, en d. waren de heeren van Ter Heyde ook in het bezit van de Rijksheerlijkheid Ter Blijt, zonder dat deze onder Gulik stond. Met uitzondering van nagenoeg eene eeuw (1460 on- gev. 1560) was deze heerlijkheid steeds in het bezit der fa- milie van iïongard tot op het einde der vorige eeuw, toen de vernielende stroom der Franschen in onze streken alles overstelpte. 18. HET HERTOGDOM KLEEF. Wat onze provincie betreft, behoorde tot het Graaf- schap, sinds 1417 Hertogdom, Kleef: 1 Het Stedeke Gennep. 2. Mook, Ottersum, Heien. 3. tot 138S Middelaar, in dat jaar kwam Midde- laar bij Gelder.



		23

		g. De stad Maastricht Behalve cle onder a tot d opgesomde, behoorden tot den Westfaalschen Kreits de volgende Rijksheerlijk- heden: e. Het Graafschap Horne (zie no 21) /. Het landje Thorn. g. Kessenich, Gronsveld, Mesch, Rijckholt, Slenaken, Eys Cartils, Rimburg. Onmiddellijk van het Duitsche Rijk hingen af: Stein, Wylré, Wittem; zoodat deze Rijks-hcerlijkhe- dqn onder gecnen Kreits ressorteerden. Al deze heerlijkheden" zegt Habets, hadden met het »regeeringsbeleid der Nederlandsche vorsten geene gemeen- »schap ; zij vormden een onafhankelijk grondgebied, dat al- »leen met het Duitsche Rijk en den Duitschen Keizer in be- »trekking stond. Zij volgden, onverminderd hunne lands- »costumen, de wetten van het Rijk." 29. Rijks-Vorstendom Thorn. Dit Rijks-Vorstendom bestond uit : a Het stadje Thorn, met de Abdij of het Stift, b. Grathem en Baexem, c Eli, Haler, Ittervoort, d. Stramproy (met Winkel Belg.,/ Volgens deze vier letters was het landje in 4 kwartieren verdeeld. Twee burgemeesters en een schepen stonden aan het hoofd van elk kwartier. »De gebiedend\'-; vorstin des lands was de abdis, die door »hct Kapittel der Abdij werd gekozen. Hare verordeningen »en besluiten hadden kracht van wet en werden alleen be- »perkt door de Rijkswetten en de Landrechten " (Habets.,/ Het stift en land van Thorn was een allodiaal goed van het Duitsche Rijk met den titel van Vorstendom. De vorstin-abdis had op den rijksdag hare plaats tusschen de Rijnlandsche kerkvor.-gden, die den titel van vorst niet hadden; op de Westfaalsche Kreitsdagen echter voerde zij den



		24

		Vorstelijken titel, en nam zij zitting naast Ie Vorstin-Abdis van Essen. Ausfried graaf van Hoei en Tcisterbant, bezat in de Xde eeuw op den linker Maasoever vele bezittingen, waaron- der waarschijnlijk Thorn. Dit is zeker, dat hij na de kro- ning van Keizer ütto I (962), in overleg met zijne huisvrouw Hilsundis van Strijcn, de vermaarde Abdij stichtte. De abdijbewoners kozen eenen voogd. Als zoodanig treden op : a. de Duitsche Keizer. b. de graaf van Gelder, die de voogdij in leen geeft aan: c. de graven van Horne, d. de Bisschoppen van Luik (na 1568/ De Franschen maakten een einde aan het eeuwen lang, gelukkig bestaan van dit miniatuurlandje. 30. Wittem, Eys, Cartils, Wylré met den Neuborg. Aangaande deze Rijkshccrlijkheden zegt Slanghen : De eerste heeren van "Wittem zijn voorhing in den maostam uitgestorven. Zij noemden zich van Julemont, uit den stam der Scavedriessche. Het opvolgend geslacht van Cosselar bracht Wittem in de familie van Palant-Breidenbempt. Tot "Wittem behoorde: a het Kasteel, met de buurt Wittem, b. Wahlwyler, Nyswyler, Mechelen, Epen. De zetel der Heerlijkheid Eys was Gocdenrode. Daar woonden de Muirepas, naderhand die van Beus- dal en van Tzevel. üp Cartils leefden in het begin der XVde eeuw Jan de Oude en Jan Zn. beiden genaamd Hoen van Cartils. Te Wylré werd in 1458 ingehuldigd Gerard Sceiffart van Bornheim (de Mérode).



		26

		de Vereenigde Nederlanden : a. Een deel der landen van Overmaas, die vroe- ger bij Brabant behoorden, b. De onverdeclbare helft van Maastricht. Van de vier kwartieren, waarin Gelder oudtijds was ver- deeld, bleef alleen het Over-Kwartier aan Spanje. Behalve de Souvereiuen der vrije Rijks-lleei lijkheden, ken- den de plaatsen van het huidige Limburg na 1648 nog de volgende: 1. den hertog van Gulik, 2. den hertog van Kleef, 3. den prins bisschop van Luik, 4. den koning van Spanje, 5. de Staten der Vereenigde Nederlanden. In 1647, tijdens de vredesonderhandelingen, gaf Philips IV, koning van Spanje, het Ambt Montfort aan prins Fre- derik Hendrik ter leen. Door eene der bepalingen van den Munsterschen vrede: »Elk der partijen behoudt in de landen van Overmaas, wat op dit oogenblik ia haar bezit is", deed zich eene reeks van moeielijkheden en geschillen voor, zeer ten nadeele van de bewoners. Eerst in 1662 kwam na eene 3 jarige redekaveling het lang verbeide Partage-Tractaat tot stand. Volgens dit verdrag uit het land van Valkenburg ver- bleven: aan Spanje: kwamen aan de Staten: Nuth, Valkenburg (sfcaA), Oud-Valkenburg, Valkenburg fslot), Strucht, Geulle, Schin-op-Geul, Bunde, Oost-op-Geul, Ulestraten, Wynandsrade, Haren, Geleen, Itteren. Schinnen, Houthem, Spaubeek, Bemelen, Oirsbeek, Eysden, Jabeek, Meersen, Brunssum, Klimmen, Schinveld, Hulsberg, Hoensbroek, Schimmert,



		27

		Vaesraede, Beek, Schaesbcrg, Heerlen. St. Gerlachs Klooster. Voerendael, Nieuwenhagen, Bocholz, Merkelbeek, Amsten- rade, Bingelrade en Ambij, alle Valkenburgsche dorpen, wor- den niet genoemd, omdat zij in 1662 nog geene zelfstandige gemeenten uitmaakten. Met Elsloo was het proces nog aan- hangig. Uit het land van Daalhem behield : Spanje : en kregen de Staten : a. Mheer, a. Cadier, Noorbeek, Oost, /;. andere dorpen, thans tot b. Daalhem stad & slot, België bchoorende. Trembleur, Olne, Bernau, Bolsbeek, Feneur. Uit het land van \'s Hertogenrade hield Spanje : en verkregen de Staten: a. Kerkrade en Simpelveld, Gulpen, Margraten, b. Rode (stad en slot), Merk- Vijlen, Vaals, Holset. stein. Ubach, Welz, Roerdorp. 33. De Spaansche Successie- Oorlog en liet Barrière- Tractaat. Door de besluiten van de onderhandelaars te Munster (1648,1 was Maastricht met de Overmaassche Landen van de overige Noord-Nederlandsche gewesten gescheiden. Dat de Staten naar eene gunstige gelegenheid zochten om de on- middellijke gemeenschap met deze enclave te verkrijgen, ligt voor de hand. Die gelegenheid bood de Spaansche-Succes- sie-Üorlog aan. Bij den vrede van Utrecht, waardoor aan dezen oorlog een einde werd gemaakt, kreeg Pruisen, wat ons betreft: (1713)



		:IÖ

		Om niet te uitvoerig te worden zij alleen gemeld, dat na den dood van Johan, Willem, hertog van Kleef, die ook hertog van Gulik, Berg en Marck, heer van Ravenstein en meer andere plaatsen, was, de onder Gulik gemelde Succes- sie-Oorlog ontstond (1609) Bij het vergelijk, door den Keizer in 1618 goedgekeurd, kwam Kleef onder de heerschappij van de Keurvorsten van Brandenburg, sinds 1701, Koningen van Pruisen. 19, Gennep. Oorspronkelijk een Graafschap, maakte dit stadje met Ottersum en Oeffelt later een gerechtsambt uit onder de Hee- ren van Gennep en later voor de eene helft onder die van Heinsberg-Loon en voor de andere helft onder die van Bre- derode. In 1424 werd de Heerlijkheid aan Adolt van Kleef ver- kocht en in 1449 voor goed met Kleef vereenigd. 20. HET PRINSDOM LUIK. Tot het Prinsdom Luik behoorden : a. Het Graafschap Horne, b. De onverdeelbare helft van Maastricht. c. De vrijdorpen Neeritter en Heel. d. De dorpen St. Pieter en Breust. De H. Servatius, Bisschop van Tongeren, verplaatste den Bisschopsstoel naar Maastricht. (343). Noemen wij hem den Xden Bisschop, dan treedt als XXXste en laatste Bisschop van Maastricht de H. Hubertus op, die op zijne beurt den zetel naar Luik verplaatst (in 727). waar als laatste Prins Bisschop fungeert de Prins de Méan die in 1793 den 20 Juli voor de Franschen de wijk moest nemen. De Bisschoppen van Luik oefenden \'en geestelijke, \'en souvereine macht uit over een uitgestrekt gebied. Het Prins- dom was rechtstreeks van het Duitsche Rijk afhankelijk en was dus verplicht eene maandelijksche bijdrage in geld of 170



		17 manschappen te voet te leveren voor de Rijks - armee. 21. Het Graafschap Home. Het Graafschap HORNE strekte zich uit over de, thans Belgische, dorpen Geistingen en Ophoven en over : Horn, Haelen, Buggenum, Beegden, Heithuizen, Roggel, Nunhem, Neer. Dit land was rijksland, doch tegelijkertijd een mannelijk leen der Graven van Loon, en, door den overgang van het Graafschap Loon tot het prinsdom Luik, leenroerig aan Luik. Jacob, heer van de overoude heerlijkheid Horne werd in 1450 door den keizer van Duitschland tot Rijksgraaf verhe- ven ; deze titel was echter slechts nominaal. Daarvandaan dat bij het uitsterven van het geslacht Montmorency, ver- want aan dat van Horne, het landje in 1570 overging aan den Bisschop van Luik en het geene bijdragen behoefde te leve- ren aan de Rijkskamer, doch ook geen\' zetel had op de land- dagen. Beroemde mannen leverde het geslacht Horne en Mont- merency, ook beruchte verkwisters en uit de Vad. Geschie- denis bakende helden en vrijheidminnende voorvechters. Hier zij op een misverstand gewezen. Velen meenen, dat Weert tot Horne behoorde ; Weert was eene heerlijkheid (zie Gelder); latere graven van Horne waren ook heer van Weert en hielden hun gewoon verblijf op het Kasteel Weert. Daarvandaan, dat Weert wel eens ge- noemd wordt de hoofdstad van het Graafschap Horne. Beter ware dus : de residentiestad van den graaf van Horne. Het land was verdeeld in 5 banken : Horn, Haelen, Neer, Heithuizen, (Ophoven) en sinds 1636 ook Beegden. De voornaamste leenen des lands waren Aldenghoor, Ghoor en Warenberg, Het treurig uiteinde van Philips van Montmerency, .laatsten graaf van Horne, is bekend. (\'Pinkster-Zaterdag 1568^, Zijn lijk rust in de trotsche Weerter kerk, een gewrocht zij- 8



		18 ner familie (1500), onder een sierlijken grafsteen (1829/ In 1572 legde Gerard van Groesbcek, Prins-Hisschop van Luik de hand op dit graafschap, dat, op den spinrok geval- len, aan de kerk van Luik moest terugkeeren. 22. HET HERTOGDOM BRABANT De hertogen van Brabant bezaten in deze gewesten : 1. sinds 1204 de onverdceIi>are helft van Maastricht. 2. sinds 13.Si het land van Valkenburg. 3. sinds 1288 het hertogdom Limburg. 4. sinds 1243 het graafschap Daalhem. 5. sinds 1288 het land van \'s Hertogenrade. 6 liet graafschap Vroenhoven. 23. liet land van Valkenburg. Het land van Valkenburg, dat in 1357 tot Graafschap werd verheven, bestond uit : a. Valkenburg met zijn slot, b. Beek, Bernelen, Bingelrade, Borgharen, Bunde, Brunssum, Elsloo, Eisden, Ge- leen, Geulle, Heerlen, Heerlerheide, Hulsberg, Ittcren. Jabeek, Klimmen, Lutterade Meersen, Merkelbeek, Nieuwenhagen, Nuth, Schimmert, Schin-op-Geul, Schinveld, Sint-Geer- truid, Spaubeek, Scheidt, Sibbe, Strucht, Sweikhuijzen, Ubachsberg, i Ulestraten, Vaesrade, Voerendaal, Wynandsrade. Het land van Valkenburg had reeds vroeg zijn eigen Hoeren, die van niemand anders dan-van den Keizer afhin- gen. Die Heeren waren te gelijk bezitters der Heerlijkheid Heinsberg. Het land werd ;ichterecnvolgens geregeerd door :



		ip

		1. het huis van "Wassenberg, 2. Het huis van Limburg. Als eerste bekende Heer staat te boek Gozewijn I, anno 1085, een afstammeling der Heeren van Wassenberg. Gozewijn IV liet geene kinderen na en werd opgevolgd door zijn neef üiedrik van Hinsberg. Jan van Limburg, de laatste heer van Valkenburg over- leed kinderloos in 1352. Zijne oudste zuster verkocht toen het land en slot aan Reinoud van Sckoonvorst. Toen zich [Valram van Valkenburg, Heer van Borne enz., hiertegen verzette, verkocht Reinoud, zich ..iet sterk genoeg gevoe- lende, zijne rechten aan Willem 1, hertog van Gulik. De Keizer verhief dit land tot een Graafschap, dat spoedig daarna (1308) door aankoop in handen der Brabant- sche Hertogen kwam, tot door verandering van tijdsomstan- Stigheden de Hollanders in een deel van het landje in hunne rechten traden. (Zie partage-tractaat 1662.) 24. Het Land van Daalhem. Dit gebied, zijnde een leen van Brabant met den titel van Graafschap, bestond uit : 1. het stadje Daalhem en \\G dorpen in de omstre- ken van Luik. 2. Cadier, Mheer, Noorbeek, Oost. De oudst bekende graaf van Daalhem is Willem, die in 1108 leefde. Lenigen tijd later ging het Graafschap over in handen der Heeren van Hochstade. De Brabanters beroofden Lotharius II in 1222 om eene nietigheid van zijn Graafschap. Bij verdrag in 1243 kreeg Dirk II, pretendent en zoon van Lotharius II, een jaargeld, en behielden de Brabanters het gebied. Sedert den vermaarden slag in \'1288, maakte Daalhem een deel uit van de landen van Limburg en Overmaas. (Zie verder partage-tractaat.)



		20

		25, Graafschap Vroenhoven. In overoude tijden vormde het dorp Maastricht met om- geving een Graafschap, dat namens den hertog van Lotha- ringen door tijdelijke Graven werd geregeerd, die met hunne vicarii, centinarii en scabini het oppergerecht van het gehcele Graatschap spanden in het hertogelijk paleis, gelegen op de groote plaats bij de St. Servaaskerk. Toen Keizer Hendrik II de volle souvereiniteit in het dorp van .Maastricht aan den Bisschop van Luik Notgerus overdroeg, (hij was bisschop van 971 1008) spande deze zijn\' rechterstoel aldaar tot waarneming van Justitie, Finan- tie en Politie. Zoo verloor de Graaf het bestuur over de hoofdplaats van zijn Graafschap. Hij trok zich toen terug, bouwde een kasteel tusschen den Jeker en den weg naar Montenaken, de Munt, alwaar hij met zijne overheidspersonen het oppergerecht spande voor het overige gedeelte van zijn graafschap. Ten tijde van Keizer Hendrik IV bestond het Graafschap Vroenhoven uit : tt. De dorpen Vroenhoven ol Leemcuylen, Wilré, Montenaken, Volne ; /;. Heer, Vlijtingen, Ellicht, den Clooster- lijken Cingel" en de Commer van St. Servaas Hendrik IV gaf het onder /; vermelde aan het Kapittel van St. Servaas, zoodat den graaf niet veel overbleef. Maas- tricht zelf was steeds Luiksch. Van dien tijd af ontmoet men geen Graven van Vroen- hoven meer. 26. HET HERTOGDOM LIMBURG De steden en dorpen, die tot dit Hertogdom, dat zijn naam aan onze schoone provincie gegeven heeft, behoor- den, liggen grootendeels op Belgischen bodem, üorspron-



		21

		keiijk schijnen ook grensdorpen van onze provincie tot het aloude Limburg te hebben behoord. De Heerlijkheid Rode weid in 1136 met dit hertogdom vereenigd Walram I, de eerste graaf van Limburg, bouwde om- streeks 1064 een slot op den oever der Vesdre en gaf dat den naam van Limburg (burg op het water of sterke burg). Bij het slot ontstond het stadje Limburg, en de geheeleland- streek ontleende haren naam aan het slot. De geschiedenis maakt met eere gewag o a. van den Hertog: Walram III, dubbel verwant aan ons vorstenhuis. Onder de Duitsche Keizers vindt men ook hertogen van Limburg. Bij het kinderloos overlijden van Ermengardis, echtge- noote van Reinoud I, van Gelder en dochter van Walram IV, ontstond de Limburgsche Successie-Oorlog. Wijl Reinoud slechts het vruchtgebruik van hare nala- tenschap was toegekend, maakte haar neef Adolf van Berg aanspraak op het 1 lertogdom. Zijne bloedverwanten waren echter hiermede niet tevreden en nu droeg hij zijne rechten over op Jan I, hertog van Brabant. Op het slagveld bij Wö- ringen werd de strijd beslecht met het bekende gevolg, dat Limburg met Brabant werd vereenigd. 27. Land van \'s llertogenrade. Tot dit land behoorden : a. Het stadje\'s Hertogenrade met zijn slot, Afden, Alsdorp, Merkstein, Roerdorp, Ubach, Welz. b. Kerkrade, Ubach-over-Worms, Simpelveld, Holset, Vaals, Vijlen Bocholz, Spek- holzerheide. Gulpen en Margraten. Een der eerste Heeren Adelbert van Saffenberg, Heer van Rode, was een weldoend der abdij Kloosterrade (thans Rolduc) en wordt in de geschiedenis vermeld in 1079. Hij voert oorlog met Hendrik I, hertog van Limburg, wegens



		22

		een derde deel der heerlijkheid Rode. Adelbert van Saffenberg - Mechtilda. Adolf - Marg^v. Schwarzenberg. Herman Adolf Hendrik van Limburg - Mechtildis. De Hertogen van Limburg, die bereids een deel van Rode vroeger in bezit hadden, zagen alzoo door dit huwelijk hun grondgebied beduidend vergroot. Nadat de Bisschop van Luik door schenking van Hen- drik II, in 1154, een tijd lang den kromstaf voerde, deelde het landje met Limburg door den genoemden slag in 1288 in de lotgevallen van Brabant, deel uitmakende van de lan- den van Overmaas en Limburg. 28. De jRijksIieerlijkheden. Wij weten, dat de Nederlanden in betrekking stonden tot het Duitsche Rijk. Dit rijk in 1512 in 10 Kreitzen verdeeld zijnde, viel het huidige Limburg voor een deel in den "West- faalschen, voor het overige in den Bourgondischen Kreits, in dier voege, dat tel den eerstgenoemdeu Krcits behoorden : a. Het prinsdom Luik, /; Het hertogdom Kleef, c. Het hertogdom Gulik, d. Het hertogdom Gelder, (voor 1548) Tot den Bourgondischen Kreits behoorden : a Het hertogdom Brabant, ó. Het hertogdom Limburg, c. Het hertogdom Gelder, (sinds 1548) d. De Graafschappen Valkenburg en Daalhem, e. De Heerlijkheid \'s Hertogenrade, (Rode). /. De overige Brabantsche landen van Overmaas,



		25

		Neuborg (Nieuwe Burg, waarschijnlijk in tegenstelling van een ouderen), was ook allodiaal goed. De oudste Hee- ren van Neuborg behoorden tot het geslacht der Eynatten. 31. Rimburg en Gronsveld. De oudste heeren van Riinburg waren die van Muire- pas, die hier hun hoofdzetel hadden. Zij stonden in den slag bij Wöringen tegenover (ie Scavedriesche, hunne gebu- ren. De Koningen van Spanje, die uit geldgebrek in deze gewesten voor en na al hunne heerlijkheden verpandden, de- den in 1557 afstam! van de Hooge Heerlijkheid van Rim- burg aan Jhr. Jan van Bronkhorst. Gronsveld : Eerst .\'ene heerlijkheid, later een graafschap, bevatte het landje toch niets moer dan de dorpen : Gronsveld, Heugem, Eckelrade, Honthem De oudste heeren komen voor in de XUde eeuw. De op volgers zijn tevens bezitters van Heerlijkheden in andere ge- westen. Toen in 1717 het huis van Bronkhorst-Gronsveld in de mannelijke lijn uitstierf, bracht de weduwe van den laatsten graaf. Jan Frans, doorhaar tweede huwelijk, het graaf- scliap over op den graaf van Arberg en door het huwelijk hunner dochter kwam in 1746 de graaf van Törring-Jet- tenbach in liet bezit van het graafschap. De laatste graaf van Gronsveld, August, Joseph, Lau- rens van T\'órring, stond dtn Franschen zijn landje af en overleed in 1802. 32. DE VREDE VAN MUNSTER EN HET PARTAGE-TRACTAAT. Wij zijn in het jaar 164S. Het eertijds oppermachtige Spanje erkent Noord-Nederland te zijn een gewest, waarop zijn gebieder, noch diens nakomelingen iets te eischen heb- ben. Zoodoende traden de Staten der Vereenigde Nederlan- den in de plaats der Spaanschc vorsten. Dientengevolge kwam in het bekende jaar van ons tegenwoordig Limburg bij 4



		28

		a. het laud van Kessel, b. het Ambt Crickenbeck, c. Middelaar, Afferden, Well & Oyen. De Oostenrijksche Keizer erfde de op de vorige bladzijden opgesomde deelen van ons gewest, die den Spaanschen Ko- ning in 1648 waren verbleven. In het Barrière-Tractaat, nadat Pruisen en de Ver- eenigde Staten aan de zijde van Oostenrijk hadden gestaan, (15 Nov. 1715)1 stond de Keizer ten voordeele dei Staten af: 1. de stad Venloo en Rayon, 2. de stad Stevensweert, 3. het Ambt Montfort, behalve Swalinen. Oostenrijk behield da : a. de stad Roermond, b. Swalmen (met Elmpt), Over- en Nederkruch- ten en Wegberg, c Daelenbroek, d. De Ileerl. "Weert nut tien aankleve -daarvan, f. De Heerlijkheid Nederweert met Leveroy, /. De Hccilijkheden "Wessem, Obbicht en Pa- penhoven, Meiel. 34. Latere Veranderingen. De nazaten van Prins Frederik Hendrik, die het Ambt Montfort in leen had, bezaten dit gebied tot 1732. Toen viel het uit de nalatenschap van Willem III den Koningvan Pruisen ten deel ; Frederik de Groote verkocht liet in 1769 voor de som van 27500.) gulden aan den stadhouder Wil- lem V. De souvei einiteit erover was in het Barrière- Tractaat toegekend aan de Staten. In 1785 stonden de v\'ereenigde Nederlanden bij hetver- drag van Fontaiuebleau aan. Keizer Joscpli IT af: Daalhem, slot en stad, Bernau, Bolsbeek, Trem- bleur, Olne en Feneur; en kregen daarvoor in ruil : Or.d-Vnlkenby.rc:, Strocht, Schin-op-Getil, Schaes-



		29 berg, de abdij van St. Gerlach, Obbicht en Papenhoven. 35. De Fransehen komen en nog* wat. Tot het jaar 1789 hieven de verschillende souvereinen in het rustig bezit hunner landen. Alleen in de Oostcnrijk- sche deelen van ons tegenwoordig Hertogdom loonde zich door zekere maatregelen van Joseph II, Keizer van Oosten- rijk, een geest van verzet. Ik bedoel den patrioten-tijd. Vermelden wij hiervan alleen den tocht der VVeertenaren naar Roermond tot hei oplichten en naar Brussel voeren van den moemer (Voogd), den canselier eu den griffier," zijnde de iieereii Stuers, Luijtgens en Van der Renne. Toen in nacht van 4 op 5 Augustus 1789 in de Fran- sche Nationale Vergadering ,,de rechten van den mensch als hoofdbeginsel der nieuw te ontwerpen Staatsregeling" werden aangeno:r.en, was het doodvonnis over het aloude leenstel- sel uitgesproken. (La journce des saciifices, of la journée des dupes.) Door het wapengeluk dar Fransche legers waren de sans-culottes reeds op het laatst van 1792 in onze streken, doch moesten in Maart 1793 wederom terug naar »chez nous". Inliet laatst van 1794 lagen zij echter voor Venloo. Op de meeste plaatsen werden zij met eipcn armen ontvangen. Zij brachten liberté, égalité, fraternité" ; men richtte vrijheids- boom\'cn op, zong en sprong daarom heen, ontstak vréugde- vuren, enz. Dat de ontnuchtering onzer voorouders uit den roes der opgewektheid groot is geweest, weet ieder. De onpartijdige opmerker moet echter toegeven, dat de destijds geboren, en later in wezen gebleven toestanden den Franschen zijn te danken ; daarbij brachten deze indringers eenheid op velerlei gebied. Behalve het zoo gevierde en vurig verlangde trio : »vrij- heid, gelijkheid en broederschap", brachten ons de have-



		30

		looze Franschen o. a : levcrantiën naar heinde en verre, as- signaten en geloofsvervolging. Doch genoeg ; de aan de kin- derschoenen ontwassen lezer make zelf eene balans, wikke en wege en merke voor zich den uitslag. Met de inneming van Venloo (26 Üct. 1794) en Maas- tricht (4 Nov. 1794) was geheel Limburg in handen derFran- schen. De Fransche wetgeving, betrekkelijk de afschaffing der leenrechten en van het tiendewezen, werd den iyden Novem- ber 1795 te Maastricht afgekondigd. Unze provincie heeft met België de eer (?) genoten het eerst tot de grande na- tion" te hebben mogen behooren. Het grootste gedeelte behoorde tot het Departement der Beneden-Maas; de kleine noordelijke rest tol het Departe- ment van de Roer. Thans deelden onze voorouders in de lotgevallen der Fransche Republiek, later, in die van het Keizerrijk. Bij het tanen van Napoleon\'s gelukszon ontwaakte alom het ware vrijheidsgevoel bij de volken, (slag van Leipzig 181 3). Op het einde van ,,1815 vormde het huidige Hollandsch en Belgisch Limburg eene provincie, (de 3de van de 17) Limburg, krachtens art. 1 der Grondwet van 1815. Heillooze maatregelen brachten 111 1839 eene revolutie te weeg, waarbij Limburg den algemeenen vloed volgde. Venloo werd door Je Zuidelijken genomen, doch Maastricht door Gouverneur DibbetS behouden. Als schadeloosstelling voor het afgestane deel van Luxem- burg werd krachtens art. 3 en 4 van het Tractaat van Lon- den (19 April 1839) Limburg verdeeld, en kwam onze hui- dige Provincie Limburg tot stand, als elfde van Noord- Nederland. 36. De invoering* van bet Christendom, Het lijdt geen twijfel, of eene schemering van het licht



		3i

		des Evangelies is reeds in de Apostolische tijden over Gallic en België opgegaan. Men kan met genoegzamen grond van waarheid aannemen, dat het Christendom in de eerste en tweede eeuw tot in onze streken is doorgedrongen, voor- al, doordat de Romeinsche legers onophoudelijk <lc Gallische en Germaansche wingewesten doorkruisten. Tertulianus (220) mocht dan ook tien Romeinscheu bewindvoerders met fierheid toeroepen: Wij, Christenen, zijn overal, waar gij zijt, in uwe steden, op uwe eilanden, in uwe vestingen en koloniën, in uwe vlekken, in uwe vergaderingen, in uwe paleizen, in uwen senaat en in uw forum; wij laten U niets meer over dan uwe tempels." Na de bekeering van keizer Constantijn (324) volgde op een tijdperk van gruwzame vervolging een tijd van bescher- ming, bevordering en bloei. Het bisdom Tongeren werd van dat van Trier ge- scheiden en toevertrouwd aan de ijverige zorgen van den H. Servatius. Het bekeeringswerk van dezen grooten man en van zijne ijverige opvolgers werd jammerlijk in zijn\' voort- gang gestuit door de invallen der noordsche horden in de IVde en Vde eeuw. Eerst nadat de Merovingische Koning Chlodwig zich in 495 had laten doopen. nam de verbreiding van de leer des Evangelies eene onbekende vlucht. üe laatste schuilhoeken, waar in de Vide eeuw de afgai- deudienaars zich ophielden, waren de dorpen, de afgelegen bosch-, moeras- en heidestreken ; daarom werden deze lie- den door de Christenen Pagani of Heidenen genaamd. De ijverige Kerkvoogden van Maastricht spaarden geene moeite om dezen plattelandsbewoners het licht des Evangelies te ontsteken. De grondlegger van het Christendom (709) in de Kern- pen .vis de H. LambertUS. Onder zijn bestuur predikten in het noorden van zijn bisdom de H. H. "Willebrordus, Wiro, Plechelmus en Otgerus. De drie laatste gelootsheldeu uit Schotland stichtten naar alle waarschijnlijkheid vele parochiën, rondom den St. Petersberg, (later St Odiliënberg), zooals: Linne, Her-



		32

		ten, Melick, Herkenbosch Vlodrop niet Posterholt, Montfort, Heel, Tegelen, Swalmen, Asselt en vele andere. Van uit het Koninklijke landgoed Elsloo (882) bezoch- ten de Noormannen te vuur en te zwaard de abdijen Sus- teren, Odiliënberg, Cornelie-Munster, Alden-Eyck en Chèvreniont. Gelukkig werden zij in 891 verdreven. 37. Iets over het geestelijk Bestuur. Was het aantal wereldlijke ye\'Mcders ovet de vjrschil- lende deelen vu;i ons gewest groot, op geestelijk terrein ken- nen wij twee Bisdommen. a. Het Bisdom Luik was voor hetgeen onze provincie betreft, verdeeld in twee Aarts-Diakenaten : 1. Kempenland, 2. Hespengouw. a. Het Aarts-Diakenaat Kempenland telde hier: ■ het landdekenaat Cuyck, » » Maaseijck, » v Susteren, » * Wassenberg Onder het Aartsd. Hespengouw ressorteerde het knul- dekenaat Maastricht. het (in 1789 opger.) landdekenaat Herve. b. Het Aartsbisdom Keulen. Wat voor ons doel in aanmerking komt van dit aarts- bisdom is : het Aarts-Diakenaat Xanten met : het landdekenaat Gelder, » » Nijmegen.



		39

		H, Maternus. Maastricht. Bidplaats boven het graf van den H. Servatius. » Tempel ter eere van St. Servaas door Monul- phus (kerk van St. Servaas.) » Kapel van O. L. Vr. aan den Oever. » Kerk van O. L. Vr. aanvankelijk St. Bartholo- meus. » Kapel van St. Amandus. » Kerk^Tvan St. Petrus. » Kerk van den H. Martinus. » Eenige Kloosters met kloosterkerken. St Odiliënberg. (eertijds St. Petersberg) Klooster en Kap. der H. Maagd Suestra (Susteren). Klooster en Kerk ter eere des aller- heiligsten Verlossers en der HH. Petrus en Paulus. Tiglau (Tegelen). Kerk van St. Martinus, 713, gesticht door den H. Plechelmus. Tot zoover de geschiedenis. De overlevering wijst nog meerdere kerken aan uit de eerste X eeuwen en de bouw- orde bevestigt hare oudheid. 45. Plaatsnamen. (ter invulling) Ray, roy rade. Tal van namen i i Limburg eindigen op ray, roy, rade, zooals: Venray . , . . ..... Stramproy. ........ Kerkrade ..... .... Rode beteekent : ontgonnen grond" Opmerkelijk is hét, dat rode in het N klinkt als ray, in het midden als roy en in het Z als rade. Rivieren. Naar riviereu heeten: Neer, Beek ........ Bergen Aan verhevenheden ontleenen hun naam : of Dalen. Bergen, Voerendaal.....



		40

		Kasteel. Bij kasteelen ontstonden in vroeger tijd : Caestert, Kessel .... ... Donk. Een donk is een moeras. Donk (bij Roermond) ...... Loo Loo wil niets anders zeggen dan bosch. Venloo ......... Weerd, Wat een weerd" is, weet ieder Maaskanter ; even ohé, laak. als Ohé en Laak is het eene lage, waterachtige plek. Weert ,......, Ohé & Laak >>>>,,,, Horst. Een horst is een woud. Horst, ,..,.,,,, voord Voord" doorwaadbare plaats eener beek: Ittervoort ,,,,,,,,, sel Volgens eene vernuftige gissing van den heer Zinnicq of Bergman zou de uitgang sel" de zaal aanduiden van el. den vrijen Frank. In ons gewest en in Noord-Brabant vindt men de meeste namen met den uitgang sel: Hunsel ,,,,,,,,, Anderen zijn van meening, dat de uitgang el" moet luiden en dan door letter verplaatsing is ontstaan uit loo. mond. Mond, uitwatering. Urmond ,,,,,.,,, Wilre. Wilre - wijier - huis. (denk aan verwijlen, verblijven). Wylré , ,....... Tong. Tong duidt op den stam der Tongeren. Tongelroy, (Tungelroy)...... Sunici of De Schinnen vertoefden in Zuid-Limburg. Schinnen. Schinnen ,,,,,,, Romeinen. Blerik, Oost,...... Heeren. \'s Hertogenrade, \'sGrevenbicht, , , , Kerkpatronen. Margraten ..,,,, Haar - heilig (Germaansch) Haler (van Haerle - Haerloo.)



		41 40. De Tienden. »En zie, aan de kinderen van Levi heb ik alle Tienden in Israël gegeven voor hunne dienst, die zij bedienen, de dienst van de tent der zamenkomst." Num XVIII, 21. Hieruit kan men de aloudheid van het tiendewezen op- maken. De stam van Levi bezat geene landerijen en moest door andere stammen onderhouden worden ; van elk gewas, boom- vrucht en geworpen vee werd het tiende gedeelte te zijner voordeele afgestaan. Daarvoor verrichtten de Levieten tem- peldiensten; zij waren de priesters. De Christelijke gemeenten voerden eveneens de tienden in. Gesteund door geestelijke, later ook door wereldlijke wetten, lieten in de Middeleeuwen dienstdoende geestelijken, kanunniken, kloosters, kapittels, stiften, of hoe dergelijke en andere corporatiën ook mochten heeten, de opbrengst der tiende van veldgewassen in voorraadschuren (tiendschuur) in- zamelen. Bij overgang van grondeigendom aan wereldlijke over- heidspersonen werd het recht van tiendheffing op die perso nen overgedragen. Men onderscheidde hoofdzakelijk de tienden in : a groote, b. smalle, c krijtende. Groote tienden (Fr. les grosses dimes) werden geheven op rogge, wijn, enz. ; smalle tienden (les menues dimes) op zornergewasse ï, gevogelte, enz. ; krijtende op vee. Tienden van hennip, vlas, peulvruchten e. a heetten groene tienden ; (les vertes dimes); die op veld- en boom- vruchten ook wel : hooge en lage tienden; (les dimes du haut et bas). Ook waren vele gewestelijke namen voor de tienden in zwang. Het woord tiende was niet altijd rekenkundig juist. Dik- wijls bedroeg de heffing ^l/i2> Vis ^en minder. Onder het kapittel van St. Servaas te Maastricht, dat

		IS



		42

		tiendrecht bezat van de vroegste tijden tot 1795 over een uitgestrekt gebied waren eenige dorpen, die het verschuldigde tiendrecht afkochtten: zij redimeerden en heetten daarom dorpen van Redemptie. De Groote Omwenteling in Frankrijk schafte in Frank- rijk de Tienden af en met het wapengeluk der Fransche le- gers ook elders en daaronder in ons Limburg. 47. Eene \'Beleening voor het Leenhof van C\'uringen. Anno XVc ende ses envyftich, op ten XXsten dach July heeft hem personelyck verscheenen voor mijnen Gena- digen Here op het huis van Curingen, in bywesen van stathelder ende leenmannen hier onder geschreven, der Eren- feste ende frorne Wilhelm van Bronckhorst, wettig son wijlen Heer Herman\'s van Bronckhorst zeliger memori in synen tyd Here tot Steyne etc. ende heeft begeert ende versocht, naer doit zijns vors. Meeren vaders, te ontfangen die vors. Heerlicheyt van Steyne, met allen haare aenhangh ende toebehoirte, nyet daervan uytgescheyden, als: den Burch ende woeninghe van Steyne etc. mit hoeche en de leege heerlicheyt, dorpen, manschapluyden, rechten, pechten, cheynsen, keuren, den Maesstroim, soe verre als die heerlic- heyt reurt, twee watermolens liggende voir den huyse, die groete wyer, liggende voor \'t sloet, die duyfhuysweyer, de Keerweyer, die Rebeck, die boemgaerden, liggende on) \'t sloet, dat biiske achter den huyse liegende, die gruyt, die groete thiende met ter smaelthiende. Item derüendehalf bon- der bembt ofte driessche achter den huyse ter Maese waert gelegen, noch eenen bembt genaemt den Keerebempt. Idem acht bonder ackerlant liggende op den Schaerenberg. Item vier bonre in den Corenwyer ende noch vier bonre acker- lants gelegen in \'t Breewater, met vorts alle andere hoch- heden ende gerechtigheden daertoe gehoorende na voeg ende wyse mijns Gen. Here leenregisteren. Ende is alsulx den-



		43

		seloen met behoirlyke eide verleent geweest na saelen recht etc. Ende vors Willem heeft zyne Joufv. moeder hiervan haar tocht bekant nae den landrecht, sonder arglist. Gesciet ter plaetse als boven, in tegenwoordigheid van Johan Rougrave, stathelder mijns G. H.; Arnolt van Bocholt, aertsdiaken en ziegler ; Mr. Johan "Witten, scolaster, domheer etc.; Willem van Oyenbruggen, heer van Duras ; der heer van Elteren ende Vogelsanck; Herman van Eynatten, heer tot Tinloe ; Aert van Horion, heer tot Reikhoven, en meer andere Loensche mannen. 48. Het Bestuur eener Heer- lijkheid in de Middeleeuwen. Was over een of ander dorp een hertog, graaf, prins- bisschop, kapittel, stift of heer de souverein, als diens plaats- vervangend landvoogd trad de meier op, Zoo\'n personaadje was bij onze voorvaderen een man van groot gewicht; rechter, burgemeester en nog veel meer. Hij heette meier (major) of Scholtis (sehout, van schuld eischen). Op \'s mans schouders rustte het geheele bestuur der heerlijkheid. Hij zorgde voor : de regelmatigheid der procesorde, den juisten omslag der belastingen, het eischen der manschappen ter landweer, het aanvoeren dezer mannen (schutters), het inschrijven der hypotheken, het straffen der overtredingen en misdaden, de huishouding der gemeente, de belangen zijner overheid. Voor zijne infunctietreding legde hij den gebruikelijken eed af.



		44

		De dingbank bestond uit den meier, een zevental schepenen, een\' secretaris en dtn gerechtsbode. De schepenen waren de raadsheerendes meiers bij de rechtbank. Zij werden door de dingbank benoemd uit de meest gegoede in- woners. Zij oordeelden als vrije mannen over een vrij volk. De Scholtis kondigde den overtreder het vonnis aan en bracht het ten uitvoer. Ook de schepenen traden in bedie- ning na een\' afgelegden eed. Zij bemoeiden zich met : Koop, verkoop, voogdijschap, meerderjarigheids verklaring, huwelijksvoorwaarden, leenen, renten, pachten, moord, kwet- sing, diefstal, enz. Soms was zoo\'n bank zelfs het hof van appèl van een of meer andere banken (vb. Wessem). Ons achttal kon over leven of dood van een\' misdadiger beslissen. En dat van dit recht geen karig gebruik werd gemaakt, is overbekend. Er zijn in ons Limburg galgenheuvels genoeg. Den misdadiger bleel het recht van herziening of cas- satie over, doch alleen in civiele zaken; onze voorouders kenden geen recht van hooger beroep in crimineele zaken. De gewone zittingen werden om de 14 dagen gehouden. Het oordeel was gewoonlijk drieledig : 1. ten aanzien van den aanklager, 2. » » » de overheid, 3. » » > het gerecht. De eerste ontving »voldoening", de tweede boetegeld" de derde de proceskosten." behalve die zittingen hield het gerecht nog butenge- wone »genachten\'^- gewoonlijk driemaal \'s jaars : eerstin den hooitijd en tweemaal in den grastijd, (te hoi en te grase). Het jaargeding werd gespannen in de open lucht onder de dorpslinde of in den Vroenhof (Heerenhof.) De meier hield dien dag zijne ïoede in de hand, als zinnebeeld van zijn recht tot \'jevelen en straffen, noodigde het volk uit tot stil- zwijgen, gebood het ontdekken der hoofden uit eerbied voor het gezag en las op plechtigen toon den »ban des jaarge- dingen" voor. L)e schepenen, de pastoor en de burge- meester (was : Wijk-, buurtmeester) namen naast hem plaats op de banken.



		45 Ziehier wat liij sprak (te N\'eeritter) In nomine Dumini. Amen. . Dieseu jaergedinge doen ik ban cnde vrede aen (dit jaarged. stel ik op boeten len gunste van den Heer (fredus) en op de proceskosten ten voordeele van het gerecht) van nu tot dien naesten jaergedinge toe, ende dat van wegen Godes almachtich, van wegen St. Lambertus (patr d. Kerk v. Neeritterj en van wegen het Kapittel van St. Lambert te Luik, eigenaar van het vrijdorp Neeritter), van wegen des meiers en der schepenen, dat alleman recht geschie ie ; zoe en zal nyemant in den bancke spreken dan myt eynen ge- swoien voerspreecker (advocaat); gtyn scheepen zal neder- zitlen, noch opstaan sonder Consent des meiers; neymant zal mogen coemen voer recht, noch in de cameren, daar men recht besit met ge*veer ; de meier zal maenen (vonnis vra- gen), de schepenen zullen wysen (uitspreken, vellen), de se cretaris Sul irliryven cien rijke en: gel;, den arme om Godts wille en wie dat hierboven dede der sal des bans breucke plich- tig zijn. Op de jaargedingen werden de Kerk- ei gemeentereke- ningen getoetst, de wegen geschouwd, allerhande reclamen onderzocht, werd de dorpschat bepaald, kort recht gesproken en alles overlegd, wat der Heerlijkheid nuttig en voordeelig zijn kon. 49. Geaardheid. (Jver het verschil in geaardheid tusschen de bewoners van het arr. Roermond en die van het air. Maastricht zegt Ecrevisse : Zoo is de bevolking der Limburger Kern- pen eentonig en stilzwijgend ; die van Overmaas integendeel bont en mededeelende. Ginds bestaat meer gelijkheid van leefwijze, zeden, taal en begrippen, meer zachtheid spruitende uit eenvoudigheid; hier meer afwisseling in de leefwijze meer verschil in de volkstaal ; meer ruwheid, gepaaid met i jnheid, meer list, gepaard met geweld. De eerste is gaiitcl.elijkde